Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 206 5216992 5191914 2026-10-12T16:25:57Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216992 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''10 лістапада''' — трыста чатырнаццаты (трыста пятнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Наша Ніва-1906-1.pdf|thumb|«Наша ніва», № 1]]. * [[1444]]: [[Бітва пад Варнай]]. Разгром венгерска-польскай арміі турэцкім войскам. Ліквідацыя уніі паміж Польшчай і Венгрыяй. * [[1906]]: У [[Вільня|Вільні]] пачалося выданне «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». * [[1920]]: Аддзелы [[С. Булак-Балаховіч]]а захапілі [[Мазыр]]. * [[1958]]: Прыняты [[сцяг Гвінеі]]. * [[1961]]: Горад Сталінград перайменаваны ў [[Валгаград]]. * [[1974]]: Пуск першага тралейбуса ў [[Гродна]]. * [[2020]]: [[Арменія]] і [[Азербайджан]], пры пасрэдніцтве [[Расія|Расіі]], падпісалі [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагадненне аб спыненні ваенных дзеянняў у Нагорным Карабаху]]. == Нарадзіліся == * [[1433]]: [[Карл Смелы]], герцаг [[Бургундыя|Бургундыі]] (пам. 5.1.1477) * [[1465]]: [[Селім I]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (пам. 22.9.1520) * [[1483]]: [[Марцін Лютэр]], рэфарматар царквы (пам. 18.2.1546) * [[1683]]: [[Георг II (кароль брытанскі)|Георг II, кароль брытанскі]] (пам. 25.10.1760) * [[1697]]: [[Уільям Хогарт]], англійскі [[мастак]] (пам. 26.10.1764) * [[1749]]: [[Мацей Радзівіл]], драматург, [[кампазітар]], аўтар лібрэта аперэт (пам. 2.9.1800) * [[1730]]: [[Олівер Голдсміт]], брытанскі пісьменнік (пам. 4.4.1774) * [[1759]]: [[Фрыдрых Шылер]], нямецкі паэт, [[філосаф]], [[гісторык]] і драматург (пам. 9.5.1805) * [[1764]]: [[Андрэс Мануэль дэль Рыа]], іспанскі і мексіканскі хімік * [[1859]]: [[Тэафіль Аляксандр Стэйнлен]], французскі мастак (пам. 14.12.1923) * [[1884]]: [[Зоф'я Налкоўская]], польская пісьменніца (пам. 17.12.1954) * [[1888]]: [[Хуан Антоніа Рыяс]], прэзідэнт Чылі (пам. 27.6.1946) * [[1910]]: [[Змітрок Астапенка]], беларускі паэт і празаік (пам. 7.10.1944) * [[1919]]: [[Міхаіл Цімафеевіч Калашнікаў|Міхаіл Калашнікаў]], расійскі канструктар стралковай зброі (пам. 23.12.2013) * [[1926]]: [[Расела Фальк]], італьянская актрыса * [[1928]]: [[Эніа Марыконэ]], італьянскі [[кампазітар]] (пам. 6.7.2020) * [[1932]]: [[Рой Шайдэр]], амерыканскі акцёр * [[1934]]: [[Іван Сцяпанавіч Курбека|Іван Курбека]], беларускі паэт, музейшчык, кампазітар * [[1963]]: [[Майк Паўэл]], амерыканскі лёгкаатлет * [[1969]]: [[Енс Леман]], нямецкі футбаліст * [[1977]]: [[Брытані Мёрфі]], амерыканская актрыса і спявачка (пам. 20.12.2009) * [[1995]]: [[Лотэ Капецкі]], бельгійская велагоншчыца * [[1997]]: [[Федэрыка Дзімарка]], італьянскі футбаліст == Памерлі == * [[461]]: [[Леў I (Папа Рымскі)|Леў I, Папа Рымскі]] * [[901]]: [[Адэлаіда Парыжская]], каралева Заходне-Франкскага каралеўства * [[1444]]: [[Уладзіслаў Варненчык]], кароль польскі (нар. 1424) * [[1549]]: [[Павел III|Павел III, Папа Рымскі]] * [[1831]]: [[Ян Ходзька]], пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч (нар. 24.6.1777) * [[1843]]: [[Джон Трамбал]], амерыканскі мастак * [[1891]]: [[Арцюр Рэмбо]], французскі паэт (нар. 20.10.1854) * [[1938]]: [[Мустафа Кемаль Атацюрк]], турэцкі дзяржаўны дзеяч (нар. 1881) * 1938: [[Уладзімір Тэраўскі]], беларускі [[дырыжор]], кампазітар, фалькларыст (нар. 1871) * [[1942]]: [[Сымон Баранавых]], беларускі празаік (нар. 1.9.1900) * [[1981]]: [[Абель Ганс]], французскі рэжысёр, акцёр * [[1982]]: [[Эліа Петры]], італьянскі кінарэжысёр * [[2008]]: [[Кіёсі Іта]], японскі матэматык * [[2009]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (нар. 24.9.1977) * [[2015]]: [[Клаус Фрыдрых Рот]], брытанскі матэматык * [[2017]]: [[Міхаіл Задорнаў]], савецкі і расійскі пісьменнік-сатырык, гумарыст, акцёр, рэжысёр, сцэнарыст (нар. 21.7.1948) == Святкуюць == <!--== Іншае ==--> * {{Сцяг ЮНЕСКА}} [[Сусветны дзень навукі за мір і развіццё]]. * {{Сцяг Зямлі}} [[Сусветны дзень моладзі]]. * {{Сцяг Зямлі}} [[Міжнародны дзень бухгалтара]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л10]] [[Катэгорыя:10 лістапада| ]] {{Храналагічны пералік}} </noinclude> {{ВС}} a43dpsd5nyaonj0jbdo31hm56bf3kha 0 223 5216998 5192528 2026-10-12T16:42:19Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216998 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''11 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят чацвёрты (дзвесце пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|right|160px|thumb|Гараць будынкі Сусветнага гандлёвага цэнтра ў [[Нью-Ёрк]]у]] * [[813]]: [[Людовік I Набожны|Людовік І Набожны]] каранаваны [[Імператар Захаду|імператарам Захаду]] для сумеснага кіравання [[Франкі|Франкскай дзяржавай]] з бацькам — [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]]. * [[1855]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[1938]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дом-музей Адама Міцкевіча]] ў [[Наваградак|Наваградку]]. * [[1941]]: Пачалося будаўніцтва [[Пентагон]]у ў [[Вашынгтон]]е. * [[1969]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1973]]: Путч [[Аўгуста Піначэт]]а ўстанавіў у [[Чылі]] 17-гадовую дыктатуру. * [[1992]]: Адкрыццё [[Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей|Навагрудскага гісторыка-краязнаўчага музея]]. * [[1993]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ы Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымалі фільмы «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» рэжысёра [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] і «[[Тры колеры: Сіні]]» [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[1998]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эрытрэя]]й. * [[2001]]: [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|Тэрарыстычная атака]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] і [[Пентагон]] у [[ЗША]]. == Нарадзіліся == * [[1182]]: [[Мінамота-но Ёрыіэ]], сёгун * [[1476]]: [[Луіза Савойская]], прынцэса Савойская * [[1524]]: [[П'ер дэ Рансар]], французскі паэт * [[1743]]: [[Мікалай Абрахам Абільгор]], дацкі мастак * [[1790]]: [[Венцаслаў Пелікан]], беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар (1817) і рэктар (1826—1831) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (пам. 9.6.1873) * [[1816]]: [[Карл Фрыдрых Цэйс]], нямецкі інжынер * [[1841]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]], мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[1855]]: [[Еўдакім Раманаў]], беларускі фалькларыст, этнограф, археолаг (пам. 20.1.1922) * [[1865]]: [[Яніс Райніс]], латышскі паэт і драматург * [[1877]]: [[Фелікс Дзяржынскі]], савецкі дзяржаўны дзеяч (пам. 20.7.1926) * [[1903]]: [[Тэадор Адорна]], нямецкі філосаф * [[1922]]: [[Хейна Мандры]], эстонскі акцёр * [[1937]]: [[Іосіф Давыдавіч Кабзон]], савецкі і расійскі спявак, Народны артыст СССР (пам. 30.8.2018) * [[1940]]: [[Браян Дэ Пальма]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1953]]: [[Вінцэсь Мудроў]], беларускі пісьменнік * [[1965]]: [[Башар Асад]], прэзідэнт Сірыі * [[1976]]: [[Асіх Алінеджад]], іранская журналістка, пісьменніца, грамадскі дзеяч * [[2001]]: [[Антоніа Уотсан]], ямайскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Image:S.Allende 7 dias ilustrados.JPG|thumb|right|100px|Сальвадор Альендэ]] * [[1677]]: [[Джэймс Гарынгтан]], англійскі [[філосаф]] * [[1823]]: [[Давід Рыкарда]], англійскі эканаміст * [[1868]]: [[Рамуальд Зянкевіч]], этнограф, археолаг, фалькларыст (нар. [[1.2]].[[1811]]) * [[1948]]: [[Мухамед Алі Джына]], пакістанскі дзяржаўны дзеяч * [[1958]]: [[Ханс Грундзіг]], нямецкі мастак * [[1963]]: [[Сюзанна Дзюшан]], французская мастачка * [[1971]]: [[Мікіта Хрушчоў]], кіраўнік [[СССР]]. * [[1973]]: [[Сальвадор Альендэ]], прэзідэнт [[Чылі]] * [[1994]]: [[Джэсіка Тэндзі]], брытанская і амерыканская актрыса * [[2009]]: [[Джым Кэрал]], амерыканскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень настаўніка * {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]: Дзень патрыёта * {{Сцяг Каталоніі}} [[Каталонія]]: [[Нацыянальны дзень Каталоніі]] <noinclude>{{commonscat|11 September}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|911]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 верасня| ]] fvkmi42nsp98zfryners9rxublhfsur 0 248 5216984 5047128 2026-10-12T15:55:20Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216984 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> __NOTOC__ '''12 кастрычніка''' — дзвесце восемдзесят пяты (дзвесце восемдзесят шосты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Cristo Redentor - Rio de Janeiro, Brasil.jpg|thumb|120px|left|Статуя Хрыста Збавіцеля, Рыа-Дэ-Жанэйра]] * [[539 да н.э.]]: [[Кір Вялікі]] трыумфальна ўступіў у заваяваны [[Вавілон]]. * [[900]]: [[Людовік III Сляпы]] быў каранаваны як [[кароль Італіі]] * [[1398]]: Паміж [[ВКЛ]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] заключаны [[Салінскі дагавор]], [[Вітаўт]] чарговы раз паабяцаў перадаць [[Жамойць]] Ордэну. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў [[Амерыка|Амерыку]]. * [[1506]]: [[Жыгімонт Стары]] каранаваны на вял.кн. літоўскага — умоўны пачатак эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]] ў [[ВКЛ]]. * [[1552]]: Войскі [[Іван Грозны|Івана Грознага]] авалодалі [[Казань|Казанню]], [[Казанскае ханства]] далучанае да [[Руская цэнтралізаваная дзяржава|Рускай дзяржавы]]. * [[1654]]: Расійскія войскі пасля працяглай аблогі (з ліпеня) у ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) узялі [[Дуброўна|горад Дуброўну]], насельніцтва выведзена ў палон, умацаванні зрытыя. * [[1787]]: [[Кінбурнская бітва (1787)|Кінбургская бітва]], войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|А. Суворава]] разбілі туркаў. * [[1810]]: З нагоды вяселля [[Каралеўства Баварыя|баварскага]] кронпрынца [[Людвіг I Вітэльсбах|Людвіга Вітэльсбаха]] і [[Тэрэза Саксонская-Хільдбургхаўзенская|Тэрэзы Саксонскай-Хільдбургхаўзенскай]] у [[Мюнхен|Мюнхене]] адбыўся першы [[Актобэрфэст]]. * [[1920]]: Абвешчана [[Сярэдняя Літва]], асобнае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі Віленшчыны і Гродзеншчыны. * [[1931]]: Адбылося афіцыйнае адкрыццё [[Статуя Хрыста Збавіцеля|Статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. * [[1967]]: [[Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года|Масавыя беспарадкі]] ў [[Слуцк]]у, падпалены будынак суда, загінулі суддзя і афіцэр МУС. * [[1994]]: Нацыянальная [[зборная Беларусі па футболу]] атрымала першую перамогу (у сустрэчы супраць зборнай [[Люксембург]]а). * [[2003]]: Першы музычны інтэрнэт-партал Беларусі «[[Тузін Гітоў]]» распачаў працу ў Сеціве. == Нарадзіліся == [[File:Luciano Pavarotti 15.06.02 cropped.jpg|thumb|120px|left|Лучана Павароці]] * [[1350]]: [[Дзмітрый Данскі]], вялікі князь маскоўскі і ўладзімірскі * [[1537]]: [[Эдуард VI]], кароль англійскі * [[1771]]: [[Міхаіл Андрэевіч Міларадавіч|Міхаіл Міларадавіч]], расійскі ваенны дзеяч, генерал ад інфантэрыі * [[1796]]: [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]], расійскі дзяржаўны дзеяч, губернатар [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] * [[1836]]: [[Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў|Дзмітрый Аверкіеў]], рускі пісьменнік (20.12.1905) * [[1857]]: [[Раман Ісідоравіч Кандраценка|Раман Кандраценка]], расійскі ваенны дзеяч, герой абароны [[Порт-Артур]]а * [[1865]]: [[Міхаіл Анцаў]], беларускі кампазітар і харавы дырыжор (пам. [[1945]]) * 1865: [[Артур Гардэн]], англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1929) * [[1893]]: [[Джордж Ходжсан]], канадскі плывец, алімпійскі чэмпіён * [[1926]]: [[Мікіта Сіманян]], савецкі і расійскі футбаліст, трэнер і спартыўны функцыянер (пам. 23.11.2025) * [[1929]]: [[Ралан Быкаў]], савецкі і расійскі актёр і кінарэжысёр (пам. 6.10.1998) * [[1935]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак * [[1968]]: [[Х'ю Джэкман]], аўстралійскі акцёр * [[1992]]: [[Джош Хатчэрсан]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[File:Wilt Chamberlain3.jpg|thumb|120px|right|Уілт Чэмберлен]] * [[638]]: [[Ганорый I (Папа Рымскі)|Ганорый I, Папа Рымскі]] * [[642]]: [[Ян IV (Папа Рымскі)|Ян IV, Папа Рымскі]] * [[1328]]: [[Клеменцыя Венгерская]], каралева Францыі * [[1590]]: [[Кано Эйтоку]], японскі мастак * [[1654]]: [[Карэл Фабрыцыус]], галандскі мастак * [[1837]]: [[Луі Дзюпрэ (мастак)]] * [[1858]]: [[Анда Хіросігэ]], японскі мастак * [[1875]]: [[Жан-Батыст Карпо]], французскі скульптар * [[1912]]: [[Ота Крумель]], нямецкі географ * [[1924]]: [[Анатоль Франс]], французскі раманіст і літаратурны крытык * [[1996]]: [[Эрык Бломберг]], фінскі кінарэжысёр * [[1998]]: [[Мэцью Шэпард]], амерыканскі студэнт, ахвяра злачынства на глебе нянавісці да гомасексуалаў * [[1999]]: [[Уілт Чэмберлен]], амерыканскі баскетбаліст * [[2006]]: [[Джыла Пантэкорва]], італьянскі рэжысёр == Святкуюць == * {{Сцяг Багамаў}} [[Багамскія астравы]], Дзень адкрыцця Калумбам першых тэрыторый амерыканскага кантынента, гэта значыць [[Адкрыццё Амерыкі|Дзень адкрыцця Амерыкі]]. * {{Іспанія}} [[Іспанія]], Дзень іспанскай нацыі (Дзень заступніцы Іспаніі Святой Дзевы Пілар). * {{Сцяг Экватарыяльнай Гвінеі}} [[Экватарыяльная Гвінея]], Дзень незалежнасці. * {{Сцяг Зямлі}} [[Дзень Калумба]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К12]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 кастрычніка| ]] 5yyblewsk8uaak504ix318o551q9bjm 0 299 5216993 5203478 2026-10-12T16:29:59Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216993 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}} </noinclude> '''14 лістапада''' — трыста васямнаццаты (трыста дзевятнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[565]]: {{Не перакладзена 3|Юстын II|Юстын II|en|Justin II}} становіцца [[Візантыйскі імператар|візантыйскім]] імператарам пасля смерці [[Юстыніян I|Юстыніяна I]]. * [[1308]]: [[Рыцар]]амі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] захоплены [[Гданьск]]. * [[1475]]: [[Ландсхуцкае вяселле]], [[Георг Багаты]] ўзяў у жонку [[Ядвіга Ягелонка (герцагіня Ландсхут-Баварская)|Ядвігу Ягелонку]]. * [[1886]]: [[Фрыдрых Зёнэкен]] патэнтуе [[дзіракол]]. * [[1919]]: Генерал [[Станіслаў Булак-Балаховіч]] падаў заяву аб пераходзе са сваім атрадам на службу [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. * [[1920]]: Абрана [[Беларуская рада Случчыны]], выканаўчы і распарадчы орган мясцовай улады. * [[1926]]: У [[Мінск]]у распачалася [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. * [[2020]]: З тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]] нанесены [[Ракетны ўдар па Асмэры|ракетны ўдар]] па [[Асмара|Асмэры]], сталіцы [[Эрытрэя|Эрытрэі]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Claude Monet 1899 Nadar.jpg|thumb|left|120px|[[Клод Манэ]].]] * [[1719]]: [[Леапольд Моцарт]], аўстрыйскі [[кампазітар]] * [[1778]]: [[Іаган Непамук Гумель]], аўстрыйскі кампазітар * [[1805]]: [[Фані Мендэльсон]], нямецкі кампазітар * [[1807]]: [[Агюст Ларан]], французскі хімік-арганік (пам. 15.4.1853) * [[1812]]: [[Паўлюк Багрым]], беларускі [[паэт]] (пам. 1891) * [[1840]]: [[Клод Манэ]], французскі [[мастак]], «бацька імпрэсіянізму» (пам. 5.12.1926) * [[1863]]: [[Леа Бакеланд]], амерыканскі хімік * [[1878]]: [[Луі Маркусі]], французскі мастак * [[1881]]: [[Аляксей Кайгарадаў]], беларускі кліматолаг і геафізік (пам. 1951) * [[1889]]: [[Джавахарлал Нэру]], індыйскі палітык (пам. 27.5.1964) * [[1891]]: [[Іван Лук'янавіч Саланевіч|Іван Саланевіч]], рускі манархіст, мысляр, [[журналіст]] і грамадскі дзеяч, выхадзец з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] * [[1897]]: [[Джон Сцюарт Кары]], амерыканскі мастак * [[1905]]: [[Міхась Васілёк]], беларускі паэт (пам. 3.9.1960) * [[1907]]: [[Астрыд Ліндгрэн]], шведская дзіцячая пісьменніца (пам. 28.1.2002) * [[1910]]: [[Ежы Путрамант]], польскі пісьменнік і грамадскі дзеяч (пам. 23.6.1986) * [[1929]]: [[Хорст Янсен]], нямецкі мастак * [[1935]]: [[Гары Баркус Грэй]], амерыканскі хімік * [[1952]]: [[Рэй Шаркі]], амерыканскі акцёр * [[1958]]: [[Уладзімір Уладзіміравіч Качан]], беларускі жывапісец-манументаліст * [[1958]]: [[Аліўе Маршаль]], французскі кінарэжысёр * [[1975]]: [[Марцін Хайрэр]], аўстрыйскі матэматык * [[1984]]: [[Марыя Шэрыфавіч]], сербская спявачка, пераможца песеннага конкурсу «[[Еўрабачанне]]» (2007) * [[1993]]: [[Джаніў Расел]], ямайская лёгкаатлетка == Памерлі == * [[565]]: [[Юстыніян I]], [[Візантыя|візантыйскі]] імператар * [[1359]]: [[Рыгор Палама]], праваслаўны багаслоў (нар. 1296) * [[1716]]: [[Готфрыд Лейбніц]], нямецкі [[матэматык]], [[філосаф]] (нар. 1.7.1646). * [[1797]]: [[Януарыус Цік]], нямецкі жывапісец * [[1801]]: [[Рыгор Пірамовіч]], [[педагог]], пісьменнік, асветнік, прафесар філасофіі (пам. 25.10.1735) * [[1829]]: [[Луі Нікала Ваклен]], французскі хімік * [[1831]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф (пам. 27.8.1770) * [[1986]]: [[Мікола Улашчык]], беларускі гісторык, археограф, празаік, перакладчык, мемуарыст (нар. 1(14).2.1906) * [[2008]]: [[Генадзь Кісялёў]], беларускі літаратуразнавец, архівіст (нар. 19.3.1931) * [[2008]]: [[Аляксандр Дракахруст]], паэт і перакладчык (нар. 7.11.1923) * [[2020]]: [[Армэн Джыгарханян]], савецкі і расійскі акцёр тэатру і кіно, тэатральны педагог, тэатральны рэжысёр, народны артыст СССР (нар. 3.10.1935) * [[2022]]: [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык рускай і беларускай літаратур (нар. 18.5.1940) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Сусветны дзень барацьбы з дыябетам]]. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л14]] {{Вонкавыя спасылкі}} </noinclude> [[Катэгорыя:14 лістапада| ]] sze8rs38inwyo5buth0fu6zcrnshmdv 0 326 5216989 5203678 2026-10-12T16:04:57Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216989 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''15 чэрвеня''' — сто шэсцьдзесят шосты (сто шэсцьдзесят сёмы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[653]]: Паводле загаду [[Спіс візантыйскіх імператараў|візантыйскага]] імператара [[Канстант II|Канстанта II]], быў арыштаваны [[Папа рымскі|Папа]] [[Марцін I (Папа Рымскі)|Марцін I]] * [[1094]]: [[Іспанія|Іспанскі]] палкаводзец [[Сід Кампеадор]] захапіў [[Валенсія|Валенсію]] * [[1215]]: [[Іаан Беззямельны]] падпісвае [[Вялікая хартыя вольнасцей|Вялікую хартыю вольнасцей]] * [[1219]]: [[Бітва пры Лінданісэ]] паміж войскам дацкага караля [[Вальдэмар II|Вальдэмара II]] і аб’яднанымі сіламі [[эсты|эстаў]]. * [[1502]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў востраў [[Марцініка]] * [[1812]]: [[Полацкі езуіцкі калегіум]] пераўтвораны ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкую езуіцкую акадэмію]] з правамі ўніверсітэта. * [[1836]]: [[Арканзас|Штат Арканзас]] увайшоў у склад [[ЗША]], стаўшы 25-м [[Штаты ЗША|штатам]] * [[1846]]: [[Брытанія]] і [[ЗША]] падпісалі Арэгонскі дагавор, паводле якога граніца паміж ЗША і [[Канада]]й праходзіла па 49-й паралелі * [[1944]]: Пачатак бітвы за [[востраў Сайпан|Сайпан]] паміж [[ЗША]] і [[Японія]]й, якая скончылася перамогай амерыканскіх ваенных. * [[1972]]: [[Катастрофа Convair 880 пад Плейку]] ў [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]]. * [[1985]]: У [[Эрмітаж]]ы [[Бронюс Майгіс]] абліў сернай кіслатой карціну [[Рэмбрант]]а «[[Даная (карціна Рэмбранта)|Даная]]». == Нарадзіліся == [[File:Nicolas Poussin 079.jpg|thumb|100px|left|[[Нікаля Пусэн]]. Аўтапартрэт]] * [[1330]]: [[Эдуард Чорны Прынц]], сын [[Эдуард III|Эдуарда III]], караля Англіі (пам. 8.6.1376) * [[1553]]: [[Эрнст Габсбург]], эрцгерцаг Аўстрыі (пам. 20.2.1595) * [[1594]]: [[Нікаля Пусэн]], французскі [[мастак]] (пам. 19.11.1665) * [[1755]]: [[Антуан дэ Фуркруа]], французскі хімік (пам. 16.12.1809) * [[1831]]: [[Вінцэсь Каратынскі]], беларускі і польскі [[пісьменнік]], перакладчык (пам. 7.2.1891) * [[1833]]: [[Тэадор Мейнерт]], аўстрыйскі і нямецкі псіхіятр * [[1852]]: [[Даніэл Вулфал]], другі прэзідэнт [[ФІФА]], футбольны функцыянер (пам. 24.10.1918) * [[1867]]: [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцін Бальмонт]], паэт-сімваліст, перакладчык (пам. 23.12.1942) * [[1896]]: [[Пётр Татарыновіч]], каталіцкі святар, беларускі грамадскі і культурны дзеяч, публіцыст, паэт, выдавец (пам. 3.9.1978) * [[1912]]: [[Кенет Рос Мак-Кензі]], амерыканскі фізік * [[1915]]: [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрый Андропаў]], генеральны сакратар [[ЦК КПСС]] (пам. 9.2.1984) * [[1916]]: [[Герберт Сайман]], амерыканскі сацыёлаг і эканаміст (пам. 9.2.2001) * [[1923]]: [[Эрланд Юзефсан]], шведскі акцёр * [[1936]]: [[Мікола Гіль]], беларускі пісьменнік, [[журналіст]], перакладчык (пам. 14.3.2022) * [[1943]]: [[Джоні Халідэй]], рок-музыкант, [[кампазітар]] (пам. 16.12.2016) * [[1946]]: [[Дэміс Русас]], грэчаскі спявак (пам. 25.1.2015) * [[1946]]: [[Брыжыт Фасэ]], французская актрыса * [[1954]]: [[Іван Іванавіч Крук|Янка Крук]], беларускі фалькларыст * [[1979]]: [[Юлія Несцярэнка]], беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка * [[2000]]: [[Мэры Мораа]], кенійская лёгкаатлетка == Памерлі == [[File:Philip the good.jpg|thumb|100px|[[Філіп III Добры]]]] * [[991]]: [[Феафана (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Феафана, імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (нар. каля 960) * [[1184]]: [[Магнус V Эрлінгсан]], кароль Нарвегіі * [[1383]]: [[Іаан VI Кантакузін]], імператар [[Візантыя|Візантыі]] (нар. каля 1293) * [[1389]]: [[Мурад I]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (нар. 1319 або 1326) * [[1476]]: [[Філіп III Добры]], герцаг Бургундыі (нар. 3.7.1396) * [[1772]]: [[Луі Клод Дакен]], французскі кампазітар * [[1785]]: [[Пілатр дэ Разье]], французскі хімік, піянер авіяцыі * [[1889]]: [[Міхай Эмінеску]], класік румынскай літаратуры (нар. 15.1.1850) * [[1938]]: [[Антон Мартынавіч Платун|Антон Платун]], палітычны дзеяч [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], 4-ы Народны камісар асветы (нар. 13.11.1896) * [[1959]]: [[Казімір Беін]], славуты эсперантыст, перакладчык на [[эсперанта]] (нар. 1872) * [[1971]]: [[Фуад Абдурахманаў]], азербайджанскі савецкі скульптар (нар. 1915) * [[1996]]: [[Эла Фіцджэральд]], амерыканская [[джаз]]авая спявачка (нар. 25.4.1917) * [[2015]]: [[Жанна Фрыске]], эстрадная спявачка, тэлевядучая, актрыса (нар. 8.7.1974) * [[2017]]: [[Аляксей Баталаў]], акцёр тэатру і кіно, рэжысёр, сценарыст (нар. 20.11.1928) == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]]: Дзень нацыянальнага выратавання * {{Сцяг Арканзаса}} [[Арканзас]], [[ЗША]]: Дзень штата * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень Караля Вальдэмара II і Дзень Дацкага сцяга * {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]]: Дзень пасадкі дрэў <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|615]] </noinclude> [[Катэгорыя:15 чэрвеня| ]] fkry0lopl97z17glpvagh6pe7t086cb 0 402 5217043 5200161 2026-10-12T19:52:16Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217043 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на люты}}</noinclude> '''18 лютага''' — сорак дзевяты [[дзень]] [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[1370]]: [[Бітва пад Рудавай (1370)|Бітва пад Рудавай]] паміж войскамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1386]]: Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ажаніўся з [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]], спадкаемцай польскага стальца. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] рушыў з [[Куба|Кубы]] на заваяванне [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1537]]: У [[Масква|Маскве]] падпісаны мірны дагавор, які скончыў [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайну Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. * [[1885]]: Апублікаваны «Прыгоды Гекльберы Фіна» аўтарства [[Марк Твэн|Марка Твэна]]. * [[1952]]: [[Грэцыя]] і [[Турцыя]] ўступілі ў [[НАТА]]. * [[1965]]: [[Гамбія]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1979]]: У пустыні [[Пустыня Сахара|Сахара]] на поўдні [[Алжыр]]а выпаў [[снег]]. * [[2014]]: Украінскія сілавікі пачалі штурм [[Майдан Незалежнасці|Майдана]], абвясціўшы контртэрарыстычную аперацыю. == Нарадзіліся == [[Файл:Jacques Cassini.jpg|thumb|120px|Жак Касіні]] * [[1516]]: [[Марыя I Цюдар]], каралева [[Англія|Англіі]] * [[1602]]: [[Мікеланджэла Чэрквоцы]], італьянскі мастак * [[1677]]: [[Жак Касіні]], французскі астраном * [[1775]]: [[Томас Гёрцін]], англійскі мастак * [[1815]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[1817]]: [[Ёханес Босбам]], нідэрландскі мастак * [[1844]]: [[Вілем Марыс]], галандскі мастак * [[1857]]: [[Макс Клінгер]], нямецкі [[мастак]] * [[1893]]: [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], беларускі пісьменнік і навуковец * [[1904]]: [[Джорджыа Б’янкі]], італьянскі рэжысёр * [[1909]]: [[Маці Ярвінен]], фінскі лёгкаатлет * [[1912]]: [[Клім Лазаравіч Грыневіч|Клім Грыневіч]], беларускі [[паэт]] * [[1922]]: [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак [[Беларусь|Беларусі]], жывапісец, педагог * [[1933]]: [[Ёка Она]], японскі мастак-авангардыст, грамадскі дзеяч * [[1934]]: [[Пака Рабан]], французскі мадэльер * [[1935]]: [[Генадзь Гладкоў]], савецкі і расійскі кампазітар (пам. 16.10.2023) * [[1938]]: [[Эльке Эрб]], нямецкая паэтэса, перакладчыца * [[1941]]: [[Галіна Нянашева]], савецкая і расійская спявачка (пам. 4.5.2026) * [[1946]]: [[Надзея Артымовіч]], беларуская паэтэса * [[1948]]: [[Міхась Мірановіч]], беларускі паэт-гумарыст * [[1950]]: [[Сібіл Шэперд]], амерыканская актрыса * [[1952]]: [[Ёган Шнайдэр-Аман]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1952]]: [[Аляксандр Барыкін]], савецкі і расійскі спявак, кампазітар, паэт-песеннік, гітарыст (пам. 26.3.2011) * [[1954]]: [[Джон Траволта]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1957]]: [[Віктар Пятровіч Пічукоў]], беларускі гісторык * [[1959]]: [[Халгрымур Хельгасан]], ісландскі [[пісьменнік]] і мастак * [[1963]]: [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]], беларускі [[рэжысёр]], аніматар, мастак і сцэнарыст * [[1998]]: [[Алекс Йі]], брытанскі трыятланіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1294]]: [[Хубілай]], мангольскі [[хан (тытул)|хан]] (нар. 1215). * [[1405]]: [[Тамерлан]], сярэднеазіяцкі дзяржаўны дзеяч і палітык, заснавальнік дынастыі Цімурыдаў (нар. 21.3.1336) * [[1546]]: [[Марцін Лютэр]], немецкі рэфарматар царквы * [[1564]]: [[Мікеланджэла Буанароці]], італьянскі скульптар, мастак, архітэктар, паэт і інжынер * [[1683]]: [[Нікалас Пітэрс Берхем]], галандскі жывапісец * [[1845]]: [[Ігнат Анацэвіч]], беларускі гісторык і архівіст * [[1873]]: [[Васіл Леўскі]], нацыянальны герой Балгарыі * [[1916]]: [[Алаіза Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]], беларуская паэтка, грамадская дзяячка і палітык (нар. 15.7.1876) * [[1943]]: [[Юрый Кашыра]], каталіцкі святар, прылічаны да святых (нар. 4.4.1904) * [[1967]]: [[Роберт Опенгеймер]], амерыканскі [[фізік]], кіраўнік амерыканскага атамнага праекту * [[1974]]: [[Мануэль Адрыя]], прэзідэнт Перу * [[1978]]: [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Надзея Абрамава]], беларуская пісьменніца, журналістка, грамадскі дзеяч (нар. 30.3.1907) * [[1979]]: [[Юрка Гаўрук]], беларускі перакладчык і рэжысёр (нар. 6.5.1905) * [[1995]]: [[Заір Азгур]], беларускі [[скульптар]], народны мастак Беларусі * [[2001]]: [[Балтус]], французскі мастак * [[2008]]: [[К. Р. Х. Зондэрбарг]], нямецкі мастак == Святкуюць == * [[Выява:Flag of The Gambia.svg|25px]] [[Гамбія]] — Дзень незалежнасці * [[Выява:Flag of Russia.svg|25px]] [[Расія]] — Дзень транспартнай міліцыі Расіі {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|218]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 лютага| ]] 2hhg9mlcklr04b5xo8lskvveydh3yjd 0 409 5217044 5195453 2026-10-12T19:57:39Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217044 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''18 чэрвеня''' — сто шэсцьдзесят дзевяты (сто сямідзесяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Coat_of_Arms_of_Niasviž,_Belarus.svg|thumb|120px|[[Герб Нясвіжа]].]] * [[618]]: [[Гаацзу (дынастыя Тан)|Лі Юань]] узыйшоў на прастол імператара [[Кітай|Кітая]] пад імем Гаацзу, заснаваўшы такім чынам дінастыю [[Імперыя Тан|Тан]]. * [[860]]: [[Варагі]] [[Аскольд]] і [[Дзір]], якія знаходзіліся ў [[Кіеў|Кіеве]], пачалі паход на [[Канстанцінопаль]]. * [[1155]]: [[Фрыдрых I Барбароса]] быў каранаваны як [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1586]]: Гораду [[Нясвіж]]у нададзены герб. * [[1767]]: [[Вялікабрытанія|Брытанская]] экспедыцыя на чале з [[Сэмюэль Уоліс|Сэмюэлем Уолісам]] адкрыла [[востраў Таіці]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|Аляксандра Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Трэбія. * [[1812]]: Пачалася [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814]]. * [[1815]]: Армія [[Напалеон I|Напалеона I]] пацярпела паразу ў [[бітва пры Ватэрлоа|бітве пры Ватэрлоа]]. * [[1903]]: У [[Сан-Францыска]] стартаваў першы аўтапрабег цераз кантынент, яго ўдзельнікі праз тры месяцы фінішавалі ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1940]]: [[Шарль дэ Голь]] выступіў па радыё з заклікам да французскага народа працягваць змаганне з нацысцкімі захопнікамі. * [[1959]]: Адбылася першая телевізійная перадача з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[ЗША]]. * [[1981]]: Першы палёт амерыканскага ваеннага самалёта [[F-117 Nighthawk]]. * [[1989]]: Заснаваны [[Ліцэй БДУ]]. * [[1993]]: [[Беларусь]] усталявала дыпламатычныя адносіны з [[Інданезія]]й. * [[2000]]: Спынены баявыя дзеянні [[Эфіопа-эрытрэйская вайна|Эфіопа-эрытрэйскай вайны]]. * [[2006]]: [[Казахстан]] вывеў на арбіту першы ўласны касмічны спадарожнік. == Нарадзіліся == * [[1294]]: [[Карл IV Прыгожы]], кароль Францыі * [[1799]]: [[Уільям Ласел]], брытанскі астраном * [[1806]]: [[Міхаіл Валовіч]], удзельнік [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] * [[1812]]: [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|Іван Ганчароў]], рускі пісьменнік * [[1889]]: [[Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі|Уладзімір Каліноўскі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, гісторык (пам. [[1940]]) * [[1903]]: [[Раймон Радыге]], французскі пісьменнік * [[1905]]: [[Эдуард Тубін]], эстонскі і шведскі кампазітар * [[1911]]: [[Аляксандр Шыдлоўскі]], беларускі культурны дзеяч, кампазітар (пам. 26.9.2002) * [[1935]]: [[Юрый Саломін]], савецкі і расійскі акцёр тэатру і кіно (пам. 11.1.2024) * [[1942]]: [[Пол Макартні]], англійскі рок-музыкант, кампазітар, спявак * [[1947]]: [[Бернар Жырадо]], французскі акцёр і рэжысёр * [[1949]]: [[Лех Качыньскі]], прэзідэнт Польшчы (пам. 10.4.2010) * [[1950]]: [[Валянцін Акудовіч]], беларускі філосаф, эсэіст, літаратурны крытык * [[1952]]: [[Кэрал Кейн]], амерыканская актрыса * [[1961]]: [[Ігар Залатавіцкі]], савецкі і расійскі акцёр тэатру і кіно, тэатральны педагог, рэжысёр, тэлевядучы (пам. 14.1.2026) * [[1979]]: [[Аляксей Грышын]], беларускі фрыстайліст * [[1986]]: [[Рычард Мэдэн]], брытанскі акцёр * [[1987]]: [[Мадара Паламейка]], латвійская лёгкаатлетка == Памерлі == * [[1037]]: [[Авіцэна]], персідскі філосаф, урач, прыродазнавец, паэт (нар. 16.8.980) * [[1155]]: [[Арнольд Брэшыянскі]], італьянскі рэлігійны дзеяч * [[1928]]: [[Руаль Амундсен]], нарвежскі палярны падарожнік і даследчык (нар. 16.7.1872) * [[1934]]: [[Дзьюла Дзеркавіч]], венгерскі мастак * [[1957]]: [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]], беларускі жывапісец-пейзажыст (нар. 29.2.1872) * [[1982]]: [[Курд Юргенс]], аўстрыйскі акцёр * [[1992]]: [[Мардэхай Ардон]], ізраільскі мастак * [[2008]]: [[Жан Дэлануа]], французскі акцёр і кінарэжысёр * [[2011]]: [[Алена Георгіеўна Бонэр]], савецкі праваабаронца * [[2022]]: [[Яраслаў Іванавіч Клімуць]], беларускі літаратуразнавец * [[2024]]: [[Анук Эмэ]], французская актрыса == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]]: Дзень правоў чалавека * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень сцяга * {{Сцяг Егіпта}} [[Егіпет]]: Дзень эвакуацыі. Сумяшчаецца са старажытнаегіпецкім святам Ніла * {{Сцяг Сейшэльскіх астравоў}} [[Сейшэльскія астравы]]: Дзень Канстытуцыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|618]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 чэрвеня| ]] 0yixppxqqsxy4k4ojl531j8h179onkq 0 446 5217053 5006012 2026-10-12T20:11:44Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217053 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> '''1 снежня''' — трыста трыццаць пяты (трыста трыццаць шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1913]]: Пачаў дзейнічаць [[метрапалітэн Буэнас-Айрэса]]. * [[1913]]: Устаноўлена першая лінія канвеернай зборкі на заводзе кампаніі «[[Ford Motor Company]]». * [[1918]]: [[Ісландыя]] стала суверэннай краінай, застаўшыся ва уніі з [[Данія]]й. * [[1920]]: Ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] ў [[Вільня|Вільні]] створаны [[Беларускі студэнцкі саюз]]. * [[1925]]: У [[Лондан]]е падпісаныя [[Лакарнскія пагадненні]]. * [[1943]]: Скончылася [[Тэгеранская канферэнцыя]]. * [[1959]]: Заключанае [[пагадненне аб Антарктыцы]]. * [[1989]]: [[Міхаіл Гарбачоў]] першым з савецкіх лідараў наведаў [[Ватыкан]]. * [[1991]]: Прэзідэнцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]] і Усеўкраінскі рэфэрэндум аб незалежнасці. * [[2004]]: Зацверджаны герб і сцяг г. [[Дзятлава]]. == Нарадзіліся == * [[1081]]: [[Людовік VI Тоўсты]], кароль Францыі (пам. 1.8.1137) * [[1083]]: [[Ганна Камніна]], дачка імператара [[Візантыя|Візантыі]] адна з першых жанчын-гісторыкаў * [[1743]]: [[Марцін Генрых Клапрот]], нямецкі [[хімік]] (пам.1.1.1817) * [[1766]]: [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], расійскі гісторык, пісьменнік, паэт * [[1792]]: [[Мікалай Іванавіч Лабачэўскі|Мікалай Лабачэўскі]], рускі матэматык * [[1867]]: [[Ігнацы Масціцкі]], польскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, вучоны-хімік (пам. 2.10.[[1946]]) * [[1873]]: [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|Валерый Брусаў]], рускі паэт * [[1884]]: [[Карл Шміт-Ротлуф]], нямецкі мастак * [[1886]]: [[Чжу Дэ]], кітайскі вайсковы дзеяч * [[1896]]: [[Георгій Жукаў]], савецкі палкаводзец * [[1931]]: [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|Валянцін Малышаў]], заслужаны архітэктар Беларусі * [[1935]]: [[Вудзі Ален]], амерыканскі рэжысёр, акцёр, сцэнарыст * [[1937]]: [[Вайра Віке-Фрэйбэрга|Вайра Віке-Фрэйберга]], 6-ты прэзідэнт [[Латвія|Латвіі]] * [[1939]]: [[Уладзімір Пятровіч Платонаў|Уладзімір Платонаў]], беларускі матэматык * [[1943]]: [[Фін Кідланд]], нарвежскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2004) * [[1945]]: [[Генадзь Хазанаў]], савецкі і расійскі акцёр тэатру і кіно, артыст эстрады, грамадскі дзеяч * [[1997]]: [[Сада Уільямс]], барбадаская лёгкаатлетка == Памерлі == * [[660]]: [[Святы Элігій]], святы [[Каталіцкая царква|Рымска-Каталіцкай царквы]] * [[1135]]: [[Генрых I Баклерк|Генрых I, кароль Англіі]] * [[1374]]: [[Магнус Эрыксан]], шведскі кароль * [[1521]]: [[Леў X|Леў X, Папа Рымскі]] * [[1573]]: [[Малюта Скуратаў]], рускі дзяржаўны і вайсковы дзеяч * [[1818]]: [[Карл Фрэдэрык фон Брэда]], шведскі мастак * [[1825]]: [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I, імператар расійскі]] * [[1826]]: [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]], архіепіскап магілёўскі, навуковец, пісьменнік (нар. [[3.9]].[[1731]]) * [[1866]]: [[Джордж Эверэст]], англійскі геадэзіст, у гонар якога назвалі вымераную ім [[гара Джамалунгма|Джамалунгму (Эверэст)]] * [[1887]]: [[Уільям Хемслі Эмары]], амерыканскі батанік * [[1916]]: [[Шарль Эжэн дэ Фуко]], манах-трапіст, даследчык [[Афрыка|Афрыкі]] * [[1919]]: [[Вандалін Шукевіч]], беларускі археолаг і этнограф (нар. 10.12.[[1852]]) * [[1928]]: [[Леапольд фон Калькройт]], нямецкі жывапісец * [[1934]]: [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Сяргей Кіраў]], савецкі палітычны дзеяч * [[1941]]: [[Ціхан Бумажкоў]], адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на [[Палессе|Палессі]] * [[1948]]: [[Франсіс Грубер]], французскі мастак * [[1973]]: [[Давід Бен-Гурыён]], прэм'ер-міністр Ізраіля * [[1989]]: [[Алвін Эйлі]], амерыканскі харэограф * [[1991]]: [[Пэт О’Калаган]], ірландскі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён * [[2018]]: [[Паўл Путныньш]], латвійскі драматург * [[2022]]: [[Мілен Дэманжо]], французская актрыса == Святкуюць == * Сусветны дзень барацьбы са [[СНІД]] * {{ICE}}: Дзень незалежнасці * {{KAZ}}: Дзень першага прэзідэнта Казахстана * {{CRI}}: Дзень расфарміравання узброеных сілаў Коста-Рыкі * {{PAN}}: Дзень настаўніка * {{PRT}}: Дзень незалежнасці * {{RUS}}: [[Дні воінскай славы Расіі|Дзень воінскай славы]] * {{ROU}}: Дзень нацыянальнага яднання Румыніі * {{THA}}: Дзень [[Дамронг Ратчанубаб|Дамронга Ратчанубаба]] * {{UKR}}: Дзень работнікаў пракуратуры Украіны * {{CAF}}: Дзень Рэспублікі * {{TCD}}: [[Дзень свабоды і дэмакратыі Рэспублікі Чад|Дзень свабоды і дэмакратыі]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С01]] [[Катэгорыя:1 снежня| ]] </noinclude> 5oe47xn99txsfukorf2vpmfrcqd57dx 0 491 5217054 5213937 2026-10-12T20:15:51Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217054 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}} </noinclude> '''21 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста чацвёрты (дзвесце дзевяноста пяты ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|150px|Эрыс і яго спадаржнік (злева).]] * [[1187]]: [[Грыгорый VIII]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1600]]: [[Такугава Іэясу]] атрымаў перамогу над сваімі супернікамі ў бітве пры Сэкігахары, што заклала падмурак для аб’яднання [[Японія|Японіі]]. * [[1641]]: Каталіцкае паўстанне ў [[Ольстэр]]ы, тысячы англічан і шатландцаў забіты. * [[1652]]: Пасля шэрагу паражэнняў фрондэраў ад войск кардынала [[Джуліа Мазарыні|Мазарыні]], лідар фронды прынц Кондэ пакінуў Парыж і збег у [[Іспанскія Нідэрланды]]. * [[1797]]: У [[Бостан]]е спушчаны на ваду фрэгат «Constitution» ВМС ЗША. * [[1805]]: [[Трафальгарская бітва]] паміж брытанскімі і франка-іспанскімі марскімі сіламі. * [[1909]]: У [[Іспанія|Іспаніі]] да ўлады прыходзіць ліберальны ўрад. * [[1913]]: Успыхвае паўстанне раялістаў у [[Партугалія|Партугаліі]] (задушана сіламі ўрадаў) * [[1917]]: У [[Вільня|Вільні]] пачалося выданне газеты [[Беларуская крыніца (1917)|«Беларуская крыніца»]], орган [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * 1917: У [[Мінск]]у пачаўся III з’езд [[БСГ|Беларускай сацыялістычнай грамады]], на якім прынята новая праграма партыі. * [[1926]]: Адкрыўся [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР]]. * [[1929]]: Парламенцкія выбары ў [[Егіпет|Егіпце]] прынеслі перамогу Нацыяналістычнай партыі Вафд * [[1935]]: Германія афіцыйна выйшла са складу [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]. * [[1943]]: Нацыстамі ліквідавана [[Мінскае гета]]. * [[1945]]: Жанчынам у [[Францыя|Францыі]] ўпершыню дазволена прымаць удзел у галасаванні. * [[1947]]: [[Генеральная Асамблея ААН]] заклікала народы [[Грэцыя|Грэцыі]] і іншых балканскіх дзяржаў вырашаць усе супярэчнасці мірным шляхам. * [[2003]]: Упершыню сфатаграфавана [[малая планета Эрыс]] (заўважана 5.1.2005). == Нарадзіліся == [[File:Kazimir Sviontek 01.jpg|thumb|150px|Казімір Свёнтак.]] * [[1581]]: [[Даменікіна]], італьянскі мастак. * [[1771]]: [[Аляксандр Эцьен Шарон]], французскі музыказнавец. * [[1833]]: [[Альфрэд Нобель]], шведскі хімік, інжынер, заснавальнік [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]]. * [[1876]]: [[Сяргей Вячаслававіч Скандракоў|Сяргей Скандракоў]], беларускі навуковец-аграном, журналіст, краязнавец (пам. 2.8.1953). * [[1878]]: [[Уладзімір Пічэта]], беларускі гісторык, першы рэктар [[БДУ]]. * [[1880]]: [[Вікінг Эгелінг]], шведскі мастак і рэжысёр. * [[1894]]: [[Генрых Марыя Даўрынгхаўзен]], нямецкі мастак. * [[1914]]: [[Казімір Свёнтак]], кардынал, каталіцкі архібіскуп, мітрапаліт Мінска-Магілёўскі. * [[1921]]: [[Іван Муравейка]], беларускі [[паэт]]. * [[1941]]: [[Герман Бідэр]], аўстрыйскі славіст. * [[1942]]: [[Алена Санаева]], савецкая і расійская актрыса тэатру і кіно, народная артыстка Расіі * [[1945]]: [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Мікіта Міхалкоў]], расійскі [[акцёр]] і кінарэжысёр. * [[1949]]: [[Біньямін Нетаньяху]], палітычны і дзяржаўны дзеяч. * [[1950]]: [[Генадзь Рыгоравіч Анішчанка|Генадзь Анішчанка]], расійскі дзяржаўны дзеяч. * [[1953]]: [[Элеанора Джорджы]], італьянская актрыса (пам. 3.3.2025) * [[1956]]: [[Кэры Фішэр]], амерыканская актрыса, сцэнарыст. * [[1958]]: [[Андрэй Канстанцінавіч Гейм|Андрэй Гейм]], галандскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]. * [[1995]]: [[Юлімар Рохас]], венесуэльская лёгкаатлетка. == Памерлі == [[File:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|right|120px|Джэк Керуак.]] * [[1266]]: [[Біргер Ярль]], заснавальнік Стакгольма. * [[1422]]: [[Карл VI Валуа|Карл VI, кароль Францыі]]. * [[1775]]: [[Франсуа-Юбер Друэ]], французскі мастак. * [[1872]]: [[Жак Бабінэ]], французскі фізік. * [[1878]]: [[Восіп Кавалеўскі]], беларускі філолаг, манголазнаўца. * [[1969]]: [[Джэк Керуак]], амерыканскі [[пісьменнік]]. * [[1978]]: [[Анастас Іванавіч Мікаян]], савецкі палітычны і дзяржаўны дзеяч. * [[1984]]: [[Франсуа Труфо]], французскі рэжысёр. * [[2023]]: [[Бобі Чарльтан]], англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: Дзень бацькі<ref>https://president.gov.by/ru/events/v-belarusi-uchrezhden-novyy-prazdnik-den-otca</ref> * {{Сцягафікацыя|Тайланд}}: Нацыянальны дзень медыцынскіх сясцёр == Зноскі == {{reflist}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К21]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 кастрычніка| ]] hpehuh7i378c74ikmle5mcjw1dcuk7j 0 514 5217055 5111311 2026-10-12T20:17:20Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5217055 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''22 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста пяты (дзвесце дзевяноста шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:First parachute2.jpg|thumb|left|120px|Першы парашут Гарнерэна]] * [[1702]]: Рускія войскі ўзялі крэпасць [[Шлісельбург|Нотэбург]] падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] * [[1797]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]] здзейсніў першы ў свеце скачок з [[парашут]]ам. * [[1815]]: [[Вялікабрытанія]] анэксавала [[востраў Ушэсця]] * [[1916]]: Адбылося паўстанне салдат, казакаў і матросаў на размеркавальным пункце ў [[Гомель|Гомелі]]. * [[1953]]: [[Лаос]] атрымаў незалежнасць. * [[1988]]: У [[Вільня|Вільне]] пачаўся ўстаноўчы з’езд Літоўскага руху за перабудову («[[Саюдзіс]]»). * [[2010]]: Апублікавана «[[Іракскае дасье]]» міжнароднай некамерцыйнай арганізацыі [[WikiLeaks]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Catherine Deneuve 1995.jpg|thumb|left|120px|Катрын Дэнёў]] * [[741]]: [[Карл Мартэл]], мажардом франкаў * [[1071]]: [[Гільём IX (герцаг Аквітаніі)|Гільём IX, герцаг Аквітаніі]] * [[1689]]: [[Жуан V]], кароль Партугаліі * [[1801]]: [[Карл Якаб Сундэваль]], шведскі заолаг * [[1811]]: [[Ферэнц Ліст]], венгерскі [[кампазітар]] * [[1844]]: [[Сара Бернар]], французская актрыса * [[1865]]: [[Крысцьян Раўд]], эстонскі мастак * [[1870]]: [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], рускі пісьменнік і [[паэт]] * [[1883]]: [[Атакар Кубін]], чэшскі мастак * [[1885]]: [[Станіслаў Кот]], польскі гісторык культуры, палітычны дзеяч (пам. 26.12.1975) * [[1894]]: [[Мэй Ланьфан]], кітайскі акцёр * [[1917]]: [[Джаан Фантэйн]], амерыканская актрыса * [[1918]]: [[Алесь Бажко]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1938]]: [[Майкл Берыдж]], брытанскі фізіёлаг * [[1938]]: [[Дэрэк Джэкабі]], англійскі акцёр * [[1943]]: [[Катрын Дэнёў]], французская актрыса * [[1958]]: [[Аляксандр Кузьміч Касцючэнка|Аляксандр Касцючэнка]], беларускі мастак-жывапісец == Памерлі == [[Файл:Portrait de l'artiste, par Paul Cézanne, FWN 434.jpg|thumb|120px|right|Поль Сезан]] * [[1615]]: [[Бенедыкт Война]], рэлігійны і дзяржаўны дзеяч у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] * [[1856]]: [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]], беларускі выдавец, публіцыст, краязнавец і фалькларыст * [[1869]]: [[Мікаэль Сарс]], нарвежскі заолаг * [[1883]]: [[Томас Майн Рыд|Майн Рыд]], брытанскі [[пісьменнік]] * [[1906]]: [[Поль Сезан]], французскі [[мастак]] (нар. 17.1.1839) * [[1928]]: [[Эндру Фішэр]], 5-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[1937]]: [[Лукаш Калюга]], беларускі пісьменнік * [[1941]]: [[Луі Маркусі]], французскі мастак * [[1976]]: [[Эдвард Бара]], англійскі мастак * [[1976]]: [[Карл Абен]], эстонскі і латышскі мовазнавец * [[1983]]: [[Эльфрыдэ Саарык]], эстонская танцоўшчыца і актрыса * [[1987]]: [[Ліна Вентура]], французскі акцёр * [[1990]]: [[Каміль Лотак]], чэшскі мастак * [[2001]]: [[Георгій Віцын]], акцёр тэатру і кіно (нар. 18.4.1917) * [[2005]]: [[Арман (мастак)|Арман]], мастак * [[2018]]: [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Фёдар Клімчук]], беларускі мовазнавец, дыялектолаг * [[2021]]: [[Рышард Філіпскі]], польскі рэжысёр і акцёр == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К22]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 кастрычніка| ]] b9wsq5h0kh3mxp3yc7psvvanng1hw3r 0 518 5217049 5088869 2026-10-12T20:06:42Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217049 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''22 лістапада''' — трыста дваццаць шосты (трыста дваццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Coat of Arms of Minsk province.svg|thumb|100px|Герб Мінскай вобласці]] * [[950]]: [[Адальберт II Іўрэйскі]] быў каранаваны як [[кароль Італіі]]. * [[1918]]: [[Юзаф Пілсудскі]] абвешчаны «часовым начальнікам» [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. * [[1963]]: Забіты [[прэзідэнт ЗША]] [[Джон Кенэдзі]]. * [[1977]]: Адкрыты [[Марсельскі метрапалітэн]]. * [[1993]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцагавінай]]. * [[2004]]: Пачалася «[[Аранжавая рэвалюцыя]]» ва [[Украіна|Украіне]]. * [[2005]]: [[Ангела Меркель]] абрана [[Федэральны канцлер Германіі|кацлерам]] [[Германія|Германіі]]. * [[2007]]: Зацверджана палажэнне пра [[герб Мінскай вобласці|герб]] і [[сцяг Мінскай вобласці|cцяг]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[2019]]: [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|Перапахаванне ўдзельнікаў]] [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] адбылося ў [[Вільня|Вільні]]. == Нарадзіліся == [[File:Balluet d'Estournelles de Constant.jpg|thumb|100px|[[Поль Анры Бенжамен д'Этурнель дэ Канстан]]]] * [[1710]]: [[Вільгельм Фрыдэман Бах]], нямецкі арганіст, кампазітар * [[1715]]: [[Антоні Адам Скарульскі]], [[філосаф]], асветнік (пам. 28.1.[[1777]]) * [[1852]]: [[Поль Анры Бенжамен д’Этурнель дэ Канстан]], [[Францыя|французскі]] дыпламат і грамадскі дзеяч. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (пам. [[15.5]].[[1924]]) * [[1881]]: [[Леа Гестэл]], нідэрландскі жывапісец * [[1890]]: [[Шарль дэ Голь]], французскі генерал і палітык, [[Прэзідэнт Францыі|прэзідэнт]] [[Францыя|Францыі]] (пам. [[9.11]].[[1970]]) * [[1898]]: [[Габрыэль Гансалес Відэла]], прэзідэнт Чылі * [[1904]]: [[Луі Эжэн Фелікс Неель]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (пам. [[17.11]].[[2000]]) * [[1907]]: [[Дора Маар]], французская мастачка * [[1928]]: [[Мікалай Дабранраваў]], савецкі і расійскі паэт-песеннік (пам. 16.9.2023) * [[1940]]: [[Тэры Гіліям]], брытанскі кінарэжысёр * [[1954]]: [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], беларускі гісторык == Памерлі == * [[1602]]: [[Тусен Дзюбрэй]], французскі мастак * [[1617]]: [[Ахмед I]], султан Асманскай імперыі (нар. 18.4.[[1590]]) * [[1710]]: [[Бернарда Пасквіні]], італьянскі кампазітар * [[1913]]: [[Эдуар Лакруа]], французскі палітычны дзеяч * [[1916]]: [[Джэк Лондан]], амерыканскі [[пісьменнік]] (нар. [[12.1]].[[1876]]) * [[1944]]: [[Кузьма Чорны]], беларускі пісьменнік (нар. [[24.6]].[[1900]]) * [[1944]]: [[Джордж Клоўзен]], англійскі мастак * [[1963]]: [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі]], 35-ы прэзідэнт [[ЗША]] (нар. [[29.5]].[[1917]]) * [[1981]]: [[Ханс Адольф Крэбс]], нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1953) * [[1980]]: [[Мэй Уэст]], амерыканская актрыса * [[1986]]: [[Мікалай Улашчык]], беларускі [[гісторык]] і археограф * [[1989]]: [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]], беларускі мастак (нар. 8.09.[[1922]]) * [[1996]]: [[Марыя Казарэс]], французская актрыса * [[2007]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[2013]]: [[Жорж Латнер]], французскі кінарэжысёр * [[2016]]: [[Кім Ён Сам]], прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] (1993—1998) (нар. [[20.12]].[[1927]]) * [[2017]]: [[Дзмітрый Аляксандравіч Хварастоўскі]], савецкі і расійскі оперны спявак (барытон) (нар. [[16.10]].[[1962]]) == Святкуюць == * {{AZE}}: Дзень працаўнікоў юстыцыі Азербайджана * {{ALB}}: Дзень албанскага алфавіту * {{ARM}}: Дзень банкаўскага працаўніка Арменіі * {{CRI}}: Дзень настаўніка * {{LBN}}: Дзень незалежнасці. * {{SUR}}: Дзень абвяшчэння незалежнасці. {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л22]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 лістапада| ]] kmhd69jm7q7gz2h85huvqzveub1rayx 0 519 5216985 5046090 2026-10-12T15:56:49Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216985 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> __NOTOC__ '''22 мая''' ('''22 траўня''') — сто сорак другі (сто сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Coat of Arms of Ašmiany, Belarus.svg|thumb|150px|Герб Ашмянаў]] * [[964]]: [[Бенедыкт V (Папа Рымскі)|Бенедыкт V]] становіцца [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1455]]: Адбылася [[першая бітва пры Сент-Олбансе]] на поўнач ад [[Лондан]]а напачатку [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1501]]: Асвечаны [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|касцёл Святой Ганны]] ў [[Вільня|Вільні]]. * [[1744]]: Уладальнікам [[Нойбургскія маёнткі|Нойбургскіх маёнткаў]] стаў князь [[Геранім Фларыян Радзівіл]]. * [[1792]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[1863]]: Скончыўся [[Кадышскі бой (1863)|Кадышскі бой]] паміж [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцкімі атрадамі]] [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскага павета]] і расійскімі ўрадавымі войскамі. * [[1925]]: Выйшаў апошні, 36 нумар выдаванай у Вільні [[газета|газеты]] «[[Беларуская доля (1925)|Беларуская доля]]». * [[1928]]: У [[Вільня|Вільні]] закончыўся судовы працэс над 56 членамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларуская сялянска-работніцкай грамады]]. * [[1939]]: Падпісаны «[[Стальны пакт]]», які меў паказаць непарушнасць саюза [[Трэці рэйх|Германіі]] [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]] [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]]. * [[1948]]: Пачалася [[аперацыя «Вясна»]] — найбольшая дэпартацыя ў гісторыі [[Літва|Літвы]]. * [[1960]]: [[Землетрасенне ў Чылі (1960)|Катастрафічнае землетрасенне]] ў [[Чылі]] выклікала [[цунамі]]. * [[1974]]: Заснаваны [[Лепельскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж]]. * [[1990]]: Аб’яднанне [[Паўночны Емен|Паўночнага Емена]] і [[Паўднёвы Емен|Паўднёвага Емена]] ў [[Емен|адзіную дзяржаву]]. * [[2004]]: У [[ЗША]] ў штаце [[Небраска]] назіралася [[тарнада]] з варонкай дыяметрам 4 км. * [[2014]]: [[Бой пад Валнавахай]] паміж прарасійскімі сепаратыстамі і сіламі антытэрарыстычнай аперацыі на ўсходзе [[Украіна|Украіны]]. * [[2020]]: [[Катастрофа Airbus A320 пад Карачы]] ў [[Пакістан]]е. == Нарадзіліся == [[Файл:Mary Cassatt-Selfportrait.jpg|thumb|left|150px|Мэры Касат]] * [[1694]]: [[Даніель Гран]], аўстрыйскі мастак * [[1808]]: [[Жэрар дэ Нерваль]], французскі [[паэт]] * [[1840]]: [[Марка Крапіўніцкі]], украінскі драматург, [[акцёр]], рэжісёр * [[1844]]: [[Мэры Касат]], амерыканская мастачка * [[1859]]: [[Вільгельм Рыхард Вагнер]], нямецкі [[кампазітар]] (пам. 13.2.1883) * [[1859]]: [[Артур Конан Дойл]], брытанскі [[пісьменнік]] * [[1899]]: [[Мікола Чарнецкі]], беларускі нацыянальны дзеяч (пам. пач. 1944) * [[1900]]: [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікалай Каспяровіч]], беларускі краязнаўца, лексікограф, мастацтвазнаўца і мовазнаўца * [[1907]]: [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]], беларуская мастацтвазнаўца * [[1907]]: [[Лоўрэнс Аліўе]], брытанскі акцёр * [[1913]]: [[Мікіта Багаслоўскі]], савецкі і расійскі кампазітар (пам. 4.4.2004) * [[1916]]: [[Эльфрыдэ Саарык]], эстонская танцоўшчыца і актрыса * [[1924]]: [[Шарль Азнавур]], французскі акцёр і спявак армянскага паходжання * [[1925]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі [[скульптар]] * [[1931]]: [[Мая Яніцкая]], беларускі мастацтвазнаўца, даследчыца гісторыі беларускага мастацкага шкла * [[1937]]: [[Гі Маршан]], французскі акцёр, спявак * [[1940]]: [[Ханс-Юрген Дыль]], нямецкі мастак * [[1983]]: [[Віктар Валер’евіч Зуеў|Віктар Зуеў]], беларускі баксёр * [[1987]]: [[Новак Джокавіч]], сербскі тэнісіст * [[1996]]: [[Элінор Патэрсан]], аўстралійская скакуха ў вышыню == Памерлі == [[Image:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|thumb|150px|right|[[Канстанцін I Вялікі]]]] * [[337]]: [[Канстанцін I Вялікі]], імператар рымскі, заснавальнік [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], прылічаны да святых — святы роўнаапостальны (нар. 274) * [[987]]: [[Людовік V (кароль Францыі)|Людовік V, кароль Францыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Гвічардзіні]], італьянскі [[філосаф]] * [[1667]]: [[Аляксандр VII|Аляксандр VII, Папа Рымскі]] * [[1762]]: [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], мецэнат * [[1791]]: [[Юхан Андрэас Мурэй]], шведскі [[батанік]], урач * [[1813]]: [[Ёган Якаб Дорнер Старэйшы]], нямецкі мастак * [[1849]]: [[Марыя Эджварт]], англа-ірландская пісьменніца * [[1885]]: [[Віктор Гюго]], французскі паэт, раманіст, драматург (нар. 26.2.1802) * [[1938]]: [[Уільям Глакенс]], амерыканскі мастак * [[1946]]: [[Ісак Груневальд]], шведскі мастак * [[1984]]: [[Карл-Аўгуст Фагерхольм]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Фінляндыя|Фінляндыі]] (нар. 31.12.1901) * [[1987]]: [[Васіль Фёдаравіч Праскураў|Васіль Праскураў]], беларускі пісьменнік (нар. 25.8.1926) * [[2017]]: [[Віктар Давыдавіч Купрэйчык|Віктар Купрэйчык]], беларускі шахматыст * [[2018]]: [[Віктар Аляксеевіч Піскароў|Віктар Піскароў]], міністр унутраных спраў БССР == Святкуюць == * {{Сцяг|ААН}} Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці * {{Сцягафікацыя|Емен}}, Нацыянальнае свята — стварэнне адзінай Еменскай Рэспублікі * {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, Дзень узброенных сіл <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|522]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 мая| ]] 0047ejnzcbvoci3go7ttl90z0ynfmgy 0 627 5216997 5188203 2026-10-12T16:36:47Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216997 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''27 верасня''' — дзвесце сямідзясяты (дзвесце семдзесят першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|thumb|[[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмская бітва, 1605]]]] * [[1422]]: Паміж [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], з аднаго боку, і [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскім Ордэнам]], з другога, заключаны [[Мельнскі мір]]. * [[1540]]: [[Папа Рымскі]] [[Павел III]] зацвердзіў статут [[езуіты|ордэна езуітаў]]. * [[1605]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмскай бітве]] разбілі шведскую армію. * [[1783]]: У [[Херсон]]е на ваду спушчаны першы карабель Чарнаморскага флоту Расіі «Слава Екатерине». * [[1791]]: [[Яўрэі|Яўрэям]] [[Францыя|Францыі]] дадзена французскае грамадзянства. * [[1821]]: [[Мексіка]] атрымала незалежнасць ад [[Іспанія|Іспаніі]]. * [[1920]]: Войскі [[С. Булак-Балаховіч]]а занялі [[Пінск]]. * [[1940]]: [[Германія]], [[Італія]] і [[Японія]] падпісалі ў [[Берлін]]е [[Траісты пакт]]. * [[1944]]: Пачаліся Маанзундская дэсантная аперацыя савецкіх войскаў і Белградская аперацыя савецкіх, балгарскіх і югаслаўскіх войскаў. * [[1977]]: Першы ток дала [[Чарнобыльская АЭС]]. * [[2009]]: 17-я чарговыя [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2009)|парламенцкія выбары]] ў Германіі. * [[2020]]: Пачалася [[Другая Карабахская вайна]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Stefan Batory (275249).jpg|thumb|left|120px|[[Стэфан Баторый]]]] * [[825]]: [[Ірментруда Арлеанская]], каралева Заходне-Франкскага каралеўства * [[1533]]: [[Стэфан Баторый]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі (пам. 12.12.1586) * [[1601]]: [[Людовік XIII]], кароль Францыі * [[1622]]: [[Карэл Дзюжардэн]], нідэрландскі мастак * [[1630]]: [[Міхаэль Вільман]], нямецкі мастак * [[1792]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[1838]]: [[Лоўрэнс Саліван Рос]], амерыканскі палітык * [[1882]]: [[Міхал Кахановіч]], беларускі грамадскі дзеяч, [[педагог]] (пам. 19.5.1934) * [[1894]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак * [[1901]]: [[Аляксандр Камара]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Вера Харужая]], дзяячка [[КПЗБ]] (пам. 1942) * [[1906]]: [[Ірына Ждановіч]], беларуская артыстка (пам. 3.12.1994) * [[1909]]: [[Лукаш Калюга]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. 2.10.1937) * [[1910]]: [[Абрам Хаімавіч Шкляр|Абрам Шкляр]], беларускі географ, кліматолаг (пам. 1.1.1977) * [[1921]]: [[Міклаш Янча]], венгерскі кінарэжысёр * [[1925]]: [[Роберт Джэфры Эдвардс]], брытанскі навуковец-фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2010) * [[1928]]: [[Элізабэт Нойфельд]], амерыканска-французскі біяхімік * [[1932]]: [[Олівер Уільямсан]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009) * [[1936]]: [[Педра Куатрэкасас]], амерыканскі і іспанскі біяхімік * [[1947]]: [[Уладзімір Міхнюк]], беларускі гісторык (пам. 13.10.2004) * [[1958]]: [[Ірвін Уэлш]], шатландскі пісьменнік * [[1960]]: [[Жан-Марк Бар]], французскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[1967]]: [[Юрась Цвірка]], беларускі акцёр * [[1976]]: [[Франчэска Тоці]], італьянскі футбаліст * [[1984]]: [[Аўрыл Лавін]], канадская спявачка == Памерлі == [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 061.jpg|thumb|left|120px|[[Эдгар Дэга]]]] * [[1551]]: [[Ян Радзівіл (1516—1551)|Ян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ (нар. 1516) * [[1700]]: [[Інакенцій XII]], [[Папа Рымскі]] * [[1783]]: [[Эцьен Безу]], французскі [[матэматык]] * [[1900]]: [[Альберт Бернхард Франк]], нямецкі біёлаг * [[1917]]: [[Эдгар Дэга]], французскі [[мастак]] * [[1944]]: [[Канстанцін Быліч]], беларускі акцёр (нар. 20.10.1906) * [[1958]]: [[Аляксей Туранкоў]], беларускі [[кампазітар]] (нар. 21.1.1886) * [[1972]]: [[Сымон Кандыбовіч]], беларускі [[дзяржаўны дзеяч]], [[гісторык]] (нар. 21.7.1891) * [[1986]]: [[Кліфард Лі Бёртан]], бас-гітарыст гурта [[Metallica]] * [[1996]]: [[Махамад Наджыбула]], палітычны і дзяржаўны дзеяч [[Афганістан]]а * [[2022]]: [[Майсееў, Барыс Міхайлавіч|Барыс Майсееў]], савецкі і расійскі артыст, эстрадны спявак, кінаакцёр, харэограф (нар. 4.3.1954) * [[2023]]: [[Майкл Гэмбан]], ірландскі і брытанскі акцёр == Святкуюць == <!--'''Міжнародныя:'''--> * {{Сцяг Зямлі}} [[Сусветны дзень турызму]], заснаваны Генеральнай асамблеяй [[Сусветная турысцкая арганізацыя|Сусветнай турысцкай арганізацыі]] ў [[1979]] годзе <!--'''Монанацыянальныя:'''--> * {{BEL}}, Свята Франкамоўнай культурнай супольнасці * {{RUS}}, Свята працаўніка дашкольных устаноў<!--, заснавана ў [[2004]] годзе--> * {{UKR}}, Дзень турызму <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|927]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 верасня| ]] n4shbozn4xr1j4ic4ox9pvyx9lvk1ta 5217287 5216997 2026-10-13T09:39:57Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-54788-34|~2026-54788-34]]) і адноўлена версія 5188203, зробленая Ueschar 5217287 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''27 верасня''' — дзвесце сямідзясяты (дзвесце семдзесят першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|thumb|[[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмская бітва, 1605]]]] * [[1422]]: Паміж [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], з аднаго боку, і [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскім Ордэнам]], з другога, заключаны [[Мельнскі мір]]. * [[1540]]: [[Папа Рымскі]] [[Павел III]] зацвердзіў статут [[езуіты|ордэна езуітаў]]. * [[1605]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмскай бітве]] разбілі шведскую армію. * [[1783]]: У [[Херсон]]е на ваду спушчаны першы карабель Чарнаморскага флоту Расіі «Слава Екатерине». * [[1791]]: [[Яўрэі|Яўрэям]] [[Францыя|Францыі]] дадзена французскае грамадзянства. * [[1821]]: [[Мексіка]] атрымала незалежнасць ад [[Іспанія|Іспаніі]]. * [[1920]]: Войскі [[С. Булак-Балаховіч]]а занялі [[Пінск]]. * [[1940]]: [[Германія]], [[Італія]] і [[Японія]] падпісалі ў [[Берлін]]е [[Траісты пакт]]. * [[1944]]: Пачаліся Маанзундская дэсантная аперацыя савецкіх войскаў і Белградская аперацыя савецкіх, балгарскіх і югаслаўскіх войскаў. * [[1977]]: Першы ток дала [[Чарнобыльская АЭС]]. * [[2009]]: 17-я чарговыя [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2009)|парламенцкія выбары]] ў Германіі. * [[2020]]: Пачалася [[Другая Карабахская вайна]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Stefan Batory (275249).jpg|thumb|left|120px|[[Стэфан Баторый]]]] * [[825]]: [[Ірментруда Арлеанская]], каралева Заходне-Франкскага каралеўства * [[1533]]: [[Стэфан Баторый]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі (пам. 12.12.1586) * [[1601]]: [[Людовік XIII]], кароль Францыі * [[1622]]: [[Карэл Дзюжардэн]], нідэрландскі мастак * [[1630]]: [[Міхаэль Вільман]], нямецкі мастак * [[1792]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[1838]]: [[Лоўрэнс Саліван Рос]], амерыканскі палітык * [[1882]]: [[Міхал Кахановіч]], беларускі грамадскі дзеяч, [[педагог]] (пам. 19.5.1934) * [[1894]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак * [[1901]]: [[Аляксандр Камара]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Вера Харужая]], дзяячка [[КПЗБ]] (пам. 1942) * [[1906]]: [[Ірына Ждановіч]], беларуская артыстка (пам. 3.12.1994) * [[1909]]: [[Лукаш Калюга]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. 2.10.1937) * [[1910]]: [[Абрам Хаімавіч Шкляр|Абрам Шкляр]], беларускі географ, кліматолаг (пам. 1.1.1977) * [[1921]]: [[Міклаш Янча]], венгерскі кінарэжысёр * [[1925]]: [[Роберт Джэфры Эдвардс]], брытанскі навуковец-фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2010) * [[1928]]: [[Элізабэт Нойфельд]], амерыканска-французскі біяхімік * [[1932]]: [[Олівер Уільямсан]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009) * [[1936]]: [[Педра Куатрэкасас]], амерыканскі і іспанскі біяхімік * [[1947]]: [[Уладзімір Міхнюк]], беларускі гісторык (пам. 13.10.2004) * [[1958]]: [[Ірвін Уэлш]], шатландскі пісьменнік * [[1960]]: [[Жан-Марк Бар]], французскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[1967]]: [[Юрась Цвірка]], беларускі акцёр * [[1976]]: [[Франчэска Тоці]], італьянскі футбаліст * [[1984]]: [[Аўрыл Лавін]], канадская спявачка == Памерлі == [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 061.jpg|thumb|left|120px|[[Эдгар Дэга]]]] * [[1551]]: [[Ян Радзівіл (1516—1551)|Ян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ (нар. 1516) * [[1700]]: [[Інакенцій XII]], [[Папа Рымскі]] * [[1783]]: [[Эцьен Безу]], французскі [[матэматык]] * [[1900]]: [[Альберт Бернхард Франк]], нямецкі біёлаг * [[1917]]: [[Эдгар Дэга]], французскі [[мастак]] * [[1944]]: [[Канстанцін Быліч]], беларускі акцёр (нар. 20.10.1906) * [[1958]]: [[Аляксей Туранкоў]], беларускі [[кампазітар]] (нар. 21.1.1886) * [[1972]]: [[Сымон Кандыбовіч]], беларускі [[дзяржаўны дзеяч]], [[гісторык]] (нар. 21.7.1891) * [[1986]]: [[Кліфард Лі Бёртан]], бас-гітарыст гурта [[Metallica]] * [[1996]]: [[Махамад Наджыбула]], палітычны і дзяржаўны дзеяч [[Афганістан]]а * [[2023]]: [[Майкл Гэмбан]], ірландскі і брытанскі акцёр == Святкуюць == <!--'''Міжнародныя:'''--> * {{Сцяг Зямлі}} [[Сусветны дзень турызму]], заснаваны Генеральнай асамблеяй [[Сусветная турысцкая арганізацыя|Сусветнай турысцкай арганізацыі]] ў [[1979]] годзе <!--'''Монанацыянальныя:'''--> * {{BEL}}, Свята Франкамоўнай культурнай супольнасці * {{RUS}}, Свята працаўніка дашкольных устаноў<!--, заснавана ў [[2004]] годзе--> * {{UKR}}, Дзень турызму <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|927]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 верасня| ]] o57ak4l8j013vqdzm4eot88i0313wwa 0 650 5217001 5196837 2026-10-12T16:49:14Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217001 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''28 верасня''' — дзвесце семдзесят першы (дзвесце семдзесят другі ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Battle of Lesnaya.jpg|thumb|left|150px|Бітва пры Лясной]] * [[480 да н.э.]]: У Саламінскім праліве ([[Эгейскае мора]]) адбылася марская бітва, у якой грэчаскі флот (больш за 350 трыер) пад камандаваннем спартанца Эўрыбіяда і стратэгічным кіраўніцтвам Фемістокла разграміў персідскі флот (800 караблёў). * [[235]]: [[Папа Рымскі]] [[Панціян (Папа Рымскі)|Панціян]] падаў у адстаўку (першы выпадак у гісторыі). * [[1066]]: [[Нарманы]] на чале з [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельмам Заваёўнікам]] высадзіліся ў [[Каралеўства Англія|Англіі]]. * [[1708]]: У час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721) у [[Бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] расійскія войскі разбілі шведаў. * [[1914]]: Пачатак [[Варшаўска-Івангародская аперацыя|Варшаўска-Івангародскай аперацыі]] расійскіх войскаў, вынікам якой стаў зрыў наступлення і адыход германа-аўстрыйскіх войск. * [[1921]]: У [[Прага|Празе]] скончылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] – сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый з Заходняй Беларусі, Латвіі, Літвы, Германіі, Чэхаславакіі, на якім быў ухвалены прынцып незалежнасці і непадзельнасці Беларусі і названы ворагамі беларускага народа ўсе хто прызнае [[Рыжскі мірны дагавор]] (пач. [[25.9]].[[1921]]). * [[1928]]: [[Аляксандр Флемінг]] выявіў антыбактэрыяльныя ўласцівасці [[пеніцылін]]у. * [[1939]]: У Маскве міністры замежных спраў СССР і Германіі падпісалі нямецка-савецкі [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй]]. * 1939: Перад нацыстамі капітулявалі абаронцы [[Варшава|Варшавы]]. * [[1944]]: Пачатак [[Бялградская аперацыя|Бялградскай аперацыі]] савецкіх войск, вынікам якой стала вызваленне [[Бялград]]а і ўсходняй [[Югаславія|Югаславіі]]. == Нарадзіліся == [[File:Brigitte Bardot.jpg|thumb|left|120px|Брыжыт Бардо]] * [[551 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1493]]: [[Аньёла Фірэнцуола]], італьянскі пісьменнік (пам. 27.6.1543) * [[1573]]: [[Мікеланджэла Караваджа]], італьянскі жывапісец * [[1597]]: [[Юстус Сустэрманс]], фламандскі жывапісец * [[1686]]: [[Космас Даміян Азам]], нямецкі скульптар * [[1797]]: [[Фёдар Пятровіч Літке|Фёдар Літке]], рускі мараплавец, географ, даследчык Арктыкі, адмірал, граф * [[1841]]: [[Жорж Бенжамэн Клемансо]], французскі палітычны дзеяч * [[1852]]: [[Анры Муасан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1915]]: [[Георгій Аляксандравіч Таўстаногаў|Георгій Таўстаногаў]], рускі рэжысёр, педагог і тэатральны дзеяч * [[1924]]: [[Марчэла Мастраяні]], італьянскі акцёр * 1924: [[Анджэй Цеханавецкі]], польскі навуковец, беларусіст, грамадска-культурны дзеяч * [[1934]]: [[Брыжыт Бардо]], французская кінактрыса * [[1938]]: [[Мечыслаў Грыб]], беларускі палітык * [[1945]]: [[Марыэль Гуашэль]], французская гарналыжніца * [[1955]]: [[Стэфан Марыс Дыён]], канадскі палітык * [[1956]]: [[Інэса Потэс]], беларуская вадналыжніца, 14-разовая чэмпіёнка СССР, чэмпіёнка Еўропы * [[1963]]: [[Уладзімір Турчынскі]], савецкі і расійскі спартсмен, шоумэн, акцёр, тэлевядучы, рэкардсмен у сілавых відах спорту (пам. 16.12.2009) * [[1968]]: [[Міка Хакінен]], фінскі аўтагоншчык * [[1987]]: [[Хілары Даф]], амерыканская актрыса і спявачка * [[2002]]: [[Мікалас Алекна]], літоўскі лёгкаатлет == Памерлі == [[File:Miles Davis by Palumbo.jpg|thumb|left|120px|Майлс Дэйвіс]] * [[1859]]: [[Карл Рытэр]], нямецкі географ * [[1895]]: [[Луі Пастэр]], французскі мікрабіёлаг і хімік * [[1932]]: [[Эміль Орлік]], чэшскі мастак, графік і фатограф * [[1937]]: [[Уладзіслаў Галубок]], беларускі драматург, акцёр і рэжысёр, заснавальнік беларускага савецкага тэатра (нар. [[15.5]].[[1882]]) * [[1956]]: [[Уільям Эдуард Боінг]], амерыканскі самалётабудаўнік * [[1958]]: [[Ян Павел I|Ян Павел I, Папа Рымскі]] * [[1959]]: [[Рудольф Карачыёла]], нямецкі аўтагоншчык * [[1964]]: [[Міхаіл Святлоў]], рускі паэт * [[1966]]: [[Андрэ Брэтон]], французскі пісьменнік і паэт * [[1976]]: [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|Сяргей Селіханаў]], беларускі скульптар (нар. 8.3.[[1917]]) * [[1978]]: [[Ян Павел I|Ян Павел I, Папа Рымскі]] * [[1979]]: [[Лотар Волех]], нямецкі фатограф * [[1986]]: [[Роберт Хелпмен]], аўстралійскі артыст балета * [[1991]]: [[Майлс Дэйвіс]], джазавы музыкант * [[2003]]: [[Алтэя Гібсан]], амерыканская тэнісістка * [[2016]]: [[Шымон Перэс]], ізраільскі палітык і дзяржаўны дзеяч * [[2019]]: [[Марк Анатолевіч Захараў]], расійскі рэжысёр тэатра і кіно * [[2024]]: [[Крыс Крыстоферсан]], амерыканскі кантры-спявак, акцёр == Святкуюць == * Міжнародны дзень прававых ведаў (International Right to Know Day)<ref>[http://www.foiadvocates.net/en/right-to-know-day-28-september International Right to Know Day — 28 September] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100930050608/http://www.foiadvocates.net/en/right-to-know-day-28-september |date=30 верасня 2010 }}</ref> * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]], Дзень Арміі. * {{Сцяг Гвінеі}} [[Гвінея]], Дзень рэферэндуму. * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]], Дзень працаўніка атамнай прамысловасці. * {{Сцяг Тайваня}} [[Тайвань]], Дзень настаўніка. * {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]], [[Выява:Christian cross.svg|12px]] Дзень [[Вацлаў Святы|Святога Вацлава]] (Дзень чэшскай дзяржаўнасці). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|928]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 верасня| ]] 9g8vaoorwpgbus0umhrquyxl7zltmk3 0 655 5217039 5208923 2026-10-12T19:45:51Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217039 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''28 ліпеня''' — дзвесце дзевяты (дзвесце дзясяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1655]]: Адбылася [[Бітва пад Ашмянамі 1655|бітва пад Ашмянамі]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] ([[1654]]—[[1667]]), расійскія войскі перамаглі атрады арміі Рэчы Паспалітай. * [[1821]]: [[Перу]] абвясціла незалежнасць ад [[Іспанія|Іспаніі]]. * [[1914]]: [[Аўстра-Венгрыя]] пачала ваенныя дзеянні ў [[Сербія|Сербіі]] — пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * [[1915]]: Марская пяхота [[ЗША]] высадзілася ў [[Порт-о-Прэнс]]е, здзейснена амерыканская акупацыя [[Гаіці]]. * [[1931]]: На аснове педагагічнага факультэта [[БДУ]] створаны [[Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут]]. * [[1944]]: Савецкія войскі занялі [[Брэст]]. Беларусь цалкам вызвалена з-пад нямецкай акупацыі. * [[1976]]: [[Таншанскае землетрасенне]] стала адным з найбольш разбуральных у гісторыі [[Кітай|Кітая]]. * [[1995]]: Прэм’ера балета [[Страсці (балет)|«Страсці» («Рагнеда»)]] адбылася на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]]. * [[2000]]: У [[Катынь|Катыні]] ўрачыста адкрыты мемарыял польскіх і расійскіх ахвяр [[НКУС]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Bathyscaphe Trieste Piccard-Walsh.jpg|thumb|left|100px|Жак Пікар]] * [[1609]]: [[Юдыт Лейстэр]], нідэрландская мастачка * [[1804]]: [[Людвіг Андрэас Феербах]], нямецкі [[філосаф]] (пам. 13.9.1872) * [[1812]]: [[Юзаф Крашэўскі]], беларускі і польскі [[пісьменнік]], гісторык і фалькларыст (нам. 19.3.1887) * [[1874]]: [[Рыхард Мюлер (мастак)]] * [[1887]]: [[Марсель Дзюшан]], французскі і амерыканскі [[мастак]] * [[1890]]: [[Язэп Рэшаць]], дзеяч беларускай эміграцыі, [[Каталіцызм|каталіцкі]] святар (пам. 15.2.1958) * [[1922]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[1923]]: [[Уладзімір Басаў]], савецкі акцёр, кінарэжысёр (пам. 17.9.1987) * [[1926]]: [[Іна Уладзіміраўна Макарава]], расійская актрыса (пам. 25.3.2020) * [[1929]]: [[Жаклін Кенэдзі]], першая лэдзі [[ЗША]] * [[1933]]: [[Бернард Коэн (мастак)]] * [[1937]]: [[Франсіс Вебер]], французскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1938]]: [[Альберта Фухіморы]], 45-ы прэзідэнт [[Перу]] * [[1952]]: [[Маха Вачыралангкорн]], кароль [[Тайланд]]а * [[1954]]: [[Уга Чавес]], венесуэльскі палітык, прэзідэнт [[Венесуэла|Венесуэлы]] * [[1954]]: [[Герд Фальтынгс]], нямецкі матэматык == Памерлі == [[Выява:Johann Sebastian Bach.jpg|thumb|right|100px|[[Іаган Себасцьян Бах]]]] * [[450]]: [[Феадосій II]], [[Візантыя|візантыйскі]] імператар (нар. 10.4.401) * [[1057]]: [[Віктар II (Папа Рымскі)|Віктар II, Папа Рымскі]] (нар. каля 1018) * [[1540]]: [[Томас Кромвель]], англійскі дзяржаўны дзеяч * [[1655]]: [[Сірано дэ Бержэрак]], французскі драматург (нар. 6.3.1619) * [[1711]]: [[Герард дэ Лерэс]], нідэрландскі мастак * [[1750]]: [[Іаган Себасцьян Бах]], нямецкі [[кампазітар]] і арганіст (нар. 21.3.1685) * [[1794]]: [[Максімільен Рабесп'ер]], адзін з лідараў Вялікай Французскай рэвалюцыі (нар. 6.5.1758) * [[1794]]: [[Луі Антуан Сен-Жуст]], дзеяч [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (нар. 25.8.1767) * [[1842]]: [[Клеменс Брэнтана]], нямецкі паэт (нар. 9.9.1778) * [[1869]]: [[Карл Густаў Карус]], нямецкі мастак * [[1897]]: [[Янка Лучына]], беларускі [[паэт]] (нар. 18.7.1851) * [[1920]]: [[Алесь Гарун]], беларускі паэт (нар. 11.3.1887) * [[1930]]: [[Альвар Гульстранд]], шведскі афтальмолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1911) (нар. 5.6.1862) * [[1960]]: [[Энрыке Амарым]], уругвайскі пісьменнік * [[1976]]: [[Мэгі Грыпенберг]], фінская балерына, педагог * [[1997]]: [[Лявон Луцкевіч]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], мемуарыст (нар. 13.3.1922) * [[2004]]: [[Фрэнсіс Гары Крык]], англійскі [[біяфізіка|біяфізік]] і [[генетыка|генетык]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1962) (нар. 8.6.1916) == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень барацьбы супраць гепатыта * {{Сцяг Перу}} [[Перу]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень хрышчэння Русі * {{Сцяг Сан-Марына}} [[Сан-Марына]]: Дзень вызвалення <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|728]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 ліпеня| ]] 0kxp4frbfcafrl1fnq3o653s2b9lsnj 0 656 5216994 5111326 2026-10-12T16:32:14Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216994 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}} </noinclude> '''28 лістапада''' — трыста трыццаць другі (трыста трыццаць трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1095]]: Скончыўся [[Клермонскі сабор|Клермонскі Сабор]], які быў скліканы Папам [[Урбан II (Папа Рымскі)|Урбанам II]] * [[1798]]: Расійскі імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] выбраны гросмайстрам [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]]. * [[1923]]: Заснаванае [[Літаратурнае аб'яднанне Маладняк|літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»]]. * [[1943]]: У [[Тэгеран]]е адкрылася [[Тэгеранская канферэнцыя|канферэнцыя]] кіраўнікоў [[СССР]], [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1994]]: У [[Нарвегія|Нарвегіі]] адбыўся рэферэндум, на якім большасць выбаршчыкаў выказаліся супраць уступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. * [[2018]]: [[Будслаўскі фэст]] уключаны [[ЮНЕСКА]] ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва]]. == Нарадзіліся == [[File:Algot Untola.gif|thumb|100px|[[Маю Ласіла]]]] * [[1631]]: [[Абрахам Брэйгель]], італьянскі мастак * [[1805]]: [[Джон Лойд Стэфенс]], амерыканскі маяніст * [[1868]]: [[Маю Ласіла]], фінскі [[пісьменнік]] (пам. [[21.5]].[[1918]]) * [[1880]]: [[Аляксандр Блок]], рускі [[паэт]] * [[1892]]: [[Павел Аляксюк]], беларускі палітычны дзеяч * [[1908]]: [[Клод Леві-Строс]], французскі антраполаг, этнолаг (пам. [[30.10]].[[2009]]) * [[1915]]: [[Канстанцін Сіманаў]], савецкі пісьменнік (пам. [[28.8]].[[1979]]) * [[1927]]: [[Рут Пераметс-Пюс]], эстонская актрыса * [[1931]]: [[Генадзь Кляўко]], беларускі паэт, перакладчык (пам. [[21.8]].[[1979]]) * [[1938]]: [[Том Рыген]], амерыканскі [[філосаф]], абаронца правоў жывёл * [[1955]]: [[Алясандра Альтабелі]], італьянскі футбаліст * [[1958]]: [[Уладзімір Карват]], беларускі ваенны лётчык першага класа, [[падпалкоўнік]], першы Герой Беларусі (пам. [[23.5]].[[1996]]) * [[1958]]: [[Дорыс Карэва]], эстонская паэтэса == Памерлі == [[File:Irving-Washington-LOC.jpg|thumb|100px|[[Вашынгтон Ірвінг]]]] * [[741]]: [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Рыгор III, Папа Рымскі]] (нар. у [[690]]) * [[1859]]: [[Вашынгтон Ірвінг]], амерыканскі пісьменнік (нар. [[3.3]].[[1783]]) * [[1939]]: [[Джэймс Нейсміт]], стваральнік баскетбола * [[1954]]: [[Энрыка Фермі]], італьянскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. [[29.9]].[[1901]]) * [[1994]]: [[Джэфры Дамер]], амерыканскі забойца * [[1999]]: [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]], беларускі [[акцёр]] (нар. [[7.10]].[[1943]]) * [[2010]]: [[Леслі Нільсен]], канадскі і амерыканскі акцёр (нар. [[11.2]].[[1926]]) * [[2012]]: [[Алег Аркадзевіч Сурскі|Алег Сурскі]], беларускі дызайнер, мастак, арт-крытык і мастацтвазнаўца * [[2021]]: [[Аляксандр Градскі]], савецкі і расійскі кампазітар, паэт-песеннік (нар. 3.11.1949]] == Святкуюць == * {{ALB}}: Дзень незалежнасці * {{BDI}}: Дзень Рэспублікі * {{IRN}}: Дзень ваенна-марскіх сіл * {{COG}}: Дзень Рэспублікі * {{MRT}}: Дзень незалежнасці * {{PAN}}: Дзень абвяшчэння незалежнасці * {{TLS}}: Дзень абвяшчэння незалежнасці * {{TCD}}: Дзень Рэспублікі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л28]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 лістапада| ]] e641w5orldu0dtedd5fghwjt0ldcj76 5216996 5216994 2026-10-12T16:32:38Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216996 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}} </noinclude> '''28 лістапада''' — трыста трыццаць другі (трыста трыццаць трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1095]]: Скончыўся [[Клермонскі сабор|Клермонскі Сабор]], які быў скліканы Папам [[Урбан II (Папа Рымскі)|Урбанам II]] * [[1798]]: Расійскі імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] выбраны гросмайстрам [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]]. * [[1923]]: Заснаванае [[Літаратурнае аб'яднанне Маладняк|літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»]]. * [[1943]]: У [[Тэгеран]]е адкрылася [[Тэгеранская канферэнцыя|канферэнцыя]] кіраўнікоў [[СССР]], [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1994]]: У [[Нарвегія|Нарвегіі]] адбыўся рэферэндум, на якім большасць выбаршчыкаў выказаліся супраць уступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. * [[2018]]: [[Будслаўскі фэст]] уключаны [[ЮНЕСКА]] ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва]]. == Нарадзіліся == [[File:Algot Untola.gif|thumb|100px|[[Маю Ласіла]]]] * [[1631]]: [[Абрахам Брэйгель]], італьянскі мастак * [[1805]]: [[Джон Лойд Стэфенс]], амерыканскі маяніст * [[1868]]: [[Маю Ласіла]], фінскі [[пісьменнік]] (пам. [[21.5]].[[1918]]) * [[1880]]: [[Аляксандр Блок]], рускі [[паэт]] * [[1892]]: [[Павел Аляксюк]], беларускі палітычны дзеяч * [[1908]]: [[Клод Леві-Строс]], французскі антраполаг, этнолаг (пам. [[30.10]].[[2009]]) * [[1915]]: [[Канстанцін Сіманаў]], савецкі пісьменнік (пам. [[28.8]].[[1979]]) * [[1927]]: [[Рут Пераметс-Пюс]], эстонская актрыса * [[1931]]: [[Генадзь Кляўко]], беларускі паэт, перакладчык (пам. [[21.8]].[[1979]]) * [[1938]]: [[Том Рыген]], амерыканскі [[філосаф]], абаронца правоў жывёл * [[1955]]: [[Алясандра Альтабелі]], італьянскі футбаліст * [[1958]]: [[Уладзімір Карват]], беларускі ваенны лётчык першага класа, [[падпалкоўнік]], першы Герой Беларусі (пам. [[23.5]].[[1996]]) * [[1958]]: [[Дорыс Карэва]], эстонская паэтэса == Памерлі == [[File:Irving-Washington-LOC.jpg|thumb|100px|[[Вашынгтон Ірвінг]]]] * [[741]]: [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Рыгор III, Папа Рымскі]] (нар. у [[690]]) * [[1859]]: [[Вашынгтон Ірвінг]], амерыканскі пісьменнік (нар. [[3.3]].[[1783]]) * [[1939]]: [[Джэймс Нейсміт]], стваральнік баскетбола * [[1954]]: [[Энрыка Фермі]], італьянскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. [[29.9]].[[1901]]) * [[1994]]: [[Джэфры Дамер]], амерыканскі забойца * [[1999]]: [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]], беларускі [[акцёр]] (нар. [[7.10]].[[1943]]) * [[2010]]: [[Леслі Нільсен]], канадскі і амерыканскі акцёр (нар. [[11.2]].[[1926]]) * [[2012]]: [[Алег Аркадзевіч Сурскі|Алег Сурскі]], беларускі дызайнер, мастак, арт-крытык і мастацтвазнаўца * [[2021]]: [[Аляксандр Градскі]], савецкі і расійскі кампазітар, паэт-песеннік (нар. 3.11.1949) == Святкуюць == * {{ALB}}: Дзень незалежнасці * {{BDI}}: Дзень Рэспублікі * {{IRN}}: Дзень ваенна-марскіх сіл * {{COG}}: Дзень Рэспублікі * {{MRT}}: Дзень незалежнасці * {{PAN}}: Дзень абвяшчэння незалежнасці * {{TLS}}: Дзень абвяшчэння незалежнасці * {{TCD}}: Дзень Рэспублікі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л28]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 лістапада| ]] f2extrf699fs8ga35rjiwd2adn5gklp 0 685 5216999 5110969 2026-10-12T16:46:18Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216999 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''2 верасня''' — дзвесце сорак пяты (дзвесце сорак шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Great Fire London.jpg|thumb|[[Вялікі лонданскі пажар]]]] * [[490 да н.э.]]: Пасля [[Бітва пры Марафоне|бітвы пры Марафоне]] Фідзіпід пераадолеў бегучы 26 км ад Марафона да [[Афіны|Афінаў]], каб паведаміць аб перамозе. * [[44 да н.э.]]: Фараонка [[Клеапатра VII]] надала свайму сыну Пталемею XV палову ўлады ў Егіпце * 44 да н.э.: Першая прамова [[Цыцэрон]]а супраць [[Марк Антоній|Марка Антонія]]. * [[31 да н.э.]]: Бітва пры Акцыуме — [[Актавіян]] перамог флот Марка Антонія і Клеапатры. * [[911]]: Дэлегаты князя [[Алег Вешчы|Алега]] падпісалі гандлёвае пагадненне з [[Візантыя]]й. * [[1192]]: [[Рычард Львінае Сэрца]] і [[Саладзін]] падпісалі мірны дагавор, паводле якога [[Іерусалім]] заставаўся пад арабскім кантролем, але быў адчынены для хрысціянскіх паломнікаў з [[Еўропа|Еўропы]]. * [[1621]]: Пачалася [[Бітва пад Хацінам (1621)|бітва пад Хацінам]] у час вайны [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і [[Турцыя|Турцыі]]. * [[1666]]: Пачаўся [[Вялікі лонданскі пажар]]: каля 10 тыс. дамоў згарэлі на працягу 3 дзён. * [[1737]]: У Гомелі здарыўся [[Пажар у Гомелі (1737)|пажар]], які ахапіў значную частку горада і прывёў да адчувальных страт. * [[1752]]: [[Злучанае Каралеўства]] перайшло на [[Грыгарыянскі каляндар]]. * [[1792]]: Верасеньская разня падчас [[Французская рэвалюцыя|Французскае рэвалюцыі]]: мітынгуючы натоўп забівае трох каталіцкіх біскупаў і больш за дзвесце манахаў. * [[1807]]: Бамбаваннем [[Капенгаген]]а [[Вялікабрытанія]] перасцерагла [[Данія|Данію]] ад думкі капітуляваць перад [[Напалеон]]ам і аддаць яму, такім чынам, дацкі флот. * [[1862]]: [[Аўраам Лінкальн]] аднаўляе Джорджа МакКлелана на пасадзе галоўнакамандуючага паўночнай арміі падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]]. * [[1864]]: У [[ЗША]] паўночная армія ўвайшла ў Атланту, штат Джорджыя. * [[1870]]: [[Франка-пруская вайна]]: у бітве пры Седане прускія войскі захапілі ў палон [[Напалеон III|Напалеона III]] і 100 тыс. яго салдатаў. * [[1898]]: Бітва пры Амдурмане: [[Вялікабрытанія]] пашырае ўплыў на [[Судан]]. * [[1901]]: Віцэ-прэзідэнт ЗША [[Тэадор Рузвельт]] сказаў: «Гаварыце мякка, трымаючы вялізную дубіну» — фраза зрабілася афарызмам. * [[1935]]: Моцны ўраган пайшоў на [[Фларыда (штат)|Фларыду]], загінула 423 чалавекі. * [[1939]]: [[Гданьск]] захоплены нацысцкай [[Германія]]й. * [[1945]]: Капітуляцыя [[Японія|Японіі]] ў [[2СВ|Другой сусветнай вайне]]. * [[1945]]: [[В’етнам]] абвясціў незалежнасць. * [[1958]]: Амерыканскі самалёт C-130A-II падбіты каля [[Ерэван]]а, увесь экіпаж загінуў. * [[1963]]: Першая тэлевізійная перадача навінаў у [[ЗША]] — CBS Evening News. * [[1969]]: Першы аўтаматычны адказвальнік усталяваны ў Цэнтры Роквіль, што ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1987]]: У [[Масква|Маскве]] судзяць [[Маціяс Руст|Маціяса Руста]], што прыляцеў на [[Чырвоная плошча|Чырвоную Плошчу]] на ўласным самалёце ў маі 1987 года. * [[1990]]: [[Прыднястроўе]] абвясціла сябе асобнай савецкай рэспублікай. * [[1991]]: [[ЗША]] прызнала незалежнасць [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Літва|Літвы]]. * [[1995]]: Зала славутасцяў [[рок-н-рол]]у адкрылася ў [[Кліўленд]]зе, [[Агая]]. * [[1996]]: Афіцыйныя ўлады [[Філіпіны|Філіпінаў]] падпісалі мір з Нацыянальным Вызваленчым Фронтам Мора. == Нарадзіліся == [[Файл:Liliuokalani, photograph by Prince, of Washington.jpg|thumb|120px|[[Ліліуакалані]]]] * [[1838]]: [[Ліліуакалані]], апошняя каралева [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]] (пам. 1917) * [[1853]]: [[Вільгельм Оствальд]], нямецкі [[хімік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (пам. 1932) * [[1862]]: [[Генрых Кнір]], нямецкі мастак * [[1877]]: [[Фрэдэрык Содзі]], англійскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (пам. [[1956]]) * [[1889]]: [[Ісак Груневальд]], шведскі мастак * [[1892]]: [[Юры Парыйыгі]], эстонскі дзіцячы пісьменнік * [[1894]]: [[Іозеф Рот]], аўстрыйскі [[пісьменнік]] (пам. 1939) * [[1913]]: [[Біл Шэнклі]], шатландскі футбольны трэнер * [[1923]]: [[Рэнэ Том]], французскі матэматык * [[1926]]: [[Яўген Леонаў]], савецкі і расійскі акцёр тэатру і кіно (пам. 29.1.1994) * [[1933]]: [[Мацьё Керэку]], прэзідэнт Беніна * [[1935]]: [[Валянцін Гафт]], савецкі і расійскі акцёр, паэт і пісьменнік (пам. 12.12.2020) * [[1945]]: [[Ірына Пячэрнікава]], савецкая і расійская актрыса (пам. 1.9.2020) * [[1946]]: [[Паава Вяюрунен]], фінскі дзяржаўны дзеяч * [[1952]]: [[Дзмітрый Аляксандравіч Апарын]], беларускі хімік-арганік * [[1953]]: [[Джон Зорн]], амерыканскі [[кампазітар]] * [[1954]]: [[Павел Леанідавіч Бранштэтэр]], беларускі фотамастак * [[1955]]: [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]], беларускі і польскі [[гісторык]], грамадска-культурны дзеяч * [[1964]]: [[Кіану Рыўз]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1966]]: [[Сальма Хаек]], мексіканская актрыса * [[1969]]: [[Роберт Хабек]], нямецкі палітык == Памерлі == [[Файл:Rousseau09.jpg|thumb|120px|[[Анры Русо]]]] * [[421]]: [[Канстанцый III]], рымскі імператар * [[595]]: [[Іаан IV Поснік]], [[Патрыярх Канстанцінопальскі]] * [[1031]]: [[Святы Эмерык]], каталіцкі святы * [[1800]]: [[Мацей Радзівіл]], беларускі{{крыніца?}} драматург, кампазітар, аўтар лібрэта аперэт (нар. 10.11.1749) * [[1814]]: [[Жан Эмануэль Жылібер]], французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі (нар. 21.6.1741) * [[1910]]: [[Анры Русо]], французскі мастак-прымітывіст * [[1937]]: [[П’ер дэ Кубертэн]], заснавальнік сучасных [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (нар. 1863) * [[1969]]: [[Хо Шы Мін]], в’етнамскі прэзідэнт (нар. 1890) * [[1970]]: [[Васіль Аляксандравіч Сухамлінскі|Васіль Сухамлінскі]], украінскі савецкі [[педагог]] * [[1973]]: [[Джон Рональд Руэл Толкін]], брытанскі пісьменнік і мовазнаўца * [[1991]]: [[Альфонса Гарсія Роблес]], мексіканскі дыпламат, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[1992]]: [[Барбара Мак-Клінтак]], амерыканскі навуковец * [[1998]]: [[Мікола Гайдук]], беларускі пісьменнік, [[журналіст]], краязнавец, настаўнік (нар. 29.5.1933) * [[2016]]: [[Іслам Карымаў]], прэзідэнт Узбекістана (нар. 30.1.1938) == Святкуюць == * {{Сцяг В’етнама}} [[В’етнам]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Прыднястроўя}} [[Прыднястроўе]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|902]] </noinclude> [[Катэгорыя:2 верасня| ]] 0qfw9853r649b8vefj29qkhgpcery7s 0 712 5217045 5171558 2026-10-12T20:00:10Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5217045 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''30 жніўня''' — дзвесце сорак другі (дзвесце сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільня|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць вял.кн. [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] пакараныя смерцю кн. [[Іван Юр'евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|І. Ю. Гальшанскі]] і [[Міхаіл Алелькавіч|М. Алелькавіч]]. * [[1579]]: Пасля амаль месячнай аблогі маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыям]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]] (1700—1721). * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]] — помнік мастацкага ліцця. * [[1873]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. * [[1906]]: Завершана плаванне нарвежскага даследчыка [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] цераз Паўночна-Заходні праход. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == [[File:Sir Ernest Rutherford.jpg|thumb|120px|[[Эрнэст Рэзерфорд]]]] * [[1748]]: [[Жак-Луі Давід]], французскі [[мастак]] * [[1805]]: [[Мікаэль Сарс]], нарвежскі заолаг * [[1852]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1852]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1861]]: [[Ісак Левітан]], рускі мастак * [[1866]]: [[Канстанцін Скірмунт]], польскі дыпламат (пам. 24.7.1949) * [[1871]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1908) * [[1883]]: [[Тэа ван Дусбург]], нідэрландскі мастак * [[1888]]: [[Вальтэр Пенк]], нямецкі геолаг і геамарфолаг (пам. 29.9.1923) * [[1912]]: [[Эдвард Мілс Пёрсел]], амерыканскі фізік * [[1934]]: [[Анатоль Аляксеевіч Саланіцын]], савецкі акцёр * [[1954]]: [[Аляксандр Лукашэнка]], 1-ы Прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] * [[1974]]: [[Каміла Лэкберг]], шведская пісьменніца * [[1975]]: [[Наталля Цылінская]], беларуская веласіпедыстка, васьміразовая чэмпіёнка свету == Памерлі == [[File:Jj-thomson2.jpg|thumb|left|120px|Джозеф Джон Томсан]] * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]], [[Каралеўства остготаў|кароль остготаў]] * [[1329]]: [[Хашыла]], кітайскі імператар * [[1481]]: [[Міхаіл Алелькавіч]], князь [[Слуцкае княства|слуцкі]] і капыльскі, вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч (нар. 1425) * [[1483]]: [[Людовік XI]], кароль [[Францыя|Францыі]] (нар. 3.7.1423) * [[1885]]: [[Юльян Корсак]], беларускі паэт і перакладчык (нар. 13.2.1806) * [[1928]]: [[Вільгельм Він]], нямецкі фізік, (пам. 13.1.1864) * [[1929]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 6.5.1904) * [[1940]]: [[Джозеф Джон Томсан]], англійскі фізік (нар. 18.12.1856) * [[1967]]: [[Жан Дэйроль]], французскі мастак * [[1991]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі [[скульптар]] (нар. 22.5.1925) * [[2003]]: [[Чарлз Бронсан]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Глен Форд]], амерыканскі кінаакцёр (нар. 1.5.1916) * [[2012]]: [[Ігар Уладзіміравіч Кваша|Ігар Кваша]], савецкі і расійскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]], тэлевядучы (нар. 4.2.1933) * [[2013]]: [[Шэймас Хіні]], ірландскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[2017]]: [[Марджары Бултан]], [[Эсперанта|эсперантамоўная]] паэтэса, празаік і драматург, [[эсперанталогія|эсперантолаг]] (нар. 7.5.1924) * [[2018]]: [[Іосіф Кабзон]], савецкі і расійскі эстрадны спявак, музычны педагог (нар. 11.9.1937) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}}: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Татарстана}} [[Татарстан]], [[Расія]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Турцыі}} [[Турцыя]]: Дзень перамогі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|830]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 жніўня| ]] mfd581grbl35rl094vvuuqww15r9ect 0 956 5217048 5064233 2026-10-12T20:03:55Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5217048 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}} </noinclude> '''4 лістапада''' — трыста восьмы (трыста дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|thumb|Іранцы штурмуюць [[пасольства]] [[ЗША]] ў [[Тэгеран]]е, 1979.]] * [[1501]]: Аб’яднанае маскоўскае і северскае войска разграміла войска [[ВКЛ]] у [[Бітва пад Мсціславам (1501)|бітве пад Мсціславам]] * [[1661]]: У [[бітва пад Кушлікамі|бітве пад Кушлікамі]] ў час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667]] войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] атрымала перамогу над войскам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] * [[1794]]: Расійскія войскі [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Паўстанне 1794|Паўстання 1794 года]] ўзялі штурмам прадмесце [[Варшава|Варшавы]] Прагу. * [[1924]]: Распачала дзейнасць [[Усходняя місія езуітаў у Альбярціне]]. * [[1939]]: [[Фабіян Акінчыц]] узначаліў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў [[Берлін]]е. * [[1946]]: Уступіў у сілу Статут [[ЮНЕСКА]]. * [[1956]]: Савецкія войскі пачалі аперацыю «Віхар» па падаўленні [[Венгерскае паўстанне (1956)|Венгерскай рэвалюцыі]]. * [[1979]]: [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране]], натоўпы ўрываюцца на тэрыторыю [[пасольства]] [[ЗША]] ў [[Тэгеран]]е. * [[2008]]: На прэзідэнцкіх выбарах у [[ЗША]] перамогу атрымаў [[Барак Абама]]. == Нарадзіліся == * [[1887]]: [[Цішка Гартны|Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны)]], беларускі [[пісьменнік]] і дзяржаўны дзеяч (пам. 11.4.1937) * [[1929]]: [[Сяргей Карніловіч]], дзеяч беларускай эміграцыі * [[1933]]: [[Мілдрэд Мак-Дэніел]], амерыканская лёгкаатлетка * [[1934]]: [[Уладзімір Антонавіч Багіна|Уладзімір Багіна]], беларускі геолаг * [[1935]]: [[Аляксандр Іванавіч Болсун|Аляксандр Болсун]], беларускі фізік * [[1940]]: [[Марлен Жабер]], французская актрыса * [[1951]]: [[Траян Бэсеску]], прэзідэнт Румыніі * [[1955]]: [[Маці Ванханен]], прэм’ер-міністр Фінляндыі * [[1956]]: [[Ігар Талькоў]], савецкі спявак, мульты-інструменталіст, аўтар песень, кампазітар (пам. 6.10.1991) * [[1972]]: [[Луіш Фігу]], партугальскі футбаліст * [[1989]]: [[Даміян Уорнер]], канадскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[1157]]: [[Мафальда Савойская]], першая каралева [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1698]]: [[Расмус Барталін]], дацкі вучоны * [[1794]]: [[Якуб Ясінскі]], польскі [[паэт]] * [[1856]]: [[Поль Дэларош]], французскі мастак * [[1918]]: [[Уілфрэд Оўэн]], англійскі паэт * [[1926]]: [[Альбін Эгер-Лінц]], аўстрыйскі жывапісец * [[1937]]: [[Аляксандр Іванавіч Вальковіч|Аляксандр Вальковіч]], прадстаўнік [[БНР]] пры ўрадзе [[Грузія|Грузіі]], міністр фінансаў БНР * 1937: [[Іван Трафімавіч Гаўрыс|Іван Гаўрыс]], беларускі мастак (нар. 14.12.1890) * 1937: [[Пётр Яўгенавіч Даркевіч|Пятро Даркевіч]], беларускі гісторык мастацтва * 1937: [[Хрыстафор Яўгенавіч Даркевіч|Хрыстафор Даркевіч]], беларускі [[мастак]] * [[1955]]: [[Генрых Юр’евіч Грыгоніс|Генрых Грыгоніс]], беларускі [[акцёр]] (нар. 20.5.1889) * [[1995]]: [[Жыль Дэлёз]], французскі філосаф-постмадэрніст * 1995: [[Іцхак Рабін]], ізраільскі палітычны і ваенны дзеяч, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (нар. 1.3.1922) * [[2004]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[2008]]: [[Майкл Крайтан]], амерыканскі пісьменнік, сцэнарыст * [[2024]]: [[Кікі Хокансан]], шведская фотамадэль == Святкуюць == * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дзень народнага адзінства]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л04 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 лістапада| ]] gt9xqu0719rkq4qjxvtm372c4re1ytq 0 1135 5216987 4936262 2026-10-12T15:59:53Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216987 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> __NOTOC__ '''8 снежня''' — трыста сорак другі (трыста сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[877]]: У [[Камп’ень|Камп’ені]] адбылася каранацыя [[Людовік II Заіка|Людовіка II Заікі]] як караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]]. * [[1154]]: [[Расціслаў Мсціславіч]] стаў вялікім князем кіеўскім. * [[1409]]: У [[Брэст|Берасці]] скончылася нарада [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а пра план [[Вялікая вайна (1409—1411)|сумесных вайсковых дзеянняў]] супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] (пач. [[30.11]].1409). * [[1432]]: [[Бітва пад Ашмянамі (1432)|Ашмянская бітва]] паміж войскамі вялікіх князёў [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]]. * [[1506]]: [[Жыгімонт Стары]] абраны каралём польскім. * [[1524]]: заснавана [[Гранада (Нікарагуа)|нікарагуанская Гранада]]. * [[1812]]: Расійскія войскі занялі [[Гродна|Гародню]] ў ходзе [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. * [[1854]]: [[Папа Рымскі]] [[Пій IX]], абвясціў догму Незаганнага пачацця [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]]. * [[1918]]: На пасяджэнні ЦК [[КПЛіЗБ]] ў [[Вільня|Вільні]] ўтвораны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы. * [[1922]]: Выданне [[Леапольд Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] у Вільні першага нумару газеты «[[Наша будучыня]]». * [[1926]]: У [[БССР]] увайшлі Рэчыцкі і Гомельскі паветы. * [[1991]]: Падпісанне ў [[Віскулі|Віскулях]] пагаднення аб скасаванні Дамовы аб утварэнні СССР і спыненні яго існавання. Стварэнне [[СНД]]. * [[1991]]: На [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (1991)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Малдова|Малдове]] перамогу атрымаў [[Мірча Снегур]]. * [[1999]]: Утварэнне [[Саюз Беларусі і Расіі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі]]. == Нарадзіліся == [[File:Mary Queen of Scots Blairs Museum.jpg|thumb|100px|[[Марыя Сцюарт]]]] * [[65 да н.э.]]: [[Гарацый]], рымскі [[паэт]] (пам. [[27.11]].[[8 да н.э.]]) * [[597]]: [[Фрэдэгонда]], франкская каралева * [[1542]]: [[Марыя Сцюарт]], каралева [[Шатландыя|Шатландыі]] (пам. 8.2.[[1587]]) * [[1708]]: [[Франц I Латарынгскі]], герцаг Латарынгіі, вялікі герцаг Тасканы, імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (пам. 18.8.[[1765]]) * [[1742]]: [[Жан-Мацье-Філібер Серур’е]], маршал Францыі * [[1815]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак * [[1826]]: [[Сільвестра Лега]], італьянскі мастак * [[1832]]: [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]], нарвежскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі па літаратуры]] (пам. [[26.4]].[[1910]]) * [[1861]]: [[Жорж Мельес]], французскі [[рэжысёр]] * [[1880]]: [[Ёханес Аавік]], эстонскі лінгвіст * [[1881]]: [[Альбер Глез]], французскі мастак * [[1914]]: [[Часлаў Сіповіч]], грэка-каталіцкі [[біскуп]], актыўны дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (пам. [[4.10]].[[1981]]) * [[1927]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Шаталаў]], савецкі касманаўт * [[1929]]: [[Клара Румянава]], савецкая і расійская актрыса, мастер агучвання персанажаў мультфільмаў (пам. 18.9.2004) * [[1930]]: [[Максіміліян Шэл]], аўстрыйскі [[акцёр]] і рэжысёр * [[1935]]: [[Эдуард Марцінавіч Скобелеў|Эдуард Скобелеў]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1960]]: [[Хельга Шмід]], генеральны сакратар АБСЕ * [[1982]]: [[Нікі Мінаж]], трынідадская спявачка * [[1985]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст == Памерлі == [[File:Gahn Johan Gottlieb.jpg|thumb|100px|[[Юхан Готліб Ган]]]] * [[899]]: [[Арнульф Карынтыйскі]] (нар. каля [[850]] г.) * [[1550]]: [[Джан Джорджа Трысіна]], італьянскі паэт і драматург (нар. [[8.7]].[[1478]]) * [[1638]]: [[Іван Гундуліч]], харвацкі паэт (нар. [[8.1]].[[1589]]) * [[1713]]: [[Арканджэла Карэлі]], італьянскі скрыпач і [[кампазітар]] (нар. [[17 лютага|17.2]].[[1653]]) * [[1818]]: [[Юхан Готліб Ган]], шведскі [[хімік]] і мінералог (нар. [[19.8]].[[1745]]) * [[1919]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], збіральнік беларускага музычнага фальклору, выдавец (нар. [[3.5]].[[1877]]) * [[1937]]: [[Ігнат Дварчанін]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, скарыназнаўца (нар. [[27.5]].[[1895]]) * [[1937]]: [[Язэп Гаўрылік]], дзеяч беларускага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (нар. [[6.4]].[[1893]]) * [[1990]]: [[Тадэвуш Кантар]], польскі мастак, тэатральны рэжысёр * [[1990]]: [[Лана Марконі]], французская актрыса == Святкуюць == * {{ALB}}: Нацыянальны дзень моладзі * {{BGR}}: Дзень студэнтаў * {{GUM}}, [[ЗША]]: Дзень святой заступніцы Гуама * {{CUB}}, [[Файл:Flag of CARICOM.svg|26px]] [[Карыбская супольнасць]]: Дзень [[Куба]]—[[КАРІКОМ]] * {{KGZ}}: Дзень працаўнікоў радыё і тэлебачання Кыргызстана * {{MKD}}: Дзень св. [[Клімент Охрыдскі|Клімента Охрыдскага]] * {{PAN}}: Дзень маці * {{MNP}}, [[ЗША]]: Дзень Канстытуцыі * {{ROU}}: Дзень Канстытуцыі * {{UZB}}: Дзень Канстытуцыі * {{FLK}}, [[Вялікабрытанія]]: Дзень бітвы ў Фалклендcкіх астравоў * {{FIN}}: Дзень фінскай музыкі <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С08]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 снежня| ]] 8y5k8gtb0lm35ch77kitohboc3v9ru6 5216988 5216987 2026-10-12T16:00:26Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216988 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> __NOTOC__ '''8 снежня''' — трыста сорак другі (трыста сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[877]]: У [[Камп’ень|Камп’ені]] адбылася каранацыя [[Людовік II Заіка|Людовіка II Заікі]] як караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]]. * [[1154]]: [[Расціслаў Мсціславіч]] стаў вялікім князем кіеўскім. * [[1409]]: У [[Брэст|Берасці]] скончылася нарада [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а пра план [[Вялікая вайна (1409—1411)|сумесных вайсковых дзеянняў]] супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] (пач. [[30.11]].1409). * [[1432]]: [[Бітва пад Ашмянамі (1432)|Ашмянская бітва]] паміж войскамі вялікіх князёў [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]]. * [[1506]]: [[Жыгімонт Стары]] абраны каралём польскім. * [[1524]]: заснавана [[Гранада (Нікарагуа)|нікарагуанская Гранада]]. * [[1812]]: Расійскія войскі занялі [[Гродна|Гародню]] ў ходзе [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. * [[1854]]: [[Папа Рымскі]] [[Пій IX]], абвясціў догму Незаганнага пачацця [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]]. * [[1918]]: На пасяджэнні ЦК [[КПЛіЗБ]] ў [[Вільня|Вільні]] ўтвораны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы. * [[1922]]: Выданне [[Леапольд Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] у Вільні першага нумару газеты «[[Наша будучыня]]». * [[1926]]: У [[БССР]] увайшлі Рэчыцкі і Гомельскі паветы. * [[1991]]: Падпісанне ў [[Віскулі|Віскулях]] пагаднення аб скасаванні Дамовы аб утварэнні СССР і спыненні яго існавання. Стварэнне [[СНД]]. * [[1991]]: На [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (1991)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Малдова|Малдове]] перамогу атрымаў [[Мірча Снегур]]. * [[1999]]: Утварэнне [[Саюз Беларусі і Расіі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі]]. == Нарадзіліся == [[File:Mary Queen of Scots Blairs Museum.jpg|thumb|100px|[[Марыя Сцюарт]]]] * [[65 да н.э.]]: [[Гарацый]], рымскі [[паэт]] (пам. [[27.11]].[[8 да н.э.]]) * [[597]]: [[Фрэдэгонда]], франкская каралева * [[1542]]: [[Марыя Сцюарт]], каралева [[Шатландыя|Шатландыі]] (пам. 8.2.[[1587]]) * [[1708]]: [[Франц I Латарынгскі]], герцаг Латарынгіі, вялікі герцаг Тасканы, імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (пам. 18.8.[[1765]]) * [[1742]]: [[Жан-Мацье-Філібер Серур’е]], маршал Францыі * [[1815]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак * [[1826]]: [[Сільвестра Лега]], італьянскі мастак * [[1832]]: [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]], нарвежскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі па літаратуры]] (пам. [[26.4]].[[1910]]) * [[1861]]: [[Жорж Мельес]], французскі [[рэжысёр]] * [[1880]]: [[Ёханес Аавік]], эстонскі лінгвіст * [[1881]]: [[Альбер Глез]], французскі мастак * [[1914]]: [[Часлаў Сіповіч]], грэка-каталіцкі [[біскуп]], актыўны дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (пам. [[4.10]].[[1981]]) * [[1927]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Шаталаў]], савецкі касманаўт * [[1929]]: [[Клара Румянава]], савецкая і расійская актрыса, мастэр агучвання персанажаў мультфільмаў (пам. 18.9.2004) * [[1930]]: [[Максіміліян Шэл]], аўстрыйскі [[акцёр]] і рэжысёр * [[1935]]: [[Эдуард Марцінавіч Скобелеў|Эдуард Скобелеў]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1960]]: [[Хельга Шмід]], генеральны сакратар АБСЕ * [[1982]]: [[Нікі Мінаж]], трынідадская спявачка * [[1985]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст == Памерлі == [[File:Gahn Johan Gottlieb.jpg|thumb|100px|[[Юхан Готліб Ган]]]] * [[899]]: [[Арнульф Карынтыйскі]] (нар. каля [[850]] г.) * [[1550]]: [[Джан Джорджа Трысіна]], італьянскі паэт і драматург (нар. [[8.7]].[[1478]]) * [[1638]]: [[Іван Гундуліч]], харвацкі паэт (нар. [[8.1]].[[1589]]) * [[1713]]: [[Арканджэла Карэлі]], італьянскі скрыпач і [[кампазітар]] (нар. [[17 лютага|17.2]].[[1653]]) * [[1818]]: [[Юхан Готліб Ган]], шведскі [[хімік]] і мінералог (нар. [[19.8]].[[1745]]) * [[1919]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], збіральнік беларускага музычнага фальклору, выдавец (нар. [[3.5]].[[1877]]) * [[1937]]: [[Ігнат Дварчанін]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, скарыназнаўца (нар. [[27.5]].[[1895]]) * [[1937]]: [[Язэп Гаўрылік]], дзеяч беларускага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (нар. [[6.4]].[[1893]]) * [[1990]]: [[Тадэвуш Кантар]], польскі мастак, тэатральны рэжысёр * [[1990]]: [[Лана Марконі]], французская актрыса == Святкуюць == * {{ALB}}: Нацыянальны дзень моладзі * {{BGR}}: Дзень студэнтаў * {{GUM}}, [[ЗША]]: Дзень святой заступніцы Гуама * {{CUB}}, [[Файл:Flag of CARICOM.svg|26px]] [[Карыбская супольнасць]]: Дзень [[Куба]]—[[КАРІКОМ]] * {{KGZ}}: Дзень працаўнікоў радыё і тэлебачання Кыргызстана * {{MKD}}: Дзень св. [[Клімент Охрыдскі|Клімента Охрыдскага]] * {{PAN}}: Дзень маці * {{MNP}}, [[ЗША]]: Дзень Канстытуцыі * {{ROU}}: Дзень Канстытуцыі * {{UZB}}: Дзень Канстытуцыі * {{FLK}}, [[Вялікабрытанія]]: Дзень бітвы ў Фалклендcкіх астравоў * {{FIN}}: Дзень фінскай музыкі <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С08]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 снежня| ]] o83mh1wtjwooawiy2f8vtqksro4sxdo 0 1155 5216978 4913395 2026-10-12T15:38:43Z ~2026-54788-34 175373 /* Нарадзіліся */ 5216978 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''9 лістапада''' — трыста трынаццаты (трыста чатырнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Skaryna 1517.jpg|thumb|120px|left|Гравюра з Францыскам Скарынам]] * [[1512]]: [[Францыск Скарына]] ў [[Падуя|Падуі]] абараніў ступень доктара медыцынскіх навук. * [[1794]]: У выніку падаўлення [[Польскае паўстанне 1794|Польскага паўстання 1794 г.]] рускай арміяй капітулявалі абаронцы [[Варшава|Варшавы]]. * [[1906]]: [[Тэадор Рузвельт]] стаў першым амерыканскім прэзідэнтам, які наведаў з афіцыйным візітам іншую краіну * [[1915]]: Пачала дзейнічаць [[чыгунка]] [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]] — Шапятоўка<!--, сярод утвораных станцый — [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]]-->. * [[1941]]: [[Нацызм|Нацысты]] расстралялі каля 1500 яўрэяў у гарадскім пасёлку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]. * [[1953]]: Абвешчана незалежнасць [[Камбоджа|Камбоджы]] ад [[Францыя|Францыі]]. * [[1989]]: Пачаўся дэмантаж [[Берлінская сцяна|Бярлінскай сцяны]]. == Нарадзіліся == [[File:Turgenev-1914.jpg|thumb|120px|[[Іван Сяргеевіч Тургенеў]].]] * [[1789]]: [[Марцін Антоні Паўловіч]], беларускі навуковец-геолаг, асветнік * [[1818]]: [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іван Тургенеў]], рускі [[пісьменнік]] (пам. 3.9.1883) * [[1856]]: [[Уладзімір Стукаліч]], беларускі літаратуразнавец, гісторык, юрыст (пам. 18.10.1918) * [[1861]]: [[Тадэвуш Паўлікоўскі]], польскі [[рэжысёр]] і тэатральны дзеяч (пам. 28.9.1915) * [[1867]]: [[Панцялейман (Ражноўскі)]], [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч (пам. 30.12.1950) * [[1877]]: [[Адольф Дзітрых]], швейцарскі мастак * [[1929]]: [[Пахмутава, Аляксандра Мікалаеўна|Аляксандра Пахмутава]], савецкі і расійскі кампазітар, піяністка, аўтар песень, грамадскі дзеяч. * [[1948]]: [[Луіс Феліпэ Скалары]], бразільскі [[футбол]]ьны трэнер * [[1952]]: [[Джэк Шостак]], амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) * [[1962]]: [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў|Аляксей Мельнікаў]], беларускі літаратуразнавец (пам. 13.8.1995) * [[1965]]: [[Брын Тэрвель]], валійскі оперны спявак. * [[1977]]: [[Дзмітрый Дашчынскі]], беларускі фрыстайліст == Памерлі == * [[1677]]: [[Арт ван дэр Нер]], галандскі мастак * [[1794]]: [[Скулі Магнусан]], «бацька» [[Рэйк'явік]]а * [[1802]]: [[Томас Гёрцін]], англійскі мастак * [[1918]]: [[Гіём Апалінэр]], паэт * [[1941]]: [[Генрых Глябовіч]], беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар * [[1953]]: [[Абдэль Азіз ібн Сауд]], першы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1953]]: [[Дылан Томас]], валійскі [[паэт]] * [[2014]]: [[Анатоль Мікалаевіч Маразевіч|Анатоль Маразевіч]], беларускі вучоны == Святкуюць == * {{Сцяг Камбоджы}} [[Камбоджа]], Дзень незалежнасці * {{UKR}}, Усеўкраінскі дзень работнікаў культуры і майстроў народнай творчасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л09]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 лістапада| ]] kgo6la0gxba6im8cg44t4ckuac4jqr0 5217285 5216978 2026-10-13T09:36:57Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-54788-34|~2026-54788-34]]) і адноўлена версія 4913395, зробленая Captain Ben Richards 5217285 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''9 лістапада''' — трыста трынаццаты (трыста чатырнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Skaryna 1517.jpg|thumb|120px|left|Гравюра з Францыскам Скарынам]] * [[1512]]: [[Францыск Скарына]] ў [[Падуя|Падуі]] абараніў ступень доктара медыцынскіх навук. * [[1794]]: У выніку падаўлення [[Польскае паўстанне 1794|Польскага паўстання 1794 г.]] рускай арміяй капітулявалі абаронцы [[Варшава|Варшавы]]. * [[1906]]: [[Тэадор Рузвельт]] стаў першым амерыканскім прэзідэнтам, які наведаў з афіцыйным візітам іншую краіну * [[1915]]: Пачала дзейнічаць [[чыгунка]] [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]] — Шапятоўка<!--, сярод утвораных станцый — [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]]-->. * [[1941]]: [[Нацызм|Нацысты]] расстралялі каля 1500 яўрэяў у гарадскім пасёлку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]. * [[1953]]: Абвешчана незалежнасць [[Камбоджа|Камбоджы]] ад [[Францыя|Францыі]]. * [[1989]]: Пачаўся дэмантаж [[Берлінская сцяна|Бярлінскай сцяны]]. == Нарадзіліся == [[File:Turgenev-1914.jpg|thumb|120px|[[Іван Сяргеевіч Тургенеў]].]] * [[1789]]: [[Марцін Антоні Паўловіч]], беларускі навуковец-геолаг, асветнік * [[1818]]: [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іван Тургенеў]], рускі [[пісьменнік]] (пам. 3.9.1883) * [[1856]]: [[Уладзімір Стукаліч]], беларускі літаратуразнавец, гісторык, юрыст (пам. 18.10.1918) * [[1861]]: [[Тадэвуш Паўлікоўскі]], польскі [[рэжысёр]] і тэатральны дзеяч (пам. 28.9.1915) * [[1867]]: [[Панцялейман (Ражноўскі)]], [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч (пам. 30.12.1950) * [[1877]]: [[Адольф Дзітрых]], швейцарскі мастак * [[1948]]: [[Луіс Феліпэ Скалары]], бразільскі [[футбол]]ьны трэнер * [[1952]]: [[Джэк Шостак]], амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) * [[1962]]: [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў|Аляксей Мельнікаў]], беларускі літаратуразнавец (пам. 13.8.1995) * [[1965]]: [[Брын Тэрвель]], валійскі оперны спявак. * [[1977]]: [[Дзмітрый Дашчынскі]], беларускі фрыстайліст == Памерлі == * [[1677]]: [[Арт ван дэр Нер]], галандскі мастак * [[1794]]: [[Скулі Магнусан]], «бацька» [[Рэйк'явік]]а * [[1802]]: [[Томас Гёрцін]], англійскі мастак * [[1918]]: [[Гіём Апалінэр]], паэт * [[1941]]: [[Генрых Глябовіч]], беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар * [[1953]]: [[Абдэль Азіз ібн Сауд]], першы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1953]]: [[Дылан Томас]], валійскі [[паэт]] * [[2014]]: [[Анатоль Мікалаевіч Маразевіч|Анатоль Маразевіч]], беларускі вучоны == Святкуюць == * {{Сцяг Камбоджы}} [[Камбоджа]], Дзень незалежнасці * {{UKR}}, Усеўкраінскі дзень работнікаў культуры і майстроў народнай творчасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л09]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 лістапада| ]] q5s6wld46bd611ntsghujdc3lfdz6ko 0 11259 5217404 4891262 2026-10-13T11:40:14Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217404 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Сельская гаспадарка''' — адна з галін [[эканоміка|эканомікі]], галоўнай мэтай якой з’яўляецца забеспячэнне [[харчаванне]]м. Сельская гаспадарка вырабляе расліннае і жывёльнае харчаванне, дзякуючы апрацоўцы зямлі, вырошчванню раслін, гадоўлі жывёл. [[Файл:Tomb of Nakht (2).jpg|250px|thumb|right]] [[Файл:Farming-on-Indonesia.jpg|thumb|250px|right|Рысавае поле ў [[Інданезія|Інданезіі]].]] Развіццём сельскай гаспадаркі займаюцца сельскагаспадарчыя галіны [[навука|навукі]]: [[агратэхніка]], [[заатэхніка]], [[аграномія]], [[аграбіялогія]], [[аграхімія]], [[аграэкалогія]], [[аграгеалогія]], [[аграметэаралогія]], [[агракліматалогія]]. == Гісторыя развіцця сельскай гаспадаркі == Сельская гаспадарка належыць да адной з самых старых формаў матэрыяльнай дзейнасці [[чалавек]]а — пачатак сельскай гаспадаркі адносяць да [[неаліт]]у (10—3 тыс. д.н.э.). Пераход ад збірання да апрацоўкі зямлі прывёў да «рэвалюцыі» ў чалавечых узаемаадносінах. Змяніўся стыль іх жыцця з качавога на аселы, што прывяло да ўзнікнення болей складаных сацыяльных формаў, якія, у сваю чаргу, стварылі магчымасці для эвалюцыі чалавечых узаемаадносін. Змяніліся і адносіны чалавека да прыроды, якую ён пачаў пераўтвараць дзеля ўласных патрэб. Першыя спробы апрацоўкі зямлі пачаліся каля 8 тыс. д.н.э. на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] (Месапатамія і [[Егіпет]]), а потым, амаль адначасова, у трох аддаленых адзін ад аднаго частках света на абшарах сучасных [[Кітай|Кітая]], [[Мексіка|Мексікі]] і [[Перу]]. Першымі сельскагаспадарчымі раслінамі сталі на Блізкім Усходзе [[пшаніца]], [[жыта]] і [[ячмень]], у Паўднёва-Усходняй Азіі — [[гарох]], [[бабы]], [[рыс]] і [[проса]]. Цывілізацыі старажытнасці атрымалі магчымасць развівацца, галоўным чынам, дзякуючы вырошчванню раслін, а часам атрымлівалі і назву ад сваёй галоўнай сельскагаспадарчай культуры — цывілізацыя пшаніцы, жыта, кукурузы. У гэты ж перыяд былі асвоеныя некаторыя жывёлы: [[авечка|авечкі]] і [[каза|козы]] — каля 10-7 тыс. д.н.э., [[карова|каровы]] і [[свіння|свінні]] — каля 6 тыс. д.н.э., спачатку на Блізкім Усходзе, потым па ўсім Старым Свеце. Сельская гаспадарка належыць да галін эканомікі з самым шкодным уплывам на [[навакольнае асяроддзе]]. У наш час [[Еўрапейскі Саюз]] робіць вялікія намаганні для абмежавання забруджвання шляхам інтэграцыі сельскагаспадарчай палітыкі і экалагічнай палітыкі. == Шкода == Сучасная сельская гаспадарка глабальна нясе вялікую шкоду прыродзе, здароўю чалавека{{fact}} праз: * Памяншэнне біялагічнай разнастайнасці відаў * Перанасычэнне вадзяных целаў азотам і фосфарам * [[Пестыцыды]] * Ператварэнне натуральных экасістэм у штучныя * Эрозію глебы * Знішчэнне лясоў пад культуры і пашы * Засольванне глебы * Меліярацыю * Factory farming і шмат іншага. Аб’ектыўна, сельская гаспадарка характарызуецца [[Многафункцыянальнасць сельскай гаспадаркі|многафункцыянальнасцю]]. == Этычнасць == Глядзіце [[Правы жывёл]], [[Бойні]], [[Вегетарыянства]], [[Веганізм]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Сельская гаспадарка: Тэматычны слоўнік. — Мн.: Беларуская навука, 2010. ISBN 978-985-08-1230-8 == Спасылкі == * [http://www.spisok.of.by Сельска гаспадарчыя арганізацыі Беларусі.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.united-agriculture.com/ United Agriculture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110108181528/http://www.united-agriculture.com/ |date=8 студзеня 2011 }} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] t5h6l9bcgstudhho8giiit8xcvvkm9d 0 14909 5217421 5213805 2026-10-13T11:46:28Z Ueschar 151377 стыль 5217421 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |саманазва = {{Іншамоўны тэкст|be|беларусы}} |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадское насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web |url=https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |title=Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902011432/https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |url-status=dead }}</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Candlemas Day (98952259).jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170120014310/http://www.livingheritage.by/ |date=20 студзеня 2017 }} // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Беларусы}} {{Беларуская дыяспара}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 90ul0tqdgdfrrwxgesi235i3uydkvca 0 15283 5217101 4853143 2026-10-12T21:39:25Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217101 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Войшалк | арыгінальнае імя = | партрэт = Войшалк засноўвае манастыр.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Войшалк засноўвае манастыр. Мініяцюра з Астэрманаўскага І-га тому Ліцэвога летапіснага збору, XVI ст. | тытул = [[вялікі князь літоўскі]] | парадак = | перыядпачатак = [[1264]] | перыядканец = [[1267]] | папярэднік = [[Транята]] | пераемнік = [[Шварн Данілавіч]] | дата нараджэння = ~{{Датанараджэння|||1223}} | месца нараджэння = | дата смерці = [[18 красавіка|18]]/[[23 красавіка]] {{Датасмерці|||1267}} | месца смерці = [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] | пахаваны = царква св. Міхаіла Вялікага, Уладзімір | дынастыя = | бацька = [[Міндоўг]] | маці = | гады службы = | прыналежнасць = | званне = | камандаваў = | бітвы = | дзейнасць = | рэлігія = [[праваслаўе]] | Commons = }} '''Войшалк''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]]: ''Воишелкъ'', {{lang-lt|Vaišelga, Vaišalgas, Vaišvilkas}}; {{ДН|||1223}} — 18 або 23 красавіка {{ДС|||1267}}) — князь навагрудскі (1240-я — каля 1255, 1258—1264), [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1264—1267). Сын [[Міндоўг]]а, вялікага князя літоўскага і караля літоўскага. Пашырыў тэрыторыю [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз уключэнне [[Балты|усходнебалцкіх]] зямель [[Нальшчаны|Нальшчан]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]]. Заснаваў [[Лаўрышаўскі манастыр]]. == Імя == Крыніцы перадаюць імя таксама як ''Вышелк, Вышелег, Вошелег, Войселк, Волштыник, Волстыник''. Імя балцка-літоўскага паходжання з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай даўніны<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11—13.</ref>. Адпачатная форма ''Vaiš-alg’as''. Першая аснова ''Vaiš-'' працягвае індаеўрапейскае *''ṷeiḱ-'' «паселішча, дом»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1131.</ref>. Ад яго прускае ''*wais-pati'' «пані, гаспадыня дому» (ад ''*wais-pats'' «староста пляменнага паселішча»), літоўскае ''vieš-pats'' «пан, гаспадар дому», таксама бел. ''вёска''. Паняцце, адлюстраванае ў аснове ''Vaiš-'', сягае племянной эпохі. Гэтая аснова адсылала да «сярэдняга» памеру сацыяльнай адзінкі (пляменнае паселішча, «вялікі дом»). Аснова ''But-'' абазначала «дом» у сэнсе адной сям’і («малы дом»), а аснова ''Taut-'' — тэрытарыяльна шырокі род, «народ» у пляменным сэнсе<ref>С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Сборник научных трудов. М., 2004. С. 203—205, 217—218.</ref>. Другая аснова ''Alg-'' (> ''Elg-'') звязаная з літоўскім ''alga'' «ўзнагарода», што ў раннелітоўскую эпоху мела значэнне «(ваенная) здабыча». Далей да індаеўрапейскага ''*alg^ṷh-''<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. М., 1975. С. 72.</ref>. Спалучэнне асноў ''Vaiš-'' і ''Alg-'' сцвярджала ў імені каштоўнасці тагачаснага раннелітоўскага грамадства — пляменнае паселішча як адзінку сацыяльнага ўладкавання і паняцце ваеннай здабычы. Аснова ''Vaiš-'' таксама ў імёнах, ад якіх тапонімы [[Вялікія Вайшнарышкі|Вайшнарышкі]] (< ''Vaiš-nor’as''), [[Вайшкуны]] (< ''Vaiš-k-ūn’as''). Аснова ''Alg-'' — у імені тыпу ''Vain-alg’as'' «Заваёўнік здабычы», ад якога назва былой вёскі [[Вайнялгова]] (цяпер у складзе [[Папоўцы (Вілейскі раён)|Папоўцаў]] у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]]). Тая ж аснова ў імені жыхара [[Дзятлава]] ў XV стагоддзі: «''Минялку Дромутевичу Здетелцу отчина его у Здетеле''»<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440—1498). Vilnius, 1998. C. 68.</ref> (< ''*Min-alg’as, *Drom-ut’is''). Хроснае імя Войшалка не вядома<ref>''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. Т.4. — Wilno: Nakładem i drukiem A. Marcinowskiego, 1838. — S. 181.</ref>. Васіль Тацішчаў без крыніцы адзначаў, што хроснае імя Войшалка было Васіль. Версія Тацішчава сумнеўная, бо імавернае манаскае імя князя — ''Лаўрыш (Лаўрын, Лаўрэнцій)'' пачынаецца з ''Л'', а паводле тагачаснай традыцыі манаскае імя бралася з той жа літары, што і хроснае<ref>''Лещинский, А. И.'' Что в имени тебе моем?… С. 74—75.</ref>. == Паходжанне і сям’я == Паводле летапісу, Войшалк быў старэйшым з вядомых сыноў Міндоўга<ref>ПСРЛ. — Т. 32. — С. 26, 209.</ref>. Звестак пра маці Войшалка ў крыніцах няма. У Войшалка была сястра, яе імя не вядома — жонка [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]], вялікага князя літоўскага ў 1267—1270 гадах. Браты Войшалка — Рукля і Рупейка — значна маладзейшыя за яго, абодва забіты разам з Міндоўгам. Зыходзячы з розніцы ва ўзросце, маці Войшалка і яго сястры была не княгіня [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] — маці Руклі і Рупейкі, а ранейшая жонка Міндоўга, звестак пра якую няма<ref>''Narbutt, Т.'' Dsieje staroźytne narodu Litewskiego. — T. 4. — [[Вільня|Wilno]], [[1838]]. — S. 181.</ref>. У дакуменце ад 1254 года названы сыны Міндоўга і Марты — Герстухен і Рэплеў. Невядома, ці пад гэтымі імёнамі маюцца на ўвазе Рукля і Рупейка, ці гэта два іншыя сыны. Расійскі гісторык XVIII ст. [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіль Тацішчаў]] паведамляў без крыніцы, што маці Войшалка была [[Цвярское княства|цвярской княжной]]<ref>''Татищев, В. Н.'' История Российская. — Т. V. — [[Санкт-Пецярбург|Ленинград]], [[1965]]. — С. 45.</ref>. Аднак цяпер звесткі Тацішчава, не пацверджаныя крыніцамі, лічацца сумнеўнымі<ref>''Толочко А.'' «История Российская»…</ref><ref>''Горовенко А. В.'' Меч Романа Галицкого… С. 261—332.</ref>, скепсіс да ўнікальных звестак Тацішчава выказвалі і раней, у т.л. [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]], А. Я. Прэснякоў, С. Л. Пешціч, Я. С. Лур’е і інш., былі і прыхільнікі верагоднасці, сярод іх вылучаліся Б. А. Рыбакоў, А. Шахматаў, М. М. Ціхаміраў, а сярод сучасных А. В. Маёраў. == Біяграфія == === Першыя звесткі === Час нараджэння Войшалка не вядомы, 1223 год пададзены ў храналагічнай табліцы гіторыка XIX ст. [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], па яго словах, складзенай паводле фрагментаў рукапісу вялікалітоўскага дзеяча XVI ст. [[Аўгусцін Ратундус|Аўгусціна Ратундуса]]<ref>''Narbutt, Т.'' Dsieje staroźytne narodu Litewskiego. — T. 3. — Wilno, 1838. — S. 609.</ref>. Асноўныя звесткі пра жыццё Войшалка змешчаны ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісе]] (ГВЛ), які напісаны ў сярэдзіне і дапоўнены ў канцы XIII ст. невядомымі аўтарамі. ГВЛ захаваўся ў некалькіх спісах, у т. л. у складзе [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскага летапісу]] (XV ст.). Даты ў Іпацьеўскім спісе ГВЛ унесены пазней, таму даціроўка падзей там недакладная. Пад 1253 годам у ГВЛ згадваецца не названы імем сын Міндоўга, якога Міндоўг паслаў ваяваць ваколіцы [[Турыйск (Валынская вобласць)|Турыйска]]{{efn|Цяпер пасёлак гарадскога тыпу [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]], [[Украіна]].}} ва [[Валынскае княства|Уладзімірскім княстве]] — у адказ на рабаванне галіцка-валынскімі войскамі зямель Міндоўга. Пра іншых дарослых сыноў Міндоўга няма звестак, таму думаюць, што гэтым сынам быў Войшалк. Паход здзяйсняўся падчас вайны 1249—1254 гадоў паміж Міндоўгам і яго пляменнікамі — [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівілам]] і Эдзівідам Даўспрункавічамі, якіх падтрымліваў галіцкі князь [[Даніла Раманавіч]]. === Прыняцце манаскага чыну === Упершыню Войшалк пэўна згаданы летапісам пад 1255 годам, калі ад імя Міндоўга заключыў мір з Данілам Раманавічам, выдаў сваю сястру замуж за малодшага сына Данілы — [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]], а сам прыбыў да Данілы Раманавіча ў [[Хэлм|Холм]]{{efn|Цяпер горад Хэлм, [[Люблінскае ваяводства]], [[Польшча]].}} (сталіцу Галіцкага княства) і прыняў манаскі чын. Сыну Данілы Раманавіча — [[Раман Данілавіч|Раману Данілавічу]] — Войшалк перадаў «[[Навагрудак|Новагародак]] ад Міндоўга, а ад сябе [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]». Іншы летапісец (летапіс складаўся двума рознымі аўтарамі і ў розныя гады) піша, што Войшалк прыбыў не ў Холм, а ў ранейшую сталіцу — [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]], з намерам прыняць манаскі чын, і тады ж ахрысціў [[Юрый Львовіч|Юрыя Львовіча]] (сына белзскага князя [[Леў Данілавіч|Льва Данілавіча]], унука Данілы і будучага князя галіцкага). А пасля пайшоў у Палонінскі манастыр да ігумена Грыгорыя і там пастрыгся ў [[манах]]і. [[Выява:Г. Наваградак - Рэшткі замка DSC07968.JPG|thumb|Гарадзішча сярэдневяковага Наваградка.]] Гэты ж летапісец адзначыў, што Войшалк пачынаў княжыць у Новагародку як [[язычнік]]ам і зрабіў шмат зла, а затым ахрысціўся і змяніўся на дабро. Украінскі гісторык П. П. Талочка лічыць, што характарыстыка Войшалка-язычніка далёкая ад рэальнай і летапісцу яна спатрэбілася, каб выразна паказаць ператварэнне язычніка ў [[хрысціянін]]а. Такі прыём — супрацьпастаўленне язычніцкай цемры і хрысціянскага святла — здаўна ўжываўся ў летапісанні, імаверна, летапісец пазычыў яго з больш ранняга кіеўскага летапісу. Зыходзячы з гэтых летапісных паведамленняў, імаверна, у Новагародку Войшалк княжыў (быў намеснікам Міндоўга) з 1240-х гадоў. === У манастве === Пасля трох гадоў жыцця ў Палонінскім манастыры Войшалк адправіўся ў паломніцтва да [[Гара Афон|гары Афон]] у [[Візантыя|Візантыю]], але не здолеў дайсці праз «мяцеж» у землях на дарозе, вярнуўся і заснаваў манастыр у [[Панямонне|Панямонні]]: {{Пачатак цытаты}}«Воишелкъ же не може доити до Ст҃ѣи Горѣ . зане мѧтежь быс̑ великъ тогда в тъıхъ землѧх̑ . и приде ѡпѧть в Новъгородокъ . и оучини собѣ манастырь . на рѣцѣ на Немнѣ . межи Литвою и Новъıмъгородъкомъ . и тоу живѧше.»<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat37.htm ПСРЛ. — Т. 2. Ипатьевская летопись.] — СПб., 1908. — Стлб. 859.</ref> «Войшалк не змог дайсці да Святой Гары, бо вялікі мяцеж быў тады ў тых землях, і прыйшоў зноў у Наваградак; і ўчыніў сабе манастыр на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам, і там жыў»<ref>Паводле артыкула: ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/29/%D0%92%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BA_%281264_-_1267_%D0%B3.%29._%D0%86%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5.html Войшалк (1264—1267 г.). Інтэлігент на троне] // pawet.net. — 2008. — 27 чэрвеня.</ref>. {{Канец цытаты|крыніца=''Іпацьеўскі летапіс''.}} [[Выява:Свята-Успенская царква, Лаўрышава.JPG|thumb|[[Урочышча]] у в. Лаўрышава, дзе першапачаткова размяшчаўся манастыр. <small>Свята-Успенская царква [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]</small>]] Манастыр «на Нёмане паміж Літвой і Наваградкам» атаясняюць з [[Лаўрышаўскі манастыр|Лаўрышаўскім]], вёска, якая ўтварылася каля манастыра, называецца [[Лаўрышава]]{{efn|Цяпер у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]], [[Гродзенская вобласць]].}} (з-за патранімічнага суфікса і канчатка, лічыцца, што назва ўтворана ад інацкага імя Войшалка — ''Лаўрыш'', ''Лаўрын'' або ''Лаўрэнцій''). Войшалк пражыў у гэтым манастыры каля года. У летапісе адзначана, што Міндоўг дакараў яго за манаскае жыццё. === Вяртанне да княжацкага жыцця === Паводле летапісных звестак, каля 1257—1258 года на [[Літоўская зямля|Літоўскую зямлю]] і [[Нальшчаны|Нальшаны]] напалі войскі мангола-татарскага ваеначальніка [[Бурундай|Бурундая]] і галіцка-валынскіх князёў. Войшалк выйшаў з манастыра, і разам са стрыечным братам [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівілам]] (які да гэтага часу памірыўся з Міндоўгам) захапіў Рамана Данілавіча (галіцкага князя, якому сам раней перадаў Новагародак). Пасля Раман у летапісу не згадваецца — магчыма, ён загінуў, а Войшалк зноў сеў на новагародскім стальцы. [[Выява:Leshinsky monastery by Napoleon Orda (5362095).jpg|thumb|Пінскі Ляшчынскі манастыр. <small>Літаграфія 1875 г. па [[Малюнак|малюнку]] з натуры [[Напалеон Орда|Н. Орды]] [[1868]] г. Успенская царква [[1746]] г.</small>]] У 1263 годзе у выніку змовы быў забіты Міндоўг і два яго малодшыя сыны, а затым і яго пляменнік Таўцівіл. Сталец вялікага князя літоўскага заняў іншы пляменнік Міндоўга і адзін са змоўшчыкаў — Транята. Войшалк уцёк у [[Пінск]]. Пра месца жыцця Войшалка ў Пінску летапіс не паведамляе; традыцыйна лічыцца, што ён жыў у [[Пінскі Ляшчынскі манастыр|Ляшчынскім Свята-Успенскім манастыры]] ў прадмесці Пінска — Лешчы (цяпер парк у Пінску). === На стальцы вялікага князя === У 1264 годзе Транята забіты ранейшымі конюхамі Міндоўга. Войшалк з пінскім войскам вярнуўся ў Новагародак, злучыўся з дружынай новагародскіх баяр і пайшоў усталёўваць сваю ўладу ў Літве, і «нача княжити во всей земли Литовской» — стаў вялікім князем літоўскім. Паводле летапісу, у Літоўскай зямлі ён вынішчыў шмат сваіх ворагаў, а астатнія «разбегліся хто куды». Прызнаў уладу [[Васілька Раманавіч|Васількі Раманавіча]], княжыў разам са Шварнам Данілавічам. З дапамогаю Васількі і Шварна заваяваў Нальшчаны і Дзяволтву. === Вяртанне ў манаства і гібель === Паводле летапісу, у 1267 годзе Войшалк вырашыў поўнасцю перадаць вялікае княжэнне літоўскае [[Шварн Данілавіч|Шварну Данілавічу]]. Шварн адгаворваў яго ад такога рашэння. Аднак Войшалк адказаў, што заставацца князем яму не дазваляюць грахі, і што зямлю ён пакідае ўпарадкаванай. Войшалк пайшоў у манастыр у г. Уграўск на Валыні, Шварн застаўся княжыць у Вялікім княстве Літоўскім. У красавіку 1267 года [[Леў Данілавіч]], ужо князь галіцкі, запрасіў на сустрэчу князя валынскага Васільку Раманавіча і праз яго — свайго кума Войшалка. Войшалк не давяраў Льву і не хацеў ехаць, але паехаў на заруку Васілька. Прыехаўшы ва [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]], Войшалк спыніўся ў манастыры св. Міхаіла Вялікага. 18 (ці 23) красавіка Васільку, Льва і Войшалка паклікаў на абед немец Маркольт. Затым Васілька паехаў дадому спаць, а Войшалк вернуўся ў манастыр. Аднак Леў прыехаў за нім і ўгаварыў яго працягнуць пір, падчас якога забіў Войшалка. Летапісец адзначае, што Леў зрабіў гэта па д’ябальскаму падбухторванню, з-за зайздрасці ад таго, што Войшалк перадаў княжэнне ў літоўскай дзяржаве не яму, а яго брату Шварну. Войшалк быў пахаваны ў царкве св. Міхаіла Вялікага. == У крыніцах == === Галіцка-Валынскі летапіс === Найбольш раннія і шырокія звесткі пра Войшалка дае Галіцка-Валынскі летапіс (ГВЛ), якая была крыніцай для пазнейшых перапрацовак — ужо ў XIV ст. іх агіяграфічныя версіі былі ў Вялікім Ноўгарадзе і Пскове, а ў XVI ст. сюжэт увайшоў у легендарную частку беларуска-літоўскіх летапісаў. Пратографам усіх паўночнарускіх і маскоўскіх аповедаў XV—XVI ст. пра Войшалка быў [[Наўгародскі першы летапіс]] (НПЛ)<ref>''Охотникова В. И.'' Повесть о Довмонте. — Л., 1985. — С. 109—116.</ref>. Стрыйкоўскі быў знаёмы са звесткамі ГВЛ праз беларуска-літоўскі летапіс блізкі да Хронікі Быхаўца. Таму вывучэнне менавіта звестак ГВЛ мае найважнейшае значэнне. === Войшалк і «Аповесць пра Варлама і Іасафа» === {{нп3|Аповесць пра Варлама і Іасафа|«Аповесць пра Варлама і Іасафа»|ru|Варлаам и Иоасаф (роман)}} перакладзена з грэчаскай не пазней сярэдзіны XII ст. і папулярная на Русі, расказвае пра індыйскага царэвіча Іасафа, ахрышчанага сваім настаўнікам, пустэльнікам Варламам, а бацька — цар Авенір, разгневаны і спрабуе рознымі спосабамі адхіліць сына ад хрысціянства, аднак, неўзабаве змірыўся і даў сыну палову царства, а затым і сам ахрысціўся. Цар Авенір памірае неўзабаве па хрышчэнні, пасля смерці бацькі царэвіч Іасаф, нягледзячы на ўгаворы, перадае ўладу вяльможы-хрысціяніну Варахіі, а сам ідзе ў пустыню да свайго настаўніка Варлама, дзе і застаецца да смерці. Сувязь Аповесці і апавядання летапісу пра Войшалка ўпершыню паказала {{нп3|Маргарыта Смаронг-Ружыцкая|М. Смаронг-Ружыцкая|pl|Małgorzata Smorąg-Różycka}} ў даследаванні мініяцюр Лаўрышаўскага Евангелля. Пры параўнанні сюжэтных ліній летапісу і Аповесці заўважна іх значнае падабенства, Войшалк паўтарае ролю Іасафа, Міндоўг — Авеніра, Рыгор Палонінскі — Варлама, а Шварн — Варахіі. Такім чынам, трэцяя рэдакцыя апавядання пра Войшалка ў ГВЛ мае агіяграфічны характар, яе сюжэт склаўся пад уплывам Аповесці пра Варлама і Іасафа. Незалежна ад трэцяй рэдакцыі ГВЛ, ужо ў XIV ст. у Паўночнай Русі з’явіліся і распаўсюдзіліся агіяграфічныя версіі другой рэдакцыі апавядання ў ГВЛ пра Войшалка. У самой другой рэдакцыі таксама ёсць дапаўненні, паводле яе Войшалк заключыў мір з Данілам і выдаў замуж за яго сына сваю сястру, аднак у першай, пачатковай, рэдакцыі апавядання ГВЛ ініцыятарам гэтых падзей быў Міндоўг, такім чынам, імаверна, ужо ў другая рэдакцыя адлюстроўвае спробу летапісца вывесці Войшалка на пярэдні план. == У літаратуры і мастацтве == === У выяўленчым мастацтве === [[Выява:Вокладка Лаўрышаўскага Евангелля.jpeg|thumb|Лаўрышаўскае евангелле. <small>Вокладка XVI—XVII ст. Бібліятэка Чартарыйскіх, Кракаў, Польшча.</small>]] * 7 мініяцюр з выявамі Войшалка ў Астэрманаўскім І-ым томе Ліцэвога летапіснага збору, XVI ст. * У кан. XIII — пач. XIV ст. (да 1329) для Лаўрышаўскага манастыра было перапісана [[Лаўрышаўскае евангелле]] — выдатны прыклад ілюстраванай рукапіснай кнігі ў Беларусі; у цэнтры акладу, які выраблены ў XVI—XVII ст. — срэбная пласціна з выявай воіна з кап’ём і шчытом. Аўтар «Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]] адзначыў, што паводле традыцыі, на акладзе Лаўрышаўскага евангелля — выява Войшалка<ref>[http://knihi.com/Vaclau_Lastouski/Historyja_Bielaruskaj_Kryuskaj_knihi.html#1 ''Ластоўскі, В.'' Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі] / В. Ластоўскі. — [[Коўна]], 1926.</ref> (іншыя даследчыкі лічаць, што на выяве — св. Дзмітрый Салунскі). * Паштоўка «Войшалк», Коўна, 1935, у серыі «Князі Літвы». * Карціна «Войшалк» мастака [[Анатоль Дзмітрыевіч Крывенка|Анатоля Крывенкі]] (2000). * Тэракотавы [[Медальён (архітэктура)|медальён]] «Вялікі князь Літоўскі Войшалк», мастак М. Л. Несцярэўскі, 2002. === У драматургіі і кінематографе === * П’еса латвійскага пісьменніка [[:lv:Mārtiņš Zīverts|Марціньша Зівертса]] «Улада» ({{lang-lv|«Vara»}}), 1944, Войшалк — адна з дзеючых асобаў. * Мастацкі фільм «Улада» ({{lang-lt|«Valdžia»}}, паводле п’есы М. Зівертса, 1992, Літоўская кінастудыя, рэж. — Юозас Саболюс), у ролі Войшалка — Йонас Брашкіс. * П’еса {{нп3|Георгій Ісаакавіч Яфрэмаў|Г. І. Яфрэмава|ru|Ефремов, Георгий Исаакович}} «Сумненне аб Войшалку», 2013. == Ушанаванне памяці == * Вуліца Войшалка ({{lang-lt|Vaišelgos gatve}}) — у [[вільнюс]]кай гарадской сянюніі Веркю. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Chomik, P.'' Początki monasteru ławryszewskiego koło Nowogródka // Średniowiecze Polskie i Powszechne. — Т. 4 (8). — 2012. — S. 42—57. ISSN 0208‑6336, ISSN 2080‑492X. * ''Dąbrowski, D.'' Powieść o Wojsiełku. Szkic historiograficzny // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija. — [[Вільнюс|Vilnius]], 2007. — S. 31—66. * ''Goldfrank, D.'' Lithuanian Prince-monk Vojselk: a study of competing legends // Harvard Ukrainian Studies. — 1988. — Vol. 11/3—4. — Р. 44—76. * ''Gudmantas, K.'', ''Ryčkov A.'' Demetrijaus Zankiewicziaus. Notifikacija apie Laurušavo vienuolyną, išrašyta iš senos rusiškos rankraštinės kronikos (Šaltinio tyrimas ir publikacija) // Senoji Lietuvos literatūra. — 34 knyga. — 2012. — P. 153—184. ISSN 1822-3656. * ''Łatyszonok O.'' Tożsamość fratris Vaislani z Opisu ziem. Przyczynek do badań nad stosunkiem Kościoła Zachodniego do Wschodniego w połowie XIII wieku i pierwotną lokalizacją Białej Rusi // Colloquia Russica. – Series II. – Vol.3: Данило Романович і його часи / За ред. В. Нагірного, М. Волощука. – Івано-Франківськ; Краків, 2017. – S. 215–219. * ''Smorąg-Różycka, M.'' Ewangeliarz Ławryszewski. — [[Кракаў|Kraków]], 1999. — S. 70—81. * ''Smorąg-Różycka, M.'' Miniatury «Ewangeliarza Ławryszewskiego». Zagadnienie stylu // Folia Historiae Artium. — 1992. — T. 28. — S. 26—27, 38. * ''Smorąg-Różycka, M.'' Romans chrześcijański Barlaam i Jozafat w kulturze średniowiecznej Europy. Uwagi o dwóch miniaturach w Ewangeliarzu Ławryszewskim // Slavia Orientalis. — 1993. — Nr. 1. — S. 9—27. * ''[[Таццяна Леанідаўна Вілкул|Вілкул, Т. Л.]]'' Галицько-Волинський літопис про постриження литовського князя Войшелка // Український історичний журнал. — 2007. — № 4. — С. 26—37. * ''Вилкул, Т. Л.'' О некоторых источниках литовских известий Галицко-Волынской летописи // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija / sud. A. Dubonis. — Vilnius, 2006. * ''Вілкул, Т. Л.'' Постриження князя Войшелка: Політика князя Данила і стратегії літописців // Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині. Вип. 13. — [[Львоў|Львів]], 2009. * ''Горовенко, А. В.'' Меч Романа Галицкого. Князь Роман Мстиславич в истории, эпосе и легендах. — [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]: «Дмитрий Буланин», 2011. * ''[[Аляксей Кібінь|Кибинь, А. С.]]'' Литовский князь и индийский царевич: в поисках сходства (история о Войшелке) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. — 2011. — № 2. — С. 11—28. * ''Лещинский, А. И.'' [http://www.lib.csu.ru/vch/1/2002_02/005.pdf Что в имени тебе моём?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130507030728/http://www.lib.csu.ru/vch/1/2002_02/005.pdf |date=7 мая 2013 }} (Значение и смысл монашеских имён епископата Русской православной церкви) // Вестник Челябинского университета. Сер. 1, История, Т. 2. — 2002. — С. 74—80. * ''Литвина, А. Ф., Успенский, Ф. Б.'' Агиография и выбор имени в Древней Руси // Славяноведение. Вып. 4. — 2005. — С. 25—42. * ''[[Дзмітрый Пятровіч Агіцкі|Огицкий, Д. П.]]'' Великий князь Войшелк (страница из истории Православия в Литве) // Богословские труды. Т. 24. — [[Масква|Москва]], 1983. — С. 171—196. * ''Семянчук, А.'' Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя гісторыка Георгія Я. Галенчанкі. — Вільня, [[Мінск|Менск]], 2009. — С. 236—246. * ''Толочко, А.'' «История Российская» Василия Татищева: источники и известия. — Москва: Новое литературное обозрение; [[Кіеў|Киев]]: Критика, 2005. — 544 с. — Серия: Historia Rossica. — ISBN 5-86793-346-6, ISBN 966-7679-62-4 * ''[[Пётр Пятровіч Талочка|Толочко, П. П.]]'' Литовский князь Войшелк в русских летописях // Ruthenica. — [[Кіеў|Київ]]: Інститут історії України НАН України, 2006. — № 5. — С. 117—127. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вялікія князі літоўскія}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрышава]] nyovqlu4y9i5loh5txu8piwt8xwhzxw 0 16215 5217026 4958669 2026-10-12T18:45:03Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217026 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Іванава, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Іванава |арыгінальная назва = Іванава |падначаленне = |выява = Panorama Ivanava.JPG |подпіс = Цэнтр горада |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |першае згадванне = XVII ст. |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |OpenStreetMap = 242978906 }} '''Іва́нава'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Ivanava}}, да 1940 г. — '''Я́наў''' або '''Я́нава''') — горад у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]], на [[Самароўка|р. Самароўка]]. За 132 км ад [[Брэст]]а. [[Станцыя Янаў-Палескі|Чыгуначная станцыя Янаў-Палескі]] на лініі Брэст—[[Пінск]]. == Гісторыя == У некаторых выданнях<ref name="TEB"/> можна сустрэць памылковае атаясамленне пачатку гісторыі палескага Янава з вёскай Порхаў, уладаннем [[біскупы луцкія|біскупаў луцкіх]]. На самай справе Порхавым звалася колішняе мястэчка, а цяпер вёска [[Янаў Падляскі]] ў [[Бяльскі павет|Бяльскім павеце]] [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]]<ref name="evkl-1"/>. Найбольш раннія згадкі пра Янаў-Палескі датуюцца XVII стагоддзем<ref name="evkl-2"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === У XVII ст. Янаў меў статус [[мястэчка]] ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую вайну]] [[16 мая]] [[1657]] паселішча захапілі казакі, якія пасля працяглых катаванняў забілі тут каталіцкага місіянера [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]]. У [[1678]] [[Ян Кароль Копаць]] заснаваў у мястэчку езуіцкую місію, якая належала да [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскага калегіума]]. У [[1694]] Янаў перайшоў у валоданне Ганны, дачкі Я. К. Копаця і жонкі князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]], пазней мястэчкам валодаў яе сын Апалоніуш Аляксандр Шуйскі (пам. 1763 г.) і ўнук Ян Непамуцэн Шуйскі. Пасля смерці Яна Непамуцэна Янаў перайшоў да яго сястры Ганны, якая ў 1781 годзе выйшла замуж за Яна Тадэвуша Арэшку<ref name="evkl-2"/>. === У складзе Расійскай імперыі === [[Выява:Catholic church in Janaŭ by Napoleon Orda (5363293).jpg|thumb|злева|Касцёл і помнік Св. [[Андрэй Баболя|Андрэю Баболі]]. Літаграфія з акварэлі [[Напалеон Орда|Н. Орды]], ХІХ ст.]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Янава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе ўвайшло ў [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цягам XIX ст. мясцовасць знаходзілася ва ўладанні Арэшкаў. У [[1861]] расійскія ўлады раскватаравалі ў Янаве казакоў 31-га Данскога палка для задушэння сялянскіх хваляванняў у мястэчку і ваколіцах. У [[1884]] за 1 км ад Янава прайшла [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]], адкрылася невялікая станцыя (цяпер Янаў-Палескі) з драўляным вакзалам, складскімі памяшканнямі, рамонтнымі майстэрнямі. Станам на [[1869]] у Янаве існавалі драўляная праваслаўная царква, мураваны рымска-каталіцкі касцёл, капліца ў гонар Св. Андрэя Баболі, станавая кватэра, валасная ўправа, аптэка. Па выніках перапісу ([[1897]]) у мястэчку было 724 будынкі, працавалі народнае вучылішча і царкоўнапрыходская школа, сукнавальная фабрыка, гарбарны і цагельны заводы, маслабойня, 4 млыны. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. === У складзе Польскай Рэспублікі === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Янава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Станам на [[1935]] тут знаходзіліся гміннае кіраванне, паштова-тэлеграфнае кіраванне, паліцэйскі пастарунак, некалькі прыватных гасцініц, лесапільня «Горбур», паравы млын «Горбур»; дзейнічала польская школа. === Другая сусветная вайна === У [[1939]] Янава ўвайшло ў [[БССР]], [[бальшавікі]] [[Русіфікацыя Беларусі|змянілі гістарычную назву паселішча на рускі лад]] на ''Іванава''. На [[1940]] тут працавалі бальніца (на 50 ложкаў), радзільны дом (на 20 месцаў), паліклініка з 4 кабінетамі, пошта, 20 тэлефонаў, 3 тэлеграфныя апараты; дзейнічалі 7-гадовая беларуская, расійская і яўрэйская школы. [[15 студзеня]] [[1940]] Іванава атрымала афіцыйны статус [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|гарадскога пасёлка]] і стала цэнтрам раёна. ==== Вялікая Айчынная вайна ==== У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з [[27 чэрвеня]] [[1941]] да [[16 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. Некаторы час у горадзе дзейнічаў зборны пункт па адпраўцы мірных жыхароў на працу ў нацысцкую Германію<ref>Справочник о немецко-фашистских лагерях, гетто, других местах принудительного содержания гражданского населения на временно оккупированной территории Беларуси в период Великой Отечественной войны 1941—1945 годов / Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь; [Авторы-составители: В. И. Адамушко, О. В. Бирюкова, М. И. Богдан и др.; Научный редактор В. И. Адамушко]. — Минск: Натако, 1998. — 80 с.: табл. — С. 7. — ISBN 985-6075-10-6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 861. — Воп. 1. — Спр. 11. — Арк. 48, 49, 84.</ref> === Савецкі перыяд === 11 сакавіка [[1971]] года Іванава атрымала статус горада<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 11 сакавіка 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскога пасёлка Іванава Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці ў горад раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 8 (1310).</ref>. === Сучаснасць === У [[1997]] адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Помнік Напалеону Орду|помніка]] мастаку і кампазітару [[Напалеон Орда|Напалеону Ордзе]], ураджэнцу в. [[Варацэвічы]]. [[11 сакавіка]] [[2011]] адбылося афіцыйнае зацвярджэнне гарадскіх сцяга і герба<ref name="pravo"/>. <center><gallery caption="Места на старых фотаздымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Janaŭ-kaplica.jpg|Капліца Св. Андрэя Баболі Выява:Janaŭ, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Янаў, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1918-39).jpg|Алтар з рэліквіямі Св. Андрэя Баболі Выява:Janaŭ-carkva.jpg|Царква Выява:Janaŭ-synagoga.jpg|Вуліца мястэчка, справа сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:20000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1866 from:0 till:809 bar:1885 from:0 till:2437 bar:1897 from:0 till:3041 bar:1905 from:0 till:2939 bar:1924 from:0 till:3068 bar:1940 from:0 till:4918 bar:1956 from:0 till:3000 bar:1971 from:0 till:7100 bar:1991 from:0 till:14600 bar:1995 from:0 till:15800 bar:2006 from:0 till:16400 bar:2009 from:0 till:16086 bar:2017 from:0 till:16465 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1830 — 516 муж., з іх шляхты 10, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 243, мяшчан-хрысціян і сялян 262<ref name="miastečki"/>; 1866 — 809 чал.; 1885 — 2&nbsp;437 чал.; 1897 — 3&nbsp;041 чал.<ref name="ivanovo"/> * '''XX стагоддзе''': 1905 — 2&nbsp;939 чал.; 1924 — 3&nbsp;068 чал., з іх 521 беларус, 289 палякаў, 190 рускіх, 1&nbsp;859 яўрэяў; 1935 — 3,5 тыс. чал.; 1940 — 4&nbsp;918 чал.; 1946 — 2&nbsp;279 чал.; 1956 — 3 тыс. чал.<ref name="NH"/>; 1971 — 7,1 тыс. чал.; 1991 — 14,6 тыс. чал.<ref name="academic"/>; 1994 — 15,6 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1995 — 15,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 — 16,4 тыс. чал.; 2009 — 16&nbsp;086 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 — 16&nbsp;450 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 16&nbsp;465 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Пад ліпамі». == Культура == Дзейнічаюць 3 бібліятэкі, дом творчасці дзяцей і юнацтва, школа бандарства. Таксама дзейнічаюць 1 касцёл і 1 праваслаўная царква. == Адукацыя == У Іванаве працуюць гімназія, 3 сярэднія, музычная, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 6 дашкольных устаноў. Менавіта ў Іванаве знаходзіцца адзіная ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] гарадская беларускамоўная школа, яна ж з музычным ухілам<ref>[https://www.svaboda.org/a/28477650.html У гарадах Берасьцейшчыны засталася адна беларускамоўная школа, у Янаве], 10 травень 2017, [[Радыё Свабода]]</ref>. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская паліклініка. == Турыстычная інфармацыя == Праз места праходзіць турыстычны маршрут «Россып талентаў палескіх». Працуе Іванаўскі музей гісторыі ўтварэння раёна. Спыніцца можна ў гасцініцы «Пад ліпамі». У Іванаве дзейнічае адзіная ў Беларусі [[Іванаўская школа бондарства|школа бондарства]]. === Славутасці === * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Іванава)|Касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1848) * Помнік ураджэнцу Іванаўскіх ваколіц беларускаму і польскаму мастаку і кампазітару [[Напалеон Орда|Напалеону Ордзе]] ([[1807]]—[[1883]]) * [[Свята-Пакроўская царква (Іванава)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]] (1901) === Страчаная спадчына === * Капліца Святога Андрэя Баболі * Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (XVIII ст.) <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> Выява:Catholic church of Feast of the Cross.JPG|Касцёл Узвышэння Св. Крыжа Выява:Church of Intercession of the Theotokos.JPG|[[Свята-Пакроўская царква (Іванава)|Царква Пакрова Прасв. Багародзіцы]] Выява:Monument of Napoleon Orda in Ivanava.JPG|[[Помнік Напалеону Орду]] Выява:Monument of Lenin in Ivanova.JPG|Помнік [[Уладзімір Ленін|Леніну]] At the entrance to the town בכניסה לעיירה.jpg </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Іванава}} * [[Аляксандр Еўтуховіч]] (нар. 2001) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]. == Гл. таксама == * [[Лабары]] * [[Гарады Брэсцкай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="TEB">[http://dorogiby.info/node/371 Иваново] // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> <ref name="evkl-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=781|артыкул=Янаў|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}}</ref> <ref name="evkl-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=782|артыкул=Янаў|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/pdf/2011-33/2011-33(009-030).pdf «Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных и территориальных единиц Брестской области». Указ Президента Республики Беларусь от 11.03.2011 г. № 101]{{Ref-ru}}</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 413.</ref> <ref name="ivanovo">[http://ivanovo.brest-region.by/content/art-260.html История] на [http://ivanovo.brest-region.by Ивановский районный исполнительный комитет]</ref> <ref name="NH">Іванава // {{Крыніцы/Нашы гарады|к}}</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/135634 Иваново] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="EHB">Іванава // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 464.</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Іванава, Янава|342}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Иваново}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Ivanava|Іванава}} {{OSM relation|5602706|Іванава}} * [http://vandrouka.by/2011/ivanovo/ Іванава вачыма турыста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111129193344/http://vandrouka.by/2011/ivanovo/ |date=29 лістапада 2011 }} {{Іванаўскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Іванава| ]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] 3mz30q4jhud8aaw0ghp7ffi0b655roy 0 16231 5216937 5216934 2026-10-12T12:15:55Z K.shytal 58227 /* У складзе Польскай Рэспублікі */ дапаўненне 5216937 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дзісна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Дзісна |арыгінальная назва = Дзісна |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg |сцяг = Flag of Dzisna.svg |апісанне сцяга = Сцяг Дзісны |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1374]] |ранейшыя назвы = '''Капец-гарадок''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2152 |паштовы індэкс = 211950 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dzisna |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 130206091 }} '''Дзісна́'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&nbsp;500 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання. У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (> літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.</ref>. == Гісторыя == === Полацкае княства === [[Файл:Dzisna, Barysaŭ kamień. Дзісна, Барысаў камень (1882).jpg|thumb|злева|200px|[[Барысавы камяні|«Барысаў камень»]] ХІІ ст. у Дзвіне каля Дзісны]]Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага ракі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="EVKL-1" />. === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной "Новы замак рускіх", што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах<ref name="EVKL-2" />. Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}</ref>. [[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}</ref>. [[Файл:Barkułab_Korsak._Баркулаб_Корсак_(XVII).jpg|thumb|злева|180x180px|[[Баркулаб Корсак]], першы стараста дзісенскі.]]Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў<ref name=":2" />. У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца ''"Копец городок"'' у сутоку Дзвіны і Дзісны<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}</ref>, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча. У 1564 годзе "Замак Дзісна" згадваецца ў дакументах ВКЛ<ref name=":1" />. 25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}</ref>. Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''"Окатаева и Лукианова доля"''<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=75-95}}</ref>. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. [[Файл:Дзісна, гарадская пячатка, Дисна, городская печать, Dzisna, pieczęć miejska (1569-1930).jpg|злева|міні|180x180пкс|Гарадская пячатка з выявай герба Дзісны.]] 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''"тры вежы з муру".'' [[Файл:Дзісна, Жыгімонт Аўгуст, прывілей, Дисна, Сигизмунд Август, привилей, Dzisna, Zygmunt August, przywilej (28.02.1567).jpg|міні|323x323пкс|Прывілей [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] для дзісенскіх мяшчанаў, выдадзены 28 лютага 1567 года.]] 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам<ref name=":1" /> - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]<ref name=":1" />. У 1581 годзе Стэфан Баторый пабудаваў у Дзісне драўляны касцёл, у 1583 годзе - даручыў полацкім [[Езуіты|езуітам]] заснаваць пры ім місію. Пазней езуіты перадалі касцёл і фальварак Паўловічы [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] дзеля заснавання самастойнай парафіі<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=52-56}}</ref>. У 1630 годзе Кшыштаф Мальхевіч-Хяльхоўскі заснаваў у Дзісне кляштар [[Канвентуальныя францысканцы|францішканаў канвентуальных]]<ref name=":4" />. У прывілеі 1569 года Жыгімонт Аўгуст пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы. Першая згадка аб праваслаўным святары ў Дзісне адносіцца да 1570 года<ref name=":1" /><ref name=":3" />. [[Файл:Пётр Сліжык. Рыза абраза Маці Божая Адзігітрыя Смаленская. 1774. Дзісна.jpg|міні|280x280пкс|Абраз Маці Божай "Адзігітрыя" (XVI ст., шаты 1774 г.).]] Пасля заключанай у 1596 годзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай царкоўнай уніі]] частка мяшчан адмовілася далучацца да [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай царквы]], і засталася праваслаўнымі. У 1633 годзе, калі ўніяты захапілі Васкрасенскую царкву, кароль [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў IV Ваза]] загадаў вярнуць яе праваслаўным. У 1661 годзе кароль [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] пацвердзіў права праваслаўных мяшчанаў Дзісны на Васкрасенскую царкву, а таксама на "новазбудаваную" царкву Святога Спаса. З 1633 года пры Васкрасенскай царкве дзейнічаў манастыр, пазней пры ёй існавалі таксама тры [[Царкоўнае брацтва|брацтвы]]<ref name=":5" />. У XVII-XVIII стагоддзях у Дзісне існавала грэка-каталіцкая царква святога Мікалая<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] у ліпені 1654 года жыхары Дзісны прынеслі прысягу на вернасць маскоўскаму цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхайлавічу]]. У ліпені 1656 года Аляксей Міхайлавіч спыняўся з вайсковым лагерам каля Дзісны падчас паходу пад Рыгу. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і сяляне, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], выразалі маскоўскі гарнізон, а бурмістра, які супрацоўнічаў з непрыяцелем павесілі ў замкавай браме. З гэтай прычыны кароль Ян Казімір абвесціў амністыю для дзісненцаў, а з прычыны ваенных страт вызваліў горад ад падаткаў на чатыры гады. У 1661 годзе кароль наведаў Дзісну і поле [[Бітва пад Кушлікамі|бітвы пад Кушлікамі]]<ref name="EVKL-2" />. [[Файл:Цімафей і Ганна Барадульскія (Дзісна, XVIII ст).jpg|міні|Цімафей і Ганна Барадульскія - фундатары адбудовы Васкрасенскай царквы.]] У 1700 годзе Дзісна моцна пацярпела ад пажару. Згарэла Васкрасенская царква. Новая праваслаўная святыня збудаваная ў 1730 годзе на сродкі мяшчанаў Цімафея і Ганны Барадульскіх<ref name=":3" />. У 1773 годзе завяршылася будова мураванага [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|касцёла Беззаганнага Зачацця Дзевы Марыі]] пры кляштары францысканцаў<ref name=":4" />. У 1775 годзе згадваецца парафіяльная школа пры рымска-каталіцкім парафіяльным касцёле, у якой было больш за дзясятак вучняў<ref name=":3" />. У 1779 годзе збудаваная грэка-каталіцкая царква Святога Мікалая<ref>{{Кніга|аўтар=Адамковіч, Аляксандр|загаловак=Германавічы, Зорка (Сініцы), ваколіцы (да 1939 г.)|год=2017|месца=Вільня|старонкі=147|isbn=978-9955-578-17-8}}</ref>. У 1786 годзе згадваецца трэцяя праваслаўная царква - Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы<ref name=":3" />. Гандаль і рамёствы ў Дзісне ў XVI - XVIII стагоддзях былі пераважна ў руках хрысціянаў. У прывілеі 1569 года Жыгімонт Аўгуст забараніў яўрэям сяліцца ў Дзісне, набываць нерухомасць і мець у горадзе кагал і сінагогу. У далейшым гэтую норму пацвярджалі каралі Ян Казімір, [[Ян Сабескі]], [[Аўгуст Моцны|Аўгуст ІІ]], [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуст ІІІ]]<ref name=":5" />. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. [[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Драўляная Васкрасенская царква напярэдадні пажару 1882 года.]]У 1810 годзе зачынены манастыр пры Васкрасенскай царкве<ref name=":3" />. У 1819 - 1820 гадах пабудаваны новы драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":4">{{Кніга|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Dzieje parafii i klasztorów katolickich na Białorusi. Część I - Diecezja Witebska. T. 2|год=2016|месца=Łomża|старонкі=261-280|isbn=978-83-87229-14-6}}</ref>. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання за незалежнасць Рэчы Паспалітай]] 8 мая 1831 года паўстанцы занялі Дзісну, але праз тры дні былі вымушаныя пакінуць горад<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/66259/|загаловак=Powstanie 1831 r. na Litwie|адказны=wydał Henryk Mościcki|год=1931|месца=Wilno|старонкі=130-137}}</ref>. У 1840 годзе расійскія ўлады забралі парафіяльны касцёл, ён быў перароблены на праваслаўную Мікалаеўскую царкву. Былы францішканскі касцёл стаў парафіяльным<ref name=":4" /><ref name=":3" />. У 1870 годзе збудаваная мураваная [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Свята-Васкрасенская царква]]<ref name=":3" />. У 1881 годзе ў Дзісне былі гарадская ўправа, сіроцкі суд, павятовыя паліцэйскае і фінансавае ўпраўленні, акцызнае ўпраўленне, пошта, з'езд міравых пасярэднікаў, міравы суд, рэзідэнцыя павятовага маршалка шляхты і следчага суддзі, павятовая двухкласная школа, шэсць праваслаўных цэркваў, у тым ліку дзве прыхадскія, парафіяльны касцёл. Насельніцтва Дзісны складала 6646 чалавек, у тым ліку 2773 каталікоў, 883 праваслаўных, 16 лютаранаў, 6 старавераў, 2962 іўдзеі, 6 мусульманаў. Дамоў - 500, з якіх 6 - мураваных<ref>{{Кніга|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|частка=Dzisna|спасылка частка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=301|месца=Warszawa|старонкі=296-297}}</ref>. Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.). У час катастрафічнага пажару 1882 года згарэла Мікалаеўская царква (не была адноўленая), пашкоджаныя Уваскрасенская царква і касцёл. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні. Першая беларуская газета [[Наша Ніва (1906)|"Наша Ніва"]] у 1906 - 1915 гадах перыядычна друкавала карэспандэнцыі аб палітычным, грамадскім, культурным жыцці і здарэннях, якія адбываліся ў Дзісне<ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1908_10.pdf_7|аўтар=Новы|загаловак=З Беларуси и Литвы. Г. Дзисна Вил. губ.|год=1908|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=10|старонкі=7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1909_13-14.pdf_20|аўтар=Мешчанін|загаловак=З Беларусі і Літвы. Г. Дзісна, Віл. губ|год=1909|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=13-14|старонкі=204-205}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1911_07.djvu_12|аўтар=Задзісенкавіч|загаловак=З Беларусі і Літвы. Гор. Дзісна, Віл. губ.|год=1911|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=7|старонкі=108}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1912_14.djvu_3|аўтар=Язэп Канапелька|загаловак=Наша Ніва|год=1912|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=14|старонкі=3}}</ref>. Газета была даступная ў касцельнай бібліятэцы-чытальні, а ў дзісенскіх крамах прадаваліся беларускія календары, якія выдавала рэдакцыя "Нашай Нівы"<ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1912_09.djvu_3|аўтар=Задзісенкавіч|загаловак=З Беларусі і Літвы. Г. Дзісна, Віленск. губ|год=1912|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=9|старонкі=3}}</ref>. 21 жніўня (3 верасня) 1910 года ў Дзісне адбылася беларуская вечарына, якую арганізаваў [[Першая беларуская трупа|першы беларускі тэатр]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]]. Была пастаўленая камедыя [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]] "Модны шляхцюк", прадэкламаваныя вершы [[Альберт Францавіч Паўловіч|Альберта Паўловіча]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]], пасля чаго былі беларускія народныя танцы пад [[Беларуская дуда|дуду]] і [[цымбалы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1910-34.lat.pdf|загаловак=З Беларусі і Літвы. Дзісна|год=1910|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=34|старонкі=525}}</ref>. 21 ліпеня 1917 года з дазволу [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Эдвард Роп|Эдварда Ропа]], які праводзіў візітацыю Дзісенскага дэканата, ксёндз [[Адам Станкевіч]] прамовіў у дзісенскім касцёле казанне [[Беларуская мова|па-беларуску]], якое стала пачаткам ужывання беларускай мовы ў каталіцкім рэлігійным жыцці на Дзісеншчыне<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1UFi8ocX6YZ3I68mqXe0Z5pVfbfwhnypG/view|аўтар=Шыталь, Кастусь|загаловак=Біскуп Эдвард Роп і беларускія казанні ў касцёлах Дзісненскага павета|год=2022|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=7|нумар=7|старонкі=3|issn=2224-9621}}</ref>. === У складзе Польскай Рэспублікі === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. === Другая сусветная вайна === У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 жыхароў яўрэйскай нацыянальнасці<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref> === Пасляваенны час === З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]], з 1960 года - у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. <center><gallery widths="160" heights="150" caption="Горад на старых выявах"> Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч. Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882) Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.) Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г. Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.) Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду). </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1811 from:0 till:1405 bar:1825 from:0 till:2801 bar:1897 from:0 till:6756 bar:1909 from:0 till:7138 bar:1921 from:0 till:4413 bar:1939 from:0 till:6073 bar:1959 from:0 till:2500 bar:1995 from:0 till:2700 bar:2007 from:0 till:2747 bar:2017 from:0 till:1500 bar:2026 from:0 till:1339 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&nbsp;405 чал.; 1825 — 2&nbsp;801 чал.; 1897 — 6&nbsp;756 чал. * '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&nbsp;113 чал.; 1909 — 7&nbsp;138 чал.; 1921 — 4&nbsp;413 чал.; 1939 — 6&nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&nbsp;747 чал.; 2016 — 1&nbsp;537 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 1&nbsp;500 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 1&nbsp;339 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны |- | * Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка» * Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання * Кансервавы завод * Камбінат будаўнічых матэрыялаў * Лясная гаспадарка |} == Інфраструктура == У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат. Медыцынскія паслугі аказвае бальніца. Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў. Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы<ref name="TEB"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.) * Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773) * [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904) * [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}} * Руіны бальніцы (пачатак XX ст.) * Гасцініца «Рыга» * Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.) * Сінагога (XIX ст.) * Сядзіба Кастравіцкіх * Каталіцкая царква на могілках * Мост цераз раку Дзісну === Страчаная спадчына === * Званіца * Кляштар францысканцаў (1816) * Фарны касцёл == Памятныя мясціны == * Могілкі яўрэйскія * Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]] |- |Адноўлены касцёл |Сінагога |Руіны бальніцы |} == Вядомыя асобы == * [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. * {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}} * [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у. * {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг. * [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч. * [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі. * [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач. * [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар. * [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог. * [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык. * [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат. * [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Дзісны]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="EVKL-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}</ref> <ref name="knihi">[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="EVKL-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}</ref> <ref name="EHB">[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}} {{OSM relation|6722318|Дзісна}} * {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}} * [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} * [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} * [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} {{Міёрскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзісна| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] ids8bd4avojipgy4dlno696yr8gh0on 5216974 5216937 2026-10-12T15:08:00Z K.shytal 58227 /* У складзе Польскай Рэспублікі */ ілюстрацыя 5216974 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дзісна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Дзісна |арыгінальная назва = Дзісна |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg |сцяг = Flag of Dzisna.svg |апісанне сцяга = Сцяг Дзісны |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1374]] |ранейшыя назвы = '''Капец-гарадок''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2152 |паштовы індэкс = 211950 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dzisna |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 130206091 }} '''Дзісна́'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&nbsp;500 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання. У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (> літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.</ref>. == Гісторыя == === Полацкае княства === [[Файл:Dzisna, Barysaŭ kamień. Дзісна, Барысаў камень (1882).jpg|thumb|злева|200px|[[Барысавы камяні|«Барысаў камень»]] ХІІ ст. у Дзвіне каля Дзісны]]Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага ракі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="EVKL-1" />. === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной "Новы замак рускіх", што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах<ref name="EVKL-2" />. Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}</ref>. [[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}</ref>. [[Файл:Barkułab_Korsak._Баркулаб_Корсак_(XVII).jpg|thumb|злева|180x180px|[[Баркулаб Корсак]], першы стараста дзісенскі.]]Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў<ref name=":2" />. У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца ''"Копец городок"'' у сутоку Дзвіны і Дзісны<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}</ref>, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча. У 1564 годзе "Замак Дзісна" згадваецца ў дакументах ВКЛ<ref name=":1" />. 25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}</ref>. Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''"Окатаева и Лукианова доля"''<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=75-95}}</ref>. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. [[Файл:Дзісна, гарадская пячатка, Дисна, городская печать, Dzisna, pieczęć miejska (1569-1930).jpg|злева|міні|180x180пкс|Гарадская пячатка з выявай герба Дзісны.]] 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''"тры вежы з муру".'' [[Файл:Дзісна, Жыгімонт Аўгуст, прывілей, Дисна, Сигизмунд Август, привилей, Dzisna, Zygmunt August, przywilej (28.02.1567).jpg|міні|323x323пкс|Прывілей [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] для дзісенскіх мяшчанаў, выдадзены 28 лютага 1567 года.]] 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам<ref name=":1" /> - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]<ref name=":1" />. У 1581 годзе Стэфан Баторый пабудаваў у Дзісне драўляны касцёл, у 1583 годзе - даручыў полацкім [[Езуіты|езуітам]] заснаваць пры ім місію. Пазней езуіты перадалі касцёл і фальварак Паўловічы [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] дзеля заснавання самастойнай парафіі<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=52-56}}</ref>. У 1630 годзе Кшыштаф Мальхевіч-Хяльхоўскі заснаваў у Дзісне кляштар [[Канвентуальныя францысканцы|францішканаў канвентуальных]]<ref name=":4" />. У прывілеі 1569 года Жыгімонт Аўгуст пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы. Першая згадка аб праваслаўным святары ў Дзісне адносіцца да 1570 года<ref name=":1" /><ref name=":3" />. [[Файл:Пётр Сліжык. Рыза абраза Маці Божая Адзігітрыя Смаленская. 1774. Дзісна.jpg|міні|280x280пкс|Абраз Маці Божай "Адзігітрыя" (XVI ст., шаты 1774 г.).]] Пасля заключанай у 1596 годзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай царкоўнай уніі]] частка мяшчан адмовілася далучацца да [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай царквы]], і засталася праваслаўнымі. У 1633 годзе, калі ўніяты захапілі Васкрасенскую царкву, кароль [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў IV Ваза]] загадаў вярнуць яе праваслаўным. У 1661 годзе кароль [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] пацвердзіў права праваслаўных мяшчанаў Дзісны на Васкрасенскую царкву, а таксама на "новазбудаваную" царкву Святога Спаса. З 1633 года пры Васкрасенскай царкве дзейнічаў манастыр, пазней пры ёй існавалі таксама тры [[Царкоўнае брацтва|брацтвы]]<ref name=":5" />. У XVII-XVIII стагоддзях у Дзісне існавала грэка-каталіцкая царква святога Мікалая<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] у ліпені 1654 года жыхары Дзісны прынеслі прысягу на вернасць маскоўскаму цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхайлавічу]]. У ліпені 1656 года Аляксей Міхайлавіч спыняўся з вайсковым лагерам каля Дзісны падчас паходу пад Рыгу. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і сяляне, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], выразалі маскоўскі гарнізон, а бурмістра, які супрацоўнічаў з непрыяцелем павесілі ў замкавай браме. З гэтай прычыны кароль Ян Казімір абвесціў амністыю для дзісненцаў, а з прычыны ваенных страт вызваліў горад ад падаткаў на чатыры гады. У 1661 годзе кароль наведаў Дзісну і поле [[Бітва пад Кушлікамі|бітвы пад Кушлікамі]]<ref name="EVKL-2" />. [[Файл:Цімафей і Ганна Барадульскія (Дзісна, XVIII ст).jpg|міні|Цімафей і Ганна Барадульскія - фундатары адбудовы Васкрасенскай царквы.]] У 1700 годзе Дзісна моцна пацярпела ад пажару. Згарэла Васкрасенская царква. Новая праваслаўная святыня збудаваная ў 1730 годзе на сродкі мяшчанаў Цімафея і Ганны Барадульскіх<ref name=":3" />. У 1773 годзе завяршылася будова мураванага [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|касцёла Беззаганнага Зачацця Дзевы Марыі]] пры кляштары францысканцаў<ref name=":4" />. У 1775 годзе згадваецца парафіяльная школа пры рымска-каталіцкім парафіяльным касцёле, у якой было больш за дзясятак вучняў<ref name=":3" />. У 1779 годзе збудаваная грэка-каталіцкая царква Святога Мікалая<ref>{{Кніга|аўтар=Адамковіч, Аляксандр|загаловак=Германавічы, Зорка (Сініцы), ваколіцы (да 1939 г.)|год=2017|месца=Вільня|старонкі=147|isbn=978-9955-578-17-8}}</ref>. У 1786 годзе згадваецца трэцяя праваслаўная царква - Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы<ref name=":3" />. Гандаль і рамёствы ў Дзісне ў XVI - XVIII стагоддзях былі пераважна ў руках хрысціянаў. У прывілеі 1569 года Жыгімонт Аўгуст забараніў яўрэям сяліцца ў Дзісне, набываць нерухомасць і мець у горадзе кагал і сінагогу. У далейшым гэтую норму пацвярджалі каралі Ян Казімір, [[Ян Сабескі]], [[Аўгуст Моцны|Аўгуст ІІ]], [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуст ІІІ]]<ref name=":5" />. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. [[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Драўляная Васкрасенская царква напярэдадні пажару 1882 года.]]У 1810 годзе зачынены манастыр пры Васкрасенскай царкве<ref name=":3" />. У 1819 - 1820 гадах пабудаваны новы драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":4">{{Кніга|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Dzieje parafii i klasztorów katolickich na Białorusi. Część I - Diecezja Witebska. T. 2|год=2016|месца=Łomża|старонкі=261-280|isbn=978-83-87229-14-6}}</ref>. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання за незалежнасць Рэчы Паспалітай]] 8 мая 1831 года паўстанцы занялі Дзісну, але праз тры дні былі вымушаныя пакінуць горад<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/66259/|загаловак=Powstanie 1831 r. na Litwie|адказны=wydał Henryk Mościcki|год=1931|месца=Wilno|старонкі=130-137}}</ref>. У 1840 годзе расійскія ўлады забралі парафіяльны касцёл, ён быў перароблены на праваслаўную Мікалаеўскую царкву. Былы францішканскі касцёл стаў парафіяльным<ref name=":4" /><ref name=":3" />. У 1870 годзе збудаваная мураваная [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Свята-Васкрасенская царква]]<ref name=":3" />. У 1881 годзе ў Дзісне былі гарадская ўправа, сіроцкі суд, павятовыя паліцэйскае і фінансавае ўпраўленні, акцызнае ўпраўленне, пошта, з'езд міравых пасярэднікаў, міравы суд, рэзідэнцыя павятовага маршалка шляхты і следчага суддзі, павятовая двухкласная школа, шэсць праваслаўных цэркваў, у тым ліку дзве прыхадскія, парафіяльны касцёл. Насельніцтва Дзісны складала 6646 чалавек, у тым ліку 2773 каталікоў, 883 праваслаўных, 16 лютаранаў, 6 старавераў, 2962 іўдзеі, 6 мусульманаў. Дамоў - 500, з якіх 6 - мураваных<ref>{{Кніга|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|частка=Dzisna|спасылка частка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=301|месца=Warszawa|старонкі=296-297}}</ref>. [[Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|міні|Панарама Дзісны напярэдадні пажару 1882 г.]] Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.). У час катастрафічнага пажару 1882 года згарэла Мікалаеўская царква (не была адноўленая), пашкоджаныя Уваскрасенская царква і касцёл. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні. Першая беларуская газета [[Наша Ніва (1906)|"Наша Ніва"]] у 1906 - 1915 гадах перыядычна друкавала карэспандэнцыі аб палітычным, грамадскім, культурным жыцці і здарэннях, якія адбываліся ў Дзісне<ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1908_10.pdf_7|аўтар=Новы|загаловак=З Беларуси и Литвы. Г. Дзисна Вил. губ.|год=1908|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=10|старонкі=7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1909_13-14.pdf_20|аўтар=Мешчанін|загаловак=З Беларусі і Літвы. Г. Дзісна, Віл. губ|год=1909|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=13-14|старонкі=204-205}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1911_07.djvu_12|аўтар=Задзісенкавіч|загаловак=З Беларусі і Літвы. Гор. Дзісна, Віл. губ.|год=1911|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=7|старонкі=108}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1912_14.djvu_3|аўтар=Язэп Канапелька|загаловак=Наша Ніва|год=1912|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=14|старонкі=3}}</ref>. Газета была даступная ў касцельнай бібліятэцы-чытальні, а ў дзісенскіх крамах прадаваліся беларускія календары, якія выдавала рэдакцыя "Нашай Нівы"<ref>{{Артыкул|спасылка=https://knihi.com/none/Nasa_Niva_zip.html#Technalohija/1912_09.djvu_3|аўтар=Задзісенкавіч|загаловак=З Беларусі і Літвы. Г. Дзісна, Віленск. губ|год=1912|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=9|старонкі=3}}</ref>. 21 жніўня (3 верасня) 1910 года ў Дзісне адбылася беларуская вечарына, якую арганізаваў [[Першая беларуская трупа|першы беларускі тэатр]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]]. Была пастаўленая камедыя [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]] "Модны шляхцюк", прадэкламаваныя вершы [[Альберт Францавіч Паўловіч|Альберта Паўловіча]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]], пасля чаго былі беларускія народныя танцы пад [[Беларуская дуда|дуду]] і [[цымбалы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1910-34.lat.pdf|загаловак=З Беларусі і Літвы. Дзісна|год=1910|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|нумар=34|старонкі=525}}</ref>. 21 ліпеня 1917 года з дазволу [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Эдвард Роп|Эдварда Ропа]], які праводзіў візітацыю Дзісенскага дэканата, ксёндз [[Адам Станкевіч]] прамовіў у дзісенскім касцёле казанне [[Беларуская мова|па-беларуску]], якое стала пачаткам ужывання беларускай мовы ў каталіцкім рэлігійным жыцці на Дзісеншчыне<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1UFi8ocX6YZ3I68mqXe0Z5pVfbfwhnypG/view|аўтар=Шыталь, Кастусь|загаловак=Біскуп Эдвард Роп і беларускія казанні ў касцёлах Дзісненскага павета|год=2022|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=7|нумар=7|старонкі=3|issn=2224-9621}}</ref>. === У складзе Польскай Рэспублікі === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. === Другая сусветная вайна === У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 жыхароў яўрэйскай нацыянальнасці<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref> === Пасляваенны час === З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]], з 1960 года - у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. <center><gallery widths="160" heights="150" caption="Горад на старых выявах"> Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч. Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882) Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.) Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г. Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.) Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду). </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1811 from:0 till:1405 bar:1825 from:0 till:2801 bar:1897 from:0 till:6756 bar:1909 from:0 till:7138 bar:1921 from:0 till:4413 bar:1939 from:0 till:6073 bar:1959 from:0 till:2500 bar:1995 from:0 till:2700 bar:2007 from:0 till:2747 bar:2017 from:0 till:1500 bar:2026 from:0 till:1339 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&nbsp;405 чал.; 1825 — 2&nbsp;801 чал.; 1897 — 6&nbsp;756 чал. * '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&nbsp;113 чал.; 1909 — 7&nbsp;138 чал.; 1921 — 4&nbsp;413 чал.; 1939 — 6&nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&nbsp;747 чал.; 2016 — 1&nbsp;537 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 1&nbsp;500 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 1&nbsp;339 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны |- | * Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка» * Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання * Кансервавы завод * Камбінат будаўнічых матэрыялаў * Лясная гаспадарка |} == Інфраструктура == У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат. Медыцынскія паслугі аказвае бальніца. Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў. Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы<ref name="TEB"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.) * Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773) * [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904) * [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}} * Руіны бальніцы (пачатак XX ст.) * Гасцініца «Рыга» * Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.) * Сінагога (XIX ст.) * Сядзіба Кастравіцкіх * Каталіцкая царква на могілках * Мост цераз раку Дзісну === Страчаная спадчына === * Званіца * Кляштар францысканцаў (1816) * Фарны касцёл == Памятныя мясціны == * Могілкі яўрэйскія * Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]] |- |Адноўлены касцёл |Сінагога |Руіны бальніцы |} == Вядомыя асобы == * [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. * {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}} * [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у. * {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг. * [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч. * [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі. * [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач. * [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар. * [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог. * [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык. * [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат. * [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Дзісны]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="EVKL-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}</ref> <ref name="knihi">[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="EVKL-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}</ref> <ref name="EHB">[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}} {{OSM relation|6722318|Дзісна}} * {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}} * [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} * [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} * [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} {{Міёрскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзісна| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] aai7wbyug9gf7pzgbr5lqds6ne46zx7 0 16241 5217384 5216304 2026-10-13T11:28:40Z K.shytal 58227 /* Польская Рэспубліка */ дапаўненне 5217384 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, {{lang-ru|Глубокое}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск]]а, 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] — [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада — возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер — Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф’я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|«акадэміяй» у Смаргоні]] — абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня — загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання за незалежнасць Рэчы Паспалітай]] 15 мая 1831 года адбыўся бой за Глыбокае паміж паўстанцамі [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] пад камандваннем [[Станіслаў Радзішэўскі|Станіслава Радзішэўскага]] і царскімі войскамі. Паўстанцы былі вымушаныя пакінуць Глыбокае і адступіць да [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужак]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/66259/|загаловак=Powstanie 1831 r. na Litwie|адказны=wydał Henryk Mościcki|год=1931|месца=Wilno|старонкі=125-126}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Глыбоцкія кармеліты падтрымалі паўстанцаў. Для следства супраць удзельнікаў паўстання у Глыбокае прыбыў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848—1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[сіянізм]]у. У 50-я — 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[іўрыт]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы ўчастка чыгункі Лынтупы - Крулеўшчына, адкрыта наўпроставае чыгуначнае злучэнне з Вільняй. Па стане на 1939 год, курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў з Крулеўшчыны праз Глыбокае да Вільні, адну з пар абслугоўвалі дызельныя маторныя вагоны (так званыя ''"тарпеды"'')<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1929 годзе адкрытае аўтобуснае злучэнне Глыбокае - Дзісна, у 1930-я гады курсавалі аўтобусы да [[Докшыцы|Докшыц]] і Даўгінава, у 1936 годзе адкрытая аўтобусная лінія Глыбокае - Вільня, у 1939 лінія Глыбокае - Дзісна праз [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Плісу]], [[Празарокі]], [[Язна (аграгарадок)|Язна]]. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946—1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб’ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім не спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994—2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета «[[Вольнае Глыбокае]]», рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль «[[Вішнёвы фэст]]», а ў 2017 годзе — міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XIX стагоддзе:''' 1879 год — 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 17&nbsp;720 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=12 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260612180643/https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|url-status=dead}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9 % агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле — адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва шмат звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260414150845/https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital |date=14 красавіка 2026 }}.</ref>. З дударскай традыцыяй былі звязаныя [[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі]]. Паводле інвентароў мястэчка, у 1752 годзе ў Глыбокім налічвалася дзевяць гаспадароў, пазначаных як мядзведнікі, а ў 1761 годзе — дванаццаць скамарохаў. Выступленні з дрэсіраванымі мядзведзямі суправаджаліся музыкай дуды, скрыпкі або жалейкі, пад якую жывёлы выконвалі вывучаныя танцы. У гэтай вандроўнай скамарошай традыцыі дуда выкарыстоўвалася не толькі як музычны інструмент, але і як частка тэатралізаванага прадстаўлення.<ref name="Воранаў2019"/> З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. — 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref name="Воранаў2019"/>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]<ref name="Воранаў2019"/>. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83 |title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы |website=be.wikisource.org |access-date=26 ліпеня 2026 }}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994—2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі «Копцеўка»: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII—XX ст) * Алея славутых землякоў — бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай — [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», «Кар’ера Нікодэма Дызмы» і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] — яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[сіянізм]]у == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 8zaucl3vdx0fxj73c4k2xujrhotqcre 0 16898 5217292 5127722 2026-10-13T09:49:35Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217292 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Бялынічы |арыгінальная назва = |назва ў родным склоне = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = Flag of Białyničy.svg |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 180 |выява = Бялынічы Савецкая вул.jpg |памер = |подпіс = Цэнтральная вуліца горада |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 59 |lat_sec = 44 |lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 42 |lon_sec = 34 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Бялыніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = 1577 |згадванне ref = |магдэбургскае права = 4 кастрычніка 1634 |ранейшыя імёны = '''Белагародак''' |статус з = 2017 |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |колькасць двароў = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2232 |паштовы індэкс = 213055 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Bialyničy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бялы́нічы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Bialyničy}}) — горад (з 2017<ref name="Bialyničy+Kruhlaje"/>) у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]]. Стаіць на рацэ [[Друць]]. За 36 км ад [[Магілёў|Магілёва]], паблізу аўтамабільнай дарогі [[Мінск]] — Магілёў. За 1 км на ўсход ад гарадскога пасёлка знаходзяцца балота Няропля і тарфяное радовішча Цітаўка. Насельніцтва 9 553 чал. (2025)<ref name=":0">''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваецца з сярэдзіны XVI ст. як сяло ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. З пачатку XVII ст. уласнасць [[Сапегі|Сапегаў]]. У 1624 годзе [[Л. І. Сапега|Лаў Сапега]] заснаваў тут [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў|манастыр кармелітаў]] — адзін з найбагацейшых у ВКЛ. У манастыры знаходзіўся [[Бялыніцкі абраз Божай Маці]], шанаваны хрысціянамі розных канфесій. Праз шматлікія працэсіі і паломніцтва да яе Бялынічы зваліся Беларускай Чанстаховай (абраз знік падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскага краязнаўчага музея]]). У 1877—1918 гадах у будынках манастыра кармелітаў размяшчаўся праваслаўны [[Бялыніцкі манастыр Раства Багародзіцы]]. У XVII—XVIII стст. у мястэчку дзейнічала друкарня<ref>Атлас «Чалавек і свет. Мая Радзіма — Беларусь», 4 клас, Тарасаў С. В. і інш., Мн., Белкартаграфія, 2014, <nowiki>ISBN 978-985-508-367-3</nowiki> — Вучэбны дапаможнік для 4 класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання, с.11</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Church in Bialynicy by Napoleon Orda (5356950).jpg|thumb|left|Малюнак Н. Орды]] З 1772 года ў Магілёўскім павеце [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На 1773 год у мястэчку дзейнічалі тры ўніяцкія царквы (Нараджэння Маці Божай, Святога Іллі і Святога Мікалая) і каталіцкі касцёл Успення Маці Божай<ref>LVIA, f. 1177 ap. 1 b. 4373</ref>. Пасля 1861 года — цэнтр воласці [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага павета]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бялынічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшлі ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]]. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. З ліпеня 1941 года па кастрычнік 1943 года дзейнічала [[Бялыніцкае патрыятычнае падполле|група падпольшчыкаў]], якая ў верасні 1943 года разграміла нямецкі гарнізон<ref>Рогаў, А. Б. Бялыніцкае патрыятычнае падполле //&nbsp;{{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 163.</ref>. З 1924 года — цэнтр раёна. З 1938 года — гарадскі пасёлак. 26 чэрвеня 1972 года ў склад Бялынічаў уключана вёска [[Новы Шлях (Бялыніцкі раён)|Новы Шлях]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 20 (1358).</ref>, у 1977 годзе — [[Бярозаўка (Бялынічы)|Бярозаўка]] і [[Задруцкая Слабада]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>, 23 снежня 2009 года — вёска [[Міхайлоў (Бялыніцкі раён)|Міхайлоў]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. З 2017 года — горад<ref name="Bialyničy+Kruhlaje"/>. У 2020 годзе Бялынічы прымаюць [[Дзень беларускага пісьменства]]. З гэтай нагоды адноўлены аб’екты інфраструктуры, перабудаваны [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы|музей Вітольда Бялыніцкага-Бірулі]], выдадзены адмысловы святочны паштовы канверт<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.zara.by/2020/08/19/minsvyazi-vypustit-konvert-s-originalnoj-markoj-den-belorusskoj-pismennosti-v-belynichax/|title=Минсвязи выпустит конверт с оригинальной маркой "День белорусской письменности в Белыничах"|first=|last=|website=Зара над Друццю -- zara.by|date=2020-08-19|access-date=2024-03-03|archive-date=25 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025162107/http://www.zara.by/2020/08/19/minsvyazi-vypustit-konvert-s-originalnoj-markoj-den-belorusskoj-pismennosti-v-belynichax/|url-status=dead}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Бялыніцкі музей.jpg|Будынак, дзе ў 1997-2019 гадах размяшчаўся [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы|Бялыніцкі раённы мастацкі музей імя В. К. Бялыніцкага-Бірулі]] (былая назва музея), цяпер знесены Файл:Бялынічы. Панарама.jpg|Панарама горада з Ільінскай гары Файл:Капліца. Бялынічы.jpg|Каталіцкая капліца парафіі Маці Божай Бялыніцкай Файл:Мастацкі_музей_імя_В.К._Бялыніцкага-Бірулі_ў_г._Бялынічы.jpg|[[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы]] (сучасны будынак музея) Файл:Маці Божая Бялыніцкая. Каменная статуя-анёл.jpg|Маці Божая Бялыніцкая. Каменная статуя-анёл, інагураваная з нагоды [[Дзень_беларускага_пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] ў Бялынічах (6 верасня 2020) Файл:Белыничицентр.jpg|Раённы цэнтр культуры на вуліцы Савецкай </gallery> == Насельніцтва == * 1785 год — 831 чал.{{sfn|БелЭн|1996}} * 1897 год — 2215 чал.{{sfn|БелЭн|1996}} * 1968 год — 7,3 тыс. чал.{{sfn|ВСЭ|1970}} * 1977 год — 6,6 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|1996}} * 1995 год — 10,7 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|1996}} * 2005 год — 9,9 тыс. чал. * 2009 год — 10&nbsp;688 чал. (перапіс) * 2016 год — 10&nbsp;220 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 10&nbsp;035 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2025 год — 9 553 чал.<ref name=":0" /> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці * ААТ «Бялыніцкі пратэінавы завод» — вырабляе муку мясакосную, тлушч тэхнічны і інш., знаходзіцца за межамі горада; * цэх па вытворчасці сыроў ААТ «Бабуліна крынка»<ref>{{Cite web|url=https://belynichi.gov.by/economic/promishl/|title=Белыничский районный исполнительный комитет|website=belynichi.gov.by|access-date=2025-03-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324095807/https://belynichi.gov.by/economic/promishl/|url-status=dead}}</ref>. Таксама дзейнічаюць ДЛУ «Бялыніцкі лясгас», Бялыніцкае УКП «Жылкамгас», гасцініца «Белыя ночы». == Культура == Працуюць [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы]], дзіцячая школа мастацтваў, цэнтралізаваная бібліятэчная сетка, цэнтралізаваная клубная сістэма Бялыніцкага раёна <ref>[http://belynichi.gov.by/social/kultur/ Культурныя ўстановы раёна на сайце Бялыніцкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427122438/http://belynichi.gov.by/social/kultur/ |date=27 красавіка 2019 }}.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Царква. Бялынічы.jpg|міні|справа|Царква ў гонар абраза Божай Маці "Бялыніцкі]] * Ільінская гара; * Парк культуры і адпачынку «Ліпавы гай»; * [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы]]; * [[Помнік Вітольду Каэтанавічу Бялыніцкаму-Бірулі (Бялынічы)|Помнік Вітольду Каэтанавічу Бялыніцкаму-Бірулі]] (1984); * [[Царква ў гонар Іконы Бялыніцкай Божай Маці]] (1990, мураваная); * Будынак бровара (канец XIX ст.). === Страчаная спадчына === * [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў]] == Памятныя мясціны == * {{нп3|Яўрэйскія могілкі (Бялынічы)|Яўрэйскія могілкі|de|Jüdischer Friedhof (Bjalynitschy)}} * «Алея герояў» і брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (пахаванне 1941 года) у парку культуры і адпачынку «Ліпавы гай». == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Бялынічаў}} * [[Уладзімір Андрэевіч Арлоўскі]] (нар. 1939) — беларускі архітэктар. * [[Наталля Батракова]] — беларуская рускамоўная пісьменніца. * [[Уладзімір Максімавіч Белахвостаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Іосіф Вікенцьевіч Свідзінскі]] (1918—1996) — удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай 1939—1940 гг.]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] войнаў, [[Герой Савецкага Саюза]]. Нарадзіўся ў Бялынічах<ref name="b14"/>. * [[Янка Шарахоўскі]] (1908—1973) — беларускі пісьменнік. * [[Міхаіл Юшкевіч]] (1899—1952) — савецкі военачальнік, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. * [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой]] (нар. 1981) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Валяр’ян Афанасьевіч Снытко]] (1939—2021) — расійскі географ беларускага паходжання. * [[Дзмітрый Сяргеевіч Набокаў]] (нар. 1996) — беларускі лёгкаатлет. * [[Андрэй Аляксандравіч Ганчук]] (нар. 1979) — беларускі палітык. == Гл. таксама == * [[Гарады Магілёўскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="Bialyničy+Kruhlaje">Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 лістапада 2016 г. №&nbsp;925 «[http://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C21600925 Об отнесении поселков городского типа Белыничи и Круглое Могилевской области к городам районного подчинения]» і рашэнне Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў ад 19 снежня 2016 г. №&nbsp;24-4 «[http://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D917m0081020 Об отнесении поселков городского типа Белыничи и Круглое Могилевской области к городам районного подчинения]» (увайшло ў сілу 18 студзеня 2017 г.) на Нацыянальным прававым Інтэрнэт-партале Рэспублікі Беларусь {{Ref-ru}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="b14">{{Крыніцы/БелЭн|14|||255}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3|Бялы́нічы||403}} * {{ВСЭ3|Белы́ничи|том=3|старонкі=166}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Bialyničy|Бялынічы}} {{OSM relation|6722635|Бялынічы}} * [http://www.gants-region.info/index/0-489 Бялынічы на Ганцавіцкім краязнаўча-інфармацыйным партале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309063125/http://www.gants-region.info/index/0-489 |date=9 сакавіка 2014 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-belynichi-11980/ Надвор’е ў горадзе Бялынічы] {{Бялыніцкі раён}} {{Магілёўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бялынічы| ]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1577 годзе]] 7a7a57fgo9o4aj68rf7how1fbhu58p6 0 16912 5217381 5216254 2026-10-13T11:20:32Z K.shytal 58227 /* Найноўшая гісторыя */ дапаўненне 5217381 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Шаркаўшчына |арыгінальная назва = Шаркаўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |першае згадванне = 1503 |ранейшыя назвы = |статус з = 1940 |паштовы індэкс=211921}} '''Ша́ркаўшчына'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва — 5 811 чалавек (1 студзеня 2026). == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.</ref>. На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай<ref>У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.</ref>. На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока» + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»<ref>Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === У 1503 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] даў Шаркаўшчыну [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну канцлеру літоўскаму [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}</ref>. Паселішча спачатку было на левым беразе Дзісны ў [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскім павеце]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 годзе там заснавана [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква<ref name=":1" />. У 1753 годзе падскарбі надворны літоўскі [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]<ref name=":1" />, які ў 1767 годзе заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]]. [[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, старосце мсціслаўскаму [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу<ref name=":1" />, заклаў парк. У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне<ref name=":1" />. === Расійская імперыя === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года — у Мінскай, з 1842 года — Віленскай губерні). [[Файл:Шаркаўшчына, Красны Двор, сядзіба Лапацінскіх, Шарковщина, Красный Двор, усадьба Лопатинского, Szarkowszczyzna, Czerwony Dwór, siedziba Łopacińskiego.jpg|thumb|злева|200px|Будынак канца XVIII ст. на сядзібе Яна Нікадзіма Лапацінскага ў Красным Двары.]]У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму<ref name=":1" />. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. У першыя гады ХІХ стагоддзя Ян Нікадзім Лапацінскі стварыў у Шаркаўшчыне серыю гравюр: партрэты членаў сям’і, рэлігійныя сюжэты, партрэт [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. Гравюры рэлігійнага зместу былі прызначаныя для распаўсюджання сярод сялян<ref>{{Кніга|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/3122?show=full|аўтар=Рынкевіч, Уладзімір Іванавіч|загаловак=Ян Лапацінскі|год=2011|месца=Мінск|старонкі=13-19|isbn=978-985-522-020-7}}</ref>. [[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі.|200x200пкс]] Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле<ref name=":1" />, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года. Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча<ref name=":1" />. [[Файл:Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|міні|200x200пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (былая ўніяцкая). Фота каля 1900 года.]] Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне — 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год — 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча<ref name=":1" />. У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай «Усіх смуткуючых радасць»]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці "Усіх Смуткуючых радасць"|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}</ref>. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}</ref>. У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа<ref>{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}</ref>, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. === Найноўшая гісторыя === У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскай мірнай дамовы]] (1921) - у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр Шаркаўшчынскай гміны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1928 - 1932 гадах пракладзеная чыгунка Варапаева - Друя, на якой збудаваная [[Шаркаўшчына (станцыя)|станцыя Шаркаўшчына]]. Рух цягнікоў афіцыйна адкрыты 6 лістапада 1932 года. У 1939 годзе па лініі курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны да Вільні<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.<gallery widths="160" heights="160" caption="Шаркаўшчына на старых фотаздымках"> Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай "Усіх смуткуючых Радасць"]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.). Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.) Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.). Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.) Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.) Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.) </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''<ref name="vlib"/>; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне'' * '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6330 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 5811 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Філіял УП «Полацкая універсальная база» (былы Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод). == Адукацыя і культура == У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў. Школа мастацтваў мае музыкальнае (інструментальнае), харавое, харэаграфічнае і мастацкае аддзяленні. Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў. 29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]». == Славутасці == [[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]] * [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897) * [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]] * [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912) * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] == Вядомыя асобы == * [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік. * [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет. * [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік. * [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі. * [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух. * [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014). * {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен. У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810). == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vlib">[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}} {{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}} * [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org] * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }} * [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш «Дажынкі-2023»] {{Шаркаўшчынскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] h1fohts07fruk8iagvbjim1ll7nyeeu 0 16934 5217322 5062618 2026-10-13T10:33:28Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5217322 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Падсвілле |герб = Coat of Arms of Padśville.png |апісанне герба = Герб Падсвілля |выява = Падсвілле. Касцёл (01).jpg |подпіс = Касцёл |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 08 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 58 |lon_sec = 38 |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Падсвільскі |статус з = 1958 }} '''Падсвілле'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Padsvillie}})— [[гарадскі пасёлак]] у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на берагах азёр [[Алаізберг]] і [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]]. За 26 км ад [[Глыбокае|Глыбокага]], [[Падсвілле (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], Падсвілле — назва-арыенцір: месца каля сяла Свілы, Свіль. Назва сяла, у сваю чаргу, можа азначаць драўніну з звілістымі гадавымі кольцамі, стужачныя гліны або быць траснфармацыяй з ''цвіль'' (плесня, зарастаючае азярцо, верхавое балота з зараснікамі і да т. п.)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 298, 336.</ref>. == Гісторыя == === Пад уладай Расійскай імперыі === Узнікла як паселішча пры чыгуначнай станцыі Балагое-Сядлецкай чыгункі, якая была збудаваная ў 1902—1906 гадах і афіцыйна ўведзена ў эксплуатацыю 14 студзеня 1907 года. Станам на 1913 год у Падсвіллі было 9 двароў і [[фальварак]] Алаізберг з 3 дварамі. З пракладаннем чыгункі [[Маладзечна]] — [[Полацк]] у вёсцы адкрылася [[Падсвілле (станцыя)|чыгуначная станцыя]], што істотна паскорыла яе развіццё. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] вёска ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Падсвілле апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Дзісенскім павеце [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Было памежным мястэчкам, таму ў Падсвіллі быў арганізаваны штаб [[Батальён КАП «Падсвілле»|батальёна «Падсвілле»]]. 21 верасня 1921 года адкрыты прамы рух цягнікоў [[Вільня]] - [[Загацце (станцыя)|Загацце]] праз [[Падброддзе]], [[Лынтупы (станцыя)|Лынтупы]], Крулеўшчыну. У 1937 годзе пачалі курсаваць [[Дызельны рухавік|дызельныя]] [[Маторны вагон|маторныя вагоны]] (так званыя ''"тарпеды"'') з Вільні спачатку да прыпыначнага пункта [[Палевачы (прыпыначны пункт)|Палевачы]], з 1938 года - да станцыі Загацце<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў 1939 годзе Падсвілле ўвайшло ў [[БССР]], у [[Пліскі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1944 годзе Падсвілле ўвайшло ў склад [[Полацкая вобласць|Полацкай]], у 1954 годзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], цягам 1950—1962 гадоў было цэнтрам [[Пліскі раён|Пліскага раёна]]. 28 чэрвеня 1958 года паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 28 чэрвеня 1958 г. Аб пераўтварэнні вёскі Падсвілле, Пліскага раёна, Маладзечанскай вобласці, у гарадскі пасёлак // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>, з 1962 года ў Глыбоцкім раёне. У 2019 годзе ў Падсвіллі праходзіў міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]<ref>https://nn.by/?c=ar&i=230033</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Padśville, Kamienny Voz. Падсьвільле, Каменны Воз (1925-39).jpg|thumb|Міжваенная пагранічная стражніца]] * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 3,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1998 год — 3 тыс. чал.<ref name="EHB"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 2,6 тыс. чал.; 2007 год — 2,6 тыс. чал.; 2016 год — 1&nbsp;965 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1&nbsp;945 чал.<ref name="2017-Estimate"/> === Інфраструктура === У Падсвіллі працуюць сярэдняя і дзіцячая музычная школы, дашкольная ўстанова, бальніца, паліклініка, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта і інш. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (камунальнае УП «Завод харчовых прадуктаў», вытворчая дзялянка Глыбоцкага камбікормавага завода), лёгкай (ільнозавод) галінаў прамысловасці. Працуюць Дзвінская эксперыментальная база Інстытута лесу Нацыянальнай АН Беларусі, ПМК Мінсельбуду, філіял АСБ «Беларусбанк», 15 прадпрыемстваў гандлю і 1 — грамадскага хачавання. == Культура == * Традыцыі інсітнага (наіўнага) мастацтва Віцебшчыны — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23БК000140}}. == Турыстычная інфармацыя == Падсвілле — цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і экскурсій<ref name="TEB"/>. === Славутасці === * Гістарычная забудова ў г.зв. «[[Закапанскі стыль|Закапанскім стылі]]» * Могілкі польскіх салдат * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса (Падсвілле)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Падсвілле)|Свята-Георгіеўская царква]] У міжваенны перыяд у Падсвіллі існаваў касцёл (не захаваўся). <center><gallery widths= "180px"> Падсвілле Padsvillie (2022).jpg|Былы будынак пошты Падсвілле. Мост паміж азёрамі.jpg|Мост паміж азёрамі Алаізберг і Белае Падсвілле. Часовы касцёл.jpg|Часовы касцёл </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Марыя Якаўлеўна Баравік]], беларуская паэтэса У Падсвіллі знаходзіцца магіла [[Міхал Фалькоўскі|Міхала Фалькоўскага]] (1839—1930) — удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="EHB">[[Язэп Бунто]]. Падсвілле // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 375.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Подсвилье // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * ''Марцынкевіч, Р.'' Падсвілле // «Веснік Глыбоччыны», 30 кастрычніка 2002. С. 3. * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Подсвилье}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падсвілле|Бунто У. І.|}} * {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. т. 1|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=1|старонак=768|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Падсвілле|старонкі=549}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Padsvillie|Падсвілле}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2797_m/ мяст. Падсвілле] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Glubokoe_v2.htm Падсвілле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029183618/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Glubokoe_v2.htm |date=29 кастрычніка 2013 }} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Падсвільскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падсвілле| ]] aq7eflz1oidhd456wels4n5bobqz90u 5217323 5217322 2026-10-13T10:33:52Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ 5217323 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Падсвілле |герб = Coat of Arms of Padśville.png |апісанне герба = Герб Падсвілля |выява = Падсвілле. Касцёл (01).jpg |подпіс = Касцёл |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 08 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 58 |lon_sec = 38 |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Падсвільскі |статус з = 1958 }} '''Падсвілле'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Padsvillie}})— [[гарадскі пасёлак]] у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на берагах азёр [[Алаізберг]] і [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]]. За 26 км ад [[Глыбокае|Глыбокага]], [[Падсвілле (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], Падсвілле — назва-арыенцір: месца каля сяла Свілы, Свіль. Назва сяла, у сваю чаргу, можа азначаць драўніну з звілістымі гадавымі кольцамі, стужачныя гліны або быць траснфармацыяй з ''цвіль'' (плесня, зарастаючае азярцо, верхавое балота з зараснікамі і да т. п.)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 298, 336.</ref>. == Гісторыя == === Пад уладай Расійскай імперыі === Узнікла як паселішча пры чыгуначнай станцыі Балагое-Сядлецкай чыгункі, якая была збудаваная ў 1902—1906 гадах і афіцыйна ўведзена ў эксплуатацыю 14 студзеня 1907 года. Станам на 1913 год у Падсвіллі было 9 двароў і [[фальварак]] Алаізберг з 3 дварамі. З пракладаннем чыгункі [[Маладзечна]] — [[Полацк]] у вёсцы адкрылася [[Падсвілле (станцыя)|чыгуначная станцыя]], што істотна паскорыла яе развіццё. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] вёска ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Падсвілле апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Дзісенскім павеце [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Было памежным мястэчкам, таму ў Падсвіллі быў арганізаваны штаб [[Батальён КАП «Падсвілле»|батальёна «Падсвілле»]]. 21 верасня 1921 года адкрыты прамы рух цягнікоў [[Вільня]] - [[Загацце (станцыя)|Загацце]] праз [[Падброддзе]], [[Лынтупы (станцыя)|Лынтупы]], Крулеўшчыну, Падсвілле. У 1937 годзе пачалі курсаваць [[Дызельны рухавік|дызельныя]] [[Маторны вагон|маторныя вагоны]] (так званыя ''"тарпеды"'') з Вільні спачатку да прыпыначнага пункта [[Палевачы (прыпыначны пункт)|Палевачы]], з 1938 года - да станцыі Загацце<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў 1939 годзе Падсвілле ўвайшло ў [[БССР]], у [[Пліскі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1944 годзе Падсвілле ўвайшло ў склад [[Полацкая вобласць|Полацкай]], у 1954 годзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], цягам 1950—1962 гадоў было цэнтрам [[Пліскі раён|Пліскага раёна]]. 28 чэрвеня 1958 года паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 28 чэрвеня 1958 г. Аб пераўтварэнні вёскі Падсвілле, Пліскага раёна, Маладзечанскай вобласці, у гарадскі пасёлак // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>, з 1962 года ў Глыбоцкім раёне. У 2019 годзе ў Падсвіллі праходзіў міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]<ref>https://nn.by/?c=ar&i=230033</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Padśville, Kamienny Voz. Падсьвільле, Каменны Воз (1925-39).jpg|thumb|Міжваенная пагранічная стражніца]] * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 3,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1998 год — 3 тыс. чал.<ref name="EHB"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 2,6 тыс. чал.; 2007 год — 2,6 тыс. чал.; 2016 год — 1&nbsp;965 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1&nbsp;945 чал.<ref name="2017-Estimate"/> === Інфраструктура === У Падсвіллі працуюць сярэдняя і дзіцячая музычная школы, дашкольная ўстанова, бальніца, паліклініка, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта і інш. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (камунальнае УП «Завод харчовых прадуктаў», вытворчая дзялянка Глыбоцкага камбікормавага завода), лёгкай (ільнозавод) галінаў прамысловасці. Працуюць Дзвінская эксперыментальная база Інстытута лесу Нацыянальнай АН Беларусі, ПМК Мінсельбуду, філіял АСБ «Беларусбанк», 15 прадпрыемстваў гандлю і 1 — грамадскага хачавання. == Культура == * Традыцыі інсітнага (наіўнага) мастацтва Віцебшчыны — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23БК000140}}. == Турыстычная інфармацыя == Падсвілле — цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і экскурсій<ref name="TEB"/>. === Славутасці === * Гістарычная забудова ў г.зв. «[[Закапанскі стыль|Закапанскім стылі]]» * Могілкі польскіх салдат * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса (Падсвілле)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Падсвілле)|Свята-Георгіеўская царква]] У міжваенны перыяд у Падсвіллі існаваў касцёл (не захаваўся). <center><gallery widths= "180px"> Падсвілле Padsvillie (2022).jpg|Былы будынак пошты Падсвілле. Мост паміж азёрамі.jpg|Мост паміж азёрамі Алаізберг і Белае Падсвілле. Часовы касцёл.jpg|Часовы касцёл </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Марыя Якаўлеўна Баравік]], беларуская паэтэса У Падсвіллі знаходзіцца магіла [[Міхал Фалькоўскі|Міхала Фалькоўскага]] (1839—1930) — удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="EHB">[[Язэп Бунто]]. Падсвілле // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 375.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Подсвилье // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * ''Марцынкевіч, Р.'' Падсвілле // «Веснік Глыбоччыны», 30 кастрычніка 2002. С. 3. * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Подсвилье}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падсвілле|Бунто У. І.|}} * {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. т. 1|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=1|старонак=768|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Падсвілле|старонкі=549}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Padsvillie|Падсвілле}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2797_m/ мяст. Падсвілле] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Glubokoe_v2.htm Падсвілле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029183618/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Glubokoe_v2.htm |date=29 кастрычніка 2013 }} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Падсвільскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падсвілле| ]] a75ldvznzr0ws147q2kn8cly0we7b4c 0 16942 5217188 5098598 2026-10-13T04:58:50Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ удакладненне, вычытка 5217188 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У пачатку ХХ стагоддзя Варапаева стала ўласнасцю [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціна Габрыэля Пшаздзецкага]]. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Тут адбудавалі знішчаны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] графскі палац, дзе налічвалася звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа імя [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]], клуб моладзі. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] 0gjnii3pwvezew2gidu9vqa1o2fnpr4 5217282 5217188 2026-10-13T09:30:50Z K.shytal 58227 /* Расійская імперыя */ дапаўненне 5217282 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго сядзібай адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве рэзідэнцыю з палацам<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Тут адбудавалі знішчаны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] графскі палац, дзе налічвалася звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа імя [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]], клуб моладзі. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] 1xvkpfstjkt6f2ff040fyrrkpv5l6cs 5217283 5217282 2026-10-13T09:31:42Z K.shytal 58227 /* Культура */ 5217283 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго сядзібай адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве рэзідэнцыю з палацам<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Тут адбудавалі знішчаны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] графскі палац, дзе налічвалася звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа імя [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]], клуб моладзі. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] lnb209jkfoovfyjg7bsp7hasp0igina 5217295 5217283 2026-10-13T09:53:05Z K.shytal 58227 /* Расійская імперыя */ дапаўненне 5217295 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] o303pg7j6j1z3qw68u60dpp7ms74wq8 5217298 5217295 2026-10-13T09:57:02Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5217298 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] 4rssec1p3tqkp8e2qsah3hoqyv4epvb 5217308 5217298 2026-10-13T10:13:30Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5217308 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначылі на карце Дзісенскага (у склад якога ўваходзіла паселішча) і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, вадзяны млын з сукнавальняй і карчма (шынок). Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] izhoeg74135hqcxpx6cb6cevlamo7e7 0 18505 5217307 5179668 2026-10-13T10:13:13Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фосфар]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217307 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Фосфар''' ({{lang-la|Phosphorus}}) '''P''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 15. == Прыродныя крыніцы == Распаўсюджаны ў прыродзе элемент: 13-е месца сярод элементаў. Галоўныя мінералы — [[апатыт]]ы і [[фасфарыт]]ы. Буйнейшыя радовішчы — у [[КНР]], [[Расія|Расіі]] ([[Кольскі паўвостраў]]), [[Марока]], [[ЗША]]. == Прымяненне == [[Фосфарныя ўгнаенні]]. Кампанент мыйных сродкаў. Запалкавая вытворчасць (намазка карабка). Інсектыцыды. {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Фосфар]] mh3f7bu4c4muhft5wxsbh3iqoeiwv81 0 19002 5217367 4809179 2026-10-13T11:13:04Z Autumndancer 168015 5217367 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бузулук (значэнні)}} {{НП-Расія}} '''Бузулук''' ({{lang-ru|Бузулу́к}}) — горад у [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Бузулукскі раён|Бузулукскага раёна]]. Утварае гарадскую акругу горад Бузулук. У склад муніцыпальнага раёна не ўваходзіць. Да 1934 года горад уваходзіў у склад [[Самарская вобласць|Самарскай губерні]] і Сярэдневолжскай вобласці. Насельніцтва — 86042 чал. (2021). Аднайменная чыгуначная станцыя Паўднёва-Уральскай чыгункі на лініі Кінель — Арэнбург. Горад размешчаны на захадзе Арэнбургскай вобласці, на рэках [[Самара (прыток Волгі)|Самара]], [[Бузулук (прыток Самары)|Бузулук]] і Дамашка, за 252 км на паўночны захад ад [[Арэнбург]]а і за 172 км на паўднёвы ўсход ад [[Самара|Самары]], за 100 км на поўдзень ад [[Бугуруслан]]а, за 90 км на паўночны захад ад [[Сарочынск]]а. За пятнаццаць кіламетраў на поўнач ад горада размешчаны нацыянальны парк Бузулуцкі бор. На паўночна-заходняй ускраіне горада размешчаны спартыўны аэрадром. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Пятровіч Чысцякоў]] ([[1937]]—[[2014]]) — беларускі і рускі архітэктар. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Арэнбургскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці]] l327p9h8mcpi0vctbkfrrvew7q3lgzr 0 19579 5217050 5177675 2026-10-12T20:07:47Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217050 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Манастыр}} [[Выява:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|<center>[[Сінайскі манастыр]] — адзін з найстаражытнейшых бесперапынна дзеючых хрысціянскіх манастыроў у свеце</center>]] '''Манасты́р''', '''кля́штар'''<ref>Найчасцей у дачыненні да каталіцкага манастыра.</ref> ({{lang-el|monastērion}} «келля пустэльніка», {{lang-pl|klasztor}}) — [[рэлігійная суполка]] [[манах]]аў ці манашак у хрысціянстве (апроч пратэстантызму), індуізме, будызме, ісламе. '''Таксама:''' тэрыторыя, храм і ўсе будынкі, якія належаць такой суполцы. Манастыры маюць свае падвор’і, дзе вернікі займаюцца гаспадарчай і прамысловай дзейнасцю. Манастыры падзяляюцца на мужчынскія і жаночыя. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] існавалі з сярэдзіны 1 тыс. да н.э. (культ [[Серапіс]]а), у Індыі — з 2—1 тыс. да н.э. У Рымскай імперыі хрысціянскі манаскі рух распаўсюдзіўся з IV ст. ({{таксама}}: [[кіновія]]). Першы хрысціянскі манастыр быў заснаваны Пахоміем на востраве на рацэ Ніл. Неўзабаве з’явіліся і жаночыя манастыры. Манастыры хутка распаўсюдзіліся, асабліва ва ўсходніх абласцях, і пачаткова, да [[Халкідонскі сабор|Халкідонскага сабора]] (V ст.) існавалі незалежна ад біскупаў адпаведных епархій. У VI ст. ва Ўсходняй Рымскай імперыі было забаронена і пустэльніцтва. == У Беларусі == [[Выява:Biaroza monastery by Napoleon Orda (5362041).jpg|thumb|220px|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў]] на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] Каталіцкія манастыры ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] узніклі неўзабаве пасля хрышчэння Літвы (1387) і былі тады нешматлікімі. Крыніцы даюць пра іх часам супярэчлівыя звесткі. Найболей старажытныя: францысканцаў у Пінску (1396) і Ашмянах (1505), аўгусцінцаў у Быстрыцы (цяпер Астравецкі раён), Брэсце і Гродне (заснаваны Вітаўтам), бернардзінцаў у [[Вільнюс|Вільні]] (1471), Гродне і Полацку (1498). Большасць іх заснавана ў перыяд [[Контррэфармацыя, Рэч Паспалітая|Контррэфармацыі]], іх фундатарамі былі каралі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], магнаты (Сапегі, Глябовічы, Радзівілы, Пацы і іншыя), [[шляхта]].<ref>Паводле: ??? {{крыніцы/БелЭн|9}}</ref> == Гл. таксама == * [[Дарміторыум]] * [[Рэфекторый]] * [[Ордэн Базыльян]] * [[Манах|Манаства]] {{зноскі}} == Літаратура == * От общины к церкви: (О формировании христианской церкви) / Свенцицкая И. С. — Москва: Политиздат, 1985. — С. 122,123. — 224 с. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манастыры| ]] 0scsc0mkkyhe11zzmbn0rmebl4a343p 0 20897 5217428 5189842 2026-10-13T11:48:05Z IshaBarnes 124956 спасылка 5217428 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Трамвайная сістэма | назва = Мінскі трамвай | выява = Trams 095 and 071 at Chyrvonaya Stop Minsk 11 May 2014.JPG | шырыня = 300px | краіна = {{BLR}} | горад = {{Сцяг Мінска|20px}} [[Мінск]] | тып сістэмы = Пасажырская, з [[1929]] па [[1950-я]] годы - Пасажырскі-грузавая | дата адкрыцця = [[29 кастрычніка]] [[1929]] года | дата закрыцця = | кол-ць маршрутаў = 5 | кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = 11 | даўжыня кант. сеткі = 24,3 км | даўжыня кант. сеткі ў перыяд макс. развіцця = | даўжыня маршрутаў = 123,12 км | даўжыня маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трам. паркаў = 1 | кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трамваяў = 144 (у тым ліку 10 службовых вагонаў)<ref name="podvizhnoy minsk transphoto">{{cite web|url=http://transphoto.ru/show.php?t=1&cid=45|title=Спіс мадэляў мінскага трамвая|publisher=transphoto.ru|access-date=2016-11-08|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20161108205805/http://transphoto.ru/show.php?t=1&cid=45|archive-date=8 лістапада 2016|url-status=live}}</ref> | кол-ць трамваяў у перыяд макс. развіцця = | тыпы = | каляіна = 1524 мм | тып сілкавання = | напруга = ~600 В | вышыня = >5,5 м | самы доўгі маршрут = | самы доўгі маршрут за ўсю гісторыю = | пасажырапаток за дзень = 190 тыс | пасажырапаток за год = 72 млн | эксплуатант = [[Мінсктранс|ДП Мінсктранс]] | сайт = http://www.minsktrans.by | Катэгорыя на Вікісховішчы = Tram transport in Minsk }} [[Файл:Minsktrams actual.png|thumb|right|300px|Лініі мінскага трамвая]] '''Мі́нскі трамвай''' — сістэма электрычнага [[Трамвай|трамвая]] ў [[Мінск|Мінску]]. Рух адкрыты 13 кастрычніка 1929 года. У розны час у сістэме выкарыстоўваліся вагоны зробленыя на заводах [[Tatra T6B5]], [[ПТМЗ]], [[РВЗ]], а таксама нямецкія вагоны [[Düwag GT8|GT8D]] і вагоны беларускай вытворчасці: [[АКСМ-743]], [[АКСМ-843]] і [[АКСМ-60102]]. == Гісторыя == Ідэя арганізацыі ў Мінску трамвайнага руху з'явілася яшчэ ў 1898 годзе<ref>[http://news.tut.by/society/314650.html Як гэта было. Якімі дарогамі калясіў першы мінскі трамвай?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015015617/http://news.tut.by/society/314650.html |date=15 кастрычніка 2012 }}</ref>, калі першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі [[Віцебскі трамвай|трамвай з’явіўся ў Віцебску]]. === Электрычны трамвай у савецкі час === [[Файл:Minsk tram system evolution since 1945 ru.gif|thumb|right|300px|Развіццё Мінскага трамвая з 1945 года]] : <small>Пададзены толькі сучасныя назвы вуліц, па якіх былі пракладзены трамвайныя лініі.<br />Звесткі пра трамвайныя лініі Мінска даюцца на аснове [http://www.otryv.by/docs/hist_mtm.png гэтай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142208/http://www.otryv.by/docs/hist_mtm.png |date=4 сакавіка 2016 }} схемы.</small> [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Franciškanskaja. Менск, Захараўская-Францішканская (1930-39).jpg|міні|злева|Менскія трамваі на рагу Савецкай і Ленінскай вуліц, 1930-я гады]] Сістэма электрычнага трамвая ў Менску была адкрыта 13 кастрычніка 1929 года. На момант адкрыцця яна ўключала два маршруты: * «Таварная станцыя» — «Камароўка» (праходзіў па [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай вул]]., [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Прасп. Незалежнасці]] да [[Плошча Якуба Коласа|пл. Якуба Коласа]] і ўключаў у сябе 13 прыпынкаў — 9 пастаянных і 4 па патрабаванні) * «[[Мінск-Пасажырскі|Вакзал]]» — «[[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]]» (праходзіў ад чыгуначнага вакзала па [[Ленінградская вуліца (Мінск)|вул. Ленінградскай]] і [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Прасп. Незалежнасці]] і [[Вуліца Леніна (Мінск)|вул. Леніна]]; уключаў 3 прыпынку, 2 з іх пастаянныя). На гэтых лініях выкарыстоўваліся [[Х (трамвайны вагон)|вагоны Х]] вытворчасці Мыцішчанскага завода. Выпуск складаў 5 вагонаў. Ужо ў першы год існавання трамваем было перавезена 11 мільёнаў пасажыраў. У 1929 годзе была пабудавана лінія ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] па вуліцах [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Максіма Багдановіча]] і [[Вуліца Кісялёва (Мінск)|Кісялёва]] да ДС «Старажоўка» (у раёне перасячэння з вул. Крапоткіна). У 1930 лінія па праспекце Незалежнасці была падоўжаная да [[Парк Чалюскінцаў|Парку Чалюскінцаў]] (у той час ДС «Выстава»). Разваротнае кольца знаходзілася на [[Плошча Калініна (Мінск)|плошчы Калініна]]. У тым жа годзе зачыніліся ДС «Плошча Свабоды», а маршрут № 2 працягнулі да ДС «Старажоўка». У 1932 годзе пабудавалі лінію ад праспекта Незалежнасці па вул. [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]] і [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай]] да станцыі «Завод Варашылава» (цяпер «Кастрычніцкая вуліца»). За 1932 год Мінскі трамвай перавёз 22 мільёны пасажыраў — у два разы больш, чым у 1930. [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja, Čyrvony kaścioł. Менск, Захараўская, Чырвоны касьцёл (1936-39).jpg|міні|Астаноўка трамвая на Савецкай вуліцы, на фоне Чырвоны касцёл. 1930-я гады]] У 1933 годзе ў Мінску былі пабудаваны дзве новыя трамвайныя лініі. Адна з іх падаўжала лінію ад ДС «Старажоўка» па вул. Крапоткіна, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]] і вул. Даўмана да ДС «Пярэспа» (у раёне перасячэння з [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|вул. Веры Харужай]]). Другая праходзіла па [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], Гарадскі Вал, Раманаўская Слабада, [[Вуліца Кальварыйская|Кальварыйская]] і [[Вуліца Караля (Мінск)|Караля]] да ДС «Кальварыя». Трамвайны парк павялічыўся да 43 вагонаў<ref>{{кніга|загаловак=Гісторыя Мінска|места=Мінск|год=1967|старонкі=340}}</ref>. [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Novaje Miesta. Менск, Захараўская-Новае Места (1933).jpg|міні|Трамвай (3-і маршрут) на рагу вуліц Савецкай і Энгельса, 1930-я гады.]] У 1935 годзе была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|вул. Свярдлова]] прыблізна да тэрыторыі старога [[Чэрвеньскі рынак|Чэрвенскага рынку]]. Ёсць звесткі, што на пачатку 1940-х гадоў вялося будаўніцтва лініі па [[Вуліца Захарава (Мінск)|вул. Захарава]], але ніякіх афіцыйных дакументаў пра гэта ў адкрытым доступе не захавалася, а падчас вайны недабудаваная лінія была цалкам знішчана. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Мінску быў цалкам спынены трамвайны рух. У пачатку траўня [[1943]] года<ref name="okkupation tramway">{{cite web|url=http://bacian.livejournal.com/53232.html|title=Акупацыйны трамвай|author=Bacian|date=[[15 лістапада]] [[2008]]|access-date=2010-11-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306152014/http://bacian.livejournal.com/53232.html|archive-date=6 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> (па іншых дадзеных, у канцы жніўня<ref name="ot konki do metro peshkom">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/04/19/ic_articles_116_167492/|title=Ад конкі да метро - пешшу|date=[[19 красавіка]] [[2010]]|publisher=naviny.by|access-date=2017-01-25|lang=ru|archive-date=12 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212234412/http://naviny.by/rubrics/society/2010/04/19/ic_articles_116_167492|url-status=dead}}</ref>) у акупаваным Мінску нацысты аднавілі трамвайны рух. На лініі працавалі 4 вагона<ref name="vchera, segodnya i zavtra" />, якія хадзілі толькі па адным маршруце: «Таварная станцыя» — «Выстава»<ref name="okkupation tramway" />. [[Файл:Minsk tram ticket 1943.jpg|міні|Білет на трамвай падчас нямецкай акупацыі Мінска, 1943 - 1944 гадоў па кошце ў 20 рэйхспфенігаў.]] Пры адступленні з Мінска немцы разабралі частку шляхоў, знялі кантактную сетку, вывезлі абсталяванне цягавай падстанцыі<ref name="bytrans tram history" />. У выніку бамбаванняў быў разбураны будынак трамвайнага парку, знішчаны рэшты ліній і рухомы састаў. Аднаўленне трамвайнай сеткі пачалося ў кастрычніку 1944 года. Да лютага 1945 года, калі ў горад паступіла 10 вагонаў КМ з прычэпамі<ref name="bytrans tram history" /><ref name="gusts perviy tramway">{{cite web|url=http://gusts.minsk.by/about/history/detail.php?ID=19|title=Першы трамвай|publisher=Афіцыйны сайт ДУ «Сталічны транспарт і сувязь»|access-date=2010-11-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517034340/http://gusts.minsk.by/about/history/detail.php?ID=19|archive-date=17 мая 2012|url-status=dead}}</ref> і дарэвалюцыйныя, выпуску 1907 г., трамваі серыі Ф<ref name="gusts perviy tramway" />, у Мінску не было аніводнага трамвая. Апошні вагон Ф быў спісаны 29 снежня [[1964]] года<ref name="gusts perviy tramway" />. 1 мая 1945 года ўрачыста адкрыты трамвайны рух на ўчастку па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспеку Незалежнасці]] ад [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]] да [[Парк Чалюскінцаў|парку Чалюскінцаў]]. Таксама было адкрыта першае Мінскае трамвайны дэпо, якое размясцілася на скрыжаванні праспектаў [[Праспект Машэрава (Мінск)|Машэрава]] і [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Незалежнасці]]. У наступным годзе завяршылася пабудова лініі ад Таварнай станцыі па Маскоўскай і Бабруйскай вуліцах да чыгуначнага вакзалу і адтуль, па Ленінградскай вул. і вул. Свярдлова, да прасп. Незалежнасці. Таксама ў 1948 былі адноўлены лініі па вуліцах Энгельса, Ульянаўскай і Кастрычніцкай, а таксама па вул. Валадарскага, Раманаўская Слабада і Кальварыйскай да ДС «Апанскага» (як мяркуецца, у раёне перасячэння з вул. Клары Цэткін). У дадатак да гэтага была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па вул. Бабруйскай і Ульянаўскай да Кастрычніцкай вуліцы. Не абыйшоўся 1948 год і без страт: лінія, якая праходзіла па прасп. Незалежнасці ад вул. Валадарскага да вул. Энгельса, была разабраная. 1949 год, год 20-годдзя мінскага трамвая, стаў таксама багатым на падзеі. Былі адноўлена лінія па вуліцах Інтэрнацыянальнай, Максіма Багдановіча і Кісялёва да ДС «Старажоўка»; пабудавана лінія ад праспекта Незалежнасці па вул. Казлова, Змітрака Бядулі і Першамайскай да перасячэння з вуліцай Энгельса. Таксама былі разабраны лінія па вуліцы Энгельса, якая праіснавала толькі адзін год, і лінія ад прасп. Машэрава да вул. Энгельса. У 1950 годзе быў адкрыты рух па новай, амаль 3,5-кіламетровай лініі, якая праходзіць ад плошчы Змітрака Бядулі па вуліцах Казлова і Даўгабродскай да ДС «[[Мінскі трактарны завод|Трактарны завод]]». У 1953 годзе гэта лінія была падоўжана па вуліцы Даўгабродскай і [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспекце]] да ДС «[[Мінскі аўтамабільны завод|Аўтазавод]]». Таксама ў [[1950-я]] — [[1960-я]] гады існавала лінія, якая праходзіла ад прасп. Незалежнасці па вул. Петруся Броўкі, да якая размяшчалася там чыгуначнай галінкі<ref>[http://forum.esmasoft.com/files/min-195x-akadnauk_179.jpg Частка карты Мінска 1950-х гадоў]</ref>. У 1954 годзе завяршылася будаўніцтва лініі па прасп. Машэрава ад праспекта Незалежнасці да вул. Максіма Багдановіча, з заходам на апошнюю. У 1955 годзе была пабудавана лінія па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да вул. Гарадскі Вал, а таксама разабрана лінія па вул. Валадарскага, прасп. Незалежнасці, вул. Свярдлова і Ленінградскай да чыгуначнага вакзалу. Асноўнай мадэллю мінскага трамвая ў 1950-я гады стаў Усць-Катаўскі КТМ-1. Такія трамваі эксплуатаваліся да 1975 года. З сярэдзіны 1950-х гадоў да 1979 года ў Мінску эксплуатавалася 46 рыжскіх трамваяў МТВ-82. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў да спісу мадэляў трамваяў, якія эксплуатаваліся ў Мінску, дадаліся два вельмі рэдкіх вагона: ленінградскі трохдзвярны ЛМ-49 і кіеўскі КТВ-55. Да нашых дзён у Мінску захаваўся ЛМ-49, які цяпер, у нехадавым стане, знаходзіцца на тэрыторыі трамвайнага парку і выкарыстоўваецца ў якасці вагона-музея. У 1956 года завяршылася пабудова разваротнага кальца «Плошча Змітрака Бядулі». Таксама ў гэтым годзе была разабрана невялікая частка лініі па праспекце Незалежнасці ад вул. Казлова да плошчы Якуба Коласа. Замест яе пабудавалі лінію па вуліцы Чырвонай. Наступны, 1957 год стаў адным з самых паспяховых для трамвая: былі пабудаваны дзве амаль 3-кіламетровыя лініі (першая ад вул. Максіма Багдановіча па прасп. Машэрава, вул. Даўмана і Старавіленскай да ДС «Возера», а другая ад пл. Якуба Коласа па аднайменнай вуліцы да ДС «Валгаградская») і 2,5-кіламетровая лінія ад ДС «Апанскага» па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», якая размяшчалася ў раёне скрыжавання з вуліцай Сапёраў. Таксама была знішчана лінія ад пл. Якуба Коласа да парку Чалюскінцаў па праспекце Сталіна. У 1958 годзе ліквідавана ДС «Апанскага». Маршрут № 2, які разварочваўся на ёй, быў падоўжаны да ДС «Радыятарны завод». У 1961 годзе на скрыжаванні вул. Мяснікова і вул. Урыцкага адкрылася ДС «Рэспубліканская». У тым жа годзе разабрана лінія ад Таварнай станцыі па Маскоўскай вул. да вул. Мяснікова Як мяркуецца ў 1964 годзе была пабудавана лінія ад завулка Тучынскім па вуліцах [[Кальварыйская вуліца|Апанскага]] і Альшэўскага да ДС «Альшэўскага», якая, па некаторых дадзеных, размяшчалася ў прамежку паміж домам № 29 і праспектам Пушкіна. Лінія была цалкам скончана і гатова да эксплуатацыі. Тым не менш, пасажырскі рух па ёй адкрыты не быў, і ў хуткім часе лінія была разабрана. У 1965 годзе лінія па вул. Якуба Коласа была працягнутая па [[Лагойскі тракт (Мінск)|Лагойскім тракце]] да ДС «Зялёны луг». Таксама наўзамен разабранай лініі па вуліцах Кальварыйская і Раманаўская слабада пабудавана лінія па [[Вуліца Караля (Мінск)|вуліцы Караля]]. У 1967 годзе трамвайны парк, які быў вымушаны на працягу 15 гадоў суседнічаць у адным памяшканні з тралейбусным, пераехаў у новы асобны будынак на вуліцы Батанічнай. Стары парк на скрыжаванні праспектаў Машэрава і Незалежнасці быў цалкам аддадзены пад тралейбусы, аж да 2006 года, калі было прынята рашэнне аб яго пераносе на новую тэрыторыю ва [[Уручча (жылы раён)|Уруччы]]. На старой тэрыторыі вядзецца маштабнае будаўніцтва. На працягу 15 гадоў пасля гэтай падзеі пашырэнне трамвайнай сеткі ў Мінску не адбывалася. Наадварот, ішло яе актыўнае памяншэнне: так, у 1967 годзе была разабрана лінія па вуліцах Максіма Багдановіча і Інтэрнацыянальнай, у 1969 — ад вул. Мяснікова па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», у 1975 — па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да ДС «Рэспубліканская». Адзіным пашырэннем сеткі ў той час з’яўляецца адкрыццё ў 1975 годзе ДС «Плошча Мяснікова». Нарэшце, у 1982 годзе<ref name="bytrans tram history" /> была пабудавана невялікая лінія ад вул. Першамайскай па вул. Чапаева і Платонава да вул. Казлова. Першага «вялікага» будаўніцтва прыйшлося чакаць яшчэ 3 гады: у 1985 трамвайная сетка Мінска павялічылася на 4,4 км — адкрыўся рух на ўчастку ад [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскага праспекта]] па вуліцах [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] і [[Вуліца Якубава (Мінск)|Якубава]] да ДС «[[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]]». У сярэдзіне 1980-х гадоў былі зацверджаны планы будаўніцтва лініі ў мікрараён [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], ад ДС «Аўтазавод» па вул. Кабушкіна і Ташкенцкай, і лініі ад ДС «Плошча Мяснікова» па вуліцах Клары Цэткін і [[Кальварыйская вуліца|Апанскага]]. Але [[Перабудова]], а пасля і [[распад СССР]] перашкодзілі ажыццяўленню гэтых планаў<ref name="bytrans tram history">{{cite web|url=http://bytrans.net/tram/htm/history.html|title=Гісторыя Мінскага трамвая|author=Сяргей Семчанкощ|date=2004|publisher=[[bytrans.net]]|access-date=2017-01-25|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705014705/http://bytrans.net/tram/htm/history.html|archive-date=5 ліпеня 2008|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе лінію па прасп. Машэрава (ад вул. Куйбышава да вул. Даўмана) перанеслі на вылучанае палатно. У 1990 годзе, у сувязі з пачаткам будаўніцтва [[Мінскі метрапалітэн|метро]], быў спынены рух на лініі па Партызанскім праспекце. Першапачаткова меркавалася аднавіць трамвайны рух пасля заканчэння будаўніцтва, але неўзабаве ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца і лінія была разабрана. З 1966 года асноўным трамваем Мінска быў рыжскі [[РВЗ-6]] і яго мадыфікацыі РВЗ-6М і РВЗ-6М2. Усяго ў Мінску было 268 такіх вагонаў. У 1979—1991 гадах РВЗ-6 быў адзіным трамваем Мінска. Выснова гэтых вагонаў з эксплуатацыі пачаўся ў пачатку 2000-х гадоў і канчаткова завяршыўся да канца 2008 года. === Постсавецкі перыяд === У 1991 годзе на мінскіх лініях з’явіліся 24 чэхаславацкіх трамваі [[Tatra T6B5]]. У 1999—2003 гадах 15 вагонаў РВЗ-6 прайшлі рэканструкцыю ў трамвайным парку, падчас правядзення якой на вагоны былі ўсталяваныя новыя кузава вытворчасці Дзяржынскага эксперыментальна-механічнага завода. Гэтыя вагоны атрымалі новы індэкс [[РВЗ-ДЭМЗ]]. Як і не рэканструяваныя «рыжане», усё «ДЭМЗы» былі спісаныя да 2008 года. У 2000 годзе, упершыню за шмат гадоў, у трамвайную сетку Мінска былі ўнесены невялікія змены: лінію па вул. Бабруйскай перанеслі на наадварот палатно і трохі пакарацілі: раней размяшчалася за Маскоўскай вуліцай (каля дома № 3 па вуліцы Клары Цэткін) ДС «Мяснікова» быў перанесены на новае месца — зараз яна знаходзіцца ў скверы перад Маскоўскай вуліцай. Тады ж на вуліцах з’явіліся новыя беларускія вагоны [[АКСМ-1М]], праз год перарадзіўся ў [[АКСМ-60102]]. У верасні 2002 года з нямецкага горада [[Карлсруэ]] прыбылі 10 трамваяў [[Düwag GT8|DWM GT8M]], выпушчаных у 1969 і 1970 гадах. Гэтыя вагоны былі перададзеныя Менску бязвыплатна<ref name="vchera, segodnya i zavtra">{{cite web|url=http://adt.by/index2.php?option=com_content&task=view&id=2787&pop=1&page=0&Itemid=64|title=Учора, сёння і заўтра Мінскага трамвая|author=Юрый Владаўскі|date=[[8 жніўня]] [[2006]]|access-date=2010-10-20|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZTGoTNI?url=http://adt.by/index2.php?option=com_content|archive-date=19 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>: кіраўніцтва [[Карлсруэ]] прыйшло да высновы, што аддаваць старыя вагоны больш выгадна, чым аплачваць іх утылізацыю<ref name="veha v istorii">{{cite web|url=http://bytrans.net/tram/press/s0004.html|title=Вяха ў гісторыі|author=Алег Шэпелюк|date=[[2002]]|publisher=Кантакт|access-date=2010-10-20|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015125017/http://bytrans.net/tram/press/s0004.html|archive-date=15 кастрычніка 2008|url-status=live}}</ref>. Спярша Мінск планаваў узяць у Германіі за 100 такіх трамваяў<ref name="veha v istorii" />, але ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца на карысць набыцця вагонаў беларускай вытворчасці. Таксама ў горадзе з’явіўся эксперыментальны трохскладны вагон [[АКСМ-743]], так і застаўся ў адзіным экзэмпляры. Апошняя змена трамвайнай сеткі была ў 2004 годзе, калі лінію па вул. Даўмана перанеслі на вылучанае палатно. У 2008 годзе [[Белкамунмаш]] развіў ідэю мадэлі 743 у новых вагонах [[АКСМ-843]]. Першы такі склад пачаў эксплуатавацца ў чэрвені 2009 года. З пачаткам вытворчасці АКСМ-843 трамваі GT8D у колькасці 9 вагонаў былі спісаны, а адзін — пакінуты для музея. З 2009 года пачалося актыўнае спісанне трамваяў Tatra T6B5. Да 2012 года ў Мінску застаўся толькі адзін такі вагон, які знаходзіцца ў музеі. Шэсць спісаных T6 былі прададзеныя ў трамвайны парк [[Екацярынбург]]а, чатыры — у [[Ніжні Ноўгарад]] і тры — у [[Самара|Самару]]. === Развіццё хуткаснага трамвая === «[[Мінсктранс]]» з [[2004]] года шукае інвестараў для развіцця сеткі хуткасных трамваяў, які зарэкамендаваў сябе як эфектыўны, экалагічны, танны ў эксплуатацыі тып транспарту, які пры разумнай арганізацыі можа давозіць гараджан з пункта ў пункт куды хутчэй за сваіх наземных субратаў<ref name="tut1">[https://news.tut.by/society/616737.html Лоукосты и третью линию метро. Чего мы ждем от бывшего транспортника на посту мэра Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181209124614/https://news.tut.by/society/616737.html |date=9 снежня 2018 }}</ref>. Планавалася пусціць годзе першы хуткасны трамвай у 2011 годзе і нават пабудаваць першае трамвайнае кольца, развіваць трамвайны рух у тыя спальныя раёны Мінска, куды ніколі не прыйдзе [[мінскае метро|метро]]<ref name="tut1"/>. Увосень [[2016]] года быў зацверджаны новы [[генплан Мінска]], у якім прыярытэт аддаваўся развіццю рэйкавага транспарту — метро, трамваю, [[электрычка]]м. Лініі хуткаснага трамвая мусілі быць пракладзены з цэнтра ў [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранку]] і [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]], трамвайнае паўкольца ў паўднёва-заходняй частцы горада ([[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]] — [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]] — [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] — [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] — [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]] — [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] — [[Аўтазавод (Мінск)|Аўтазавод]] — [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]]). Генплан прадугледжвае 95 км трамвайных шляхоў замест існуючых 24<ref name="tut1"/>. [[Старшыня Мінгарвыканкама]] [[Андрэй Шорац]] не развіваў гэты тып транспарту, у [[2015]] годзе ён гаварыў пра іх «згортванне», на нізкападлогавы трамвай для Мінска ва ўлад не хапіла грошай, замест гэтага актыўна прасоўвалася закупка [[электробус]]аў<ref name="tut1"/>. == Маршруты == {| class="standard wikitable" style="text-align:center" |+ |- ! |№ маршрута ! |Канцавыя пункты ! |Маршрут руху ! |Рэжым працы ! |Зноскі |----- | style="background:#FF0000;" | '''[[Трамвай № 1 (Мінск)|1]]''' | ДС «Зялёны Луг» — ДП «Плошча Мяснікова» | Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], вул. З. Бядулі, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]] | Штодзённа | |----- | style="background:#F0E68C;" | [[Трамвай № 3, Мінск|3]] | ДС «Серабранка» — ДС «Возера» | [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], вул. Даўмана, Старавіленскі тракт | Штодзённа | З 15.03.2025 па 30.04.2025 рэйс скарочаны ад ДС «Серабранка» да РК «Змітрака Бядулі» |----- | [[Трамвай № 4, Мінск|4]] | ДС «Возера» — ДП «Плошча Мяснікова» | Старавіленскі тракт, вул. Даўмана, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], вул. З. Бядулі, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]] | Штодзённа | Часова адменены ў сувязі з будаўніцтвам [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]] (прыкладна да 2019 г.). Часова адменены з 15.03.2025 па 30.04.2025 |----- | style="background:#0000CD;" | '''[[Трамвай № 5, Мінск|5]]''' | ДС «Возера» — ДС «Зялёны Луг» | Старавіленскі тракт, вул. Даўмана, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], вул. Чырвоная, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], Лагойскі тракт |Штодзённа |Часова адменены з 15.03.2025 па 30.04.2025 |----- | style="background:#228B22;" | '''[[Трамвай № 6, Мінск|6]]''' | ДС «Зялёны Луг» — ДС «Серебрянка» | Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]] |Штодзённа | |----- | style="background:#8B0000;" | '''[[Трамвай № 7, Мінск|7]]''' | ДС «Серабранка» — ДП «Плошча Мяснікова» | [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], вул. Чапаева, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]] | Будні | Часова адменены ў сувязі з будаўніцтвам [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]] (прыкладна да 2019 г.) |----- | [[Трамвай № 9, Мінск|9]] | РК «Трактарны завод» — ДС «Серабранка» | [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]] | Будні: гадзіна пік | |----- | [[Трамвай № 11, Мінск|11]] | ДС «Зялёны Луг» — прасп. Незалежнасці | Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]] | Будні: гадзіна пік | Часова працуе ў штодзённым рэжыме |----- |} === Канцавыя станцыі і разваротныя кольцы === ==== ДС «Возера» ==== Двухкалейнае кальцо. Пасадка і высадка на прыпынку перад выездам з кальца. Адзін са шляхоў абсталяваны назіральнай ямай. ''Маршруты'': 3, 4, 5 ==== ДС «Зялёны Луг» ==== На ДС ёсць дзве асноўныя каляі, каляя для адстою рухомага саставу (з назіральнай ямай) і запасная каляя. Пасадка і высадка здзяйсняецца на адным прыпынку, перад будынкам ДС, на паўднёвым баку кальца. ''Маршруты'': [[Трамвай № 1 (Мінск)|1]], 5, 6, 11 ==== ДС «Серабранка» ==== Трохкалейнае кальцо, якое знаходзіцца паблізу аўтобусна-тралейбуснай аднайменнай дыспетчарскай станцыі. Высадка — на прыпынку перад кальцом, пасадка — адразу пасля разварота вагона. ''Маршруты'': 3, 6, 7, 9 ==== РК «Плошча Мяснікова» ==== [[Файл:Minsk Tram station Myasnikova.jpg|250px|right|thumb|РК «Плошча Мяснікова»]] Двухкалейнае кальцо. Высадка — адразу пасля заезду на кальцо на ўсходнім баку. Пасадка — перад выездам з кальца, на заходнім баку. Раней на кальцы знаходзіўся дыспетчарскі пункт. ''Маршруты'': [[Трамвай № 1 (Мінск)|1]], 4, 7 ==== РК «Кастрычніцкая» ==== Двухкалейнае кальцо. Руху няма з 2015 года, пасля адмены маршруту № 2. ==== РК «Трактарны завод» ==== Двухкалейнае кальцо. Пасадка і высадка на прыпынку перад выездам з кальца. Канструкцыя кальца дазваляе разварочваць на ім вагоны, якія ідуць як з Серабранкі, так і з цэнтру. Акрамя маршрута № 9, можа выкарыстоўвацца маршрутамі № 3, 6 і 7 у выпадках аварый на участку ад ДС «Серабранка». ''Маршруты'': 9 ==== Паваротны трохкутнік «Ракасоўскага» ==== Часовы паваротны трохкутнік пабудаваны летам [[2011]] года на скрыжаванні [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|прасп. Ракасоўскага]] і [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]] на час будаўніцтва падземнага пешаходнага пераходу і рэканструкцыі трамвайнай лініі па вул. Пляханава і Якубава. Выкарыстоўваўся для развароту трамваяў [[Трамвай № 3, Мінск|3]], [[Трамвай № 6, Мінск|6]] і [[Трамвай № 7, Мінск|7]] маршруту. Дэмантаваны ў пачатку жніўня [[2012]] года. ==== Кальцо на плошчы Змітрака Бядулі ==== Кальцо з трыма кірункамі. Выкарыстоўваецца для развароту трамваяў № 11. == Перспектывы == [[Файл:Development plan of Minsk tram network (2018).png|thumb|300px|План будаўніцтва новых ліній — да 2020 года (сінім) і да 2030 года (сінімі кропкамі).]] У 2011 годзе планавалася будаўніцтва лініі па прасп. Машэрава, вул. Ціміразева і Клары Цэткін да ДС «Плошча Мяснікова»<ref name="transportnik №898: ovchinka videlki">{{cite web|url=http://www.minsktrans.by/transportnik/newspaper-archivets.php?date=04.06.2010|title=Калі Аўчынка выраба варта|author=Кацярына Старавойтава|date=[[4 ліпеня]] [[2010]]|publisher=Транспартнік сталіцы №898|access-date=2010-10-05|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZTI9kQm?url=http://www.minsktrans.by/transportnik/newspaper-archivets.php?date=04.06.2010|archive-date=19 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Аднак, як і будаўніцтва лініі па праспекце Ракасоўскага і вул. Ціміразева, яно было выключана з праекта. На праспекце Ракасоўскага ў месцах, адведзеных пад трамвайныя шляхі, пабудованы аўтапляцўкі<ref>[http://www.vabank.by/index.php?&admin=0&cid=1&id=7830&vsid=2f8b425ac57f8533501fcd9e7c3bbbef Трамвайныя шляхi на праспекце Ракасоўскага будаваць не будуць]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У будучыні плануецца пуск трамвая ў [[Лошыца (жылы раён)|Лошыцу]] і [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўку]], будаўніцтва другога трамвайнага парку на вуліцы Сямашка<ref name="transportnik №898: ovchinka videlki" /> і перанос лініі на Возера са Старавіленскага тракту на менш загружаную Нававіленскую вуліцу. == Фота == <center> <gallery> Image:AKCM-60102 in Minsk 2.JPG|Трамвай АКСМ-60102 Image:RVZ-DEMZ tram in Minsk 01.jpg|Трамвай РВЗ-ДЭМЗ Image:Tatra-T6B5 tram in Minsk 02.jpg|Трамвай Татра Т6В5 Image:RVZ-6M2 tram in Minsk 01.jpg|Трамвай РВЗ-6М2 Image:AKSM-843 in Minsk 163.jpg|Трамвай АКСМ-843 </gallery> </center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Транспарт Мінска}} {{ГТ Беларусі}} [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:1929 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Транспарт Мінска|Трамвай]] [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] 19bf1hplt9b5ix5nd85v2njufuisdrf 0 21132 5217284 5202275 2026-10-13T09:35:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на ​​рацэ Об]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217284 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ніжнявартаўск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Нижневартовск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Nizhnevartovsk.svg |сцяг = Flag of Nizhnevartovsk (Khanty-Mansia).svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 60|lat_min = 57|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 33|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(240100)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1972 |плошча = 267 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}}250 тыс.<ref>http://www.n-vartovsk.ru/city/?s=13&f=01&y=2009</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = 3466 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 628600-628624 |аўтамабільны код = 86 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.n-vartovsk.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ніжнявартаўск''' ({{lang-ru|Нижневартовск}}) — [[горад]] (з 1972 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ніжнявартаўскі раён|Ніжнявартаўскага раёна]] [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Насельніцтва 240,1 тыс. чал. ([[2005]]). Заснаваны ў [[1909]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Об]]. Нафтаздабываючая прамысловасць. Горад з’яўляецца цэнтрам Саматлорскага нафтавага радовішча<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14|||136}}</ref>. {{зноскі}} {{Гарады Цюменскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на ​​рацэ Об]] 204w0ffkqtxkavpwvx1q5mxu7bvr0vq 5217389 5217284 2026-10-13T11:34:21Z Autumndancer 168015 5217389 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Ніжнявартаўск''' ({{lang-ru|Нижневартовск}}) — [[горад]] (з 1972 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ніжнявартаўскі раён|Ніжнявартаўскага раёна]] [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Насельніцтва 240,1 тыс. чал. ([[2005]]). Заснаваны ў [[1909]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Об]]. == Адукацыя і культура == * [[Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт]] == Эканоміка == Нафтаздабываючая прамысловасць. Горад з’яўляецца цэнтрам Саматлорскага нафтавага радовішча<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14|||136}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Цюменскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на ​​рацэ Об]] hjx1hcm6i12bb9urkitw2b1wlu1oewh 5217390 5217389 2026-10-13T11:34:49Z Autumndancer 168015 5217390 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Ніжнявартаўск''' ({{lang-ru|Нижневартовск}}) — [[горад]] (з 1972 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ніжнявартаўскі раён|Ніжнявартаўскага раёна]] [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Насельніцтва 240,1 тыс. чал. ([[2005]]). Заснаваны ў [[1909]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Об]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт]] == Эканоміка == Нафтаздабываючая прамысловасць. Горад з’яўляецца цэнтрам Саматлорскага нафтавага радовішча<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14|||136}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Цюменскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на ​​рацэ Об]] akxl5yipbgx2qemm6648jfiigg70zp0 10 23172 5217300 3096239 2026-10-13T10:07:49Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Шаблон:Этнас]] 5217300 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Этнас]] ej484djzbt3sl2ub6oj7f65myrka6he 0 23268 5217202 4657959 2026-10-13T07:52:57Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217202 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Традыцыйныя рэлігіі}} '''Культ про́дкаў''': адна з ранейшых формаў [[рэлігія|рэлігіі]], існасць якой — у пакланенні душам памерлых продкаў, якім прыпісваецца магчымасць уплываць на жыццё наступных пакаленняў. Пад культам продкаў разумеюць не толькі веру або асобныя вераванні ў боскасць продкаў, але і абрады (або цэлыя комплексы абрадаў) іх ушанавання. Звычайна да культу продкаў адносяць і звязаную з ім атрыбутыку, а таксама сістэму паводзін і народнай [[этыка|этыкі]]. Часта ў навуковай літаратуры культ продкаў тлумачыцца яшчэ шырэй — як наогул клопат пра памерлых, вера ў сямейных заступнікаў. У гэтым шырокім тлумачэнні культу продкаў ён прысутны ў маральна-паводзінскіх<!--поведенческий/паводзінскі — Крапіўненскі слоўнік (1953) Т.2. С.566.--> асновах сучаснага чалавека (шанаванне памерлых, наведванне могілак). == Гісторыя == Культ продкаў узнік у [[першабытнае грамадства|першабытнам грамадстве]]. З развіццём чалавецтва ён граў прыкметную ролю ў [[палітэізм|палітэістычных]] рэлігіях [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]], [[Старажытны Рым|рымлянаў]], а таксама праславян. З пашырэннем вялікіх сусветных рэлігій ([[хрысціянства]], [[іўдаізм]], [[іслам]], [[будызм]]) культ продкаў захоўваўся ў народных вераваннях. У заходняй хрысціянскай традыцыі «[[Дзень усіх святых]]» — рэха культу продкаў. У некаторых народаў культ продкаў лёг у аснову нацыянальных рэлігійных сістэм — [[індуізм]]у, [[канфуцыянства]], [[сінтаізм]]у. == Ва ўсходніх славян == Ва ўсходнеславянскіх народаў была шырока распаўсюджанай вера ў шанаванне памёрлых продкаў. Як адзначыў з гэтай нагоды [[этнаграфія|этнограф]] Дз. Зяленін (1878—1954) у сваёй «Усходнеславянскай этнаграфіі»: «''Магічныя абрады і культ мёртвых наогул выціснулі ва ўсходніх славян даўнейшы культ прыродных сіл''»<ref>Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография, М.:"Наука", 1991, стор. 411</ref>. З хрысціянізацыяй [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]] у новых традыцыйных святах і рытуалах захавалася шмат [[паганства|паганскіх]] рыс, звязаных з даўнейшым славянскім культам продкаў. Яны асабліва адчуваюцца ў [[Каляды|калядных]] павер’ях <ref>Культура і побут населення України, К.:"Либідь", 1991, С.196.</ref>, у прыватнасці, у<!-- «падрыхтоўцы і» незразумела як адразу рыхтаваць і шанаваць дзядоў :), мо «у шанаваніі дзядоў і падрыхтоўцы да Дзядоў» ці як.--> шанаванні '''дзядоў''' ([[украінская мова|укр.]] дід, дідух) — раданачальнікаў сям’і, а таксама ў абавязковых памінальных днях пасля [[Вялікдзень|Вялікадня]] — [[Радаўніца|Радаўніцы]] ('''грабкы́, Ра́дуныця, діды́''' ва ўкраінцаў). {{зноскі}} == Літаратура == * Народы мира. Историко-этнографический справочник. М.: Советская Энциклопедия, С. 586. * Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография, М.: Наука, 1991. * Культура і побут населення України, К.: Либідь, 1991. * Митрополит Іларіон (Іван Огієнко) Дохристиянські вірування українського народу, К.: Обереги, 1992. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлігія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў| ]] nlt0y0q4zig9u51dlkf2wvwb8qbdlg6 0 24047 5217162 3481182 2026-10-13T00:28:43Z Zadorenko V 175157 5217162 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вуктыл |арыгінальная назва = {{lang-ru|Вуктыл}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 63|lat_min = 52|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 57|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city(14000)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1984 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 12 682 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82146 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вуктыл''' ({{lang-ru|Вуктыл}}) — горад (з [[1989]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва 8,8 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1968]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Пячора (рака)|Пячора]], за 575 км ад [[Сыктыўкар]]а. Вуктыл сваім з'яўленнем і існаваннем абавязаны Вуктыльскаму нафтагазакандэнсатнаму радовішчу. У Вуктыле берэ пачатак газаправод «Ззянне Поўначы» (Вуктыл — [[Ухта]] — [[Таржок]]). Леспрамгас. Ля Вуктыла — нацыянальны парк «[[Югыдва]]». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Гарады Комі}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] h58x7vgwy42loxqucs6dr2gm488jjq7 5217163 5217162 2026-10-13T00:29:55Z Zadorenko V 175157 5217163 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вуктыл |арыгінальная назва = {{lang-ru|Вуктыл}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 63|lat_min = 52|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 57|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city(14000)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1984 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 12 682 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82146 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вуктыл''' ({{lang-ru|Вуктыл}}) — горад (з [[1989]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва 8,8 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1968]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Пячора (рака)|Пячора]], за 575 км ад [[Сыктыўкар]]а. Вуктыл сваім з'яўленнем і існаваннем абавязаны Вуктыльскаму нафтагазакандэнсатнаму радовішчу. У Вуктыле берэ пачатак газаправод «Ззянне Поўначы» (Вуктыл — [[Ухта]] — [[Таржок]]). Леспрамгас. Ля Вуктыла — нацыянальны парк «[[Югыдва]]». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] {{Гарады Комі}} s2jj7pi5if7cmfu4zpjddp9h627d1c7 0 24050 5217164 3481183 2026-10-13T00:32:45Z Zadorenko V 175157 5217164 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Емва |арыгінальная назва = {{lang-ru|Емва}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 62|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 50|lon_min = 51|lon_sec = |CoordAddon = type:city(15800)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1985 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 14 294 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82139 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 169200—169203 |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Емва''' ({{lang-ru|Емва}}) — [[горад]] (з [[1985]] г.) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Княжпагосцкі раён|Княжпагосцкага раёна]] [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Насельніцтва 10,5 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1941]] годзе. Размешчаны на рацэ [[Вым]], за 130 км ад [[Сыктыўкар]]а. Заводы: дрэўна-валакністых пліт, механічны. У раёне — лесанарыхтоўкі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Гарады Комі}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] qizegvcovh8udyzb4tyb8o0mzjsbbe0 0 24051 5217165 4947531 2026-10-13T00:35:17Z Zadorenko V 175157 5217165 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Інта |арыгінальная назва = {{lang-ru|Инта}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Inta_(Komi)_(1982).svg |сцяг = Flag of Inta.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 66|lat_min = 02|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 60|lon_min = 08|lon_sec = |CoordAddon = type:city(38300)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1954 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 169840 — 169849 |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Inta |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Інта''' ({{lang-ru|Инта}}) — горад (з [[1954]]) у [[Расія|Расіі]], абласнога падпарадкавання ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва — 18,7 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў 1940 годзе. Размешчаны на левым беразе ракі [[Рака Вялікая Інта|Вялікая Інта]] (прыток [[Пячора (рака)|Пячоры]]), за 608 км ад [[Сыктыўкар]]а. Аснова эканомікі — вуглездабываючая і вуглеўзбагачальная прамысловасць з развітай рамонтна-механічнай базай. Мясцовыя харчовая прамысловасць, энергетыка і сельская гаспадарка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Інта| ]] ri7x0iy1f4gpll8srrz6rb8zbreleac 0 24053 5217166 4818849 2026-10-13T00:35:38Z Zadorenko V 175157 5217166 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мікунь |арыгінальная назва = {{lang-ru|Микунь}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 62|lat_min = 21|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 50|lon_min = 04|lon_sec = |CoordAddon = type:city(11400)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1959 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82134 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Mikun |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мікунь''' ({{lang-ru|Микунь}}) — горад (з [[1959]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Усць-Вымскі раён|Усць-Вымскім раёне]] [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Насельніцтва 8,1 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1937]] годзе. Размешчаны за 96 км (па чыгунцы) ад [[Сыктыўкар]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1937 годзе]] anuf1wsbagfss9t1x9yncrzo45fzzjo 0 24063 5217167 4824877 2026-10-13T00:36:31Z Zadorenko V 175157 5217167 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пячора, значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Пячора |арыгінальная назва = {{lang-ru|Печора}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Pechora_(Komia)_(1983).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 65|lat_min = 07|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 57|lon_min = 07|lon_sec = |CoordAddon = type:city(47700)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1940 |ранейшыя імёны = |статус з = 1949 |плошча = 34 кв. |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 50-100 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 45 543<ref name="Росстат">[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::|tabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.] Федеральная служба государственной статистики</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 |DST = |тэлефонны код = +782142 |паштовы індэкс = 169600 |паштовыя індэксы = 169700 |аўтамабільны код = 11 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Pechora |сайт = http://pechoraonline.ru |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пячора''' ({{lang-ru|Печора}}) — [[горад]] (з 1949) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пячорскі раён|Пячорскага раёна]] [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Насельніцтва 33,7 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў 1942 годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Пячора (рака)|Пячора]], за 588 км (па чыгунцы) ад [[Сыктыўкар]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра]] (нар. [[1947]]) — беларускі археолаг. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ГЭС|Печо́ра|373}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1940 годзе]] si4e5i56q3g2lfbm0t6fqpw8t4dsen3 0 24078 5217168 4702347 2026-10-13T02:12:49Z Zadorenko V 175157 5217168 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Саснагорск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Сосногорск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Sosnogorsk_(Komia).png |сцяг = Flag_of_Sosnogorsk_(Komia).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 63|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 53|lon_min = 56|lon_sec = |CoordAddon = type:city(29200)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1955 |плошча = 16,5 тыс.{{крыніца?}} |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 27 899 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82149 |паштовы індэкс = 169500—169509 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Саснагорск''' ({{lang-ru|Сосногорск}}) — горад (з [[1955]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва 21,6 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1939]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Іжма]] (басейн [[Пячора (рака)|Пячоры]]), за 345 км ад [[Сыктыўкар]]а, за 15 км ад [[Ухта|Ухты]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Таццяна Іванаўна Прыгожая]] (нар. 1959) — беларускі палітык. * [[Аляксей Васільевіч Данільчанка]] (нар. 1959) — беларускі эканаміст. [[Доктар эканамічных навук]] (1999), [[прафесар]] (2007). {{Зноскі}}{{Гарады Комі}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1939 годзе]] 9qnkmxkwulgus5z9nrh2rts97sojern 0 24080 5217170 4841731 2026-10-13T02:16:06Z Zadorenko V 175157 5217170 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ухта |арыгінальная назва = {{lang-ru|Ухта}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Ukhta_(Komia)_(1979).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 63|lat_min = 34|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 53|lon_min = 42|lon_sec = |CoordAddon = type:city(126900)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1943 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8216 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 169300 |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ukhta |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ухта''' ({{lang-ru|Ухта}}) — горад (з [[1943]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва 77,1 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1929]] годзе. Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы Рэспублікі Комі, на спадзіста-увалістым, узгорыстым плато, раздзеленым рэкамі і ручаямі басейна ракі [[Іжма|Іжмы]]. Нафтаперапрацоўчы завод, механічны завод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1929 годзе]] 6sz9v7cukkruvm9u8n7ob3n5nyayd7o 0 24083 5217169 4462990 2026-10-13T02:14:46Z Zadorenko V 175157 5217169 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Усінск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Усинск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Usinsk_(Komia).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 65|lat_min = 59|lat_sec = 59.18 |lon_dir = |lon_deg = 57|lon_min = 32|lon_sec = 29.12 |CoordAddon = type:city(45200)_region:RU |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Комі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1984 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 67 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}50 800 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 82144 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 169710, 169711, 169712 |аўтамабільны код = 11, 111 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Usinsk |сайт = http://city.usinsk.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Усінск''' ({{lang-ru|Усинск}}) — горад (з [[1984]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Насельніцтва 31,1 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1966]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Уса (прыток Пячоры)|Уса]], каля яе ўпадзення ў [[Пячора (рака)|Пячору]], за 757 км ад [[Сыктыўкар]]а. Нафтавая прамысловасць, газаперапрацоўчы завод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] 19efu9mq6gewp2lwzgg133pn2t8v0c4 0 26252 5217093 5163507 2026-10-12T21:12:07Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217093 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Орда}} {{Мастак |імя = Напалеон Орда |імя пры нараджэнні = Напалеон Мацей Тадэвуш Орда |партрэт =Napoleon Orda (58971).jpg |дата нараджэння = |дата смерці = |жанр =[[жывапіс]] (малюнак) |вікісховішча = |месца нараджэння= }} '''Напалеон Орда''' ({{lang-pl|Napoleon Mateusz Tadeusz Orda}}; {{ДН|11|2|1807}}, в. [[Варацэвічы]] Кобрынскага павета Гродзенскай губерні — {{ДС|26|4|1883}}, {{МС|Варшава||}}, [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[мастак]], кампазітар, піяніст і педагог. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === [[Файл:Юзэфа з Бутрымовічаў Орда.jpg|міні|злева|Маці Юзэфа з Бутрымовічаў Орда.]] Нарадзіўся [[11 лютага]] [[1807]] года ў радавым маёнтку [[Варацэвічы]] [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынер-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з’яўляўся [[Маршалак павятовы|маршалкам]] [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павета]]. Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. З існых крыніц дакладна невядома<ref name="nestyarchuk18">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=18|isbn=}}</ref>, ці былі ў іх доме [[гувернёр]]ы; хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцця была маці — Юзафіна, дачка пінскага суддзі і мечніка [[Мацей Бутрымовіч|Мацея Бутрымовіча]]. Яна валодала [[французская мова|французскай мовай]] і была таленавітай піяністкай<ref name="nestyarchuk18" />. Юзафіна вучылася граць на клавіры ў запрошанага ў нясвіжскі тэатр чэшскага кампазітара і клавесініста [[Францішак Яржомбка|Францішка Яржомбкі]]<ref>Дадиомова О. Указ. соч.{{удакладніць}} С. 113.</ref>. А першыя ўрокі ігры на фартэпіяна свайму сыну, будучаму кампазітару, яна дала сама. === Далейшае жыццё: паўстанне, эміграцыя і вяртанне на Радзіму === Скончыў [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкую гімназію]]. У 1823 годзе паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]]. Але за ўдзел у тайным студэнцкім таварыстве «[[Заране]]» быў арыштаваны і выключаны з універсітэта. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]], падчас якога камандаваў партызанскай адзінкай, атрымаў чын капітана і быў узнагароджаны крыжом [[Virtuti Militari]] за бітву пад [[Коцк]]ам. Пасля падаўлення паўстання эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Там пазнаёміўся з [[Фрыдэрык Шапен|Фрэдэрыкам Шапенам]], у якога браў урокі музыкі. Напісаў шэраг твораў для [[фартэпіяна]] (рамансы, паланэзы, серэнады, мазуркі). У сярэдзіне 1830-х гадоў — дырэктар Італьянскай оперы ў Парыжы. Вучыўся ў студыі [[П. Жэрар]]а ў [[Парыж]]ы і ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. З 1856 года жыве ў Варацэвічах, [[Гродна|Гродне]], на Валыні. Пакінуў па сабе архітэктурныя замалёўкі вёсак, маёнткаў, замкаў, палацаў, гарадоў [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]]. === Напалеон Орда і Гродна === Некаторыя даследчыкі лічаць, што Орда жыў у Гродне ў 1863—64 гадах. Дакладна вядома, што з 15 мая 1866 па красавік 1867 ён знаходзіўся ў [[Гродзенская турма|гродзенскай турме]] па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні 1863 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/napaleon-orda/|title=Н - Напалеон Орда. 5 фактаў пра мастака, што быў гродзенцам не заўжды па сваёй волі|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2024-02-27|access-date=2024-02-27}}</ref>. Як мінімум тры малюнкі Орды зробленыя з двара гродзенскай вязніцы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/9093|title=Топ-7 палітвязняў гарадзенскай турмы – Твой стыль|date=2012-11-16|access-date=2024-02-27|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119182710/https://styl.hrodna.life/archive/9093|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя гродзенскія малюнкі Орда, верагодна, маляваў па памяці, знаходзячыся пазней у [[Кобрын]]е. Іншыя, імаверна, былі намаляваныя з тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. Гэта адбывалася ў час знаходжання ў гродзенскай турме, калі мастак захварэў і быў пераведзены ў шпіталь, які знаходзіўся ў замку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2022/12/01/grodno-sam-i-o-sebe/|title=“Гродно сам и о себе” – выставка видов города последних 100 лет работает в Новом замке|last=HL|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2022-12-01|access-date=2024-02-27}}</ref>. Агулам ён намаляваў больш за 30 відарысаў з выявамі архітэктурных збудаванняў Гродна: як адметных помнікаў, так і шараговай забудовы<ref>{{Артыкул|аўтар=Вітаўт Чаропка|загаловак=Творчы геній Напалеона Орды|год=2007|выданне=Беларускі Гістарычны Часопіс|нумар=2}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/collections/orda/hrodnamensk/%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96.html|title=Беларусь у малюнках Напалеона Орды: Гродзенская і Мінская губерні|website=pawet.net|access-date=2024-02-27}}</ref>. У час побыту ў Гродне Орда спыняўся ў доме Румеляў на вуліцы Манастырскай. Ён стаяў у двары сённяшняга дома па вуліцы Давыда Гарадзенскага, 2, недалёка ад Свята-Раства-Багародзіцкай царквы. Сям’я Румеляў мела там вялікі двор з садам. Пра Орду ўзгадваў у сваіх мемуарах Юліуш Румель<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://supron-licvin.livejournal.com/139432.html|title=Які быў гродзенскі адрас Напалеона Орды?|first=Мечыслаў|last=Супрон|website=supron-licvin.livejournal.com|access-date=2024-02-27|last2=supron_licvin|first2=Блог гарадзенскага краязнаўцы}}</ref>. Далейшы лёс таксама быў звязаны з Гроднам: у рапарце пінскага спраўніка мінскаму губернатару ад 7 красавіка 1880 года напісана, што ''«па вяртанні ў Расію па недаказанасці праў дваранства Напалеон Орда залічаны да мяшчан горада Гродна»''<ref name=":0" />. == Творчасць == Наведаў шмат мясцін Беларусі, [[Украіна|Украіны]], [[Польшча|Польшчы]], Літвы. Замалёўваў пейзажы і будынкі, звязаныя з жыццём вядомых людзей. Даў абяцанне намаляваць усе замкі Беларусі, пакуль яны не разбурыліся. == Уплыў на культуру == Выявы [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага]] замкаў, замаляваныя Напалеонам Ордам, былі выкарыстаны для афармлення беларускіх грашовых купюраў. == Памяць == [[Файл:Napaleon Orda (silver coin, reverse).gif|thumb|Памятная манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|НБ Беларусі]], прысвечаная 200-годдзю з народзінаў Напалеона Орды.]] Імем Напалеона Орды названы вуліцы ў [[Мінск]]у<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Мінску з’явіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 |date=29 верасня 2011 }} // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 2 ліпеня 2007.</ref>, [[Брэст|Брэсце]] і [[Гродна|Гродне]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=55051 У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 20 мая 2011.</ref>. У верасні [[2018]] года імя Напалеона Орды прысвоена Пінскай мастацкай школе<ref>[https://www.sb.by/articles/pinskoy-khudozhestvennoy-shkole-prisvoeno-imya-napoleona-ordy.html Пинской художественной школе присвоено имя Наполеона Орды] {{ref-ru}}</ref>. Выява [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]] [[Радзівілы|Радзівілаў]] рукі мастака была змешчана на другой па намінале беларускай банкноце ўзору 2000 года ([[100 000 беларускіх рублёў|100 000 рублёў]]). У [[1997]] годзе ў цэнтры горада [[Іванава]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] пастаўлены адзіны ў Еўропе помнік Напалеону Орду (скульптар І. Голубеў, архітэктар [[В. Касяк]]). Дзейнічае [[Раённы музейны комплекс Напалеона Орды]] ў вёсцы [[Варацэвічы]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]]. 26 лістапада 2021 года была адкрыта для наведвальнікаў адноўленая сядзіба Ордаў ва ўрочышчы Чырвоны Двор, дзе нарадзіўся Напалеон Орда<ref>{{cite web|url=http://napoleon.museum.by/node/59931|title=Открытие экспозиции «Усадебный дом Наполеона Орды в урочище Красный Двор»|lang=ru|date=27 студзеня 2022|access-date=10 лютага 2023|archive-date=10 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210061118/http://napoleon.museum.by/node/59931|url-status=dead}}</ref>. 200-годдзе: * У лютым [[2007]] года былі выпушчаны памятныя сярэбраныя (20 рублёў, 5 тысяч штук) і медна-нікелевыя (1 рубель, 7 тысяч штук) манеты «Напалеон Орда. 200 год», прысвечаныя юбілею мастака і кампазітара<ref>{{cite web|datepublished=05.02.2007|url=http://www.belta.by/by/print?id=136300|title=Нацбанк Беларусі 6 лютага 2007 года ўводзіць у абарачэнне памятныя манеты «Напалеон Орда. 200 год»|publisher=БЕЛТА|accessdate=15 августа 2008|lang=be|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122232225/http://www.belta.by/by/print?id=136300|archivedate=2010-01-22}}</ref>. * У культурна-асветніцкім цэнтры сучаснага мастацтва імя Язэпа Драздовіча праходзіла выстаўка па выніках пленэру, які праходзіў на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]] з 25 снежня, прысвечаная 200-годдзю з дня нараджэння Напалеона Орды<ref>{{Cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2007/09/25/svet-napaleona-ordyi-vachyima-belaruskih-mastakow/ |title=Свет Напалеона Орды вачыма беларускіх мастакоў |access-date=2 ліпеня 2019 |archive-date=4 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104131910/http://news.vitebsk.cc/2007/09/25/svet-napaleona-ordyi-vachyima-belaruskih-mastakow/ |url-status=dead }}</ref>. [[11 лютага]] [[2010]] года кампанія [[Google]] адзначыла народзіны Напалеона Орды, змясціўшы [[Google Doodle|адмысловае лога]] з малюнкам мастака [[палац Чацвярцінскіх (Гродна)|палаца Чацвярцінскіх]] у [[Гродна]] на сваім пошукавым сэрвісе<ref>[http://www.euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415150833/http://euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ |date=15 красавіка 2012 }} // [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], 11 лютага 2010.</ref>. <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Працы Напалеона Орды"> Файл:Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (N. Orda, 1877) (2).jpg|[[Бялынічы]], касцёл і манастыр [[кармеліты|кармелітаў]] Файл:Orda Troki.jpg|[[Тракай|Трокі]] ([[1877]]) Файл:MohylewNO.jpg|[[Магілёў]] ([[1877]]) Файл:Dukora.jpg|Дукора, палац [[Агінскія|Агінскіх]] Файл:Tyskievic Palace in Lahojsk by Napoleon Orda (5356914).jpg|[[Лагойск]] Файл:Werki1877.jpg|[[Вяркяйскі палац]], [[Вільнюс|Вільня]] Файл:Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1877).jpg|[[Мірскі замак]] ([[1876]]) Файл:Orda Kazimierz.jpg|Руіны замка ў [[Казімеж Дольны|Казімежы]] ([[1870]]) Файл:Horadnia, Haradnica, Čaćviarcinski. Горадня, Гарадніца, Чацьвярцінскі (N. Orda, 1861-69).jpg|Палац Чацвярцінскіх у [[Гродна|Гродне]] ([[1861]]-[[1869]]) </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Napoleon Orda}} * [http://szliachta.org/p07_art/orda01-05/orda01.html Напалеон Орда ў Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111111437/http://szliachta.org/p07_art/orda01-05/orda01.html |date=11 студзеня 2012 }} * [http://pawet.net/collections/orda/Напалеон_Орда.html Напалеон Орда на pawet.net] * [http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ Падарожжы Напалеона Орды на мапе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929153615/http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ |date=29 верасня 2011 }} * [http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111211014951/http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ |date=11 снежня 2011 }} * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/orda.html ОРДА Напалеон] * [http://harodnia.com/h02.php Гродна на малюнках Напалеона Орды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517025151/http://harodnia.com/h02.php |date=17 мая 2011 }} * [http://imago.by/album-raz/orda-k.html Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды на imago.by] * {{YouTube|title = Мастацкі подзвіг Напалеона Орды|id = RZRVdtlPmsU}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Орда Напалеон}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Піяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іванаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Напалеон Орда| ]] lusdeomdpza58w9lwvjwp6gsi12dyb5 5217293 5217093 2026-10-13T09:50:03Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217293 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Орда}} {{Мастак |імя = Напалеон Орда |імя пры нараджэнні = Напалеон Мацей Тадэвуш Орда |партрэт =Napoleon Orda (58971).jpg |дата нараджэння = |дата смерці = |жанр =[[жывапіс]] (малюнак) |вікісховішча = |месца нараджэння= }} '''Напалеон Орда''' ({{lang-pl|Napoleon Mateusz Tadeusz Orda}}; {{ДН|11|2|1807}}, в. [[Варацэвічы]] Кобрынскага павета Гродзенскай губерні — {{ДС|26|4|1883}}, {{МС|Варшава||}}, [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[мастак]], кампазітар, піяніст і педагог. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === [[Файл:Юзэфа з Бутрымовічаў Орда.jpg|міні|злева|Маці Юзэфа з Бутрымовічаў Орда.]] Нарадзіўся [[11 лютага]] [[1807]] года ў радавым маёнтку [[Варацэвічы]] [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынер-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з’яўляўся [[Маршалак павятовы|маршалкам]] [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павета]]. Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. З існых крыніц дакладна невядома<ref name="nestyarchuk18">{{Кніга|аўтар=Л. М. Несцярчук. |загаловак=Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом|месца=Мн.|выдавецтва=Маст. літ.|год=2009|старонкі=18|isbn=}}</ref>, ці былі ў іх доме [[гувернёр]]ы; хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцця была маці — Юзафіна, дачка пінскага суддзі і мечніка [[Мацей Бутрымовіч|Мацея Бутрымовіча]]. Яна валодала [[французская мова|французскай мовай]] і была таленавітай піяністкай<ref name="nestyarchuk18" />. Юзафіна вучылася граць на клавіры ў запрошанага ў нясвіжскі тэатр чэшскага кампазітара і клавесініста [[Францішак Яржомбка|Францішка Яржомбкі]]<ref>Дадиомова О. Указ. соч.{{удакладніць}} С. 113.</ref>. А першыя ўрокі ігры на фартэпіяна свайму сыну, будучаму кампазітару, яна дала сама. === Далейшае жыццё: паўстанне, эміграцыя і вяртанне на Радзіму === Скончыў [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкую гімназію]]. У 1823 годзе паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]]. Але за ўдзел у тайным студэнцкім таварыстве «[[Заране]]» быў арыштаваны і выключаны з універсітэта. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]], падчас якога камандаваў партызанскай адзінкай, атрымаў чын капітана і быў узнагароджаны крыжом [[Virtuti Militari]] за бітву пад [[Коцк]]ам. Пасля падаўлення паўстання эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Там пазнаёміўся з [[Фрыдэрык Шапен|Фрэдэрыкам Шапенам]], у якога браў урокі музыкі. Напісаў шэраг твораў для [[фартэпіяна]] (рамансы, паланэзы, серэнады, мазуркі). У сярэдзіне 1830-х гадоў — дырэктар Італьянскай оперы ў Парыжы. Вучыўся ў студыі [[П. Жэрар]]а ў [[Парыж]]ы і ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. З 1856 года жыве ў Варацэвічах, [[Гродна|Гродне]], на Валыні. Пакінуў па сабе архітэктурныя замалёўкі вёсак, маёнткаў, замкаў, палацаў, гарадоў [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]]. === Напалеон Орда і Гродна === Некаторыя даследчыкі лічаць, што Орда жыў у Гродне ў 1863—64 гадах. Дакладна вядома, што з 15 мая 1866 па красавік 1867 ён знаходзіўся ў [[Гродзенская турма|гродзенскай турме]] па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні 1863 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/napaleon-orda/|title=Н - Напалеон Орда. 5 фактаў пра мастака, што быў гродзенцам не заўжды па сваёй волі|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2024-02-27|access-date=2024-02-27}}</ref>. Як мінімум тры малюнкі Орды зробленыя з двара гродзенскай вязніцы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/9093|title=Топ-7 палітвязняў гарадзенскай турмы – Твой стыль|date=2012-11-16|access-date=2024-02-27|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119182710/https://styl.hrodna.life/archive/9093|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя гродзенскія малюнкі Орда, верагодна, маляваў па памяці, знаходзячыся пазней у [[Кобрын]]е. Іншыя, імаверна, былі намаляваныя з тэрыторыі [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]]. Гэта адбывалася ў час знаходжання ў гродзенскай турме, калі мастак захварэў і быў пераведзены ў шпіталь, які знаходзіўся ў замку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2022/12/01/grodno-sam-i-o-sebe/|title=“Гродно сам и о себе” – выставка видов города последних 100 лет работает в Новом замке|last=HL|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2022-12-01|access-date=2024-02-27}}</ref>. Агулам ён намаляваў больш за 30 відарысаў з выявамі архітэктурных збудаванняў Гродна: як адметных помнікаў, так і шараговай забудовы<ref>{{Артыкул|аўтар=Вітаўт Чаропка|загаловак=Творчы геній Напалеона Орды|год=2007|выданне=Беларускі Гістарычны Часопіс|нумар=2}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/collections/orda/hrodnamensk/%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96.html|title=Беларусь у малюнках Напалеона Орды: Гродзенская і Мінская губерні|website=pawet.net|access-date=2024-02-27}}</ref>. У час побыту ў Гродне Орда спыняўся ў доме Румеляў на вуліцы Манастырскай. Ён стаяў у двары сённяшняга дома па вуліцы Давыда Гарадзенскага, 2, недалёка ад Свята-Раства-Багародзіцкай царквы. Сям’я Румеляў мела там вялікі двор з садам. Пра Орду ўзгадваў у сваіх мемуарах Юліуш Румель<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://supron-licvin.livejournal.com/139432.html|title=Які быў гродзенскі адрас Напалеона Орды?|first=Мечыслаў|last=Супрон|website=supron-licvin.livejournal.com|access-date=2024-02-27|last2=supron_licvin|first2=Блог гарадзенскага краязнаўцы}}</ref>. Далейшы лёс таксама быў звязаны з Гроднам: у рапарце пінскага спраўніка мінскаму губернатару ад 7 красавіка 1880 года напісана, што ''«па вяртанні ў Расію па недаказанасці праў дваранства Напалеон Орда залічаны да мяшчан горада Гродна»''<ref name=":0" />. == Творчасць == Наведаў шмат мясцін Беларусі, [[Украіна|Украіны]], [[Польшча|Польшчы]], Літвы. Замалёўваў пейзажы і будынкі, звязаныя з жыццём вядомых людзей. Даў абяцанне намаляваць усе замкі Беларусі, пакуль яны не разбурыліся. == Уплыў на культуру == Выявы [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага]] замкаў, замаляваныя Напалеонам Ордам, былі выкарыстаны для афармлення беларускіх грашовых купюраў. == Памяць == [[Файл:Napaleon Orda (silver coin, reverse).gif|thumb|Памятная манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|НБ Беларусі]], прысвечаная 200-годдзю з народзінаў Напалеона Орды.]] Імем Напалеона Орды названы вуліцы ў [[Мінск]]у<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Мінску з’явіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929171141/http://nn.by/index.php?c=ar&i=9920 |date=29 верасня 2011 }} // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 2 ліпеня 2007.</ref>, [[Брэст|Брэсце]] і [[Гродна|Гродне]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=55051 У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 20 мая 2011.</ref>. У верасні [[2018]] года імя Напалеона Орды прысвоена Пінскай мастацкай школе<ref>[https://www.sb.by/articles/pinskoy-khudozhestvennoy-shkole-prisvoeno-imya-napoleona-ordy.html Пинской художественной школе присвоено имя Наполеона Орды] {{ref-ru}}</ref>. Выява [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]] [[Радзівілы|Радзівілаў]] рукі мастака была змешчана на другой па намінале беларускай банкноце ўзору 2000 года ([[100 000 беларускіх рублёў|100 000 рублёў]]). У [[1997]] годзе ў цэнтры горада [[Іванава]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] пастаўлены адзіны ў Еўропе помнік Напалеону Орду (скульптар І. Голубеў, архітэктар [[В. Касяк]]). Дзейнічае [[Раённы музейны комплекс Напалеона Орды]] ў вёсцы [[Варацэвічы]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]]. 26 лістапада 2021 года была адкрыта для наведвальнікаў адноўленая сядзіба Ордаў ва ўрочышчы Чырвоны Двор, дзе нарадзіўся Напалеон Орда<ref>{{cite web|url=http://napoleon.museum.by/node/59931|title=Открытие экспозиции «Усадебный дом Наполеона Орды в урочище Красный Двор»|lang=ru|date=27 студзеня 2022|access-date=10 лютага 2023|archive-date=10 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210061118/http://napoleon.museum.by/node/59931|url-status=dead}}</ref>. 200-годдзе: * У лютым [[2007]] года былі выпушчаны памятныя сярэбраныя (20 рублёў, 5 тысяч штук) і медна-нікелевыя (1 рубель, 7 тысяч штук) манеты «Напалеон Орда. 200 год», прысвечаныя юбілею мастака і кампазітара<ref>{{cite web|datepublished=05.02.2007|url=http://www.belta.by/by/print?id=136300|title=Нацбанк Беларусі 6 лютага 2007 года ўводзіць у абарачэнне памятныя манеты «Напалеон Орда. 200 год»|publisher=БЕЛТА|accessdate=15 августа 2008|lang=be|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122232225/http://www.belta.by/by/print?id=136300|archivedate=2010-01-22}}</ref>. * У культурна-асветніцкім цэнтры сучаснага мастацтва імя Язэпа Драздовіча праходзіла выстаўка па выніках пленэру, які праходзіў на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]] з 25 снежня, прысвечаная 200-годдзю з дня нараджэння Напалеона Орды<ref>{{Cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2007/09/25/svet-napaleona-ordyi-vachyima-belaruskih-mastakow/ |title=Свет Напалеона Орды вачыма беларускіх мастакоў |access-date=2 ліпеня 2019 |archive-date=4 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104131910/http://news.vitebsk.cc/2007/09/25/svet-napaleona-ordyi-vachyima-belaruskih-mastakow/ |url-status=dead }}</ref>. [[11 лютага]] [[2010]] года кампанія [[Google]] адзначыла народзіны Напалеона Орды, змясціўшы [[Google Doodle|адмысловае лога]] з малюнкам мастака [[палац Чацвярцінскіх (Гродна)|палаца Чацвярцінскіх]] у [[Гродна]] на сваім пошукавым сэрвісе<ref>[http://www.euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415150833/http://euroradio.fm/by/1122/subscr/43945/ |date=15 красавіка 2012 }} // [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], 11 лютага 2010.</ref>. <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Працы Напалеона Орды"> Файл:Church in Bialynicy by Napoleon Orda (5356950).jpg|[[Бялынічы]], касцёл і манастыр [[кармеліты|кармелітаў]] Файл:Orda Troki.jpg|[[Тракай|Трокі]] ([[1877]]) Файл:MohylewNO.jpg|[[Магілёў]] ([[1877]]) Файл:Dukora.jpg|Дукора, палац [[Агінскія|Агінскіх]] Файл:Tyskievic Palace in Lahojsk by Napoleon Orda (5356914).jpg|[[Лагойск]] Файл:Werki1877.jpg|[[Вяркяйскі палац]], [[Вільнюс|Вільня]] Файл:Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1877).jpg|[[Мірскі замак]] ([[1876]]) Файл:Orda Kazimierz.jpg|Руіны замка ў [[Казімеж Дольны|Казімежы]] ([[1870]]) Файл:Horadnia, Haradnica, Čaćviarcinski. Горадня, Гарадніца, Чацьвярцінскі (N. Orda, 1861-69).jpg|Палац Чацвярцінскіх у [[Гродна|Гродне]] ([[1861]]-[[1869]]) </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Napoleon Orda}} * [http://szliachta.org/p07_art/orda01-05/orda01.html Напалеон Орда ў Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111111437/http://szliachta.org/p07_art/orda01-05/orda01.html |date=11 студзеня 2012 }} * [http://pawet.net/collections/orda/Напалеон_Орда.html Напалеон Орда на pawet.net] * [http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ Падарожжы Напалеона Орды на мапе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929153615/http://vandrouka.by/2011/puteshestviya-napoleona-ordyi/ |date=29 верасня 2011 }} * [http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111211014951/http://vandrouka.by/2011/vorotsevichi-muzey-napoleona-ordyi/ |date=11 снежня 2011 }} * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/orda.html ОРДА Напалеон] * [http://harodnia.com/h02.php Гродна на малюнках Напалеона Орды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517025151/http://harodnia.com/h02.php |date=17 мая 2011 }} * [http://imago.by/album-raz/orda-k.html Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды на imago.by] * {{YouTube|title = Мастацкі подзвіг Напалеона Орды|id = RZRVdtlPmsU}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Орда Напалеон}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Піяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іванаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Напалеон Орда| ]] enh8ak93ax7hyvdzbj58ul8p5ksv9x6 0 26561 5216991 5179564 2026-10-12T16:11:15Z ~2026-54788-34 175373 /* Памерлі */ 5216991 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''8 мая''' ('''8 траўня''') — сто дваццаць восьмы (сто дваццаць дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:German instrument of surrender2.jpg|thumb|150px|Акт капітуляцыі Германіі]] * [[1654]]: Падпісаннем Вестмінстэрскага дагавора скончылася Першая англа-галандская вайна. * [[1921]]: У [[Швецыя|Швецыі]] адменена смяротная кара. * [[1943]]: [[Трагедыя ў Налібоках]], расправа савецкіх партызан над вясковымі жыхарамі. * [[1944]]: Савецкія войскі ўзялі [[Севастопаль]]. * [[1945]]: Прадстаўнікі [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзных дзяржаў]] падпісалі ў Карлсхорсце (прыгарадзе [[Берлін]]а) [[Акт капітуляцыі Германіі|Акт аб безумоўнай капітуляцыі нацысцкай Германіі]]. * [[1949]]: На тэрыторыі [[Трэптаў-парк]]а ў [[Берлін]]е адкрыты помнік воінам [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], якія загінулі ў баях з нацызмам. * [[1965]]: Прысвоена званне [[Гарады-героі|горада-героя]] [[Масква|Маскве]], [[Ленінград]]у, [[Кіеў|Кіеву]], [[Валгаград]]у, Севастопалю, [[Адэса|Адэсе]], а таксама звання крэпасці-героя [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. * [[1965]]: У Маскве адкрыты Цэнтральны музей Узброеных Сіл СССР. * [[1967]]: У Маскве, ля Крамлёўскай сцяны, адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Магіла Невядомага салдата». * [[1984]]: [[СССР]] прыняў рашэнне аб байкоце [[Летнія Алімпійскія гульні 1984|летніх Алімпійскіх гульняў]] у [[Лос-Анджэлес]]е. * [[1993]]: [[Ленакс Льюіс]] выйграў сусветны чэмпіянат бокса ў цяжкой вазе супраць Тоні Такера. * [[2008]]: Зацверджана кандыдатура [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] на пасаду прэм’ер-міністра [[Расія|Расіі]]. == Нарадзіліся == [[Файл:HarryTruman.jpg|thumb|120px|left|Гары Трумэн]] * [[1220]]: [[Аляксандр Неўскі|Аляксандр Яраславіч]], вялікі князь уладзімірскі * [[1609]]: [[Райнер Брокман]], святар, перакладчык, паэт * [[1842]]: [[Эміль Хрысціян Хансен]], дацкі батанік * [[1881]]: [[Іаан (Пашын)]], беларускі праваслаўны дзеяч * [[1883]]: [[Сцяпан Некрашэвіч]], акадэмік [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]] * [[1884]]: [[Гары Трумэн]], 33-і прэзідэнт ЗША * [[1885]]: [[Шарль Дзюлен]], французскі акцёр і рэжысёр * [[1895]]: [[Георг Мухэ]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Фернандэль]], французскі [[акцёр]] * [[1905]]: [[Караль Борсук]], польскі матэматык * [[1906]]: [[Раберта Раселіні]], італьянскі кінарэжысёр * [[1927]]: [[Юрый Уладзіміравіч Сідараў|Юрый Сідараў]], беларускі акцёр (пам. 9.1.2004) * [[1928]]: [[Манфрэд Герлах]], апошні старшыня Дзяржсавета [[ГДР]] * [[1929]]: [[Ана Атэрлі]], партугальская паэтэса * [[1935]]: [[Джэк Чарльтан]], англійскі футбаліст * [[1937]]: [[Томас Пінчан]], амерыканскі пісьменнік * [[1961]]: [[Андрэа Полак]], нямецкая плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[Выява:Paul Gauguin 111.jpg|thumb|120px|left|Поль Гаген]] * [[685]]: [[Бенедыкт II (Папа Рымскі)|Бенедыкт II, Папа Рымскі]] * [[1243]]: [[Еўфрасіння Пскоўская]], князёўна полацкая, княгіня пскоўская, святая праваслаўнай царквы (нар. ~1170-1180) * [[1551]]: [[Барбара Радзівіл]], каралева польская і вялікая княгіня літоўская (6.12.1520) * [[1697]]: [[Гаспар дэ Танд]], французскі пісьменнік, падарожнік * [[1733]]: [[Бернар Пікар]], мастак * [[1782]]: [[Себасцьян Жазэ дэ Карвалу э Мелу Памбал]], партугальскі дзяржаўны дзеяч * [[1785]]: [[П'етра Лонгі]], італьянскі мастак * [[1794]]: [[Антуан Лавуазье]], французскі [[хімік]] * [[1842]]: [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль]], французскі падарожнік, акіянограф * [[1880]]: [[Гюстаў Флабер]], французскі [[пісьменнік]] (нар. 12.12.1821) * [[1903]]: [[Поль Гаген]], французскі [[мастак]] (нар. 7.6.1848) * [[1980]]: [[Фарухру Парса]], іранскі палітычны дзеяч * [[1982]]: [[Жыль Вільнёў]], канадскі гоншчык * [[1995]]: [[Дэн Лідзюнь]], кітайская спявачка (нар. 29.12.1953). * [[1998]]: [[Ёханес Коткас]], эстонскі барэц класічнага стылю * [[2017]]: [[Мікола Якаўлевіч Аўрамчык]], беларускі пісьменнік * [[2019]]: [[Яўген Крылатаў]], савецкі і расійскі кампазітар (нар. 23.2.1934) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} Дзень памяці і прымірэння * Сусветны дзень Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945]]. <noinclude> {{commons|Category:8 May}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|508]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 мая| ]] 9z98towx3kpaghskfuwgiz0prpfga7p 0 28072 5217046 5063285 2026-10-12T20:02:25Z Змітрок Бядуля 175208 Крыніца ЭГБ т. 4 (с. 194), пераемнасць з Нясвіжскай беларускай гімназіяй (ЭГБ т. 5), вядомыя навучэнцы, катэгорыя «Зніклі ў 1931 годзе» 5217046 wikitext text/x-wiki {{Школа}} [[Файл:Настаўнікі Клецкай гімназіі.jpg|thumb|Настаўнікі Клецкай гімназіі ў 1931 годзе. Другі злева — [[Мікалай Чарнецкі]]]] '''Клецкая беларуская гімназія''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Клецк]]у, якая існавала ў 1924—1931 гадах<ref name="egb4"/>. == Гісторыя == Заснавана ў 1924 годзе ініцыятывай беларускай грамадскасці Клецка і навакольных вёсак з дазволу польскіх улад. Утрымлівалася на ахвяраванні і аплаты за навучанне. Дырэктарам быў [[Рыгор Юстынавіч Якубёнак|Рыгор Якубёнак]]<ref name="egb4"/>. Паводле «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі», летам 1924 года [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]] атрымаў канцэсію на арганізацыю беларускай гімназіі ў Клецку, куды перавялі 1—4-ы класы [[Нясвіжская беларуская гімназія|Нясвіжскай беларускай гімназіі]]<ref name="egb5gym"/>. Прымаліся вучні, якія скончылі 4 класы народнага вучылішча. Выпускныя экзамены навучэнцы здавалі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай]] або [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскай]] гімназіях. За час існавання гімназія выпусціла 3 патокі абітурыентаў, каля 20 атрымалі пасведчанні пра сярэднюю адукацыю. У 1924/25 навучальным годзе займалася 58 юнакоў і дзяўчат у 1—4-м класах і 20 у падрыхтоўчым, у асноўным дзеці местачкоўцаў, сялян з вёсак ваколіц Клецка і Стаўбцоўскага павета. У 1925/26 — 78 вучняў у 1—5-м класах і 20 у падрыхтоўчым, у 1930/31 — 160 вучняў у 1—8-м класах з усёй [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Для маламаёмных сялянскіх дзяцей адкрыты тры інтэрнаты, іх вызвалялі ад платы за навучанне. Выкладчыкамі працавалі В. Арэнь, [[Мікалай Чарнецкі|М. Чарнецкі]], В. Сініцына, В. Русак, Я. Драчан, М. Рудакевіч. А. Кішкель, Ю. Мушкат, [[Антон Міхайлавіч Валынчык|А. Валынчык]]<ref name="egb4"/>{{sfn|Сокал|1994|}}, Ганна Малойла і іншыя. Пры гімназіі быў літаратурны гурток, які пазней пераўтварыўся ў лiтаратурна-мастацкi, а таксама хор і аркестр<ref name="egb4"/>. У канцы 1920-х гадоў у гімназію паступова пранікала палітызацыя, якая спачатку мела нацыянальна-адраджэнскі характар. У 1928 годзе створана падпольная камсамольская арганізацыя, гімназісты падтрымлівалі сувязь з Беларускім сялянска-работніцкім клубам «Змаганне». У 1929 годзе гімназію папоўніла група гімназістаў, выключаных за рэвалюцыйную дзейнасць з Віленскай, Навагрудскай і [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай]] гімназій. На тэрыторыі сучаснага Клецкага раёна ў 19 вёсках навучэнцы гімназіі стварылі камуністычныя ячэйкі, у якіх было 88 камсамольцаў. У жніўні 1931 года [[дэфензіва]] выкрыла падпольную дзейнасць навучэнцаў гімназіі і правяла арышты. Гімназія была закрыта. У канцы 1932 года адбыліся судовыя працэсы, больш за 20 гімназістаў засуджаны на розныя тэрміны турэмнага зняволення<ref name="egb4"/>{{sfn|Сокал|1994|}}. == Вядомыя навучэнцы == * [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Міхал Вітушка]] (нар. 1907) — вайсковы і палітычны дзеяч * [[Васіль Кендыш]] (1908—2003) — грамадскі дзеяч, вучыўся ў 1924—1929 гадах * [[Анатоль Іверс]] (1912—1999) — паэт, выключаны з гімназіі ў 1929 годзе * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі]] (1911—2002) — дзеяч культуры, вучыўся ў 1929—1930 гадах * [[Зміцер Чайкоўскі]] (1912—2002) — мастак, вайсковы дзеяч, вучыўся з 1926 года * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч]] (1919—1987) — грамадскі дзеяч * [[Анатоль Рыгоравіч Марэніч]] (1919—2013) — архітэктар, вучыўся ў 1927—1931 гадах == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="egb4">{{Крыніцы/ЭГБ|4|Клецкая беларуская гімназія|Сокал В., Чорны Д.|194}}</ref> <ref name="egb5gym">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Нясвіжская беларуская гімназія|Ляхоўскі У.|343—344}}</ref> }} == Літаратура == * ''Вабішчэвіч А. М.'' Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920-1930-я гг.) // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — 2002. — № 18. — С.78 — 90. * ''Вабішчэвіч А. М.'' Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусі (1921—1939) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1994. — № 2. — С. 38-46. * ''Вабішчэвіч А. М.'' Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939). — Брэст, 2004. — 116 с. * Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі. — Мн.: Народная асвета, 1968. — 624 с. * ''Загідулін А. М.'' Дзяржаўная палітыка Польшчы ў галіне беларускай адукацыі // Веснік ГрДУ. Серыя 1. Гуманітарныя навукі. — Гродна: ГрДУ, 2005. — С. 13 — 22. * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Клецкая беларуская гімназія|Сокал В., Чорны Д.|194}} * {{h|Сокал|1994| ''Сокал В.'' Клецкая гімназія // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 28-31. }} [[Катэгорыя:Клецкая беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Клецка]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] d65s69h9u5exgnhuxx9wwzvhfl0evmc 0 29881 5217042 5216550 2026-10-12T19:51:28Z Змітрок Бядуля 175208 Дапаўненне паводле ЭГБ т. 5 і «Нясвіжскіх каетаў» № 8—9: гімназія, інспектар 1939, сустрэча з Купалам, «Вольная праца», «Мандаліначка», «Краска шчасця», п’есы 1927 і 1939, успаміны, «Ніва»; галерэя 5217042 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Новік}} '''Сяргей Новік-Пяюн''', сапр.: '''Сяргей Міхайлавіч Новік''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[кампазітар]], аўтар песень «[[Зорачкі (песня)|Зорачкі]]» і «Над Шчарай» («Слонімскі вальс»)<ref name="nestor"/><ref name="csl"/>. Вязень польскіх, нямецкіх і савецкіх турмаў і лагераў<ref name="nn2006"/>. == Псеўданімы == Выкарыстоўваў таксама псеўданімы: ''Алесь Бярозка''; ''С. Каліноўскі''; ''Малады Дзядок''; ''Сяргей Пяюн''; ''С. Стапанчык''; ''Н. Сяргееў''; ''Od naszego morza''; ''Dziecko Pomorza''; ''Głos Świecki''; ''Krasnoludek''; ''Krasnoludek z Borów Tucholskich''; ''Stary Dziadok''; крыптанімы: ''Н.''; ''С. Н.''; ''С. П.''; ''N.'' Паводле ўспамінаў самога паэта, напісанне прозвішча праз злучок — «Новік-Пяюн» — параіў яму [[Янка Купала]]<ref name="svaboda2021"/>. == Біяграфія == === Ранія гады === [[Файл:Siarhiej Novik-Piajun. Сяргей Новік-Пяюн (1925).jpg|міні|злева|Сяргей Новік-Пяюн у 1925 годзе]] Нарадзіўся ў сялянскай сям’і<ref name="csl"/>. У 1918—1924 гадах вучыўся ў [[Нясвіжская беларуская гімназія|Нясвіжскай гімназіі]], якую скончыў у 1924 годзе<ref name="egb5"/>{{Заўвага|Шэраг крыніц называе яе Нясвіжскай рускай гімназіяй<ref name="csl"/><ref name="nn2006"/><ref name="kaety"/>. Нясвіжская беларуская гімназія была ўтворана летам 1921 года на базе прыватнай рускамоўнай жаночай гімназіі, а навучанне ў ёй пераводзілі на беларускую мову паступова, на працягу 1922—1924 гадоў<ref name="egb5gym"/>.}}, прымаў удзел у [[Скаўцкі рух|скаўцкім руху]]<ref name="моцны">{{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Юры Тамковіч |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |accessdate=24 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archivedate=24 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>; восьмігадовы курс прайшоў за шэсць гадоў, двойчы здаўшы іспыты экстэрнам. Вывучаў французскую і нямецкую мовы, захапіўся [[эсперанта]]<ref name="budzma"/>. У 1925—1926 гадах вучыўся на беларускіх настаўніцкіх курсах у [[Вільня|Вільні]]<ref name="csl"/>; навучаўся таксама музыцы ў выкладчыкаў Віленскай кансерваторыі, іграў на скрыпцы і мандаліне<ref name="nestor"/><ref name="budzma"/>. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Віншавальны адрас паэта Новік-Пяюна кіраўніцтву Беларускага студэнцкага саюза.jpg|міні|Віншавальны адрас Беларускаму студэнцкаму саюзу ў Вільні, напісаны паэтам у высылцы ў Свецці 20 лістапада 1930 года]] Улетку 1926 года вярнуўся ў Лявонавічы настаўнікам. Стварыў у вёсцы хор (цяпер — [[Лявонавіцкі народны хор]]) і тэатр, у якім паставіў п’есу [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] «[[Птушка шчасця]]» і сам сыграў галоўную ролю; арганізаваў гурток [[Таварыства беларускай школы|ТБШ]], беларускую бібліятэку і тайныя школы ў Лявонавічах і наваколлі<ref name="svaboda2021"/><ref name="budzma"/><ref name="marakou"/>. У жніўні 1926 года арыштаваны, кароткі час утрымліваўся ў паліцэйскім пастарунку ў [[Салтанаўшчына|Салтанаўшчыне]], а 1 верасня 1926 года на пяць гадоў высланы польскімі ўладамі ў [[Свецце]] над Віслай ([[Паморскае ваяводства (1919—1939)|Паморскае ваяводства]])<ref name="budzma"/>. Там у сакавіку 1929 года напісаў песню «Зорачкі» (першапачатковая назва — «На выгнанні»), прысвечаную бацькам<ref name="budzma"/><ref name="nn2006"/>. У ліпені 1927 года нелегальна наведаў Вільню, дзе пазнаёміўся з [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і стаў пастаянным аўтарам яе дзіцячага часопіса «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]» (1927—1931, псеўданім «Малады Дзядок»); з 1927 года друкаваўся таксама ў газеце «[[Беларуская крыніца]]»<ref name="budzma"/><ref name="marakou"/>. Пасля вяртання ў родныя мясціны ў 1931 годзе зноў арыштаваны і высланы пад нагляд паліцыі ў [[Слонім]]<ref name="marakou"/>. У пачатку 1930-х гадоў на некаторы час выехаў у Францыю, працягваў трымаць кантакт праз ліставанне з беларускім асяродкам у Вільні<ref>Chryścijanskaja Dumka, Nr. 2, 1932 - с. 7.</ref>. === Слонім === У Слоніме ажаніўся з Людмілай Гарусавай, каталічкай; у сям’і нарадзіліся дзве дачкі (апошняя — у 1941 годзе)<ref name="budzma"/>. Разам з жонкай у 1938—1939 гадах выдаваў польскамоўную газету «[[Газета Слонімская|Gazeta Słonimska]]»<ref name="marakou"/>. У сакавіку 1939 года зноў арыштаваны польскімі ўладамі і зняволены ў турме ў [[Баранавічы|Баранавічах]]; на патрабаванне запісацца ў пашпарце палякам адказаў: «Пішыце беларусам. Я нацыянальнасцю не гандлюю»<ref name="budzma"/>. Вызвалены пасля прыходу Чырвонай Арміі ў верасні 1939 года<ref name="marakou"/><ref name="noweuropa"/>. 14 лістапада 1939 года ў Слоніме сустрэўся з Янкам Купалам, разам з якім наведаў [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]]; Купала пакінуў яму запіс у блакноце, а Новік-Пяюн падарыў паэту свой фотаздымак з дарчым надпісам<ref name="kaety9"/>{{Заўвага|«Нясвіжскія каеты» № 8 датуюць сустрэчу 12 лістапада, а запіс Купалы ў блакноце — 14 лістапада 1939 года<ref name="kaety8"/>.}}. У 1939—1940 гадах быў інспектарам Слонімскага раённага аддзела народнай адукацыі<ref name="egb5"/>, потым — дырэктарам [[Слонімскі раённы краязнаўчы музей імя Іосіфа Іосіфавіча Стаброўскага|Слонімскага краязнаўчага музея]]; у час канфіскацыі маёнткаў выратаваў для музея шмат гістарычных прадметаў<ref name="csl"/><ref name="budzma"/>. У чэрвені 1941 года выратаваў экспанаты музея разам з [[Іосіф Іосіфавіч Стаброўскі|І. Стаброўскім]], схаваўшы іх на ўскраіне горада<ref name="csl"/><ref name="noweuropa"/>. У 1940—1941 гадах друкаваўся ў слонімскай газеце «[[Вольная праца (слонімская раённая газета)|Вольная праца]]»<ref name="egb5"/>. === Нямецкая акупацыя. Калдычэва === У 1941 годзе быў паранены падчас бамбёжкі<ref name="nn2006"/>. Падчас акупацыі працягваў працу ў музеі, тэатры і хоры, падтрымліваў сувязі з партызанамі і падпольшчыкамі, дапамагаў ім паперай, лекамі, улёткамі<ref name="csl"/><ref name="budzma"/>. У 1943 годзе праз маці атрымаў сшытак вершаў 12-гадовага [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]] і дапамог надрукаваць яго верш «Восень» у баранавіцкай газеце<ref name="budzma"/>. 25 лістапада 1943 года арыштаваны [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]] і прыгавораны да смяротнага пакарання<ref name="budzma"/><ref name="csl"/>. Чакаючы смерці ў адзіночнай камеры слонімскай турмы, склаў і «запісаў» у памяці песню «Мандаліначка»<ref name="kaety9"/>. 27 лістапада 1943 года яго разам з сябрамі сем разоў выводзілі на расстрэл і вярталі ў турму; за адну ноч ён пасівеў<ref name="svaboda2021"/>. З 1944 года — вязень [[Калдычэўскі лагер смерці|лагера смерці Калдычэва]]; туды ж трапіла і яго жонка, якая прасіла за мужа і была расстраляна ў ноч на 1—2 ліпеня 1944 года<ref name="svaboda2021"/><ref name="noweuropa"/>. 4 ліпеня 1944 года падчас расстрэлу групы вязняў (600 чалавек) Новік-Пяюн быў паранены, прыкінуўся мёртвым, выбраўся з магілы і вярнуўся ў Слонім<ref name="noweuropa"/>. Пазней ён распавёў сем’ям святароў [[Мікалай Аляксандравіч Хільтоў|Мікалая]] і Георгія Хільтовых, загінулых у Калдычэве, пра іх апошнія дні<ref name="kleck2014"/>. Пасля вызвалення Слоніма зноў узначаліў краязнаўчы музей<ref name="marakou"/>. === Савецкія рэпрэсіі === 14 снежня 1944 года арыштаваны органамі [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі БССР|НКДБ]]{{Заўвага|Паводле артыкула І. Мельнікава, арышт адбыўся 23 снежня 1944 года<ref name="noweuropa"/>.}}<ref name="budzma"/>; 24 сакавіка 1945 года ваенным трыбуналам паводле арт. 63-2 КК БССР прыгавораны за «''здраду радзіме''» да 10 гадоў пазбаўлення волі і 5 гадоў паражэння ў правах<ref name="marakou"/>. 25 чэрвеня 1945 года на этапе, у вагоне на станцыі Курган, склаў у памяці вальс «Краска шчасця»<ref name="kaety9"/>. Адбываў пакаранне на [[Калыма|Калыме]]: працаваў на лесапавале і ў руднях; у лагеры яму пашкодзілі пальцы, і ён больш не мог іграць на скрыпцы<ref name="budzma"/><ref name="svaboda2021"/><ref name="csl"/>. Насіў крыж, выразаны з косці маманта, знойдзенай на малібдэнавым руднiку, з надпісам «1945—1958. Калыма», і пярсцёнкі, зробленыя з лагерных кайданоў<ref name="svaboda2021"/>. Пасля лагера жыў на высылцы ў [[Усць-Нера|Усць-Нэры]] ([[Якуцкая Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Якуцкая АССР]]), працаваў фельчарам<ref name="marakou"/><ref name="csl"/>, друкаваў вершы ў раённай газеце «Северная заря»<ref name="svaboda2021"/>. 29 верасня 1954 года цешча Леакадзія Гарусава звярнулася да [[Георгій Малянкоў|Г. Малянкова]] з просьбай вызваліць зяця і адпусціць яго да дзяцей у Польшчу; сам Новік-Пяюн 27 студзеня 1955 года пісаў, што ехаць у Польшчу ніколі не меўся<ref name="svaboda2021"/>. Вызвалены 18 снежня 1958 года; рэабілітаваны ваенным трыбуналам Беларускай ваеннай акругі 5 лістапада 1958 года<ref name="marakou"/>. Асабовая справа № П-5614 з фотаздымкам захоўваецца ў архіве УКДБ Гродзенскай вобласці<ref name="marakou"/>. === Апошнія гады === У 1959 годзе вярнуўся ў Беларусь. Жыў у Слоніме, Нясвіжы; з 1960 года — у [[Мінск]]у<ref name="marakou"/>. Дочкі выхоўваліся ў бабулі і пазней жылі ў Польшчы і Ленінградзе (Санкт-Пецярбургу); пасля вызвалення бацькі яны да яго не прыязджалі<ref name="svaboda2021"/><ref name="budzma"/>. Восем гадоў пісаў раман «Подласць», але ў роспачы спаліў рукапіс<ref name="svaboda2021"/>. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|СП Беларусі]] (з 1984)<ref name="csl"/>. З 1966 года супрацоўнічаў з беластоцкім тыднёвікам «[[Ніва (газета)|Ніва]]»<ref name="kaety8"/>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў доўга лячыў вочы, пашкоджаныя, паводле яго слоў, гестапаўцамі<ref name="kaety9"/>. У 1985 годзе перадаў свой асабісты архіў у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральную навуковую бібліятэку НАН Беларусі]] (фонд 61, 227 адзінак захоўвання за 1908—1986 гады)<ref name="csl"/>. Памёр 26 жніўня 1994 года, напярэдадні свайго 88-годдзя<ref name="budzma"/>. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]]; на пахаванні гучалі «Зорачкі»<ref name="budzma"/><ref name="svaboda2021"/>. == Творчасць == Дэбютаваў вершам «Не бядуй» у часопісе «Студэнцкая думка» (№ 4, 1925). У 1927 годзе ў Вільні выдаў п’есы «Ёлка Дзеда Мароза», «Пакой у наймы» і «Цудоўная ноч», у 1939 годзе — «Прадка пад крыжам»<ref name="egb5"/>. Аўтар успамінаў пра Янку Купалу (апублікаваны ў зборніку «Народны паэт Беларусі», 1962), Гальяша Леўчыка, Іосіфа Стаброўскага, [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], генерала Яўгена Леашэню, мастака [[Антон Паўлавіч Карніцкі|Антона Карніцкага]]; займаўся перакладамі на беларускую мову<ref name="egb5"/><ref name="kaety9"/>. Пісаў на беларускай, рускай, польскай мовах і на эсперанта. З 1960-х выступаў у беларускім рэспубліканскім друку. Аўтар зборнікаў вершаў «Заўсёды з песняй» (1984), «Песні з-за кратаў» (1993){{Заўвага|Паводле «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» (1999), кніга вершаў «Песні з-за кратаў» засталася ў рукапісе<ref name="egb5"/>.}}. Вершы, паводле ўласнага прызнання, ніколі не перапрацоўваў, лічачы іх «помнікамі» моманту натхнення<ref name="svaboda2021"/>. Сам пісаў музыку да многіх сваіх вершаў, у тым ліку да песень «Мандаліначка» і вальса «Краска шчасця»<ref name="kaety9"/>; пасля таго як у лагеры яму пашкодзілі пальцы, складаў мелодыі ў памяці і запісваў на магнітафон<ref name="csl"/><ref name="svaboda2021"/>. Некаторыя песні на словы С. Новіка-Пяюна лічацца народнымі, найбольш вядомыя з іх «[[Зорачкі (песня)|Зорачкі]]» і «Над Шчарай» («Слонімскі вальс»)<ref name="nestor"/><ref name="budzma"/>. == Бібліяграфія == * Ёлка Дзеда Мароза. Вільня, 1927. * Пакой у наймы. Вільня, 1927. * Цудоўная ноч. Вільня, 1927. * Прадка пад крыжам. 1939. * Заўсёды з песняй. Мн., 1984; * Зорачкі ясныя: Вершы. Мн., 1986. * «[[Песні з-за кратаў]]». Вершы, песні, паэмы. Мн., 1993. == Памяць == У серыі «Беларускі музычны архіў» выйшаў музычны альбом ''«Дні лятуць. Песні з-за кратаў»'' прысвечаны 100-годдзю нараджэння С. Новіка-Пяюна (выдавецтва BMAgroup, 2005; 23 трэкі). Песні выконваюць, у прыватнасці, [[Данчык]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], гурты «Чырвоным па белым», ZIGZAG, «Голая манашка» і іншыя<ref name="nestor"/>. У 2022 годзе часопіс «Нясвіжскія каеты» апублікаваў лісты паэта<ref name="kaety9"/>. == Галерэя == <gallery widths="160" heights="200"> Файл:Siarhiej Novik-Piajun. Сяргей Новік-Пяюн (1927-31).jpg|Сяргей Новік-Пяюн, 1927—1931 гады Файл:Siarhiej Novik-Piajun1929.jpg|У Свецці, 1929 год Файл:Michail Sciapanavic Novik.jpg|Бацька — Міхаіл Сцяпанавіч Новік Файл:Jeudakija Novik.jpg|Маці — Еўдакія Пятроўна Новік </gallery> == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="csl">{{cite web |url=https://csl.bas-net.by/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/rukapisy-ne-garacz/sergej-mihajlovich-novik-peyun/ |title=Сергей Михайлович Новик-Пеюн |website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа НАН Беларуси (праект «Рукапісы не гараць») |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> <ref name="marakou">Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Т. II. — Мінск, 2003; [https://by.openlist.wiki/Новік_Сяргей_Міхайлавіч_(1906) Новік Сяргей Міхайлавіч (1906)] // Адкрыты спіс.</ref> <ref name="budzma">{{cite web |url=https://budzma.org/news/nyedastrelyeny-syarhyey-novik-pyayun.html |title=«Недастрэлены». Сяргей Новік-Пяюн |author=Андрэй Мельнікаў |website=Будзьма беларусамі! |date=2018-02-28 |accessdate=2026-10-10 |lang=be}}</ref> <ref name="svaboda2021">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/siarhiej-novik-piajun/27948318.html |title=Раіў маладым не пісаць пра палітыку, рабіў пярсьцёнкі з кайданоў. 20 нечаканых фактаў пра Сяргея Новіка-Пяюна |author=Васіль Дэ Эм |website=Радыё Свабода |date=2021-08-27 |accessdate=2026-10-10 |lang=be}}</ref> <ref name="nn2006">{{cite web |url=https://nashaniva.com/3534 |title=«Я за ўсімі ўладамі сядзеў!» |author=Уладзімер Содаль |website=Наша Ніва |date=2006-08-29 |accessdate=2026-10-10 |lang=be}}</ref> <ref name="noweuropa">{{cite web |url=https://new.org.pl/2831,trudna_droga_bialorusina.html |title=Poeta w potrzasku. Niemcy go rozstrzelali, a Sowieci uwięzili |author=Ihar Melnikau |website=Nowa Europa Wschodnia |date=2023-05-11 |accessdate=2026-10-10 |lang=pl}}</ref> <ref name="nestor">{{cite web |url=https://nestor.minsk.by/mg/2007/12/mg71201.html |title=Сяргей Новік-Пяюн «Дні лятуць (песьні з-за кратаў)» |website=Музыкальная газета |date=2007-03-26 |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> <ref name="kaety">[https://pawet.net/files/kaet08.pdf Нясвіжскія каеты]: краязнаўчы, гісторыка-літаратурны часопіс. — 2021. — № 8. — С. 10—11.</ref> <ref name="kaety9">[https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/kaet9_compressed.pdf Лісты Сяргея Новіка-Пеюна] // Нясвіжскія каеты. — 2022. — № 9. — С. 63—68.</ref> <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}}</ref> <ref name="egb5gym">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Нясвіжская беларуская гімназія|Ляхоўскі У.|343—344}}</ref> <ref name="kaety8">[https://pawet.net/files/kaet08.pdf Да 115-годдзя паэта, драматурга, празаіка, выдаўца і грамадскага дзеяча Сяргея Новіка-Пеюна (1906—1994)] // Нясвіжскія каеты. — 2021. — № 8. — С. 10—12.</ref> <ref name="kleck2014">{{cite web |url=http://www.kleck.by/?p=16241 |title=Подвиг любви и веры |author=Валентина Сенкевич |website=Клецк. Новости |date=2014-09-06 |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||371}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}} * {{крыніцы/ЭКБ|6|}} — C. 92. * {{крыніцы/БП (1992-95)||''Новік-Пяюн Сяргей''}} — Т. 4. — С. 397. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} ** Ліс А. Іскры з вогнішча // ЛіМ. 1966, 22 лют.; ** Пяткевіч А. Сцежкамі роднага краю // Наднёманскія былі. Мн., 1968; ** Лойка А. Душа рвалася да песень // ЛіМ. 1981, 9 кастр.; ** Шишигина К. Музы Несвижа. Мн., 1986; * Содаль У. «Я за ўсімі ўладамі сядзеў!» // Наша Ніва. — 2006. — 29 жніўня. == Спасылкі == * [http://vershy.ru/category/syargei-novik-pyayun Вершы C. Новік-Пяюна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116093012/http://vershy.ru/category/syargei-novik-pyayun |date=16 студзеня 2011 }} на Нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru» * [https://www.svaboda.org/a/siarhiej-novik-piajun/27948318.html Раіў маладым не пісаць пра палітыку, рабіў пярсьцёнкі з кайданоў. 20 нечаканых фактаў пра Сяргея Новіка-Пяюна] {{DEFAULTSORT:Новік-Пяюн Сяргей}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] c6lvnvuezdntr6fxr9x1634q1aohqoy 5217442 5217042 2026-10-13T11:57:39Z Змітрок Бядуля 175208 Капітальнае пашырэнне для намінацыі ў выдатныя: паводле БП т. 4 (с. 397—399), БелЭн т. 11, прадмовы А. Лойкі (1984), кніг «Песні з-за кратаў» (1993), «Ёлка Дзеда Мароза» (1927), эсэ В. Жуковіча (2020), лістоў у «Дзеяслове» (2023); раздзелы «Творчасць» (паэзія, песні, драматургія, пераклады, публіцыстыка, жывапіс), «Сям’я», удакладнены пераклады п’ес, НН (1991) 5217442 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Новік}} '''Сяргей Новік-Пяюн''', сапр.: '''Сяргей Міхайлавіч Новік''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], перакладчык, аўтар і выканаўца песень, асветнік і краязнавец. Аўтар песень «[[Зорачкі (песня)|Зорачкі]]» і «Над Шчарай» («Слонімскі вальс»), якія [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]] запісаў як народныя<ref name="bp4"/><ref name="belen11"/>. У 1920-я гады стварыў у роднай вёсцы [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]] хор і тэатр, за што быў высланы польскімі ўладамі ў [[Паморскае ваяводства (1919—1939)|Паморскае ваяводства]]; пад псеўданімам «Малады Дзядок» друкаваўся ў віленскім дзіцячым часопісе «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]»<ref name="belen11"/>. Двойчы ўзначальваў Слонімскі краязнаўчы музей. Вязень польскіх, нямецкіх і савецкіх турмаў і лагераў: выжыў пры расстрэле вязняў [[Калдычэўскі лагер смерці|Калдычэўскага лагера смерці]] ў 1944 годзе, у 1944—1958 гадах быў у зняволенні і ссылцы на [[Калыма|Калыме]] і ў [[Якуція|Якуціі]]<ref name="bp4"/><ref name="nn2006"/>. Многія вершы склаў без паперы і алоўка ў турмах і лагерах і захоўваў у памяці; яны склалі кнігу «Песні з-за кратаў» (1993)<ref name="pzkzm"/>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1984 года<ref name="bp4"/>. == Псеўданімы == Выкарыстоўваў псеўданімы: ''Алесь Бярозка''; ''С. Каліноўскі''; ''Малады Дзядок''; ''С. Пяюн'', ''Сяргей Пяюн''; ''С. Стапанчык''; ''Н. Сяргееў''; у польскіх часопісах — ''Od naszego morza''; ''Dziecko Pomorza''; ''Głos Świecki''; творы для дзяцей падпісваў ''Krasnoludek'', ''Krasnoludek z Borów Tucholskich'', ''Stary Dziadok''; крыптанімы: ''Н.''; ''С. Н.''; ''С. П.''; ''М.''<ref name="bp4"/><ref name="zhuk"/>. Паводле ўспамінаў самога паэта, напісанне прозвішча праз злучок — «Новік-Пяюн» — параіў яму [[Янка Купала]]<ref name="svaboda2021"/>. У крыніцах сустракаецца і напісанне «Новік-Пеюн»<ref name="lojka"/><ref name="chyh"/>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === [[Файл:Siarhiej Novik-Piajun. Сяргей Новік-Пяюн (1925).jpg|міні|злева|Сяргей Новік-Пяюн у 1925 годзе]] Нарадзіўся 14 (27) жніўня 1906 года ў вёсцы Лявонавічы [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сялянскай сям’і. Бацькі, Міхаіл Сцяпанавіч і Еўдакія Пятроўна, былі парабкамі<ref name="bp4"/>; бацька, паводле ўспамінаў паэта, раіў сыну «брацца за кніжку», каб вырвацца з беднасці<ref name="pzk135"/>. Меў сясцёр Марусю і Алесю<ref name="zhuk"/><ref name="pzkzm"/>. У 1918—1924 гадах вучыўся ў [[Нясвіжская беларуская гімназія|Нясвіжскай гімназіі]], якую скончыў у 1924 годзе<ref name="egb5"/>{{Заўвага|Шэраг крыніц называе яе Нясвіжскай рускай гімназіяй<ref name="bp4"/><ref name="nn2006"/><ref name="kaety"/>. Нясвіжская беларуская гімназія была ўтворана летам 1921 года на базе прыватнай рускамоўнай жаночай гімназіі, а навучанне ў ёй пераводзілі на беларускую мову паступова, на працягу 1922—1924 гадоў<ref name="egb5gym"/>.}}, прымаў удзел у [[Скаўцкі рух|скаўцкім руху]]<ref name="моцны">{{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Юры Тамковіч |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |accessdate=24 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archivedate=24 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>; восьмігадовы курс прайшоў за шэсць гадоў, двойчы здаўшы іспыты экстэрнам. Вывучаў французскую і нямецкую мовы, захапіўся [[эсперанта]]<ref name="budzma"/>. Паводле аўтабіяграфічнай паэмы «Цярністы шлях», вершы пачаў пісаць у верасні 1921 года<ref name="pzk135"/>. Іграць на скрыпцы вучыўся ў Тадэвуша Тадроўскага, музыцы — у выкладчыцы Віленскай кансерваторыі Катажыны Плішкі-Банасевіч; іграў таксама на мандаліне<ref name="zhuk"/><ref name="nestor"/>. У 1925—1926 гадах вучыўся на беларускіх настаўніцкіх метадычна-педагагічных курсах у [[Вільня|Вільні]], дзе атрымаў званне беларускага настаўніка<ref name="bp4"/>. Першыя публікацыі — у 1924 годзе ў газеце «Сын беларуса» (пад крыптанімам «М.»); першым вершам лічыцца «Не бядуй», надрукаваны ў часопісе «Студэнцкая думка» (№ 4, 1925)<ref name="bp4"/>{{Заўвага|Сам аўтар у кнізе «Песні з-за кратаў» назваў сваім першым надрукаваным вершам «Ой, чаму, званы?..» (газета «[[Сялянская ніва]]», № 34, 21 кастрычніка 1926 года)<ref name="pzk3"/>.}}. === Асветніцкая дзейнасць і польская высылка === [[Файл:Віншавальны адрас паэта Новік-Пяюна кіраўніцтву Беларускага студэнцкага саюза.jpg|міні|Віншавальны адрас Беларускаму студэнцкаму саюзу ў Вільні, напісаны паэтам у высылцы ў Свецці 20 лістапада 1930 года]] Улетку 1926 года вярнуўся ў Лявонавічы настаўнікам. Стварыў у вёсцы хор (цяпер — [[Лявонавіцкі народны хор]]) і тэатр, у якім паставіў п’есу [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] «[[Птушка шчасця]]» і сам сыграў галоўную ролю; арганізаваў гурток [[Таварыства беларускай школы|ТБШ]], беларускую бібліятэку і тайныя школы ў Лявонавічах і наваколлі<ref name="svaboda2021"/><ref name="budzma"/><ref name="marakou"/>. Па словах [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], у хоры ўпершыню разам заспявалі дзяўчаты, жанчыны і мужчыны вёскі, якія раней спявалі паасобку; псеўданім «Пяюн» паэт выбраў пад уплывам песеннай традыцыі сваіх землякоў<ref name="lojka"/>. У жніўні 1926 года арыштаваны, утрымліваўся ў адзіночнай камеры паліцэйскага пастарунка ў [[Салтанаўшчына|Салтанаўшчыне]]; гродскі суд у [[Нясвіж]]ы прысудзіў яго да пяці гадоў высылкі ўглыб Польшчы<ref name="pzk135"/><ref name="budzma"/>. 1 верасня 1926 года накіраваны ў [[Свецце]] над Віслай<ref name="zhuk"/>{{Заўвага|Цытата з артыкула С. Новіка-Пяюна «Дзядзька Гальяш» (газета «Наша слова», № 4, 27 студзеня 1993 года): «За арганізацыю тайных беларускіх школ, за арганізацыю і кіраўніцтва Лявонавіцкім народным хорам і тэатральным гуртком я быў асуджаны белапольскай уладай на пяць гадоў высылкі з Беларусі ўглыб Польшчы, на памор’е, куды мяне накіравалі 1 верасня 1926 года»<ref name="zhuk"/>.}}. Вершы 1926—1929 гадоў датаваныя аўтарам Свеццем «у польскай ссылцы», верш 1931 года — вёскай Запэндова Хойніцкага павета<ref name="pzk19"/>. У Свецці ў сакавіку 1929 года напісаў песню «Зорачкі», прысвечаную бацькам<ref name="budzma"/><ref name="nn2006"/>. У ліпені 1927 года нелегальна наведаў Вільню, дзе пазнаёміўся з [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і стаў пастаянным аўтарам яе дзіцячага часопіса «Заранка» (1927—1931, псеўданім «Малады Дзядок»); з Памор’я дасылаў у часопіс і свае малюнкі<ref name="budzma"/><ref name="lojka"/>. Друкаваўся таксама ў газетах «[[Беларуская крыніца]]», «Сялянская ніва», часопісах «Шлях моладзі», «Хрысціянская думка», «Маланка» і іншых<ref name="belen11"/><ref name="bp4"/>. У высылцы працягваў вывучаць эсперанта<ref name="lojka"/>. === Слонім (1931—1941) === Пасля вяртання ў родныя мясціны ў 1931 годзе зноў арыштаваны і высланы пад нагляд паліцыі ў [[Слонім]]<ref name="belen11"/><ref name="marakou"/>; вершы 1936 і 1938 гадоў пазначаныя «г. Слонім, у другой польскай ссылцы»<ref name="pzk20"/>. У пачатку 1930-х гадоў на некаторы час выязджаў у Францыю, падтрымліваў сувязь з беларускім асяроддзем у Вільні праз ліставанне<ref>Chryścijanskaja Dumka. — 1932. — Nr 2. — S. 7.</ref>. Разам з жонкай Людмілай у 1938—1939 гадах выдаваў польскамоўную газету «[[Газета Слонімская|Gazeta Słonimska]]», бо выдаваць газету па-беларуску ўлады не дазволілі; выйшла толькі некалькі нумароў<ref name="marakou"/><ref name="chyh"/>. У сакавіку 1939 года зноў арыштаваны польскімі ўладамі і зняволены ў турме ў [[Баранавічы|Баранавічах]]; на патрабаванне запісацца ў пашпарце палякам адказаў: «Пішыце беларусам. Я нацыянальнасцю не гандлюю»<ref name="budzma"/>. Вызвалены пасля прыходу Чырвонай Арміі ў верасні 1939 года<ref name="marakou"/><ref name="noweuropa"/>. 14 лістапада 1939 года ў Слоніме сустрэўся з Янкам Купалам, разам з якім наведаў [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]]; Купала пакінуў яму запіс у блакноце, а Новік-Пяюн падарыў паэту свой фотаздымак з дарчым надпісам<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/>{{Заўвага|«Нясвіжскія каеты» № 8 датуюць сустрэчу 12 лістапада, а запіс Купалы ў блакноце — 14 лістапада 1939 года<ref name="kaety8"/>.}}. У 1939—1940 гадах быў інспектарам Слонімскага раённага аддзела народнай адукацыі<ref name="bp4"/>, потым — дырэктарам [[Слонімскі раённы краязнаўчы музей імя Іосіфа Іосіфавіча Стаброўскага|Слонімскага краязнаўчага музея]]; у час канфіскацыі маёнткаў выратаваў для музея шмат гістарычных прадметаў<ref name="csl"/><ref name="budzma"/>. У 1940—1941 гадах друкаваўся ў слонімскай газеце «[[Вольная праца (слонімская раённая газета)|Вольная праца]]»<ref name="bp4"/>. У чэрвені 1941 года быў паранены падчас нямецкай бамбёжкі; разам з заснавальнікам музея археолагам [[Іосіф Іосіфавіч Стаброўскі|Іосіфам Стаброўскім]] вынес экспанаты на ўскраіну горада і схаваў у падвале — так былі захаваны тысячы кніг і экспанатаў<ref name="bp4"/><ref name="noweuropa"/>. === Нямецкая акупацыя. Калдычэва === Падчас акупацыі працягваў працу ў музеі, тэатры і хоры, падтрымліваў сувязі з партызанамі і падпольшчыкамі, дапамагаў ім паперай для ўлётак, лекамі, распаўсюджваў улёткі Саўінфармбюро<ref name="bp4"/><ref name="budzma"/>. У 1943 годзе праз маці атрымаў сшытак вершаў 12-гадовага Алега Лойкі і дапамог надрукаваць яго верш «Восень» у баранавіцкай газеце<ref name="budzma"/>. 25 лістапада 1943 года па даносе арыштаваны [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]] і прыгавораны да смяротнага пакарання<ref name="budzma"/><ref name="chyh"/>. Чакаючы смерці ў адзіночнай камеры слонімскай турмы, склаў і «запісаў» у памяці песню «Мандаліначка» пра мандаліну, якую забралі ў яго пры арышце<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/>. 27 лістапада 1943 года яго разам з сябрамі сем разоў выводзілі на расстрэл і вярталі ў турму; за адну ноч ён пасівеў<ref name="svaboda2021"/>. У турме захварэў на сыпны тыф; немцы загадалі палонным лекарам вылечыць яго, а яшчэ хворага адправілі ў лагер смерці Калдычэва<ref name="bp4"/>. Там загінула яго жонка, якая прасіла за мужа<ref name="svaboda2021"/><ref name="noweuropa"/>{{Заўвага|Паводле Радыё Свабода і І. Мельнікава, жонку расстралялі ў ноч на 1—2 ліпеня 1944 года<ref name="svaboda2021"/><ref name="noweuropa"/>; У. Жуковіч піша, што ў Калдычэве расстралялі жонку і маленькага сына паэта<ref name="zhuk"/>; С. Чыгрын прыводзіць і іншую версію — што жонка выжыла і разам з маці і дочкамі выехала за мяжу<ref name="chyh"/>.}}. 4 ліпеня 1944 года з групай вязняў (каля 600 чалавек) Новіка-Пяюна павезлі на расстрэл; у лесе на 9-м кіламетры ў бок [[Зэльва|Зэльвы]] ён быў паранены, прыкінуўся мёртвым, выбраўся з магілы і схаваўся ў лесе<ref name="bp4"/><ref name="zhuk"/><ref name="noweuropa"/>. 12 ліпеня 1944 года разам з партызанамі прыйшоў у разбураны Слонім і зноў узначаліў краязнаўчы музей<ref name="bp4"/>. Пазней ён распавёў сем’ям святароў [[Мікалай Аляксандравіч Хільтоў|Мікалая]] і Георгія Хільтовых, загінулых у Калдычэве, пра іх апошнія дні<ref name="kleck2014"/>. === Савецкія рэпрэсіі === 14 снежня 1944 года па ілжывым даносе арыштаваны органамі [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі БССР|НКДБ]]<ref name="bp4"/><ref name="belen11"/>{{Заўвага|Паводле артыкула І. Мельнікава, арышт адбыўся 23 снежня 1944 года<ref name="noweuropa"/>.}}; 24 сакавіка 1945 года ваенным трыбуналам паводле арт. 63-2 КК БССР прыгавораны за «''здраду радзіме''» да 10 гадоў пазбаўлення волі і 5 гадоў паражэння ў правах<ref name="marakou"/>. Вершы 1945 года пазначаныя аўтарам: «падвал КПЗ НКУС», «астрог НКУС, адзіночка», «на этапе ў цягніку НКУС»<ref name="pzkzm"/>. 25 чэрвеня 1945 года на этапе, у вагоне на станцыі [[Курган (горад)|Курган]], склаў у памяці вальс «Краска шчасця»<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/>. Адбываў пакаранне на Калыме і ў Якуціі (вязень № 417393): працаваў лесарубам, шахцёрам, драбільшчыкам руды<ref name="bp4"/><ref name="zhuk"/>; у 1952 годзе быў на рудніку Берлага<ref name="pzkzm"/>. У лагеры яму пашкодзілі пальцы, і ён больш не мог іграць на скрыпцы<ref name="budzma"/><ref name="svaboda2021"/>. Насіў крыж, выразаны з косці маманта, знойдзенай на малібдэнавым рудніку, з надпісам «1945—1958. Калыма», і пярсцёнкі, зробленыя з лагерных кайданоў<ref name="svaboda2021"/>. Пасля лагера жыў на высылцы ў пасёлку [[Усць-Нера]] ([[Якуцкая Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Якуцкая АССР]]), працаваў фельчарам<ref name="marakou"/><ref name="csl"/>; дасылаў вершы і допісы на рускай мове ў раённую газету «Северная заря» і якуцкія рэспубліканскія выданні<ref name="bp4"/>. У 1958 годзе яго вершы друкаваліся ў перакладзе на якуцкую мову, а ў 1959 годзе — на эсперанта ў часопісе «Paco»<ref name="bp4"/>. 29 верасня 1954 года цешча Леакадзія Гарусава звярнулася да [[Георгій Малянкоў|Г. Малянкова]] з просьбай вызваліць зяця і адпусціць яго да дзяцей у Польшчу; сам Новік-Пяюн 27 студзеня 1955 года пісаў, што ехаць у Польшчу ніколі не меўся<ref name="svaboda2021"/>. Вызвалены 18 снежня 1958 года; рэабілітаваны ваенным трыбуналам Беларускай ваеннай акругі 5 лістапада 1958 года<ref name="marakou"/>. Асабовая справа № П-5614 з фотаздымкам захоўваецца ў архіве УКДБ Гродзенскай вобласці<ref name="marakou"/>. === Апошнія гады === У 1959 годзе вярнуўся ў Беларусь. Жыў у Слоніме, Нясвіжы; з 1960 года — у [[Мінск]]у<ref name="bp4"/>, у аднапакаёвай кватэры на вуліцы Купрыянава, 9, якую атрымаў пасля рэабілітацыі; пенсію яму прызначылі датэрмінова<ref name="chyh"/>. Кватэра, поўная кніг, карцін і архіўных папак, стала своеасаблівым музеем і месцам сустрэч пісьменнікаў, мастакоў, настаўнікаў і школьнікаў; паэт арганізаваў у ёй патрыятычны клуб для дзяцей<ref name="bp4"/><ref name="zhuk"/><ref name="lojka"/>. Восем гадоў пісаў раман «Подласць», але ў роспачы спаліў рукапіс<ref name="svaboda2021"/>. З 1966 года супрацоўнічаў з беластоцкім тыднёвікам «[[Ніва (газета)|Ніва]]»<ref name="kaety8"/><ref name="chyh"/>. Член СП Беларусі і [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1984)<ref name="bp4"/><ref name="chyh"/>. У 1985 годзе перадаў свой асабісты архіў у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральную навуковую бібліятэку НАН Беларусі]] (фонд 61, 227 адзінак захоўвання за 1908—1986 гады)<ref name="csl"/>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў доўга лячыў вочы, пашкоджаныя, паводле яго слоў, гестапаўцамі<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/>. У канцы жыцця яго песні ўсё часцей гучалі ў канцэртах, у сталічным Доме літаратара прайшла яго творчая вечарына<ref name="zhuk"/>. Памёр 26 жніўня 1994 года ў Мінску, напярэдадні свайго 88-годдзя<ref name="budzma"/>. Грамадзянская паніхіда прайшла ў Доме літаратара з удзелам [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], каля труны стаяў бел-чырвона-белы сцяг<ref name="zhuk"/>. Пахаваны на могілках у вёсцы Лявонавічы; на пахаванні гучалі «Зорачкі»<ref name="budzma"/><ref name="svaboda2021"/>. === Сям’я === Жонка — Людміла Гарусава, каталічка; у сям’і нарадзіліся дзве дачкі (малодшая — у 1941 годзе)<ref name="budzma"/>. Цешча Леакадзія Гарусава з дзвюма ўнучкамі ўцякла ў Польшчу; дочкі выхоўваліся ў бабулі, пазней жылі ў Польшчы і Ленінградзе (Санкт-Пецярбургу), да бацькі не прыязджалі, і ён іх больш не бачыў<ref name="svaboda2021"/><ref name="chyh"/><ref name="zhuk"/>. == Творчасць == === Паэзія === Літаратурная спадчына Новіка-Пяюна невялікая: паводле [[Васіль Аляксеевіч Жуковіч|Васіля Жуковіча]], ён не меў ніводнага тома выбраных твораў, а не ўсё створанае ім дасканалае ў мастацкіх адносінах<ref name="zhuk"/>. Алег Лойка ў прадмове да зборніка «Заўсёды з песняй» (1984) тлумачыў «мастацкую няроўнасць» вершаў абставінамі жыцця аўтара: частка ранніх твораў гучыць у духу масавай паэзіі часоў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Грамады]], частка перадваенных — у духу тагачасных «святочна-настраёвых» вершаў; на іх фоне вылучаюцца поўныя драматызму вершы з нямецкай турмы і Калдычэўскага лагера. Пра іх [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] пісаў, што яны «не маюць у беларускай паэзіі прэцэдэнту»<ref name="lojka"/>. Раннія вершы, напісаныя ў высылцы ў 1926—1931 гадах («Ой, чаму, званы?..», «Думкі ў чужыне», «Лістапад», «За родны бацькаўскі куток», «Усё роўна…», «Калі б я мог…»), прысвечаны тузе па радзіме і родных, у іх гучаць матывы нацыянальнага адраджэння і веры ў вызваленне Беларусі<ref name="pzk19"/><ref name="zhuk"/>. Песню «Зорачкі» Жуковіч называе «гімнам сардэчнай тугі па Радзіме і найраднейшых людзях, гімнам памкнення да волі»<ref name="zhuk"/>. Большасць вершаў 1943—1955 гадоў аўтар стварыў у турмах, лагерах і ссылцы, не маючы паперы і алоўка, «запісваў» іх у памяці і толькі пазней пераносіў на паперу<ref name="pzkzm"/><ref name="zhuk"/>. У кнізе «Песні з-за кратаў» яны размешчаны храналагічна, і пад кожным пазначана месца напісання — «гітлераўскі астрог, адзіночка», «гітлераўскі лагер смерці», «астрог НКУС», «этап вязняў НКУС на Калыму», «лагер НКУС, лагпункт № 3», «Якуція, пасёлак Усць-Нера, у ссылцы НКУС»<ref name="pzkzm"/>. У 1944 годзе ён склаў цыкл «Астрожная лірыка» — вершы і рамансы, сярод якіх трыялеты «Кажы заўсёды праўду смела» і «Шчаслівым будзе той заўсёды»<ref name="zhuk"/>. Паэт гаварыў, што выжыць яму дапамагала «вера ў Бога»; у вершы «Малітва» ён просіць свабоды для ўсёй Беларусі<ref name="zhuk"/>. Аўтабіяграфічная паэма «Цярністы шлях» (1954) напісана ў форме звароту да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], партрэт якога, выразаны з газеты, аўтар захоўваў пры сабе ў ссылцы; у ёй расказваецца пра дзяцінства пры польскай уладзе, вучобу ў Нясвіжы, пачатак творчасці і першы арышт<ref name="pzk135"/>. Апошнія вершы кнігі «Песні з-за кратаў» — «Песня аб Нясвіжы» (1959) і «Сэрца, не плач!..» (1969)<ref name="pzkzm"/>. === Песні === {{Асноўны|Зорачкі (песня)}} Напісаў больш за 100 песень, да якіх сам складаў і словы, і музыку<ref name="belen11"/>. Найбольш вядомая — «Зорачкі» (1929), упершыню надрукаваная пад назвай «На выгнанні» ў «Беларускай крыніцы» (1930); яна была асабліва папулярная ў Заходняй Беларусі і ў час вайны, а Рыгор Шырма ў першыя пасляваенныя гады апублікаваў яе як народную песню дзяўчат, вывезеных на работы ў Германію<ref name="lojka"/><ref name="zhuk"/><ref name="bp4"/>. Паводле Жуковіча, «Зорачкі» перакладзены на шэсць моў<ref name="zhuk"/>. Як народную Шырма запісаў і песню «Над Шчарай» («Слонімскі вальс», 1943)<ref name="bp4"/><ref name="pzkzm"/>. Песня «Не гудзе зялёная дуброва» (1944) стала, па словах Лойкі, «песенным помнікам» ахвярам Калдычэва<ref name="lojka"/><ref name="pzkzm"/>. Сярод іншых песень — «Мандаліначка» (слонімская турма, 1943—1944), вальс «Краска шчасця» (этап на Калыму, 1945), «Квітней, мой горад»<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/><ref name="bp4"/>. У 1969 годзе здымаўся ў фільме «Боль мой — Хатынь», для якога напісаў песню «Сэрца, не плач!»<ref name="bp4"/><ref name="pzkzm"/>. Пасля таго як у лагеры яму пашкодзілі пальцы, складаў мелодыі ў памяці і запісваў на магнітафон<ref name="csl"/><ref name="svaboda2021"/>. Паводле Лойкі і «Беларускай энцыклапедыі», напісаў словы і музыку песні, якую называюць міжнародным гімнам эсперантыстаў<ref name="lojka"/><ref name="belen11"/>. Вершы, паводле ўласнага прызнання, ніколі не перапрацоўваў, лічачы іх «помнікамі» моманту натхнення<ref name="svaboda2021"/>. === Драматургія і творы для дзяцей === У 1927 годзе Таварыства беларускай школы выдала ў Вільні яго калядны абразок у адной дзеі для дзіцячага тэатра «Ёлка Дзеда Мароза» (пад псеўданімам «Малады Дзядок»)<ref name="jolka"/><ref name="belen11"/>. Дзеянне п’есы адбываецца напярэдадні Каляд у хаце беднай сялянскай сям’і, бацька якой павёз пана ў горад; сярод дзеючых асоб — дзеці, Дзед Мароз, красналюдкі і сняжынкі; у размовах дзяцей з маці гучыць крыўда на «панскую волю»<ref name="jolka"/>. Лойка лічыў, што самыя задушэўныя вершы Новік-Пяюн напісаў для дзяцей; псеўданім «Малады Дзядок» можна было сустрэць ледзь не ў кожным нумары «Заранкі»<ref name="lojka"/>. У 1927—1939 гадах ён друкаваў там, а таксама ў часопісах «Шлях моладзі», «Пралескі», «Зорка» вершы, апавяданні, казкі<ref name="bp4"/>. Пазней вершы для дзяцей увайшлі ў апошні раздзел зборніка «Заўсёды з песняй» і ў кнігу «Зорачкі ясныя» (1986)<ref name="lojka"/><ref name="belen11"/>. === Пераклады === Пераклаў на беларускую мову п’есы для віленскіх беларускіх сцэн: Паліксены Салаўёвай (Алегра) «Цудоўная ноч» (1927, з рускай), А. Галянскага і А. Паплаўскага «Пакой у наймы» (у зборніку «Сцэнічныя творы», 1927, з польскай) і Ф. Аманькоўскай «Прадка пад крыжам» (народная казка ў 3 абразах, 1939, з польскай)<ref name="bp4bib"/><ref name="belen11"/>{{Заўвага|Некаторыя крыніцы называюць гэтыя п’есы ўласнымі творамі Новіка-Пяюна<ref name="egb5"/>.}}. Пераклаў таксама польскую камедыю А. Абрамовіча і Р. Рушкоўскага «Муж у ветлівасці», «Русалку» [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]] (надрукавана ў часопісе «[[Тэатральная Беларусь]]») і «Першага вінакура» [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. Талстога]]; перакладаў казкі з украінскай і нямецкай моў<ref name="belen11"/><ref name="bp4bib"/><ref name="zhuk"/>. === Публіцыстыка і ўспаміны === З 1960 года выступаў з вершамі, нарысамі і артыкуламі ў беларускім рэспубліканскім друку, слонімскай і нясвіжскай раённых газетах, асабліва часта — у газеце «[[Голас Радзімы]]»<ref name="bp4"/><ref name="bp4bib"/>. Аўтар нарысаў пра Калдычэўскі лагер («Калдычоўская трагедыя», «У калдычоўскім пекле», 1962), пра родную вёску («Мая вёска — Лявонавічы», 1967) і Лявонавіцкі хор, успамінаў пра Янку Купалу (уключаны ў зборнік «Народны паэт Беларусі», 1962), Гальяша Леўчыка, Іосіфа Стаброўскага, [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], генерала Яўгена Леашэню, мастака [[Антон Паўлавіч Карніцкі|Антона Карніцкага]]<ref name="bp4"/><ref name="bp4bib"/><ref name="chyh"/>. У 1980-я гады ў «Ніве» друкаваў успаміны пра Стаброўскага, Леўчыка і пра Ядвісю — гераіню Якуба Коласа, якая жыла ў Слоніме<ref name="chyh"/>. === Жывапіс === Маляваў карціны і акварэлі. Большасць яго карцін, якія захоўваліся ў Слонімскім краязнаўчым музеі, была разрабавана ў час вайны; сястра Маруся змагла захаваць «Краявіды» (1919), партрэт [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (1926) і «Першы снег» (1927); шмат акварэляў захоўваецца ў музеі ў Нясвіжы<ref name="zhuk"/>. Ягоныя малюнкі змешчаны ў зборніку «Заўсёды з песняй»<ref name="lojka"/>. == Бібліяграфія == '''Асобныя выданні''' * Ёлка Дзеда Мароза: Калядны абразок у 1-эй дзеі. — Вільня: Выданне Галоўнай управы Т-ва беларускай школы, 1927. — 16 с. — (Пад псеўд. Малады Дзядок)<ref name="jolka"/>. * Заўсёды з песняй: Паэма, вершы, песні, творы для дзяцей / Прадм. А. Лойкі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1984. — 62 с.<ref name="lojka"/> * Зорачкі ясныя: Вершы. — Мн., 1986<ref name="bp4bib"/>. * Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993. — 157 с. — ISBN 5-340-01010-4<ref name="pzkzm"/>. '''Пераклады''' * ''Салаўёва П. (Алегра).'' Цудоўная ноч: Сцэнічны твор для дзіцячага тэатра ў 1-ой дзеі. — Вільня, 1927. * ''Галянскі А., Паплаўскі А.'' Пакой у наймы: Жарт у 1 акце // Сцэнічныя творы. — Вільня, 1927. * ''Аманькоўская Ф.'' Прадка пад крыжам: Народная казка ў 3 абразах. — Вільня, 1939<ref name="bp4bib"/>. '''У анталогіях''' * Сцягі і паходні. — Мн., 1965<ref name="bp4bib"/><ref name="lojka"/>. == Памяць == Новіка-Пяюна малявалі мастакі [[Алесь Марачкін]], [[Мікола Купава|Мікалай Купава]], В. Барабанцаў, У. Хадаровіч і іншыя; скульптар С. Кляшчук стварыў яго бюст, а [[Яраслаў Пархута]] напісаў пра яго твор «Адысея Маладога Дзядка»<ref name="zhuk"/>. У серыі «Беларускі музычны архіў» выйшаў музычны альбом ''«Дні лятуць. Песні з-за кратаў»'', прысвечаны 100-годдзю нараджэння С. Новіка-Пяюна (выдавецтва BMAgroup, 2005; 23 трэкі). Песні выконваюць, у прыватнасці, [[Данчык]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], гурты «Чырвоным па белым», ZIGZAG, «Голая манашка» і іншыя<ref name="nestor"/>. Да 100-годдзя паэта ў 2006 годзе ўспаміны пра яго апублікаваў [[Уладзімір Содаль]]<ref name="nn2006"/>. Лісты паэта апублікавалі часопісы «Нясвіжскія каеты» (2022) і «[[Дзеяслоў]]» (2023)<ref name="kaety9"/><ref name="chyh"/>. == Галерэя == <gallery widths="160" heights="200"> Файл:Siarhiej Novik-Piajun. Сяргей Новік-Пяюн (1927-31).jpg|Сяргей Новік-Пяюн, 1927—1931 гады Файл:Siarhiej Novik-Piajun1929.jpg|У Свецці, 1929 год Файл:Michail Sciapanavic Novik.jpg|Бацька — Міхаіл Сцяпанавіч Новік Файл:Jeudakija Novik.jpg|Маці — Еўдакія Пятроўна Новік </gallery> == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="bp4">{{Крыніцы/БП (1992-95)|4|Новік-Пяюн Сяргей|Гарэлік Л. М.|397—398}}</ref> <ref name="bp4bib">{{Крыніцы/БП (1992-95)|4|Новік-Пяюн Сяргей. Бібліяграфія|Драздова З. У.|397—399}}</ref> <ref name="belen11">{{Крыніцы/БелЭн|11|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Саламевіч І. У.|371}}</ref> <ref name="lojka">{{Кніга |аўтар=Лойка А. |частка=Песня клікала ў свет: [Прадмова] |загаловак=Новік-Пяюн С. Заўсёды з песняй: Паэма, вершы, песні, творы для дзяцей |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1984 |старонкі=3—6 |спасылка=https://archive.org/details/Novik-Piajun_Siarhiej.Zausiody_z_piesniaj.djvu}}</ref> <ref name="pzk3">{{Кніга |аўтар=Новік-Пяюн С. |загаловак=Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1993 |старонкі=3—5 |isbn=5-340-01010-4 |спасылка=https://archive.org/details/PZK_1993}}</ref> <ref name="pzk19">{{Кніга |аўтар=Новік-Пяюн С. |загаловак=Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1993 |старонкі=3—19 |isbn=5-340-01010-4 |спасылка=https://archive.org/details/PZK_1993}}</ref> <ref name="pzk20">{{Кніга |аўтар=Новік-Пяюн С. |загаловак=Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1993 |старонкі=20—24 |isbn=5-340-01010-4 |спасылка=https://archive.org/details/PZK_1993}}</ref> <ref name="pzk135">{{Кніга |аўтар=Новік-Пяюн С. |частка=Цярністы шлях: Паэма |загаловак=Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1993 |старонкі=135—145 |isbn=5-340-01010-4 |спасылка=https://archive.org/details/PZK_1993}}</ref> <ref name="pzkzm">{{Кніга |аўтар=Новік-Пяюн С. |загаловак=Песні з-за кратаў: Вершы, песні, паэмы |месца=Мн. |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1993 |старонкі=153—157 (змест, анатацыя) |isbn=5-340-01010-4 |спасылка=https://archive.org/details/PZK_1993}}</ref> <ref name="jolka">{{Кніга |аўтар=Малады Дзядок [Новік-Пяюн С.] |загаловак=Ёлка Дзеда Мароза: Калядны абразок у 1-эй дзеі |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Галоўнай управы Т-ва беларускай школы |год=1927 |старонак=16 |спасылка=https://archive.org/details/jolka-dzieda-maroza-1927}}</ref> <ref name="zhuk">{{Кніга |аўтар=Жуковіч В. |частка=Пакутнік ХХ стагоддзя |загаловак=Бязмежжа памяці і любові: Эсэ. Партрэты. Роздумы |месца=Мн. |выдавецтва=Каўчэг |год=2020 |старонкі=60—68 |спасылка=https://kamunikat.org/byazmezhzha-pamyatsi-i-lyubovi-zhukovich-vasil}}</ref> <ref name="chyh">{{Артыкул |аўтар=Чыгрын С. |загаловак=«Надзея святая таёмна крадзецца…»: Лісты Сяргея Новіка-Пеюна |выданне=Дзеяслоў |год=2023 |нумар=1 (122) |старонкі=194—202 |спасылка=https://kamunikat.org/nadzeya-svyataya-tayomna-kradzetstsa-chygryn-syargey}}</ref> <ref name="csl">{{cite web |url=https://csl.bas-net.by/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/rukapisy-ne-garacz/sergej-mihajlovich-novik-peyun/ |title=Сергей Михайлович Новик-Пеюн |website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа НАН Беларуси (праект «Рукапісы не гараць») |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> <ref name="marakou">Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Т. II. — Мінск, 2003; [https://by.openlist.wiki/Новік_Сяргей_Міхайлавіч_(1906) Новік Сяргей Міхайлавіч (1906)] // Адкрыты спіс.</ref> <ref name="budzma">{{cite web |url=https://budzma.org/news/nyedastrelyeny-syarhyey-novik-pyayun.html |title=«Недастрэлены». Сяргей Новік-Пяюн |author=Андрэй Мельнікаў |website=Будзьма беларусамі! |date=2018-02-28 |accessdate=2026-10-10 |lang=be}}</ref> <ref name="svaboda2021">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/siarhiej-novik-piajun/27948318.html |title=Раіў маладым не пісаць пра палітыку, рабіў пярсьцёнкі з кайданоў. 20 нечаканых фактаў пра Сяргея Новіка-Пяюна |author=Васіль Дэ Эм |website=Радыё Свабода |date=2021-08-27 |accessdate=2026-10-10 |lang=be}}</ref> <ref name="nn2006">{{cite web |url=https://nashaniva.com/3534 |title=«Я за ўсімі ўладамі сядзеў!» |author=Уладзімер Содаль |website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2006-08-29 |accessdate=2026-10-13 |lang=be}}</ref> <ref name="noweuropa">{{cite web |url=https://new.org.pl/2831,trudna_droga_bialorusina.html |title=Poeta w potrzasku. Niemcy go rozstrzelali, a Sowieci uwięzili |author=Ihar Melnikau |website=Nowa Europa Wschodnia |date=2023-05-11 |accessdate=2026-10-10 |lang=pl}}</ref> <ref name="nestor">{{cite web |url=https://nestor.minsk.by/mg/2007/12/mg71201.html |title=Сяргей Новік-Пяюн «Дні лятуць (песьні з-за кратаў)» |website=Музыкальная газета |date=2007-03-26 |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> <ref name="kaety">[https://pawet.net/files/kaet08.pdf Нясвіжскія каеты]: краязнаўчы, гісторыка-літаратурны часопіс. — 2021. — № 8. — С. 10—11.</ref> <ref name="kaety9">[https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/kaet9_compressed.pdf Лісты Сяргея Новіка-Пеюна] // Нясвіжскія каеты. — 2022. — № 9. — С. 63—68.</ref> <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}}</ref> <ref name="egb5gym">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Нясвіжская беларуская гімназія|Ляхоўскі У.|343—344}}</ref> <ref name="kaety8">[https://pawet.net/files/kaet08.pdf Да 115-годдзя паэта, драматурга, празаіка, выдаўца і грамадскага дзеяча Сяргея Новіка-Пеюна (1906—1994)] // Нясвіжскія каеты. — 2021. — № 8. — С. 10—12.</ref> <ref name="kleck2014">{{cite web |url=http://www.kleck.by/?p=16241 |title=Подвиг любви и веры |author=Валентина Сенкевич |website=Клецк. Новости |date=2014-09-06 |accessdate=2026-10-10 |lang=ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП (1992-95)|4|Новік-Пяюн Сяргей|Гарэлік Л. М.|397—399}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Саламевіч І. У.|371}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}} * {{крыніцы/ЭКБ|6|}} — C. 92. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''Жуковіч В.'' Пакутнік ХХ стагоддзя // Жуковіч В. Бязмежжа памяці і любові: Эсэ. Партрэты. Роздумы. — Мн.: Каўчэг, 2020. — С. 60—68. * ''Лойка А.'' Душа рвалася да песень // ЛіМ. — 1981. — 9 кастрычніка. * ''Лойка А.'' Песня клікала ў свет // Новік-Пяюн С. Заўсёды з песняй. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1984. — С. 3—6. * ''Ліс А.'' Іскры з вогнішча // ЛіМ. — 1966. — 22 лютага. * ''Пяткевіч А.'' Сцежкамі роднага краю // Наднёманскія былі. — Мн., 1968. — С. 65—66. * ''Гілевіч М.'' Слонім, Чырвонаармейская, 19 // ЛіМ. — 1964. — 18 верасня. * ''Грычан А.'' Біяграфія адной песні // ЛіМ. — 1968. — 12 ліпеня. * ''Карлюкевич А.'' Беспрецедентная лирика // Политработник. — 1984. — 27 октября. * ''Шишигина К.'' Музы Несвижа. — Мн., 1986. — С. 61—63, 101—102, 108, 110, 112. * ''Содаль У.'' «Я за ўсімі ўладамі сядзеў!» // Наша Ніва. — 2006. — 29 жніўня. * ''Чыгрын С.'' «Надзея святая таёмна крадзецца…»: Лісты Сяргея Новіка-Пеюна // Дзеяслоў. — 2023. — № 1 (122). — С. 194—202. == Спасылкі == * [https://archive.org/details/PZK_1993 «Песні з-за кратаў» (1993)] і [https://archive.org/details/Novik-Piajun_Siarhiej.Zausiody_z_piesniaj.djvu «Заўсёды з песняй» (1984)] у Internet Archive * [http://vershy.ru/category/syargei-novik-pyayun Вершы C. Новік-Пяюна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116093012/http://vershy.ru/category/syargei-novik-pyayun |date=16 студзеня 2011 }} на Нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru» * [https://www.svaboda.org/a/siarhiej-novik-piajun/27948318.html Раіў маладым не пісаць пра палітыку, рабіў пярсьцёнкі з кайданоў. 20 нечаканых фактаў пра Сяргея Новіка-Пяюна] {{Commonscat|Siarhiej Novik-Piajun}} {{DEFAULTSORT:Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагераў Трэцяга рэйха]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нясвіжскім раёне]] [[Катэгорыя:Лявонавічы (Нясвіжскі раён)]] oxnbodyhx42w4jb4m7un98i007sqbhi 0 30062 5217051 5176199 2026-10-12T20:08:08Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217051 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Кляштар |Беларуская назва = Бярозаўскі кляштар |Арыгінальная назва = |Выява = Бяроза (Рэшткі былога кляштару картэзіянцаў).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|112Г000133}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бяроза (горад)|Бяроза]] |lat_dir = |lat_deg = 52.53322|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.95936|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Картэзіянцы]] |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = сталае [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2-я пал. XVII ст. |Заканчэнне будаўніцтва = 1689 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = Беларусь Бяроза |Сайт = |Commons = }} '''Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў''' — колішні кляштар у г. [[Бяроза (горад)|Бяроза]]. Помнік дойлідства сталага [[барока]]. Захаваліся рэшткі паўднёвай і заходняй частак кляштара. == Гісторыя == [[File:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (XVIII).jpg|thumb|злева|Кляштар у XVIII ст.]] Кляштар пабудаваны ў 2-й палове [[XVII]] стагоддзя італьянскім майстрам [[Джавані Батыста Джыслені]] пры фундатарстве [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]], які пазней быў пахаваны ў мурах кляштарнага касцёлу. Будаўніцтва кляштара было скончана ў 1689 годзе. Кляштарны комплекс уключаў у сябе каменны касцёл, жылыя корпусы, бібліятэку, шпіталь, трапезную, аптэку, шматлікія гаспадарчыя пабудовы. Побач з кляштарам стаяў [[палац Сапегаў, Бяроза|палац Сапегаў]]. [[Выява:Biaroza monastery by Napoleon Orda (5362041).jpg|thumb|злева|Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] Падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1700—1721) пад [[Бяроза (горад)|Бярозай]] ішлі баі паміж шведамі і рускімі, кляштар быў разрабаваны. [[Файл:Бяроза. Кляштар 09.jpg|thumb|Адноўленая брама]] [[File:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (B. Podbielski, 1861).jpg|thumb|злева|Б. Падбельскі, 1861]] За час свайго існавання кляштар стаў буйнай гаспадаркай і крэдытаваў магнатэрыю і дробную шляхту; кляштару належалі некалькі навакольных вёсак, заводаў. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Бяроза ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У бярозаўскім кляштары засталіся толькі 6 манахаў, гэта быў апошні кляштар [[картэзіянцы|картэзіянцаў]] на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Апошнім настаяцелем кляштара быў айцец Павел Геніюш, які паходзіў з заможнай сям'і, але вырашыў пакінуць усё і весці пустэльніцкае жыццё, паступіў у Ордэн, калі яму яшчэ не было дваццаці гадоў. Сярод іншых манахаў Павел Геніюш выдзяляўся асаблівымі цнотамі веры, надзеі і любові, і з прычыны яго ранняй мудрасці, манахі выбралі яго прыёрам кляштара. Айцец Павел кіраваў кляштарам да часу яго закрыцця і выгнання манахаў. Сам айцец-прыёр жыццёвымі абставінамі быў вымушаны ўступіць у іншы манаскі Ордэн, — бенедыктынцаў, — дзе праз некаторы час таксама становіцца настаяцелем. Памёр айцец Павел Геніюш на тэрыторыі сучаснай Польшчы ў апініі святасці. Пахаваны на могілках аднаго з бенедыктынскіх кляштараў Польшчы. У 1830-х гг. кляштар быў зачынены, яго памяшканні сталі выкарыстоўвацца ў якасці казармаў, прыходзілі ў заняпад. === Пасля закрыцця кляштара === [[Выява:BiarozaKlastarRasiejskijaKazarmy.JPG|thumb|Расійскія казармы, пабудаваныя з кляштарнай цэглы]] Памяшканні былога кляштара сталі выкарыстоўвацца рускімі ў якасці казармаў. Кляштарная інфраструктура — батанічны сад, пруд — прыходзілі ў заняпад. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (2).jpg|thumb|злева|Кляштар у 1906 годзе]] Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|наступнага нацыянальна-вызваленчага паўстання]] рускія пачалі разбіраць муры і будынкі кляштара, будаваць з іх казармы. У 1871 годзе гродзенскі архітэктар [[Якаў Марцінавіч Фардон|Якаў Фардон]] выканаў абмерныя чарцяжы кляштарнай брамы<ref name = "kulahin">''[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагин А. Н.]]'' Гродненские зодчие XIX — начала XX веков (новые архивные изыскания). // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 24. — Мінск, «Права і эканоміка». — 2018. — С. 80</ref>. У 1930-х гадах былыя рускія казармы былі пераўтвораны [[Польшча|польскімі]] ўладамі ў канцэнтрацыйны лагер для камуністаў, украінскіх нацыяналістаў і ваеннапалонных. Пасля уз'яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]], у мурах кляштара была размешчаная вайсковая частка. === Сучаснасць === [[Выява:Бяроза. Кляштар 08.jpg|thumb|злева|Кляштарны шпіталь]] У пачатку 1990-х гадоў кляштар быў унесены ў спіс гісторыка-архітэктурных каштоўнасцей Беларусі. Існаваў праект аднаўлення кляштара, аднак ён быў прыпынены. [[File:Рэшткі брамы былога кляштара картэзіянцаў.jpg|thumb|Аднаўленне брамы кляштара]] Вядуцца працы па рэстаўрацыі кляштара, у верасні [[2014]] года была цалкам адноўлена брама. == Архітэктура == [[File:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (XIX).jpg|thumb|Абмеры XIX ст.]] У комплекс уваходзілі мураваныя будынак касцёла, аднатыпныя групы жылых карпусоў з маленькімі ўнутранымі дворыкамі, [[трапезная]], [[бібліятэка]], [[шпіталь]], [[аптэка]], гаспадарчыя пабудовы, разам з прылеглым [[сад]]ам з вадаёмам былі абнесеныя [[крапасная сцяна|крапаснымі мурамі]] з [[вежа]]мі і [[капліца|каплічкай]]. Галоўным уваходам у кляштар служыла магутная [[брама]] з [[байніца]]мі. Яна вяла ў двор, прызначаны для гаспадарчых патрэб і абслугоўвання наведвальнікаў, яго ўтваралі карпусы [[келля]]ў радавых манахаў, дапаможных і гаспадарчых службаў. Другі, замкнёны прамавугольны двор, утваралі калідоры-[[галерэя|галерэі]], што злучалі двухпавярховыя карпусы келляў манахаў-самотнікаў з касцёлам. Келлі вылучаліся ў самастойныя жылыя ячэйкі з маленькімі ўнутранымі дворыкамі. Дэкаратыўнае аздабленне — [[пілястра|пілястры]], [[раскрапоўка|раскрапоўкі]], глыбокія [[ніша|нішы]], фігурныя [[франтон]]ы. === Касцёл === [[Файл:Агароджа зь вежамі.jpg|thumb|злева|Рэшткі апсіднай часткі касцёла]] Касцёл — [[неф|трохнефнавая]] [[базіліка]] з трыма гранёнымі [[апсіда]]мі і гранёным [[тамбур]]ам пры ўваходзе. Да сярэдняй апсіды прылягала васьмігранная шмат'ярусная [[вежа]]-[[званіца]] з [[купал]]ам, якая фарміравала [[сілуэт]] [[Архітэктурны ансамбль|ансамбля]]. Яна стаяла ўнутры прамавугольнага панадворку, прымыкала да сярэдняй апсіды касцёла і з'яўлялася абарончай вежай з магутнымі сценамі і вузкімі вокнамі-[[байніцы|байніцамі]]. [[Ярус (архітэктура)|Ярусы]], прыстасаваныя для [[Гармата|гармат]], звязвала вітая лесвіца ў тоўшчы муроў. == Цікавыя факты == [[Файл:Coat of Arms of Biaroza, Belarus.svg|thumb|150пкс|Герб Бярозы]] Брама кляштара намалявана на [[герб Бярозы|гербе]] і [[сцяг Бярозы|сцягу]] горада Бяроза. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * {{крыніцы/ЗП|}} * Рэлігія і царква на Беларусі : энцыкл. давед. — Мн., 2001. — С.60. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||411}} * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 123-125. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|112Г000133}} {{Commons|Category:Biaroza monastery}} * [http://www.chartreux.org/ Картэзіянскі ордэн] * [https://brama.brestregion.com/nomer1/artic02.shtml Да 520 годдзя Бярозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060615053056/http://brama.brest.by/nomer1/artic02.shtml |date=15 чэрвеня 2006 }} * [http://www.brestregion.com/cgi-bin/brama/config.pl?read=5 История возникновения Берёзовского кляштора картузов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060618144120/http://www.brestregion.com/cgi-bin/brama/config.pl?read=5 |date=18 чэрвеня 2006 }} * [http://radzima.org/pub/pomnik.php?lang=by&nazva_id=brbibiar02 Здымкі на radzima.org] * [http://sb.by/article.php?articleID=53636 Свет над брамой]{{Недаступная спасылка}} * {{Архіварта|bjarozauski-kljashtar-kartjezijancau}} {{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Славутасці Бярозы]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Картэзіянскія кляштары Беларусі]] qj0x9cw2v5e9cugoj3wyco86u70axun 0 30116 5217268 5046608 2026-10-13T09:02:06Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217268 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Барысаглебская царква}} {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Барысаглебская (Каложская) царква |Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ 4|410Г000004}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Гродна |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Гродзенская епархія |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = старажытнарускі стыль |Аўтар праекта = |Будаўнік = невядомы, магчыма [[Пётр Міланег]] |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = пасля 1180-ых |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая царква, захавалася часткова, знаходзіцца пад пагрозай зруйнавання }} '''Барысагле́бская царква́''', '''Кало́жская царква́''', '''Кало́жа''' — помнік мураванай старажытнарускай архітэктуры, адзіны помнік [[Гродзенская школа дойлідства|Гродзенскай школы дойлідства]], які часткова захаваўся. Знаходзіцца ў [[Гродна|Гродне]] на тэрыторыі былога [[Каложа|Каложскага пасада]] на высокім правым беразе [[Нёман]]а, побач з Замкавай гарой, непадалёку ад [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]]<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 166">Архітэктура Беларусі, с. 166</ref>. Пабудавана ў 2-й палавіне 12 стагоддзя з [[цэгла|цэглы]]. [[Выява:Гродно Коложская церковь 03.jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква з боку [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]].]] Захавалася паўночная і частка заходняй сцяны, тры [[апсіда|апсіды]] і два заходнія падкупальныя слупы. Храм мае памеры: даўжыня каля 21,5 м, шырыня — каля 13,5, таўшчыня сцен — 1,2 м<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 166"/>. Сцены складзены з [[плінфа|плінфы]] ў тэхніцы роўнаслоевай муроўкі. [[Фасад]]ы ўпрыгожаны [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ступенчатага профілю, устаўкамі з гранітных і гнейсавых камянёў розных адценняў са шліфаванай вонкавай паверхняй, рознакаляровымі паліванымі керамічнымі пліткамі. У верхняй частцы сцен размешчаны вузкія аконныя праёмы з арачнымі перамычкамі<ref>Беларуская энцыклапедыя, с. 422</ref>. Адметнасцю інтэр’ера з’яўляецца мноства керамічных збаноў-[[Галаснікі|галаснікоў]], умураваных у верхнія часткі сцен і скляпенні<ref>Культура Беларусі, с. 205</ref>. У цагляную муроўку сцен фасадаў уключаны рознакаляровыя шліфаваныя камяні, якія ўтвараюць розныя геаметрычныя фігуры і крыжы. Усё гэта надае фасадам прыгажосць, стварае ўражанне інкрустацыі сцен каштоўнымі камянямі<ref name="Памяць, с. 56">Памяць, с. 56</ref>. З-за сваіх архітэктурных асаблівасцей: маёлікавая падлога, галаснікі, каменныя ўстаўкі, узоры з керамічных плітак, — храм не меў аналагаў ва ўсходнеславянскай архітэктуры<ref name="Памяць, с. 56"/>. Верхняя частка будынка разам са скляпеннямі і купалам аднаўлялася ў [[XVI стагоддзе|16]] і [[XVII стагоддзе|17 стагоддзях]]. У [[1853]] годзе часткова разбурана ў выніку апоўзня, у [[1889]] годзе абвалілася паўднёвая апсіда. У канцы [[XIX стагоддзе|19 стагоддзя]] знішчаныя часткі храма былі адноўлены з дрэва, а сама царква была накрыта двухсхільным дахам з маленькім купалам<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, с. 124</ref>. Храм дзейнічае, аднак застаецца пагроза знішчэння помніка. Рэалізуюцца планы рэстаўрацыі царквы. == Гісторыя == === Пабудова === [[Выява:Стары замак паводле Рапапорта.JPG|thumb|right|400px|Рэканструкцыя Гродна ў 12-13 стст. паводле [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|Рапапорта]], Каложская царква знаходзіцца на высокім стромкім беразе [[Нёман]]а на захад ад [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў левай верхняй частцы выявы]] Як лічыцца, царква была закладзена ў пачатку 1180-ых гадоў<ref name="ReferenceA">А. Марціновіч. Горадна, Горадзен, Гродна. с.23</ref>, [[Князі гарадзенскія|гродзенскім князем]] {{нп5|Мсціслаў Усеваладавіч, князь гарадзенскі|Мсціславам Усеваладавічам|ru|Мстислав Всеволодович}} у гонар [[Барыс і Глеб|святых заступнікаў]] яго памерлых братоў [[Барыс Усеваладавіч (князь гарадзенскі)|Барыса]] і [[Глеб Усеваладавіч (князь гарадзенскі)|Глеба]]<ref name="Гродназнаўства, с. 52">Гродназнаўства, с. 52</ref>. Таксама лічыцца, што сваё другое імя — '''''Каложская''''', царква атрымала ад назвы мясцовасці, калі, як лічыцца, у [[1405]] годзе [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Вітаўт]] пасяліў каля царквы палонных калажан, жыхароў аднаго з «прыгарадаў» [[Пскоў|Пскова]]<ref name="ReferenceB">''Марціновіч А.'' Горадна, Горадзен, Гродна. С. 24</ref> (згодна летапісу ў неверагодна вялізнай колькасці ў 11 000 чалавек<ref name="ReferenceC">Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 271</ref>). Існуюць версіі, што назва магла пайсці ад славянскага слова ''Каложань'', якое абазначала месца, дзе б'юць шматлікія крыніцы, і якое свята шанавалася [[язычніцтва|язычнікамі]]<ref>Каложа мяняе аблічча, с.34</ref>. Пашырана меркаванне, што архітэктарам і будаўніком царквы быў прышлы дойлід [[Пётр Міланег]], аднак існуюць версіі, што будаўніком мог быць невядомы [[Візантыя|візантыйскі]] манах, які такім чынам быў і адным з ідэолагаў і практыкаў [[хрышчэнне|хрышчэння]] [[Гарадзенскае княства|Гродзеншчыны]]. Як і іншыя храмы той эпохі, архітэктура мае шмат запазычанняў з дойлідства Візантыі, аднак пры гэтым адлюстравала цэлы шэраг мясцовых будаўнічых традыцый<ref>Слюнчанка, с. 18-19</ref>. Адзін з вядомых гісторыкаў Гродна [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] лічыў, што храм меў абарончае значэнне, аднак сучасныя даследчыкі адкідаюць гэты погляд, улічваючы адсутнасць вады ў храме, слабыя для фартыфікацыі сцены і нязначнае стратэгічнае значэнне храма<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 270—271</ref>. [[Выява:Знакі на цаглінах Каложскай царквы.JPG|thumb|злева|400px|Знакі на плінфе (паводле Гразнова)]] Аднавіць першапачатковы выгляд храма можна толькі прыблізна. Царква мела тры ўваходы (цэнтральны і два бакавыя), яе вянчаў купал цыліндрычнай формы, у верхняй частцы храма былі арачныя вокны<ref name="Памяць, с.56">Памяць, с.56</ref>. Пры ўзвядзенні царквы былі ўлічаны ўсе памылкі, дапушчаныя пры будаўніцтве ранейшых храмаў [[Гродзенская школа дойлідства|Гродзенскай школы дойлідства]], у тым ліку памылак, якія прывялі да абрушэння ў [[1183]] годзе [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]]. Многае з таго, што ў Ніжняй царкве было толькі апрабавана, у Каложскай атрымала далейшае развіццё<ref>Слюнчанка, с. 41</ref>. Падмуркі закладаліся на глыбіню паўтара метра, а ў муроўцы сцен выкарыстоўваліся шліфаваныя камяні меншых памераў. Замест простых пляскатых лапатак паявіліся трохпрыступкавыя, прычым вуглы іх цэнтральнага выступу скруглены, што робіць яго падобным да паўкалонкі. Цокаль з аднаступеньчатага стаў таксама трохступеньчатым. Больш пластычнай стала сцяна з боку інтэр'ера. Усе тры [[апсіда|апсіды]] рашуча высунуліся вонкі. З'явіліся ўнутрысценныя лесвіцы. Прыкметна зменшылася розніца ў пралётах бакавога і цэнтральнага [[неф]]аў. Дзякуючы ўпершыню выкарыстаным круглым слупам унутраная прастора храма здавалася значна меншай. Тым не менш царква захавала ранейшую трохапсідную шасціслупавую планіроўку<ref name="Гродназнаўства, с. 52"/><ref>Слюнчанка, с. 42</ref>. Былі ўдасканалены і архітэктурныя дэталі: звычайныя [[хоры]] дапаўнялі бакавымі, да якіх вялі лесвіцы ў тоўшчы сцяны; ніжняя частка сцен, свабодная ад [[галаснік]]оў, была прарэзана нішамі; падлога храма была ўпрыгожана рознакаляровым дываном з [[маёліка]]вых плітак. Таксама больш багата быў упрыгожаны [[фасад]], багата аздоблены вонкавыя сцены, выкарыстоўвалася чырвоная абпаленая [[плінфа]] і белая [[цамянка]]. Увогуле, знешняе аздабленне надавала царкве святочны выгляд і прыгажосць<ref>Гродназнаўства, с. 53</ref>. === Далейшы лёс храма === [[Выява:Багародзіца Адзігітрыя Каложская.jpg|thumb|180px|Багародзіца Адзігітрыя Каложская]] Не захавалася пісьмовых крыніц пра гісторыю царквы ў 12-15 стст., лічыцца, што храм мог быць пашкоджаны ў сувязі з частымі штурмамі і аблогамі Гродна [[крыжакі|крыжакамі]]. Першая пісьмовая згадка пра храм адносіцца да [[1480]] года і звязана з імем настаяцеля царквы Каліста. У 1485 годзе гродзенскі гараджанін Івашка Сяргеевіч падараваў манастыру [[Сядзіба Панямонь|маёнтак Панямонь]]<ref>Корчинский, с.6</ref>. У гэты перыяд адбыўся і касметычны рамонт храма, пра што сведчаць «палутарныя літоўскія цэглы». Некаторыя даследчыкі, аднак, адносяць гэты рамонт да [[16 ст.]] [[20 сакавіка]] [[1500]] года вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падарыў мужчынскаму манастыру пры царкве (які ўзнік у канцы 12 — пачатку 13 ст.) «''сад на Калажанях''» «з павагі да старажытнасці святыні гэтай», пазней у 16-17 стст. зямельныя ўладанні манастыра пашыраліся. У [[1506]] годзе царква апісваецца як «''даўно спустошанная''»<ref name="ReferenceC"/>. [[Выява:Каложа на гравюры Адэльгаўзера.JPG|thumb|180px|Каложская царква на [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Адэльгаўзера-Цюнта]]]] У пачатку [[16 ст.]] царква аднаўлялася [[Богуш Міхал Багавіцінавіч|Богушам Багавіцінавічам]], які ў 1506 годзе кіеўскім мітрапалітам Іонам быў прызначаны кцітарам царквы і манастыра. Богуш падараваў манастыру і царкве маёнтак Чашчыцы (пазней в. Чашчаўляны, цяпер у межах Гродна). Кцітарства ўключала права прызначэння ігуменаў, з-за чаго часам ігуменамі станавіліся свецкія і нават недастойныя людзі, якія не толькі не клапаціліся пра дабрабыт манастыра, але і рабавалі яго<ref>Памяць, с. 57</ref>. Захаваліся імёны ігуменаў манастыра: Феакліст (1506—1520) зрабіў шмат зямельных набыткаў; Іона (1520—1546), «муж доблесны», вымушаны быў цярпець прыгнёт ад некага Сямёна Валовіча і яго жонкі, якія мелі ўплыў на манастыр з-за граматы 1546 года [[Бона Сфорца|каралевы Боны]]; Сергій (памёр у [[1550]] годзе), Місаіл (памёр у [[1560]] годзе). Пасля кіраванне манастыром увогуле ажыццяўлялася свецкімі асобамі: Сімяонам Валовічам, які меў грамату караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ]]; Паўлам Катовічам (да 1580 г.); Дзмітрыем Халецкім (да 1591 г.). Пра іх сказана, што яны рабавалі манастыр і разганялі манахаў. Толькі ігумен Клімент, вядомы таксама як пан Годкінскі, вярнуў частку ўладанняў манастыра<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.7-8</ref>. Ахвяраванні манастыру рабіў кароль [[Жыгімонт I Стары]] ў [[1508]] г. і [[1538]] г. На [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры М. Цюндта 1568 г.]] бачна царква пасля гэтай перабудовы — страчаны рысы крыжова-купальнага храма, над дахам узведзены высокі [[Шацёр (архітэктура)|шацёр]], [[шчыпец]] апсіды завершаны невялікім крыжам, да паўднёва-заходняга боку далучана круглая ў сячэнні ярусная, завершаная купалам вежа-[[званіца]]. У пачатку [[17 ст.]] нават паўстала пытанне зрабіць манастыр ''«рэзідэнцыяй ці самога Праваслаўнага Кіеўскага мітрапаліта ці яго каад'ютара для кіравання неўніяцкімі (праваслаўнымі) цэрквамі і духавенствам у Вялікім Княстве Літоўскім»''<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.9</ref>. Але ў [[1609]] годзе царква была перададзена [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніятам]], аднак спрэчкі з [[праваслаўе|праваслаўнымі]] працягваліся да [[1635]] года, калі граматай караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава ІV]] пры царкве быў створаны мужчынскі ўніяцкі кляштар узамен [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкага манастыра]] пад [[Кіеў|Кіевам]], перададзенага праваслаўным<ref name="Магдэбургская Гародня, с. 79">Магдэбургская Гародня, с. 79</ref>. Царква была моцна пашкоджана падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй]] (згодна хроніцы І. Кульчынскага гэта адбылося падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|першай Маскоўскай вайны]] [[Іван III Васільевіч|Івана Васільевіча]] з [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандрам]], аднак вядома, што баявыя дзеянні ў Гродне ў той час не вяліся<ref>Слюнчанка, 30</ref>). [[Расія|Маскоўскае]] войска, захапіўшы горад, разбурыла скляпенні і засыпала іх зямлёй, а наверсе былі пастаўлены гарматы, якія стралялі па [[Стары замак (Гродна)|Старому замку]]. Па іншых звестках, гарматы стаялі на даху царквы, з-за чаго скляпенні і разбурыліся<ref name="ReferenceB"/>. Згодна хроніцы архімандрыта Каложскага базыльянскага манастыра І. Кульчынскага, якая з'яўляецца адзінай крыніцай пра царкву да [[1738]] года<ref>Слюнчанка, с. 29</ref>, у 1675—1688 гадах царква «''ўся пуставала, была без вокан і дзвярэй, улетку быдла заходзіла ў храм''». Па іншых дадзеных столь царквы адвалілася падчас ваенных дзеянняў [[1705]] года, калі войскі [[Карл XII|Карла ХІІ]] занялі прадмесце горада<ref name="Магдэбургская Гародня, с. 79"/>. [[Выява:Каложа на плане 1706г..JPG|thumb|злева|Каложская царква на плане 1706 г. На карце бачна, што паміж узгоркам і царквой яшчэ знаходзіліся будынкі.]] У наступныя гады царква знаходзілася ў вельмі гаротным стане, пры архімандытах Маркіане Белазоры (да [[1660]] г.), Рыгоры Бянькоўскім (да [[1677]] г.), Лаўрэнціі Друцкім-Сакалінскім (да 1688 г.) помнік называўся «''Пустынны манастыр''» і па сведчаннях: «''Манастыр быў толькі па назве манастыр і ў стане вельмі жаласным''»…<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.8</ref> Наступныя ігумены Сімеон Агурцевіч<ref>И. Трусов. Борисо-Глебская Коложская Церковь, с.26</ref> (да [[1698]] г.) і Мяцелій Дарашкоўскі (да 1700 г.) спрабавалі аднавіць манастыр (у гэты час на тэрыторыі манастыра дзейнічаў нават цагельны завод<ref>Древнее Гродно, с. 80</ref>), але наступны архімандыт Фларыян Воўк-Ланеўскі (1701—1709), які таксама быў і архімандрытам [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскага манастыра]], «''запустошыў''» абіцель і такім чынам звёў на нішто намаганні папярэднікаў. Заняпаду «спрыялі» і падзеі [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], калі Гродна апынуўся ў цэнтры баявых дзеянняў, і калі маёмасць манастыра вывезлі ў [[Супрасль]], дзе яна і засталася<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.8-9</ref>. Над помнікам навісла пагроза знішчэння, калі ў [[1723]] годзе архімандрытам быў прызначаны Іясафат Яхімовіч. Яхімовіч быў так засмучаны станам манастыра, што вырашыў побач пабудаваць новы з гучнай назвай «Новы Сіён». Толькі дзякуючы выпадковаму збегу абставін будаўніцтва адклалі і царкву не разабралі<ref>Слюнчанка, с.33</ref>. Наступны рамонт храма быў праведзены ігуменам Кульчынскім, у інвентары [[1738]] года запісана, што дах гонтам пакрыты, стан якога добры<ref>И. Трусов. Борисо-Глебская Коложская Церковь, с.27</ref>. Сама ж царква мела тры [[купал]]ы: на маленькіх з пазалочанымі крыжамі і галоўны высокі жалезны крыж<ref>Древнее Гродно, с.81</ref>. У царкву было два ўваходы, а яе падлога была з цэглы<ref name="Древнее Гродно, с.82">Древнее Гродно, с.82</ref>. Нягледзячы на шматлікія фундацыі ў 17-18 стст. храм з кляштаром знаходзіўся ў заняпадзе. У гэты ж перыяд у [[іканастас]]е царквы з'явілася галоўная святыня гродзенскіх уніятаў — [[ікона Божай Маці Каложанскай]]. Яна была напісана ў пачатку 17 ст. і асабліва шанавалася ў канцы 17—пачатку 18 ст. Пасля скасавання уніі ў [[1839]] годзе ікона шанавалася і [[праваслаўе|праваслаўнымі]], падчас [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] яе эвакуіравалі ў [[Масква|Маскву]], і адкуль, нягледзячы на намаганні ў польскі час Ю. Ядкоўскага, яна так не вярнулася ў Гродна<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 271—272</ref>. === Разбурэнне === [[Файл:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852).jpg|thumb|Э. Глоўна. Каложская царква да разбурэння. 1850-я гг.]] {{Цытата |аўтар=Пратаірэй І. Карчынскі (1865-1930)|''1 апреля 1853 года, т.е. когда Западно-русскій край свободенъ былъ уже отъ польской неволи и снова братски пріобщился къ обще русской семье, сердитый и коварный Неман въ союзе съ нашей русской безпечностью, къ стыду православныхъ русскихъ людей, сделалъ то, чего не могли сделать въ теченіи многихъ летъ злейшіе враги святой Руси! Подмытый съ двухъ сторонъ (южной и западной) берегъ рухнул, увлекши за собой часть древняго русско-православнаго храма...''}} У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] непадалёк ад паўднёвага фасада царквы знаходзіліся могілкі: яны бачны як на [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Цюндта-Адэльгаўзера]], так і на [[Гравюра Гродна Макоўскага 1600 года|гравюры Макоўскага 1600 года]]. На гравюрах бачны ўмацаванні каля берага, якія магчыма ахоўвалі тэрыторыю падчас паводак. Аднак ужо ў пачатку [[18 ст.]] манастырскія забудовы разам з могілкамі абрынуліся ў Нёман, а да [[1720]] года становішча царквы стала настолькі крытычным, што пра яе на чарговым Сейме паднялі пытанне паслы Рыгор Катовіч і Зыгмунт Валь. Дакументы таго года сведчаць, што ''«царква в. в. айцоў гарадзенскіх базыльянаў на Каложы … здэзалявана (знішчана) і з-за вымывання Нёмана амаль што да апошняй руіны схілена»''<ref name="Магдэбургская Гародня, с. 79"/>. Захаваліся абмеры і апісанне становішча царквы, праведзеныя вайсковым інжынерам [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкі]] падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] і выдадзеныя пазней у [[Лондан]]е<ref name="ReferenceD">Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 272</ref>. [[Выява:Каложа ў 1853 годзе.JPG|thumb|Першы паверх разбурэнняў у 1853 годзе. Бачна, што разбурана каля 2/3 паўднёвага фасада.]] У 19 ст. у сувязі са змяненнямі берагавой лініі [[Нёман]]а з’явілася сур’ёзная небяспека знішчэння помніка. Да часу скасавання Уніі ў [[1839]] годзе Каложская царква заставалася адзінай у горадзе, дзе магло працягвацца праваслаўнае набажэнства, у двух іншых храмах проста не было святара<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.14</ref>. Тым не менш, манастыр знаходзіўся ў запусценні. Ужо ў [[1840]] годзе на сценах над галоўным уваходам узнікла расколіна, якая ўвесь час павялічвалася<ref name="ReferenceB"/>, а ў [[1842]] годзе адбыўся моцны абвал берага. У [[1845]] годзе ў сувязі з наступным абвалам стан будынка стаў крытычным: бераг абваліўся да самага паўднёвага фасада<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.22</ref>, таму ў [[1852]] годзе манастыр пераехаў у будынак ліквідаванага [[Кляштар бернардзінак (Гродна)|жаночага кляштара бернадзінак]]<ref name="ReferenceD"/>. [[Выява:Kałoža. Каложа (1890).jpg|thumb|злева|Разбураная Барысаглебская царква, канец 19 ст.]] [[1 красавіка]] [[1853]] года (па старому стылю) адбыўся першы абвал царквы, у вадзе апынуліся частка паўднёвага і заходняга фасада. На абмерным чарцяжы паўднёвага фасада, зробленага ў тым жа годзе бачна, што ў Нёман абрынулася каля 2/3 паўднёвага фасада. У гэты ж час у ваду абрынуліся шматлікія пахаванні, якія былі каля царквы, у тым ліку пліта 16 ст. Богуша Багаціновіча<ref>Пивоварчик, с. 55</ref>. Тым не менш, настаяцель царквы [[Ігнацій (Жалязоўскі)|Ігнацій Жалязоўскі]] ў [[1857]] годзе напісаў свайму кіраўніцтву ў [[Вільня|Вільню]]: «''Барысаглебская царква на Каложы не вызначаецца аніякімі ні архітэктурнымі, ні артыстычнымі асаблівасцямі і не заслугоўвае такіх вялікіх выдаткаў, якія патрабуюцца на яе выпраўленне…''»<ref name="Древнее Гродно, с.82"/><ref>Слюнчанка, с. 6</ref> Настаяцеля падтрымаў мітрапаліт, яго справаздачу адправілі ў Сінод у [[Санкт-Пецярбург]]. Аднак пытанне пра выратаванне помніка зноў было паднята Міністэрствам шляхоў і зносін<ref>Коложская в г. Гродно церковь, с.28</ref>. Вясной [[1864]] года ў раку спаўзла частка паўднёва-заходняга схілу разам з фрагментам сцяны заходняга фасада<ref>И. Трусов. Борисо-Глебская Коложская Церковь, с.30-31</ref>. Спробы пабудаваць падпорную сценку былі беспаспяховымі, як і спробы купца Сідорскага ў 1864 годзе самастойна абнавіць помнік: работы былі спынены з-за адсутнасці зацверджанага праекта. Між тым становішча храма пагаршалася: у [[1884]] годзе абвалілася частка апсіды, праз пяць год адбыўся наступны абвал. Храм знаходзіўся на парозе поўнага знішчэння<ref name="ReferenceD"/>. === Кансервацыя === [[Выява:Каложская царква ў 1897 годзе. Выгляд з боку Старога замка.JPG|thumb|справа|Для выратавання помніка да 1897 года былі праведзены вялікія работы па ўмацаванню берага Нёмана, была зроблена падпорная сценка.]] Толькі пасля гэтага былі зроблены захады па выратаванню помніка. У 1872—73 гадах у рэканструяванай апсідзе была створана капліца ў імя святых Барыса і Глеба<ref>И. Трусов. Часвни, с.13</ref>, а да [[1910]] года былі праведзены шырокія геалагічныя, інжынерныя і архітэктурныя даследаванні Каложскай царквы і берага Нёмана. Упершыню помнік навукова апісаны і замаляваны мастаком [[В. В. Гразноў|В. В. Гразновым]] у 1860-я гг., пасля адлюстраваны на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] [[1869]] г. [[Выява:Каложская царква ў 1897 з паўночна-заходняга боку.JPG|thumb|злева|Каложская царква пасля кансервацыі, 1897 г., выгляд з паўночна-заходняга боку.]] Царква з'явілася першым помнікам, пытанне пра захаванне якой разглядалася Імператарскай археалагічнай камісіяй у [[1896]] годзе. У наступным годзе на сродкі Міністэрства шляхоў зносін быў умацаваны бераг Нёмана, зроблена падпорная сценка разам з агляднай пляцоўкай, а на месцы зруйнаванай сцяны храма да [[1898]] года была пабудавана новая, драўляная<ref>И. Трусов. Борисо-Глебская Коложская Церковь, с.34</ref>. У [[1904]] годзе пры Сінодзе створана спецыяльная камісія па яе рэстаўрацыі; у 1904-05 гадах былі праведзены даследчыя і кансервацыйныя работы пад кіраўніцтвам прафесара Памеранцава і архітэктара Пакрышкіна. У [[1906]] годзе адбылося асвячэнне царквы. У [[1914]] годзе на імя каменданта Гродна паступіў ліст вялікага князя [[Аляксандр Міхайлавіч Раманаў|Аляксандра Міхайлавіча]], паводле якога Каложскую царкву планавалася перабудаваць у гарнізонны сабор. Далейшыя даследаванні, аднак, пакінулі гэты план толькі на паперы<ref>Пивоварчик, с. 51</ref>. Тады ж архітэктар П. П. Пакрышкін падаў у сінодскую камісію праект рэстаўрацыі храма. Работы па кансервацыі праведзены ў [[1910]] годзе<ref>И. Трусов. Борисо-Глебская Коложская Церковь, с.36</ref>. Каб прадухіліць далейшыя разбурэнні, нішы заходняй і паўночнай сцяны заклалі спецыяльна вырабленай плінфай, прычым закладкі праводзілі на нятлустай рошчыне з тым, каб падчас рэстаўрацыі іх можна было б лёгка разабраць і плінфу ўжыць па мэтавым прызначэнні. Аднак з-за [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] праца так і не пачалася<ref>Слюнчанка, с. 8-9</ref>. У [[1934]] годзе, пасля таго, як ізноў на сценах храма з'явіліся шматлікія трэшчыны, быў створаны Камітэт па ратаванні Каложскай царквы, які запрасіў у Гродна аднаго з найлепшых спецыялістаў у вобласці геалагічных даследаванняў прафесара Б. Галіцкага. Галіцкі адшукаў крэйдавую лінзу, не пазначаную пры расійскіх даследаваннях, якая магла быць адной з прычын разбурэння помніка<ref name="ReferenceE">Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 273</ref>. [[Выява:Каложа ў савецкі час.JPG|thumb|злева|У савецкі час у царкве мясціўся [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|музей гісторыі рэлігіі]].]] Кансервацыйна-рамонтныя работы ў [[СССР|савецкі]] час былі праведзены ў 1970 годзе, а пасля ў 1985—1987 гадах<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 166"/>. Сама ж царква была пераабсталявана пад музей, з 1977 года ў ёй знаходзіўся філіял [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі рэлігіі]], які выступіў заказчыкам даследчых і рэстаўрацыйных работ Каложскай царквы<ref name="ReferenceE"/>. Тагачасны кіраўнік музея [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] у канцы 1980-х сустракаўся з [[Філарэт (Вахрамееў)|мітрапалітам Філарэтам]] і спрыяў перадачы будынка царкве<ref>{{Cite web|url=https://centrbibl.grodno.by/museum/karpyuk/zala2.php#section4|title=Электронны музей А.Н. Карпюка|website=Цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма г. Гродна|url-status=dead|access-date=26 лютага 2024|archive-date=26 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226165004/https://centrbibl.grodno.by/museum/karpyuk/zala2.php#section4}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/30-karpjuk/|title=31 год таму памёр Аляксей Карпюк: 9 фактаў пра знакамітага гродзенца|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2024-02-26|access-date=2024-02-26}}</ref>. У выніку ў 1991 годзе будынак перадалі праваслаўным вернікам. У гэты ж час спрацавалі маячкі, устаноўленыя археолагамі ў 1979 годзе, што азначала, што бераг пачаў ізноў прасядаць, і разбураліся сцены храма. 24 верасня 1995 года храм наведаў Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі [[Алексій II]]. [[Выява:Умацаванне схіла Каложскага пагорка.JPG|thumb|Умацаванне схілу Каложскага пагорка.]] У 2000 годзе былі распачаты працы па ўмацаванню схілу Каложскай гары, аднак ужо ў наступным годзе праца была спынена. У 2006 годзе было праведзена геарадарнае зандзіраванне тэрыторыі навокал храма, якое паказала, што асноўная пагроза сыходзіць не з боку Нёмана, але з асаблівасцей мясцовага грунту<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц, с. 274</ref>. Паводле даследчыка Ігара Трусава, пагорак, на якім стаіць Каложа, працягвае разбурацца. Ён быў умацаваны, але не ідэальна. Таму частка Каложы можа абваліцца зноў<ref>[http://news.tut.by/culture/126315.html З Каложскай царквы зробяць гібрыд ХІІ і XIX стагоддзяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161018202345/http://news.tut.by/culture/126315.html |date=18 кастрычніка 2016 }}</ref>. === Рэстаўрацыя === Рашэнне аб правядзенні рэстаўрацыйна-аднаўленчых работ было прынята ў снежні 2008 года. Першапачаткова разглядалася 12 варыянтаў рэстаўрацыі храма. Праект, прапанаваны архітэктарам [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Г. Лаўрэцкім]], прадугледжваў адначасова і рэстаўрацыю сцен, і рэканструкцыю — дабудову купала, даху і замену драўлянай сцяны на аналагічную захаванай. Таксама праект прадугледжваў узнаўленне перыметра царквы, скляпенняў царквы і купала, а таксама аснашчэнне будынка ўсімі неабходнымі камунікацыямі. Падлога ў царкве плануецца жоўта-зялёнай і павінна быць з падагрэвам. Дах маюць пакрыюць меднымі лістамі, а перакрыцці над імі зрабіць з клееных драўляных бэлек. У аднаўляемую мураваную сцяну ўманціруюць галаснікі<ref>Каложа мяняе аблічча, с. 35</ref>. У чэрвені 2009 года праца над будаўнічым праектам была прыпынена ў сувязі з адсутнасцю фінансавання<ref name="zbsb.org">[http://zbsb.org/node/2864 Рэстаўрацыя Каложы знішчыць помнік ХІІ стагоддзя?]</ref>. Праект выклікаў спрэчкі з боку спецыялістаў. Навукоўцы заяўляюць, што праект рэстаўрацыі і аднаўлення царквы пад 12-е стагоддзе, аднак няма ніякіх дакументаў і малюнкаў, як выглядала царква ў гэты час. Па міжнародных стандартах толькі рэстаўрацыя, якая лічыцца навуковай, дае шанец аб'екту трапіць на разгляд у [[ЮНЕСКА]]; аднаўленне ж пад 12 стагоддзе зробіць з царквы прыгожы муляж, але не будзе ні гістарычным, ні навуковым<ref>[http://www.jivebelarus.net/news/20081210_05.html Гарадзенская Каложа пад пагрозай]</ref>. Альтэрнатывай афіцыйнаму праекту захавання Каложы навукоўцы лічаць кансервацыю замест рэканструкцыі<ref name="zbsb.org"/>. У 2010 годзе рашэннем Гродзенскага гарвыканкама была аб'яўлена грамадская акцыя ''«Адродзім Каложу разам!»'', прысвечаная збору сродкаў на рэстаўрацыю помніка. Меркавалася, што пасля рэстаўрацыі царква будзе ўнесена ў спіс помнікаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Акцыя вызвала дыскусію сярод навукоўцаў і грамадскасці. Прыхільнікі рэстаўрацыі сцвярджаюць, што рэстаўрацыя дазволіць захаваць помнік ад знішчэння, тады як праціўнікі сцвярджаюць, што старажытны храм стане новабудам<ref>Пивоварчик С. А., с. 50</ref>. Працу над аднаўленнем драўлянай сцяны, якая знаходзілася ў аварыйным стане, вялі ад кастрычніка 2017 года. У якасці матэрыялу выкарыстана тэрмамадыфікаваная хвоя. Акрамя таго будаўнікі выраўнялі сцяну і паднялі яе крыху вышэй. У студзені 2018 года праца была завершана. Наступным этапам маюць быць адрамантаваны балкон для хору і падлога<ref>{{Cite news|title=Коложская церковь получила новую деревянную стену: смотрите, как было и как стало|url=https://news.tut.by/society/578065.html?utm_campaign=recirculation_mail&utm_medium=bottom_news&utm_source=news.tut.by|work=news.tut.by|date=23 студзеня 2018 |accessdate=24 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180125074517/https://news.tut.by/society/578065.html?utm_campaign=recirculation_mail&utm_medium=bottom_news&utm_source=news.tut.by|archivedate=25 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref>. У 2019 годзе адкрылі частку фундаментаў з рэшткамі калоны, убачыць якія можна скрозь празрыстую шкляную падлогу. Навуковым кіраўніком і галоўным архітэктарам праекта капітальнага рамонта Каложскай царквы 2017-2018 гадоў была супрацоўніца «Гроднаграмадзянпраекта» Алена Шчасная. Капітальны рамонт быў адзначаны дыпломам на конкурсе Міжнароднай асацыяцыі саюзаў архітэктараў у Тбілісі ў 2020 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/masa-konkurs/|title="Руіны не ўспрымаюць пазітыўна". Стары замак і Каложа атрымалі дыпломы на міжнародным архітэктурным конкурсе|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2024-02-26|access-date=2024-02-26}}</ref>. == Архітэктура == === Экстэр'ер === [[Выява:Оформление окон.JPG|thumb|180px|злева|Аздабленне вокнаў.]] Царква з'яўляецца выдатным помнікам старажытнарускага і візантыйскага царкоўнага дойлідства. Адносіцца да крыжова-купальных, 6-стоўпных, 3-нефавых, 3-апсідных базілік. Першапачаткова мела памер 13,5 на 21,5 м, а таўшчыня сцен дасягала 1,2 м<ref name="ReferenceA"/>. Аб'ём храма завяршаўся адным купалам і меў [[закамара|пазакамарнае]] пакрыццё. Знешнія [[пілястра|пілястры]] трохступеньчатыя, сярэднія выемкі скругленыя. Фасады крапаваны слаёнымі 3-ступеньчатымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] (сярэднія ўступы скругленыя). Вуглавыя лапаткі з заходняга боку скошаныя. Сцены складзены з [[плінфа|плінфы]] памерам 3,5-4 х 16 — 16,5 х 26 — 28 см пераважна чырвонага колеру (але сустракаюцца і жоўтыя цагліны)<ref>Древнее Гродно, с. 87</ref> ў тэхніцы [[Роўнаслаёвая муроўка|роўнаслаёвай муроўкі]]<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 167">Архітэктура Беларусі, с. 167</ref> (чым храм прынцыпова адрозніваецца ад [[Полацкая школа дойлідства|полацкіх храмаў]]<ref>Слюнчанка, с.19</ref>), прычым з цэглы рабіліся толькі шчокі сцяны, а сярэдзіна складалася з забутоўкі — цаглянага друзу і дробных камянёў<ref name="Археалогія Беларусі, с. 262">Археалогія Беларусі, с. 262</ref>. Выкарыстоўвалі таксама цагліны і лакальныя, трапецападобныя, з паўкруглым шырокім бокам, са скошаным вуглом. На тарцах некаторых цаглін ёсць лічбы і рэльефныя знакі<ref name="ReferenceA"/>, некаторыя з іх супадаць са знакамі, знойдзенымі на цаглінах [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]]<ref>Древнее Гродно, с. 88</ref>. Раствор вапнавы з дамешкам цамянкі і вугалю. Падмуркі на глыбіні 1,5 м складзены з камянёў сярэдніх памераў без раствору<ref>Гродна, энц. даведнік, с. 107</ref>. [[Фасад]]ы ўпрыгожаны ўстаўкамі з паліраваных валуноў і маёлікавых плітак строга падабраных к пэўнай гаме колераў: карычневага, чырвонага, зялёнага і жоўтага колераў<ref>Древнее Гродно, с. 90</ref>. Гэты прыём быў звычайным для старажытнарускай архітэктуры і тлумачыўся найперш мэтамі эканоміі цэглы, а таксама эстэтыкі. Памеры камянёў у сценах памяншаюцца ўгару, што візуальна яе аблягчае. Самыя высокія (неапрацаваныя [[гнейс]]авыя, [[базальт]]авыя і [[граніт]]ныя) валуны размешчаны ў верхняй частцы сцяны паміж лапаткамі, вышэй знаходзяцца камяні меншых памераў, якія чаргуюцца з керамічнымі ўстаўкамі. А на вышыні каля 4 метраў камяні поўнасцю саступаюць месца кераміцы. Размяшчэнне крыжападобных фігур і часткова камянёў строга падпарадкавана напрамкам, падкрэсленым лініямі архітэктурных форм. Невялікія камяні аздабляюць сярэднюю плоскасць трохпрыступкавых лапатак, акцэнтуючы сваім размяшчэннем іх вертыкальнасць. Строгі геаметрызм лапатак, цокаля і паўкружжаў зараз адсутных [[закамара|закамар]], якімі завяршалася кожнае [[прасла]], як бы намагаўся падпарадкаваць сабе каляровы, узорысты россып з каменняў і [[паліваная кераміка|паліванай керамікі]]<ref>Слюнчанка, с.22-23</ref>. Вялікія каляровыя камяні і фігурныя керамічныя пліткі ўтваралі непадобныя адна на адну геаметрычныя фігуры і крыжы. Гэта стварала ўражанне, што для аздобы выкарыстаны не простыя матэрыялы, а каштоўныя камяні<ref name="ReferenceA"/>. На галоўным фасадзе знаходзіцца ўваходны арачны праём. Каля царквы выяўлены сляды манастыра 15-18 стагоддзяў<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 167"/>. Паводле Гразнова, каля царквы з паўночна-ўсходняй часткі была драўляная вежа-званіца 17-18 стст., якая ўжо к канцу 19 ст. была разабрана<ref name="Грязнов, с. 10">Грязнов, с. 10</ref>. <center><gallery mode=packed caption="Дэкаратыўныя ўстаўкі з валуноў і маёлікавых плітак" heights= "150px" widths= "150px" > Выява:11 Гродно (25).jpg| Выява:Гродна 2015. Каложа. Дэталь 2.jpg| Выява:Гродна 2015. Каложа. Дэталь.jpg| Выява:Гродно Коложская церковь 02.jpg| </gallery></center> === Інтэр'ер === [[Выява:Барысаглебская царква, унутраннае ўбранства.JPG|thumb|250px|Унутранае ўбранства]] Храм умоўна можна падзяліць на дзве часткі: асноўную і аб'ём трохапсіднай алтарнай часткі. У сваю чаргу асноўны аб'ём, бачная сцяна якога падзелена [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] на чатыры [[прасла|праслы]], складаецца з двух частак. У крайнім заходнім прасле паміж заходняй сцяной і першай парай слупоў знаходзіцца [[нартэкс]] і размешчаныя над ім [[хоры]]. Тром астатнім праслам фасада адпавядае прастора [[наас]]а, дзе калісьці быў купал на барабане<ref>Слюнчанка, с.26</ref>. Унутраная прастора расчлянёна круглымі слупамі (дыяметр каля 1,2 [[м]]) на прамавугольных [[цокаль|цокалях]], уверсе паступова набываюць крыжападобную форму: 4 усходнія падкупальныя, 2 заходнія пад хорамі, якія абапіраліся на корабавае скляпенне<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 167"/>. Выкарыстанне круглых слупоў надавала інтэр'еру вольны, зальны характар, падкрэслівала вертыкальную дынаміку прасторы і лёгкасць будынка<ref>Древнее Гродно, с. 101</ref>. Насупраць слупоў сіметрычна размешчаны [[Пілястра|пілястры]], якія служаць для большай трываласці [[Скляпенне|скляпення]] і для дэкаратыўных мэт<ref name="Грязнов, с. 9">Грязнов, с. 9</ref>. У тоўшчы сцяны апсіды размешчаны вузкія лесвіцы, якія вялі на драўляныя бакавыя галерэі, аб'яднаныя з хорамі (не захаваліся). Самі [[хоры]] размяшчаліся ў заходняй частцы над уваходам. Да нашага часу зберагліся ўступы, на якія абапіраліся хоры. У таўшчыні сцен размяшчаліся лесвіцы-праходы для пад'ёму на хоры, адна з іх захавалася ва ўцалелай паўночнай сцяне<ref name="Памяць, с.56"/>. Па ўсёй даўжыні сцен, працягваючы хоры, ішлі вузкія драўляныя балконы<ref>Древнее Гродно, с.89</ref>. Таксама ў тоўшчы сцяны ёсць некалькі адтулін для захоўвання каштоўнасцей<ref name="Грязнов, с. 9"/>, зараз яны закладзены і атынкаваны, і вядомы толькі па малюнках 19ст. Першапачатковыя скляпеністыя перакрыцці даўно страчаны, а існуючая драўляная столь як бы цісне на дрэнна асветленую прастору з-за адсутнасці галоўнай крыніцы святла — васьміаконнага [[Барабан (архітэктура)|барабана]] цэнтральнага купала<ref>Слюнчанка, с. 28</ref>. Асаблівасць інтэр'ера — мноства керамічных збаноў-[[галаснік]]оў, умураваных у верхнія часткі паўночнай, заходняй і паўднёвай сцен і скляпенні. Каложская царква па колькасці галаснікоў пераўзыходзіць любы вядомы помнік старажытнарускага дойлідства<ref>Лаврецкий, с. 52</ref>. Галаснікі размешчаны не толькі ў сценах храма, але і ў [[апсіда]]х, і нават у прыступках лесвіц апсід і частках скляпенняў лесвіц<ref>Древнее Гродно, с. 98</ref>. Удала падабраныя галаснікі не толькі стваралі належную акустыку, але і памяншалі вагу скляпенняў<ref name="ReferenceA"/>, таму купал і слупы, што падпіралі скляпенні, былі больш тонкімі. Унутраная прастора будынка мае выгляд вялікай залы, і параўнальна невялікі храм уяўляецца значна большым па плошчы<ref name="Археалогія Беларусі, с. 262"/>. [[Выява:Каложская царква. Артарная частка.JPG|thumb|250px|Алтарная частка царквы]] Ва ўсходняй (алтарнай) частцы храма ў верхняй частцы сцен размяшчаліся вузкія аконныя праёмы з арачнымі перамычкамі. Гэтых акон было ў кожнай апсідзе па тры, і яны ў розны час былі заложаны цэглай<ref name="Грязнов, с. 10"/>. Сцены былі аздоблены [[фрэскавы жывапіс|фрэскавым жывапісам]] (не захаваўся і вядомы па малюнках В. В. Гразнова). Падчас рэстаўрацыйных работ [[1985]]—[[1986]] гг. знойдзены фрагменты фрэсак на ўнутранай сцяне, якія былі выяўлены яшчэ ў [[1870]] годзе пры пабудове алтарнай перагародкі. Пад слоем грунту былі раскрытыя выявы 2 анёлаў. Пры рэканструкцыі 19 ст. размалёўка была часткова знішчана, а часткова атынкавана. У [[1894]] годзе У. Гразноў у правай частцы алтара [[сілуэт]]ы кампазіцыі «Святая Троіца», у сярэдняй частцы — крыж, уверсе паміж алтарнымі часткамі — выяву сонца і месяца. Падчас рэстаўрацыі 1985-87 гг. на паўночнай сцяне раскрыты арачныя праёмы, выяўлены фрэскавая размалёўка: на праёмах — геаметрычны карычнева-чырвоны [[арнамент]] на светла-шэра-ружаватым фоне<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 167"/>. Падлога храма складалася з [[Паліва (кераміка)|паліваных]] квадратных, трохвугольных і фігурных плітак. У адрозненне ад падлогі [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]] падлога Барысаглебскай царквы значна прасцейшая: ва ўбранні падлогі выкарыстаны пліткі толькі чатырох відаў замест 17 у Ніжняй<ref>Слюнчанка, с.54</ref>. Недзе ў [[13 ст.]] з'явіліся паліваныя рэльефныя пліткі, а ў [[18 ст.]] — [[мармур]]овыя пліты. Фрагмент падлогі 12 ст. захаваўся ў бакавой апсідзе<ref name="Архітэктура Беларусі, с. 167"/>. Пад падлогай захаваўся культурны пласт, які існаваў да будаўніцтва [[храм]]а. Цэнтральная апсіда вылучана 2-ярусным драўляным іканастасам (створаны ў 1996—99, мастак-рэстаўратар з [[Рыга|Рыгі]] А. Льянаў). Пад храмам мелася [[крыпта]] з пахаваннямі са славянскімі надпісамі; у [[1857]] г. на заходняй сцяне храма меўся камень з надпісам «Положен раб Божи Елизар лета от сотворения мира 6998 ([[1490]])». == Царква на выявах 19 ст == Захаваўся шэраг выяў і літаграфій, зробленых мастакамі на працягу 19 стагоддзя. Многія з іх асабліва каштоўныя, таму што маляваліся з натуры, яшчэ да катастрафічных абвалаў [[1853]] і [[1889]] гадоў. [[Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (M. Alšynski, 1850).jpg|thumb|Марцін Альшынскі. Заходні фасад Каложскай царквы. На малюнку бачны расколіны, стан помніка катастрафічны.]] На малюнку Марціна Альшынскага, які датаваны да 1853 года, адлюстраваны заходні фасад царквы. Замест даху з трыма [[купал]]амі, што ўпамінаецца ў «Інвентары» І. Кульчынскага, бачны ўжо звычайны чатырохсхільны дах, увенчаны сціплым металічным крыжыкам. Вуглавая [[пілястра]], да якой прымыкае агароджа з бярвення, крыху расшырана і пазбаўлена маёлікавай аздобы. Амаль над самай агароджай у пілястры відаць невялікае акенца, па якім праходзіць расколіна. Яно асвятляла лесвіцу, убудаваную ў заходнюю сцяну, — па ёй траплялі непасрэдна на хоры. Вялікае акно ў цэнтры фасада і атынкаваная закладка праёма яўна больш познія. Праз іх таксама праходзіць расколіна, што гаворыць пра набліжэнне катастрофы. [[Выява:Герсан В. Малюнак інтер'еру Каложскай царквы.jpg|thumb|злева|Войцех Герсан. Інтэр’ер Каложскай царквы.]] Да 1853 года выкананы і малюнак Войцеха Герсана, які адлюстроўвае інтэр’ер. На малюнку вылучаюцца гарызантальныя ўступы паўночнай і паўднёвай сцен. [[Лапатка (архітэктура)|Лапатка]] паўднёвай сцяны счасана ўпоравень з выступам, хаця першапачаткова яна працягвалася ўверх і праз арачку злучалася са стаячай з ёю ў створы калонай. Перамычка праёму дзвярэй у паўночнай сцяне, якая першапачаткова была паўцыркульнай, ужо перароблена, гэтак жа як перароблены з малых на вялікія вокны ў другім ярусе. На малюнку Міхала Кулешы царква адлюстравана з паўднёвага ўсходу. Дробны маштаб адлюстравання не дазваляе гаварыць пра нейкія паказальныя дэталі. Акрамя таго кампазіцыя малюнка яўна рамантызавана, што дае падставу ўсумніцца ў яго дакументальнай дакладнасці. У «Рускім мастацкім лістку» В. Цімма ў 1858 годзе будынак паказаны з паўднёва-ўсходняга боку, але гэты малюнак М. В. Крукоўскага даволі дробны. У [[1867]] годзе зроблена літаграфія паводле малюнка I. Трутнева. Яна дастаткова дакладна і падрабязна паказвае царкву з боку апсід. На літаграфіі яшчэ відаць апсіда дыяканніка, што абрынулася ў Нёман у 1889 годзе. Прыкладна ў тым жа 1867 годзе Р. Кудраўцаў выканаў літаграфіі паводле малюнкаў В. Гразнова. Урэшце, настаўнік малявання Віленскай гімназіі В. Гразноў зрабіў план і разрэзы руін храма, дэталёвы малюнак алтарнага акна, выгляды паўднёвага і заходняга фасадаў. Нягледзячы на тое, што Гразноў маляваў царкву ў [[1856]] годзе, і, натуральна, што многае яму давялося ўзнаўляць па памяці або па накідах, зробленых яшчэ да 1853 года, тым не менш, малюнкі лічацца дастаткова дакладнымі. Асаблівую цікавасць уяўляе адзіная выява страчанага паўднёвага фасада<ref>Слюнчанка, с36-38</ref>. Пасля абвалу зроблены малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]] і выдадзены ў [[літаграфія|літаграфіі]] ў 1875—1879 гадах. На гэтым малюнку разбураны храм паказаны з паўднёва-заходняга боку. У 1864 годзе ў [[Паўночна-Заходні край|заходнія губерніі]] [[Рускае археалагічнае таварыства|Рускім археалагічным таварыствам]] была накіравана экспедыцыя для замалёўкі і абмераў помнікаў старажытнасці. Адзін з яе членаў, архітэктар [[Іван Іванавіч Гарнастаеў|І. Гарнастаеў]], зрабіў абмеры царквы, якія аднак даволі схематычныя і недакладныя<ref name="Древнее Гродно, с. 83">Древнее Гродно, с. 83</ref>. == Археалагічныя даследаванні == У канцы 19 ст. помнік даследаваў В. В. Гразноў, які выявіў у муроўцы будынка [[галаснік]]і, знакі на цэгле і выказаў думку, што царква мела фрэскавую размалёўку. [[Выява:Вадалей.jpg|thumb|[[Каложскі вадалей|Вадалей]] 12 ст. з начыння Каложскай царквы]] У 1904 годзе, пасля таго як царкву даследаваў П. П. Пакрышкін, паўстала пытанне аб аднаўленні помніка ў першапачатковым выглядзе з «''узвядзеннем недастаючых частак на ўзор існуючых''». Пры гэтым камісія, якая кіравала працаю, прызнала, што неабходна зрабіць даследаванні падмуркаў і правесці раскопкі ўнутры і звонку храма. Аднак у якой ступені былі праведзены гэтыя работы дакладна невядома<ref name="Древнее Гродно, с. 83"/>. У 1935 годзе вядомы гродзенскі даследчык [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] падчас праведзеных раскопак каля паўночнай сцяны высветліў, што падмуркі царквы зроблены ўсухую з камянёў сярэдніх памераў на глыбіню 1,5 м. Высветлілася, што сцяна мае трохпрыступкавы цокаль, спалучаны з трохпрыступкавымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], якія вертыкальна падзяляюць яе на асобныя праслы. Даследчыкам было сабрана шмат паліваных плітак ад падлогі 12 ст. У паўночна-ўсходняй апсідзе прасочаны кавалак першапачатковай падлогі, над якім знаходзілася праслойка зямлі ў 5-8 см, а яшчэ вышэй знаходзіліся тоўстыя (да 5 см) рэльефныя арнаментаваныя пліткі памерам 19,5 х 19,5 см, якія, як лічыцца, адносяцца да 13 ст. У галоўнай апсідзе даследчык выявіў рэшткі першапачатковай падлогі з фігурных плітак з зялёнай і жоўтай [[Паліва (кераміка)|палівай]]. Пад драўлянай падлогай у цэнтральнай апсідзе адкрылі сінтрон — каменную лаву для царкоўных служак<ref>Слюнчанка, с. 9-11</ref>. У 1946 годзе помнік даследаваў І. М. Хозераў, які адзначыў наяўнасць чатырох круглых слупоў, што з'яўляецца нехарактэрным для [[архітэктура Беларусі|архітэктуры Беларусі]] 12 ст. У 1981, 1983-1984 гадах храм даследавалі археолагі [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]], [[Алег Анатолевіч Трусаў|А. А. Трусаў]] і архітэктар [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|В. Р. Слюнчанка]]. Падчас раскопак былі ўскрыты квадратныя падмуркі паўночна-ўсходняга, паўночна-заходняга і паўночна-заходніх слупоў, а ў паўднёвай апсідзе выяўлены рэшткі падлогі 12 ст., выкладзенай з квадратных і трохвугольных паліваных плітак. Быў прасочаны культурны пласт з керамікай 11-12 ст., сабрана вялікая колькасць непаліванай керамікі 15-16 ст. і вызначана месцазнаходжанне позняга манастыра. Таксама была праведзена рэканструкцыя бакавой галерэі<ref>Слюнчанка, с. 14</ref>. Падчас рэстаўрацыйных работ [[1985]]-[[1986|86]] гадоў раскрыты фрагменты фрэскавай размалёўкі 16 ст. і шматлікія [[графіці]] на сцяне<ref name="Археалогія Беларусі, с. 262"/>. == Галерэя == <center><gallery> Выява:Каложская царква.JPG|Каложская царква з паўночнага боку Выява:Гродно Коложская церковь 06.jpg|Каложская царква з боку [[Гараднічанка|Гараднічанкі]] Выява:Horadnia (Hrodna), Kaloža. Горадня, Каложа (2021) 02.jpg|Захаваны фасад помніка Выява:Помнік Д. Гарадзенскаму.JPG|Помнік [[Давыд Гарадзенскі|Давыду Гарадзенскаму]] каля царквы Выява:Church in Horadnia by Napoleon Orda (5361987).jpg|Каложская царква на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] Выява:1992. Stamp of Belarus 0009.jpg|Каложская царква на паштовай марцы Беларусі Выява:Boris_and_Gleb_Church_(silver)_rv.png|Царква на памятнай манеце </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Пётр Міланег]] * [[Гродзенская школа дойлідства]] * [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскі Каложскі манастыр]] * [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2т. Т. 1. А-К. Гал. рэдактар Т. У. Бялова. — Мінск, Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 496 с. ISBN 978-985-11-0354-2. * Архітэктура Беларусі: Энцыкл. даведнік/Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: А. А. Воінаў і інш. — Мінск, 1993. — 620с. ISBN 5-85700-078-5. * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БЕлЭн, 1997. — 576 с. ISBN985-11-0090-0. * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Серыя Гарадзенская бібліятэка. Аўтары: Вашкевіч А. і інш. Вроцлаў-Гродна, 2012. — 370с. ISBN 978-83-61617-77-8. * Воронин Н. Н. Древнее Гродно. М. 1954 // Материалы и исследования по археологии СССР. № 31. Материалы и исследования по археологии древнерусских городов. Т. III. * Горадна, Горадзен, Гродна: нарысы. А. Марціновіч. — Мн.: Маст. літ., 2008. — 112 с. — (Твае гарады, Беларусь). ISBN 978-985-02-0921-4. * Гродназнаўства. Серыя «Гарадзенская бібліятэка». Госцеў А. і інш., Гродна-Вроцлаў, 2012. — 340с. ISBN 978-83-61617-85-3. * Гродно. Энциклопедический справочник. Белорусская советская энциклопедия. Гл. ред. И. П. Шамякин. — Минск, 1989. — 438 с. ISBN 5 −85700-015-7. * Грязнов В. В. Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне. Вильна. Типография А. Г. Сыркина, 1893. — 11 с. * Лаврецкий Г. Коложская церковь в Гродно. Мера красоты. [[Архитектура и строительство]]. 8/2007. * Каложа мяняе аблічча. І. Папко. Беларусь. № 1(904), студзень, 2009. * Коложская в г. Гродно церковь, с бывым при ней Борісо-Глебским монастырем в подробном изложении положения ее прежнего и за последнее время, — с фототипическим изображением Коложской иконы Богородицы и 5 видов церкви. Епископ Иосиф (1835—1902). Воронеж: Типография В. И. Исаева, 1899. — 101 с. * Корчинский И. В. Древняя Коложская церковь во имя святых князей Бориса и Глеба в городе Гродне. — Гродно: Губернская типография, 1908. — 24 с. * Кулагін А. М. Праваслаўны храмы на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 2001. ISBN 985-11-0190-7 * Культура Беларусі: энцыклапедыя. Т.3/рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.). — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — 688 с. ISBN 978-985-11-0662-8. * Магдэбургская Гародня. Ю. Гардзееў. Серыя «Гарадзенская бібліятэка». Гродна-Вроцлаў, 2008. ISBN 978-83-89185-68-6 * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка горада Гродна (Беларус. Энцыкл.: Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 712 с. ISBN 985-11-0147-8. * Пивоварчик С. А. Нереализованный проект строительства православного собора в крепости Гродно. Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Палітаголія. ISSN 2076-4839. * Сліж Н. Невядомае пра вядомае: уладанні царквы і манастыра Св. Барыса і Глеба ў канцы 15 — пачатку 17 ст. Гістарычны альманах, Гродна, 2012. Том 18. — С. 2-25. * Слюнчанка В. Р. Барысаглебчкая (Каложская) царква ў Гродне. Мн. : Полымя, 1992. — 63с. ISBN 5-345-00490-0. * Трусов И. Г. Борисо-Глебская Коложская церковь. Гродно:ООО «ЮрСаПринт», 2011. — 52с. ISBN 978-985-90187-2-5. * Трусов И. Часовни, домовые и военные церкви в Гродно. Краткий исторический очерк. 1803—1915 гг.-Гродно:ООО «ЮрСаПринт», 2011.-56с. ISBN 978-985-90189-14-10. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: Т 3. — Мн.: БелЭн, 1996. 527с. ISBN 985-11-0041-2. * Jodkowski J. Swiątynia warowna na Kołoży w Grodnie w świetle badań archiwalnych i archeologicznych dokonanych w 1935. Prace i Sprawozdania Muzeum w Grodnie, Nr 1. Grodno, 1936. — 70 s. * Limanowski M. W sprawie kultu Borysa i Gleba w Grodnie. S. 156—173. * Walicki M. Cerkiew sw. Borysa i Gleba na kolozy pod Grodnem. — Warszawa: Wyd-wo Zakl. Architektury Pol. Politechniki Warszawskiej: Kasa im. Mianowskiego, 1929. — 45s. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|410Г000004}} {{commonscat-inline|Kalozha}} * [http://kalozha.by/be/ Афіцыйны сайт прыходу Каложскай царквы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140603142445/http://kalozha.by/be/ |date=3 чэрвеня 2014 }} * [http://orthos.org/grodno/structura_region/structura_gg_hr.htm Пра храмы гродзенскага гарадскога благачыння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110704184054/http://orthos.org/grodno/structura_region/structura_gg_hr.htm |date=4 ліпеня 2011 }} * [http://globustut.by/grodno/index7.htm#kolozha Глобус Беларусі] * [http://www.radzima.org/be/pub/1496_p/ Здымкі на Radzima.org] * {{Архіварта|barysaglebskaja-carkva-grodna}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славутасці Гродна}} {{Гродзенская школа дойлідства}} {{Добры артыкул|Архітэктура|Рэлігія|Гродна}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна]] [[Катэгорыя:Храмы Святых Барыса і Глеба]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Каложа]] [[Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі]] 4vfp952vojzy52ujlc8ry6ybesavog4 0 30866 5217252 4405703 2026-10-13T08:44:15Z Zadorenko V 175157 5217252 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Абінск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Абинск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = Flag of Abinsk (Krasnodar krai).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min = 52|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 38|lon_min = 10|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(33800)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Краснадарскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1963 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}} 37 000<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2015 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 86150 |паштовы індэкс = 353320 — 353323 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Абінск''' ({{lang-ru|Абинск}}) — горад (з [[1963]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Абінскі раён|Абінскага раёна]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Насельніцтва 37 000 чалавек ([[2015]]). Заснаваны ў [[1863]] годзе. Горад размешчаны на [[Кубанска-Прыазоўская нізіна|Кубанска-Прыазоўскай нізіне]], на рацэ [[Рака Абін|Абін]] (левы прыток [[Кубань|Кубані]]). Праз горад праходзіць аўтатраса [[Краснадар]] — [[Анапа]]. Адлегласць да [[Краснадар]]а — 80 км, да [[Крымск]]а — 12 км. Чыгуначная станцыя [[Абінская]] [[Паўночна-Каўказская чыгунка|Паўночна-Каўказскай чыгункі]]. Развіта харчовая прамысловасць (кансервавы завод, вінзавод, харчакамбінат, маслазавод), дрэваапрацоўчы камбінат, вытворчасць будматэрыялаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Краснадарскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] e1heknt4xfx45w3w8dzgvdrvemtsrmc 0 30876 5217254 3910881 2026-10-13T08:44:50Z Zadorenko V 175157 5217254 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Апшэронск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Апшеронск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min = 28|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 39|lon_min = 43|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(39600)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Краснадарскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1947 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}} 40 116<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 86152 |паштовы індэкс = 352690 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Апшэронск'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Апшеронск}}) — [[горад]] (з [[1947]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Апшэронскі раён|Апшэронскага раёна]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Насельніцтва 39,0 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1863]] годзе. Горад размешчаны на паўночным схіле [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на рацэ [[Пшэха]] (басейн [[Кубань|Кубані]], левы прыток ракі [[Белая (прыток Кубані)|Белая]]), за 103 км на паўднёвы ўсход ад [[Краснадар]]а, за 43 км ад [[Беларэчанск]]а, за 5 км ад мяжы з [[Адыгея]]й. Чыгуначныя станцыі [[Апшэронская]] і [[Нефцягорская]] — тупік на галінцы ад лініі [[Армавір (Расія)|Армавір]] — [[Туапсэ]]. Ляспрамгас, лясгас, лесакамбінат (выпускаюць піламатэрыялы, [[Фанера|фанеру]], шпон, [[паркет]], тару і інш.), [[Апшэронская вузкакалейная чыгунка]], вытворчасць [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], рыбаперапрацоўчая прамысловасць. У перспектыве — цэнтр горнага турызму і [[Гарналыжны спорт|гарналыжнага спорту]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Краснадарскага края}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] fnx6j5xvcfbdlvjk3uixx00jsdh3hck 0 30877 5217256 4833334 2026-10-13T08:45:28Z Zadorenko V 175157 5217256 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Армавір}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Армавір |арыгінальная назва = {{lang-ru|Армавир}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Armavir (Krasnodar krai).png |сцяг = Flag of Armavir (Krasnodar krai).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min = 00|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 41|lon_min = 07|lon_sec = |CoordAddon = type:city(100500)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Краснадарскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1914 |плошча = 280 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 190 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 86137 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 352900 |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Armavir, Russia |сайт = http://www.armawir.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Армавір'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Армавир}}) — горад (з 1914 года) у [[Расія|Расіі]] краявога падпарадкавання ў складзе [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]. Насельніцтва 185,3 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў 1839 годзе. Горад размешчаны на левым беразе [[Кубань|Кубані]], пры выхадзе яе з паўночных перадгор’яў [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], у месцы ўпадзення ў яе прытока [[Уруп]], за 202 км на паўднёвы ўсход ад [[Краснадар]]а. Важны чыгуначны вузел: станцыі Армавір-Растоўскі і Армавір-Туапсінскі [[Паўночна-Каўказская чыгунка|Паўночна-Каўказскай чыгункі]]. Неўзабаве будзе дабудавана новая РЛС (магутней за [[Габалінская РЛС|Габалінскую РЛС]] у [[Азербайджан]]е), што дапоўніць сілавую прысутнасць ў горадзе. На сённяшні дзень у горадзе знаходзіцца Армавірскае лётнае вучылішча. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == * Харчовая прамысловасць: малочны камбінат, мыслатлушчкамбінат, кандытарская фабрыка «Армавірская», Армавірскі мясаперапрацоўчы завод, ТАА «Метраполіс», кансервавы завод саўгаса «Усход» і г. д. * Машынабудаванне і металаапрацоўка (ААТ «Армавірскі вопытны машынабудаўнічы завод», Армавірскі электрамеханічны завод — філіял ААТ «ЭЛТЕЗА», ААТ «Армавірскі электратэхнічны завод», ААТ «Армавірскі завод цяжкага машынабудавання», Армавірскі завод чыгуначнага машынабудавання|завод чыгуначнага машынабудавання і інш.). * Хімічная і нафтахімічная прамысловасць (Армавірскі завод гумавых вырабаў). * Лёгкая прамысловасць. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Армавіра}} * [[Юрый Міхайлавіч Віннік]] (1923—1995) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Валянціна Васілеўна Талкунова]] (1946—2010) — савецкая і расійская [[спявачка]]. * [[Альберт Сямёнавіч Шагінян]] (1934—2000) — беларускі спецыяліст у галіне машыназнаўства, гідраўлічных і электрагідраўлічных сочачых сістэм. {{зноскі}} {{Гарады Краснадарскага края}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Армавір (Расія)| ]] fyl4qfrs6tx86366wvdr9rol95fygf2 0 30880 5217257 4867819 2026-10-13T08:45:52Z Zadorenko V 175157 5217257 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Беларэчанск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Белореченск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = Flag of Belorechensk (Krasnodar krai).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min = 46|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 39|lon_min = 52|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(53900)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Краснадарскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1958 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 54 108<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 86155 |паштовы індэкс = 352630 — 352636 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Belorechensky rayon |сайт = http://www.belorechensk.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Беларэчанск'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Белореченск}}) — горад (з [[1958]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Беларэчанскі раён|Беларэчанскага раёна]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Насельніцтва 54,1 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1863]] годзе. Горад размешчаны на рацэ [[Белая (прыток Кубані)|Белая]] ў перадгор’ях [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]]. Адлегласць да [[Краснадар]]а — 90 км, да [[Майкоп]]а — 12. Вузлавая чыгуначная станцыя (Беларэчанская) [[Паўночна-Каўказская чыгунка|Паўночна-Каўказскай чыгункі]] на лініі [[Армавір (Расія)|Армавір]]—[[Туапсэ]] з адгалінаваннем электрыфікаванай галінкі ўверх па даліне ракі [[Белая (прыток Кубані)|Белая]] (праз [[Майкоп]]) да пасёлка [[Каменнамосцкі]]. Эканоміка: * Хімічная прамысловасць: завод па вытворчасці фосфарных мінеральных угнаенняў (належыць ААТ «Еўрахім»). * Харчовая прамысловасць: малочны завод, харчкамбінат. * Маслаэкстракцыйны завод. * Мэблевая і дрэваапрацоўчая прамысловасць. * Вытворчасць будматэрыялаў. * Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Краснадарскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1862 годзе]] c1v8j9h2smg1ds54665i6eax837jyqd 0 30886 5217259 4786259 2026-10-13T08:46:15Z Zadorenko V 175157 5217259 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гарачы Ключ |арыгінальная назва = {{lang-ru|Горячий Ключ}} |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Goryachy Klyuch (Krasnodar krai).png |сцяг = Flag of Goryachy Klyuch (Krasnodar krai).png |выява = Горячий ключ сверху - panoramio.jpg |lat_deg = 44|lat_min = 38 |lon_deg = 39|lon_min = 08 |CoordAddon = type:city(100500)_region:RU |рэгіён = Краснадарскі край |статус з = 1965 |насельніцтва = {{Рост}} 29 585<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = 86159 |паштовы індэкс = 353290 |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |катэгорыя ў Commons = Goryachy Klyuch |сайт = http://www.gorkluch.ru/ }} '''Гарачы Ключ'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Горячий Ключ}}) — горад (з [[1965]] года) у [[Расія|Расіі]], краявога падпарадкавання ў складзе [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Насельніцтва 42,6 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1864]] годзе. Бальнеалагічны курорт, завод мінеральных вод, лесакамбінат, мэблевая фабрыка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Помнік Прыгожыну і Уткіну]] (2024) {{зноскі}} {{Гарады Краснадарскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1868 годзе]] 265722j7psis5xephll6pi06r2xa582 0 32630 5217104 3312429 2026-10-12T23:06:38Z Zadorenko V 175157 5217104 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кірава-Чапецк |арыгінальная назва = {{lang-ru|Кирово-Чепецк}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Kirovo-Chepetsk (2004).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 58|lat_min = 33|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 50|lon_min = 1|lon_sec = |CoordAddon = type:city(88300)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1955 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}82 956<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83361 |паштовы індэкс = 613040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.k4city.gov-vyatka.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кірава-Чапецк''' ({{lang-ru|Кирово-Чепецк}}) — горад (з [[1955]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кірава-Чапецкі раён|Кірава-Чапецкага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 63,9 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1935]] годзе. Горад размешчаны пры ўпадзенні ракі [[Чапца]] ў [[Вятка (рака)|Вятку]], за 22 км на паўднёвы ўсход ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. Кірава-Чапецкі хімічны камбінат, мателаапрацоўчы і жалезабетонны заводы, электрамашынабудаўнічы завод, прадпрыемствы [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай]] і [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] прамысловасці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] qscs4ee6b1dsd35zjjblyxad5qrqzyv 0 32631 5217108 4818174 2026-10-12T23:31:50Z Zadorenko V 175157 5217108 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кірс |арыгінальная назва = {{lang-ru|Кирс}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 59|lat_min = 20|lat_sec = 13.8 |lon_dir = |lon_deg = 52|lon_min = 14|lon_sec = 43.7 |CoordAddon = type:city(11500)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1965 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}8 520<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2021 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83339 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kirs, Russia |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кірс''' ({{lang-ru|Кирс}}) — горад (з [[1965]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Верхнякамскі раён|Верхнякамскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 8,0 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1729]] годзе. Горад размешчаны на рацэ Кірсінка пры ўпадзенні яе ў [[Вятка (рака)|Вятку]], за 281 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. Завод «Кірскабель» (уваходзіць у склад ААТ «[[Сібірска-Уральская алюмініевая кампанія|СУАЛ]]») завод жалезабетонных вырабаў, прадпрыемствы харчовай прамысловасці, леспрамгас. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1729 годзе]] 08h28kd5fby68i1tknez61s55sssexb 0 32632 5217109 4851751 2026-10-12T23:34:05Z Zadorenko V 175157 5217109 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Луза (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Луза |арыгінальная назва = {{lang-ru|Луза}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 60|lat_min = 37|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 47|lon_min = 17|lon_sec = |CoordAddon = type:city(11900)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1944 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}9 122<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2021 года] {{ref-ru}}</ref> |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83346 |паштовы індэкс = 613980 |паштовыя індэксы = 613981, 613982, 613983 |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Луза''' ({{lang-ru|Луза}}) — [[горад]] (з [[1944]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Лузскі раён|Лузскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 8,5 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1899]] годзе. Горад размешчаны на рацэ [[Луза (рака)|Луза]], прыток ракі [[Юг (рака)|Юг]], за 302 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{DEFAULTSORT:Луза}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] g4p8fxzds9fmz7jtzcwwgxmmczdrweu 0 32677 5217110 4629266 2026-10-12T23:34:51Z Zadorenko V 175157 5217110 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мурашы |арыгінальная назва = {{lang-ru|Мураши}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 59|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 48|lon_min = 58|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1944 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}6619<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83348 |паштовы індэкс = 613710 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мурашы''' ({{lang-ru|Мураши}}) — горад (з [[1944]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Мурашынскі раён|Мурашынскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 5,2 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1895]] годзе. За 112 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, лясная прамысловасць. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] m7pa3rohbwowgacqsza8kwer83a16ar 0 32678 5217111 4828512 2026-10-12T23:35:30Z Zadorenko V 175157 5217111 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Налінск |арыгінальная назва = Нолинск |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Nolinsk COA (Vyatka Governorate) (1781).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 57|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 49|lon_min = 56|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(10700)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1780 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}10 224<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83368 |паштовы індэкс = 613440 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Налі́нск''' ({{lang-ru|Нолинск}}) — горад (з [[1780]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Налінскі раён|Налінскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 7,9 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1668]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Воя (прыток Вяткі)|Воя]] (прыток [[Вятка (рака)|Вяткі]]), за 137 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. Рамонтна-механічны завод, прамкамбінат, філіял швейнай фабрыкі «Світанак», прадпрыемства «Вяцкі сувенір», харчакамбінат, масларобны завод, мясакамбінат. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Мікалай Сямёнавіч Курнакоў]], рускі фізікахімік {{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1668 годзе]] h68kwqj2bmf60zt8qelomkn56gkecvi 0 32690 5217112 4918946 2026-10-12T23:35:50Z Zadorenko V 175157 5217112 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Савецк |арыгінальная назва = {{lang-ru|Советск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Sovetsk_(Kirov_oblast).png |сцяг = Flag_of_Sovetsk_(Kirov_oblast).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 57|lat_min = 36|lat_sec = 04.7 |lon_dir = |lon_deg = 48|lon_min = 56|lon_sec = 19.0 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1594 |ранейшыя імёны = |статус з = 1937 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}15 756<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83375 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = Советск 613340, Советск-1 613341, Советск-3 613343, Советск почтамт 613379 |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Sovetsk, Kirov Oblast |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{Значэнні2|Савецк}} '''Савецк''' ({{lang-ru|Советск}}) — горад (з [[1937]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Савецкі раён, Кіраўская вобласць|Савецкага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 14,2 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1594]] годзе. Горад размешчаны на высокім правым беразе ракі [[Піжма (прыток Вяткі)|Піжма]], пры ўпадзенні яе ў [[Вятка (рака)|Вятку]], за 137 км на поўдзень ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] 3wdwuzrr3cp8h9twmfd3ospafx537f9 0 32693 5217114 4612092 2026-10-12T23:37:04Z Zadorenko V 175157 5217114 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Слабадской |арыгінальная назва = {{lang-ru|Слободской}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Slobodskoy (town).png |сцяг = Flag of Slobodskoi (Kirov oblast).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 58|lat_min = 43|lat_sec = 27.0 |lon_dir = |lon_deg = 50|lon_min = 09|lon_sec = 40.2 |CoordAddon = type:city(35100)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1505 |ранейшыя імёны = |статус з = 1780 |плошча = 49,6 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}34 349<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83362 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Slobodskoy |сайт = http://www.slobodskoy.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Слабадской''' ({{lang-ru|Слободской}}) — горад (з [[1780]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Слабадской раён|Слабадскога раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 27,9 тыс. чалавек (2025). Вядомы{{sfn|ГЭС|1989}} з [[1505]] года. Горад размешчаны на правым беразе ракі [[Вятка (рака)|Вятка]], за 35 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Мэблевы камбінат, футравая фабрыка, фанерны камбінат, запалкавая фабрыка, машынабудаўнічы завод, завод жалезабетонных канструкцый, спіртагарэлкавы завод, макаронна-кандытарскі камбінат, мясакамбінат, чыгуначная станцыя. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Адольфавіч Буш]] (1869—1941) — [[батанік]], член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Буш Мікалай Адольфавіч}} — С. 367.</ref>. * [[Аляксандр Сцяпанавіч Грын|Аляксандр Грын]] (1880—1932) — рускі і савецкі [[пісьменнік]], [[празаік]]. * [[Ціхан Васілевіч Кібардзін]] (1863—1933) — гарадскі архітэктар [[Віцебск]]а ў 1890—1924 гадах. == Зоскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/ГНР (2008)|Слободско́й|406}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Слободско́й|440}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] dfg8yxyyylm8aywfsv1ds3a3ki6v5l5 0 32694 5217113 4451260 2026-10-12T23:36:15Z Zadorenko V 175157 5217113 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Сасноўка |арыгінальная назва = {{lang-ru|Сосновка}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 15|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 51|lon_min = 17|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(12600)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1962 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}12 094<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83334 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{Значэнні2|Сасноўка}} '''Сасноўка''' ({{lang-ru|Сосновка}}) — горад (з [[1962]] года) у [[Расія|Расіі]], у [[Вяцкапалянскі раён|Вяцкапалянскім раёне]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 7,9 тыс. чалавек (2025). Заснаваны ў [[1699]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Вятка (рака)|Вяткі]], за 362 км ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. Дрэваапрацоўчы камбінат, лесаперавалачная база (буйнейшая ў вобласці), суднабудаўнічы завод (выпускае катэры, шлюпкі, суды на паветранай падушцы). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] jpddb4qb6g71wafsrffclyz5ffv2oxz 0 32697 5217115 4796385 2026-10-12T23:37:37Z Zadorenko V 175157 5217115 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Яранск''' ({{lang-ru|Яранск}}) — [[горад]] (з [[1780]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Яранскі раён|Яранскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на рацэ Ярань (басейн [[Вятка (рака)|Вяткі]]), за 180 км на паўднёвы захад ад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кірава]]. === Клімат === {{Кліматаграма | Яранска | -13.7| -8.6| 46 | -13.6| -7.8| 37 | -8.5| -1.6| 42 | -1.5| 8.1| 43 | 6.0| 16.6| 54 | 11.7| 20.5| 78 | 14.8| 23.5| 84 | 12.1| 21.1| 70 | 7.7| 15.7| 65 | 1.6| 7.5| 70 | -4.9| -0.9| 54 | -10.6| -5.8| 51 |float= |clear= |source= «Climate-Data.org» {{ref-en}}<ref>[https://en.climate-data.org/asia/russian-federation/kirov-oblast/yaransk-27512/ Яранск]«Climate-Data.org» {{ref-en}}</ref> }} == Гісторыя == Заснаваны ў [[1584]] годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Рамонтна-механічны завод. Прадпрыемствы мукамольнай (камбінаты хлеба- і малакапрадуктаў), харчасмакавай (лікёрагарэлачны і спіртавы заводы і інш.), дрэваапрацоўчай і лёгкай (філіял швейнай фабрыкі «Світанак») прамысловасці. == Вядомыя асобы == * [[Дзмітрый Цімафеевіч Гуляеў]] (1915—1943) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Галіна Міхайлаўна Ізергіна]] (1909—1954) — беларуская мастачка. * [[Аляксандр Андрэевіч Спіцын]] (1858—1931) — рускі і савецкі [[гісторык]] і [[археолаг]], член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Яра́нск|782}} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%AF%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA Яранск] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. {{ref-ru}} * Яранск // Города России: энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 32. — 559 с. — ISBN 5-85270-026-6{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mo-yaransk.ru/about/poseleniya/posgor/ Афіцыйная старонка] {{ref-ru}} * [https://www.geonames.org/469005/yaransk.html Яранск] «GeoNames» {{ref-en}} * [http://rfdata.al.ru/auto/city/32/1058.HTM Яранск] // Народная энциклопедия городов и регионов России {{ref-ru}} * [http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/jaransk/index.html Яранск] // Народная энциклопедия «Мой Город» {{ref-ru}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1584 годзе]] qe3lmp9dkd4ceda22dk3y44a7bwmoly 0 32699 5217105 4649111 2026-10-12T23:07:19Z Zadorenko V 175157 5217105 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіраў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Киров}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of arms of Kirov.svg |сцяг = Flag of Kirov (Kirov oblast).svg{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 58|lat_min = 36|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 49|lon_min = 39|lon_sec = |CoordAddon = type:city(466300)_region:RU |CoordScale = 50000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1374 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 169<ref name="o">[http://investorkirov.ru/analit/genplan.php Генеральный план Кирова]</ref><ref name="mo">Площадь в границах [[Кировский городской округ|МО]] — 757,0 км²</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}463 852<ref name="gks">[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 3157 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8332 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 610000-610050 |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kirov,_Kirov_Oblast |сайт = http://www.mo-kirov.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{Значэнні|Спасылка=Кіраў}} '''Кіраў''' ({{lang-ru|Киров}}), горад (з [[1374]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 475,8 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1181]] годзе. Ранейшыя назвы — Вятка, Хлынаў. Горад размешчаны на рацэ [[Вятка (рака)|Вятка]], за 896 км ад [[Масква|Масквы]]. Цэнтр вытворчасці [[Дымкаўская цацка|Дымкаўскай цацкі]]. == Гісторыя == Пад назвай Хлынаў упершыню згадваецца ў летапісе пад 1457 годам, але як заснаванае наўгародцамі паселішча і ваеннае ўмацаванне існаваў значна раней (1374). Да [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] канчаткова далучаны ў 1489 годзе. З 1708 года ў складзе Сібірскай губерні, з 1727 года — Казанскай губерні. У 1781 года Хлынаў перайменаваны ў Вятку, якая з утварэннем Вяцкай губерні (1796) становіцца яе адміністрацыйным цэнтрам. У 1929 годзе горад увайшоў у Ніжагародскі край; з 1934 года (з перайменаваннем Вяткі ў Кіраў) — цэнтр Кіраўскага краю; з 1936 года — абласны цэнтр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Наталля Васільеўна Гуйвік]] (нар. [[1962]]) — беларускі юрыст і палітык. * [[Мацвей Мацвееевіч Гусеў]] ([[1826]]—[[1866]]) — рускі астраном, адзін з пачынальнікаў астрафізічных даследаванняў. * [[Валерый Аляксандравіч Еравенка]] (нар. [[1950]]) — беларускі матэматык. * [[Георгій Аляксеевіч Зорын]] (1947—2019) — юрыст-крыміналіст. Доктар юрыдычных навук (1991), прафесар (1990). * [[Віталь Вітальевіч Катаеў]] ([[1925]]—[[1999]]) — рускі і беларускі дырыжор, педагог. * [[Ніна Цімафееўна Лебедзева]] — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[Людміла Іванаўна Сторажава]] (1925—2012) — беларуская і расійская актрыса. * [[Яўген Іванавіч Чарушын]] — савецкі мастак * [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін]] — расійскі археолаг {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{commonscat|Kirov, Kirov Oblast}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сяргея Кірава]] [[Катэгорыя:Кіраў (Кіраўская вобласць)| ]] gdm2hmm3jwhq47aiv1vkbz0869fw9cs 5217106 5217105 2026-10-12T23:08:43Z Zadorenko V 175157 5217106 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіраў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Киров}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of arms of Kirov.svg |сцяг = Flag of Kirov (Kirov oblast).svg{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 58|lat_min = 36|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 49|lon_min = 39|lon_sec = |CoordAddon = type:city(466300)_region:RU |CoordScale = 50000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кіраўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1374 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 169<ref name="o">[http://investorkirov.ru/analit/genplan.php Генеральный план Кирова]</ref><ref name="mo">Площадь в границах [[Кировский городской округ|МО]] — 757,0 км²</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}463 852<ref name="gks">[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 3157 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8332 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 610000-610050 |аўтамабільны код = 43 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kirov,_Kirov_Oblast |сайт = http://www.mo-kirov.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{Значэнні|Спасылка=Кіраў}} '''Кіраў''' ({{lang-ru|Киров}}) — горад (з [[1374]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Насельніцтва 475,8 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў [[1181]] годзе. Ранейшыя назвы — Вятка, Хлынаў. Горад размешчаны на рацэ [[Вятка (рака)|Вятка]], за 896 км ад [[Масква|Масквы]]. Цэнтр вытворчасці [[Дымкаўская цацка|Дымкаўскай цацкі]]. == Гісторыя == Пад назвай Хлынаў упершыню згадваецца ў летапісе пад 1457 годам, але як заснаванае наўгародцамі паселішча і ваеннае ўмацаванне існаваў значна раней (1374). Да [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] канчаткова далучаны ў 1489 годзе. З 1708 года ў складзе Сібірскай губерні, з 1727 года — Казанскай губерні. У 1781 года Хлынаў перайменаваны ў Вятку, якая з утварэннем Вяцкай губерні (1796) становіцца яе адміністрацыйным цэнтрам. У 1929 годзе горад увайшоў у Ніжагародскі край; з 1934 года (з перайменаваннем Вяткі ў Кіраў) — цэнтр Кіраўскага краю; з 1936 года — абласны цэнтр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Наталля Васільеўна Гуйвік]] (нар. [[1962]]) — беларускі юрыст і палітык. * [[Мацвей Мацвееевіч Гусеў]] ([[1826]]—[[1866]]) — рускі астраном, адзін з пачынальнікаў астрафізічных даследаванняў. * [[Валерый Аляксандравіч Еравенка]] (нар. [[1950]]) — беларускі матэматык. * [[Георгій Аляксеевіч Зорын]] (1947—2019) — юрыст-крыміналіст. Доктар юрыдычных навук (1991), прафесар (1990). * [[Віталь Вітальевіч Катаеў]] ([[1925]]—[[1999]]) — рускі і беларускі дырыжор, педагог. * [[Ніна Цімафееўна Лебедзева]] — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[Людміла Іванаўна Сторажава]] (1925—2012) — беларуская і расійская актрыса. * [[Яўген Іванавіч Чарушын]] — савецкі мастак * [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін]] — расійскі археолаг {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{commonscat|Kirov, Kirov Oblast}} {{Гарады Кіраўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сяргея Кірава]] [[Катэгорыя:Кіраў (Кіраўская вобласць)| ]] s9llqu8q2bmjvu52dpez22hz9hlom8t 0 41397 5216965 5193339 2026-10-12T14:23:00Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5216965 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Zhuravl (water well).jpg|thumb|200px|Калодзеж-журавель]] [[Файл:Carisbrooke Castle well house 2.jpg|thumb|150px|Калодзеж з калаўротам]] '''Кало́дзеж'''{{sfn|БелЭн|1998}}{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}, '''кало́дзезь'''{{sfn|БелЭн|1998}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}, '''сту́дня'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}} — гідратэхнічнае збудаванне для здабычы [[падземныя воды|падземных вод]] для піцця і іншых патрэб. Калодзежы значна адрознівацца глыбінёй, якасцю і колькасцю вады. Калодзежная вада, звычайна, змяшчае [[мінерал]]аў за рачную або якую іншую. Каб падняць ваду наверх можа быць выкарыстана электрычная або механічная помпа, або, як у мінулым — мускульная сіла чалавека або жывёлы, або розныя дапаможныя элементы калодзежа (напрыклад [[рычаг]] — калодзеж-журавель, [[корба]] з [[ланцуг]]ом і іншыя). Часта калодзежы накрываюць [[дах]]ам і аздабляюць [[Мастацкая разьба|разьбой]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == У Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] канструкцыі калодзежнага праёму былі разнастайныя. На [[Палессе|Палессі]], дзе вада неглыбока, выкарыстоўвалі тоўстыя [[Ствол дрэва|ствалы]] дрэў з выдзеўбанай сарцавінай (студні-каўдубы)<ref name="бел">Беларусы: У 8 т. Т. 2. Дойлідства / [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]]; [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]]; Рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]], А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: шл. — ISBN 985-6234-28-X.</ref>. У Цэнтральнай Беларусі праём мацавалі драўлянымі плахамі, якія ставілі як вертыкальна (у некалькі ярусаў), так і гарызантальна, клалі адна на адну<ref name="бел" /> і мацавалі па вуглах палямі. Шырока вядомая была і [[зруб]]авая канструкцыя калодзежных праёмаў. У [[Нёман|Панямонні]] калодзежы выкладалі каменнем<ref name="бел" />. Пачынаючы з 1920-х гадоў увайшлі ва ўжытак калодзежы з труб з калаўротам{{sfn|БелЭн|2002}}. == Галерэя == <gallery> Файл:Kamianiec Litoŭski Tower.jpg|Калодзеж-журавель у [[Каменец|Каменцы]]. Невядомы мастак, 1-я палова XIX стагоддзя Файл:Karolin Castle by Napoleon Orda (5362082).jpg|Калодзеж у прадмесці [[Пінск]]а [[Каралін (прадмесце)|Каралін]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], XIX стагоддзе Файл:Студня. Мірскі замак.jpg|[[Мірскі замак]], калодзеж. Рэканструкцыя, XXI стагоддзе Файл:1999. Stamp of Belarus 0324.jpg|Паштовая марка Беларусі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кало́дзеж, калодзезь|Кунцэвіч М. М.|477—478}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сту́дня, калодзеж|[[Сяргей Аляксеевіч Сергачоў|Сергачоў С. А.]]|220}} * {{крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Кало́дзеж, кало́дзезь, сту́дня|с=333, 792}} * {{крыніцы/ТСБМ|2|590|Кало́дзеж, кало́дзезь}} * {{крыніцы/ТСБМ|5-1|352|Сту́дня}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кало́дзеж||236}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Сту́дня, калодзеж|[[Уладзімір Сяргеевіч Гуркоў|Гуркоў У. С.]]|479—480}} * {{ВСЭ3|Коло́дец|12|438—439|аўтар=Николодышев И. С.}} * Колодец // Краткая энциклопедия домашнего озяйства: В 2-х т. — Т. 2: О — Я — М.: Советская энциклопедия, 1959. — С. 264—265. — 772 с. — 500 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat|Water wells}} * [http://knihi.com/mudrou/kalodziez.html Вінцэсь Мудроў — Твор «Калодзеж»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні]] [[Катэгорыя:Побыт]] [[Катэгорыя:Беларускі народны побыт]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 9imf7je9r1lj2n72qxpkm7eztqf274t 0 41616 5217107 4584870 2026-10-12T23:10:09Z Plaga med 116903 5217107 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Федэратыўная Рэспубліка Самалі |Арыгінальная назва = Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya <br/> جمهورية الصومال الفدرالية |Родны склон = Самалі |Сцяг = Flag of Somalia.svg |Герб = Coat of arms of Somalia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Qolobaa Calankeed |Аўдыё = |Форма кіравання = [[федэрацыя|федэратыўная]] [[парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = [[іслам]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Location Somalia AU Africa.svg |На карце2 = |Мовы = [[самалійская мова|самалійская]], [[арабская мова|арабская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = [[1 ліпеня]] [[1960]] |Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Італія|Італіі]] |Сталіца = [[Магадыша]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Магадыша]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Самалі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Самалі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Хасан Шэйх Махмуд]] <br/> [[Хамза Абдзі Барэ]] |Месца па плошчы = 44 |Плошча = 637657 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[самалійцы]] |Насельніцтва = 19654739 |Год ацэнкі = 2025 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 30,82 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 32,288 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2025 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 1642,8 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = 12,995 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2025 |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 661,17 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,404 |Год разліку ІРЧП = 2023 |Месца па ІРЧП = 192 |Узровень ІРЧП = нізкі |Авіякампанія = |Валюта = [[самалійскі шылінг]] |Дамен = [[.so]] |ISO = SO |Тэлефонны код = 252 |Часавы пояс = +3 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Самалі́''' ({{lang-so|Soomaaliya}}, {{lang-ar|الصومال}}), афіцыйная назва — '''Федэратыўная Рэспубліка Самалі''', — дзяржава ва ўсходняй частцы [[Афрыка|Афрыкі]], размешчаная на [[паўвостраў Самалі|Самалійскім паўвостраве]]. На поўначы абмываецца водамі [[Адэнскі заліў|Адэнскага заліва]], на ўсходзе — [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. На паўночным захадзе мяжуе з [[Джыбуці]], на захадзе — з [[Эфіопія]]й, на паўднёвым захадзе — з [[Кенія]]й. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Магадыша]].<ref>[https://www.somalia.gov.so/about-somalia About Somalia — Federal Republic of Somalia]</ref> Пасля падзення рэжыму Сіада Барэ ў 1991 годзе ў Самалі працягнулася грамадзянская вайна. У тым жа годзе [[Самаліленд]] на паўночным захадзе краіны абвясціў незалежнасць. 26 снежня 2025 года [[Ізраіль]] прызнаў Самаліленд незалежнай дзяржавай, аднак [[Еўрапейскі саюз]] пацвердзіў падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Самалі.<ref>[https://www.eeas.europa.eu/eeas/israelsomalia-statement-spokesperson-territorial-integrity-federal-republic-somalia_en Israel/Somalia: Statement by the Spokesperson on the territorial integrity of the Federal Republic of Somalia]. European External Action Service, 27 December 2025.</ref> У 1998 годзе на паўночным усходзе краіны быў утвораны аўтаномны [[Пунтленд]], кіраўніцтва якога не абвяшчала незалежнасці ад Самалі.<ref>[https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/1998_hrp_report/somalia.html Somalia Country Report on Human Rights Practices for 1998]. U.S. Department of State.</ref> == Гісторыя == {{main|Гісторыя Самалі}} Чалавек насяляе тэрыторыю сучаснага Самалі з часоў палеаліту. У [[7 стагоддзе|VII стагоддзі]] н. э. на тэрыторыі сучаснага Самалі пачаў распаўсюджвацца іслам. Яго пашырэнню спрыялі гандлёвыя і культурныя сувязі з [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостравам]].<ref>[https://www.somalia.gov.so/about-somalia About Somalia — Federal Republic of Somalia]</ref> У сярэднявеччы на ўзбярэжжы сучаснага Самалі развіваліся гандлёвыя гарады, сярод якіх [[Бербера]], [[Магадыша]], [[Горад Брава|Бараўэ]] і [[Горад Марка|Марка]]. Яны падтрымлівалі гандлёвыя сувязі з [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостравам]], [[Персія]]й, [[Індыя]]й і іншымі рэгіёнамі Індыйскага акіяна. На тэрыторыі [[Афрыканскі Рог|Афрыканскага Рога]] існавалі мусульманскія дзяржаўныя ўтварэнні, у тым ліку {{нп5|Султанат Іфат|султанат Іфат|en|Sultanate of Ifat}}, {{нп5|Султанат Адал|султанат Адал|en|Adal Sultanate}} і {{нп5|Аджуранскі султанат|Аджуранскі султанат|en|Ajuran Sultanate}}. Апошні ў перыяд свайго росквіту кантраляваў значныя тэрыторыі паўднёвага і цэнтральнага Самалі. Яго гаспадарка абапіралася на гандаль, земляробства і сістэмы арашэння.<ref>[https://www.airuniversity.af.edu/Portals/10/AFCLC/04.%20Ready%20Airman/Field%20Guides/AFRICOM/Rev3/ECFG%20Somalia%202025-3r.pdf Somalia Expeditionary Culture Field Guide]. Air Force Culture and Language Center, 2025. Раздзел «History and Myth».</ref> З канца [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] ў водах Усходняй Афрыкі з’явіліся партугальскія караблі. У XVI стагоддзі партугальцы здзейснілі шэраг ваенных экспедыцый супраць самалійскіх прыбярэжных гарадоў, але сутыкнуліся з супрацівам мясцовых дзяржаў.<ref>[https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/Somalia%20Study_1.pdf Somalia: A Country Study]. Federal Research Division, Library of Congress.</ref> У XVI стагоддзі самалійскія дзяржавы супрацоўнічалі з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] у супрацьстаянні партугальскай экспансіі. Асманскі ўплыў пашырыўся на асобныя прыбярэжныя раёны паўночнага Самалі. У XVII—XIX стагоддзях за ўплыў на гандлёвыя гарады ўзбярэжжа змагаліся мясцовыя султанаты і ўладары [[Аман]]а, а пазней [[Занзібарскі султанат|Занзібарскага султаната]].<ref>[https://www.airuniversity.af.edu/Portals/10/AFCLC/04.%20Ready%20Airman/Field%20Guides/AFRICOM/Rev3/ECFG%20Somalia%202025-3r.pdf Somalia Expeditionary Culture Field Guide]. Air Force Culture and Language Center, 2025. Раздзел «History and Myth».</ref> У выніку каланіяльнай экспансіі ў канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] тэрыторыя рассялення самалійскіх плямён падзелена на некалькі частак: паўночныя раёны адышлі да Вялікабрытаніі як пратэктарат Самалілэнд, паўднёвыя і ўсходнія — да Італіі як Італьянскае Самалі, заходнія раёны ([[Агадэн]]) — [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У [[Другая сусветная вайна|2-ю сусветную вайну]] Італьянскае Самалі ў [[1941]] г. акупіравана брытанскай арміяй. У лістападзе [[1949]] года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рашэнне аб перадачы былога Італьянскага Самалі пад міжнародную апеку з кіраваннем Італіі на дзесяцігадовы перыяд. [[1 красавіка]] [[1950]] года Італія прыняла кіраванне тэрыторыяй ад Вялікабрытаніі, а [[2 снежня]] 1950 года Генеральная Асамблея ААН зацвердзіла адпаведнае пагадненне аб апецы.<ref>[https://research.un.org/en/docs/tc/somaliland Italian Somaliland Trusteeship Documents] // United Nations Dag Hammarskjöld Library.</ref><ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1950v05/d910 Foreign Relations of the United States, 1950, Volume V: Editorial Note] // Office of the Historian, U.S. Department of State.</ref> [[26 чэрвеня]] [[1960]] года былы брытанскі пратэктарат Самаліленд атрымаў незалежнасць. [[1 ліпеня]] [[1960]] года незалежнасць атрымала і тэрыторыя былога Італьянскага Самалі, якая знаходзілася пад апекай [[ААН]]. У той жа дзень абедзве тэрыторыі аб’ядналіся ў [[Самалійская Рэспубліка|Самалійскую Рэспубліку]]. Унутранае становішча дзяржавы было нестабільнае. Пасля забойства другога прэзідэнта [[А.А.Шэрмарка]] ([[1969]] г.) уладу захапілі ваенныя пад кіраўніцтвам генерала [[М.С.Барэ]], які ўзначаліў Вярхоўны рэвалюцыйны савет; была абвешчана Самалійская Дэмакратычная Рэспубліка. Урад Барэ абвясціў курс на пабудову сацыялізму: нацыяналізаваны банкі, буйныя прадпрыемствы, праведзены іншыя захады сацыялістычнага характару, наладжаны цесныя сувязі з [[СССР]]. Адзінай дазволенай партыяй стала створаная ў [[1976]] г. [[Самалійская рэвалюцыйная сацыялістычная партыя]] пад кіраўніцтвам Барэ. Вайна 1977—1978 гг. з Эфіопіяй за правінцыю Агадэн, у якой СССР падтрымаў Эфіопію, прывяла да разрыву з СССР і пераарыентацыі Самалі на [[ЗША]]. === Сучасны перыяд === Пасля звяржэння [[М.С.Барэ|Сіада Барэ]] ў студзені [[1991]] года цэнтральная дзяржаўная ўлада ў Самалі фактычна распалася. У краіне працягваліся ўзброеныя канфлікты паміж палітычнымі і кланавымі групоўкамі. У [[1992]] годзе ў адказ на грамадзянскую вайну і гуманітарны крызіс пачалася міжнародная ваенная аперацыя {{нп5|Аперацыя «Адраджэнне надзеі»|«Адраджэнне надзеі»|en|Operation Restore Hope}} пад кіраўніцтвам [[ЗША]].<ref>[https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/somalia/188281.htm Somalia: Background Note]. U.S. Department of State, 9 March 2012.</ref> У [[2004]] годзе быў створаны Пераходны федэральны ўрад Самалі. У жніўні [[2012]] года завяршыўся пераходны палітычны перыяд, была прынята часовая федэральная канстытуцыя і сфарміраваны новыя органы дзяржаўнай улады. У верасні таго ж года прэзідэнтам быў абраны [[Хасан Шэйх Махмуд]].<ref>[https://2021-2025.state.gov/u-s-relations-with-somalia/ U.S. Relations With Somalia]. U.S. Department of State.</ref> Нягледзячы на аднаўленне федэральных органаў улады, узброены канфлікт працягнуўся. Адным з асноўных праціўнікаў урада стала ісламісцкая групоўка {{нп5|Харакат аш-Шабаб|«Аш-Шабаб»|en|Al-Shabaab (militant group)}}. З [[2007]] года ў Самалі дзейнічаюць міжнародныя ваенныя місіі пад эгідай [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]]. З [[1 студзеня]] [[2025]] года дзейнічае {{нп5|Місія Афрыканскага саюза па падтрымцы і стабілізацыі ў Самалі||en|African Union Support and Stabilization Mission in Somalia}} (AUSSOM), якая падтрымлівае самалійскія сілы бяспекі ў барацьбе з узброенымі групоўкамі. [[23 снежня]] 2025 года [[Савет Бяспекі ААН]] падоўжыў мандат місіі да [[31 снежня]] [[2026]] года.<ref>[https://digitallibrary.un.org/record/4096834 Resolution 2809 (2025)]. United Nations Security Council, 23 December 2025.</ref> == Геаграфія == [[Файл:Somalia Topography en.png|міні|291x291px|Тапаграфічная карта [[Самалі]].]] Самалі размешчана на ўсходняй ускраіне [[Афрыканскі Рог|Афрыканскага Рога]]. Агульная плошча краіны складае 637 657 км², з якіх 627 337 км² прыпадае на сушу і 10 320 км² — на ўнутраныя воды. Працягласць берагавой лініі складае каля 3025 км.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/295d9f8fad69042411c045a78b7e9070/SO-summary.pdf Somalia — The World Factbook]. Central Intelligence Agency, 2021.</ref> === Рэльеф === [[Файл:Almadow Overview.JPG|міні|злева|272x272px|{{нп5|Кал-Маду|Кал-Маду|en|Cal Madow}} — горны масіў на поўначы Самалі.]] Большую частку Самалі займаюць раўніны і плато. На поўначы, уздоўж [[Адэнскі заліў|Адэнскага заліва]], цягнуцца горныя хрыбты. Найвышэйшы пункт краіны — гара {{нп5|Шымбірыс|Шымбірыс|en|Mount Shimbiris}}, размешчаная ў паўночнай частцы Самалі. На поўдні пераважаюць раўніны, у тым ліку ў далінах буйных рэк.<ref>[https://www.britannica.com/place/Somalia Somalia: Geography and Land] // Encyclopaedia Britannica.</ref> === Унутраныя воды === [[Файл:Shebelle River.jpg|міні|228x228px|{{нп5|Шэбеле (рака)|Рака Шэбеле|en|Shebelle River}} каля {{нп5|Джаўхар (горад)|Джаўхара|en|Jowhar}}.]] Галоўныя рэкі Самалі — {{нп5|Джуба (рака)|Джуба|en|Jubba River}} і {{нп5|Шэбеле (рака)|Шэбеле|en|Shebelle River}}. Абедзве бяруць пачатак на тэрыторыі [[Эфіопскае нагор'е|Эфіопскага нагор’я]] і цякуць пераважна ў паўднёвым кірунку. Джуба ўпадае ў [[Індыйскі акіян]] каля горада {{нп5|Кісмая||en|Kismayo}}. Шэбеле ў ніжнім цячэнні часта перасыхае і звычайна не дасягае акіяна. Даліны абедзвюх рэк з’яўляюцца важнымі раёнамі земляробства.<ref>[https://www.britannica.com/place/Somalia Somalia: Drainage] // Encyclopaedia Britannica.</ref> === Клімат === [[Файл:Somalia map of Köppen climate classification.svg|міні|злева|294x294px|Тыпы [[клімат]]у Самалі паводле {{нп5|Класіфікацыя клімату Кёпена|класіфікацыі Кёпена|en|Köppen climate classification}}.]] [[Файл:Liido Beach.jpg|міні|288x288px|Узбярэжжа [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў раёне пляжа Лііда ў [[Магадыша]].]] Клімат Самалі пераважна [[арыдны клімат|арыдны]] і [[семіярыдны клімат|семіярыдны]], з высокімі тэмпературамі на працягу года. Колькасць ападкаў істотна адрозніваецца паміж рэгіёнамі: паўночны ўсход краіны асабліва засушлівы, тады як асобныя паўднёва-заходнія раёны атрымліваюць больш ападкаў. У Самалі вылучаюцца два сезоны дажджоў: ''гу'' (звычайна з красавіка да чэрвеня) і ''дайр'' (з кастрычніка да снежня). Паміж імі наступаюць засушлівыя перыяды. Нераўнамернае размеркаванне ападкаў робіць краіну ўразлівай да засух і паводак.<ref>[https://www.britannica.com/place/Somalia Somalia: Climate] // Encyclopaedia Britannica.</ref> == Эканоміка == Эканоміка Самалі значна залежыць ад [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], асабліва жывёлагадоўлі, унутранага гандлю, міжнароднай дапамогі і грашовых пераводаў ад самалійскай дыяспары. Працяглыя ўзброеныя канфлікты, засухі і слабасць дзяржаўнай інфраструктуры стрымліваюць эканамічнае развіццё.<ref>[https://www.worldbank.org/ext/en/country/somalia Federal Republic of Somalia] // World Bank Group.</ref> Паводле [[Сусветны банк|Сусветнага банка]], у 2025 годзе рост рэальнага [[валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукту]] Самалі запаволіўся прыблізна да 3 %, у параўнанні з 4 % у 2023—2024 гадах. Сярод асноўных прычын запаволення называліся скарачэнне замежнай дапамогі, засуха і павелічэнне кошту жыцця.<ref>[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/05/13/somalia-growth-continues-but-shocks-and-aid-cuts-intensify-risks-to-jobs-and-livelihoods Somalia’s Growth Continues, But Shocks and Aid Cuts Intensify Risks to Jobs and Livelihoods]. World Bank, 13 May 2026.</ref> Асноўныя сельскагаспадарчыя раёны размешчаны на поўдні краіны, асабліва ў далінах рэк {{нп5|Джуба (рака)|Джуба|en|Jubba River}} і {{нп5|Шэбеле (рака)|Шэбеле|en|Shebelle River}}, дзе выкарыстоўваюцца сістэмы арашэння. У засушлівых рэгіёнах важнае значэнне мае качавая і паўкачавaя жывёлагадоўля.<ref>[https://www.britannica.com/place/Somalia Somalia] // Encyclopaedia Britannica.</ref> == Насельніцтва == Паводле ацэнкі [[Сусветны банк|Сусветнага банка]], у 2025 годзе насельніцтва Самалі складала 19 654 739 чалавек.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=SO Population, total — Somalia, Fed. Rep.] // World Bank.</ref> Большасць насельніцтва краіны складаюць [[самалійцы]]. Пераважная рэлігія — [[іслам]] суніцкага кірунку. Афіцыйнымі мовамі з’яўляюцца [[самалійская мова|самалійская]] і [[арабская мова|арабская]].<ref>[https://www.somalia.gov.so/about-somalia About Somalia] // Federal Republic of Somalia.</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Somalia}} {{Дзяржавы Самалі}} {{Краіны ля Аравійскага мора}} {{Афрыканскі саюз}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Самалі| ]] do40oz7uete5a6v3j2411cnliq31wpj 0 42866 5217210 4421310 2026-10-13T08:16:25Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217210 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Значэнні2|2=Гліна}} '''Гліна''' — дробназярністая [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавая]] [[горная парода]], пылападобная ў сухім стане, пластычная пры ўвільгатненні. Гліна складаецца з аднаго ці некалькіх [[мінерал]]аў групы слаістых [[Алюмасілікаты|алюмасілікатаў]], можа таксама ўтрымліваць пясчаныя і карбанатныя часціцы. Як правіла пародаўтваральным мінералам у гліне з'яўляецца каалініт, яго склад: 47% (мас) аксіду крэмнію (IV) (SiO₂), 39% аксіду алюмінію (Al₂О₃) і 14% вады (Н₂0).<br /> Al₂O₃ і SiO₂ ўтвараюць значную частку хімічнага складу глінаўтваральных мінералаў.<br /> Дыяметр часціц глін менш за 0,005 мм; пароды, якія складаюцца з большых часціц, прынята класіфікаваць як [[Лёс (горная парода)|лёс]]. Большасць глін — шэрага [[колер]]у, але сустракаюцца гліны белага, чырвонага, жоўтага, бурага, блакітнага, зялёнага і нават чорнага колераў. У якасці [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] разглядаюцца наступныя тыпы глінаў: * будаўнічыя, * лёгкаплаўкія, * вогнетрывалыя, * тугаплаўкія. == Выкарыстанне == Гліна выкарыстоўваецца для вырабу [[Цэгла|цэглы]], [[керамзіт]]у, [[посуд]]у, труб, цацак. Гліна – матэрыял для творчасці. == Спасылкі == {{commons|Category:Clay}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Керамічныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Вяжучыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Гліна| ]] otzucg7njzcuf2q782ulj7wi95mcs3g 0 43208 5217103 5128247 2026-10-12T22:35:04Z Plaga med 116903 5217103 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва= Рэспубліка Экватарыяльная Гвінея |Арыгінальная назва= {{lang-es|República de Guinea Ecuatorial}}<br />{{lang-fr|République de la Guinée Équatoriale}}<br />{{lang-pt|República da Guiné Equatorial}} |Родны склон= Экватарыяльнай Гвінеі |Сцяг=Flag of Equatorial Guinea.svg |Герб=Coat_of_arms_of_Equatorial_Guinea.svg |Дэвіз= Unidad, Paz, Justicia («Адзінства, Мір, Справядлівасць») |Назва гімна= Caminemos pisando las sendas |Форма кіравання= [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =1 |lat_min =37 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =10 |lon_min =29 |lon_sec =0 |region = GQ |CoordScale =1000000 |На карце= Equatorial Guinea on the globe (Africa centered).svg |Мова= [[Іспанская мова|іспанская]], [[Французская мова|французская]], [[Партугальская мова|партугальская]] |Заснавана= |Дата незалежнасці= [[12 кастрычніка]] [[1968]] |Незалежнасць ад= [[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца= [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]] |Найбуйнейшы горад=[[Бата]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Экватарыяльнай Гвінеі|Прэзідэнт]]<br /><br />[[Спіс прэм'ер-міністраў Экватарыяльнай Гвінеі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Тэадора Абіянг Нгема Мбасога]]<br />{{нп5|Мануэль Оса Нсуэ Нсуа||en|Manuel Osa Nsue Nsua}} |Месца па тэрыторыі= 141 |Тэрыторыя= 28 051 |Працэнт вады= малаважны |Месца па насельніцтве= 159 |Насельніцтва=1 938 431<ref name="WB-pop">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=GQ |title=Population, total — Equatorial Guinea |publisher=World Bank |language=en |accessdate=2026-10-13 }}</ref> |Год перапісу=2025 (ацэнка) |Шчыльнасць насельніцтва=69,1 |ІРЧП=0,674<ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=United Nations Development Programme |year=2025 |language=en |accessdate=2026-10-13 }}</ref> |Год разліку ІРЧП=2023 |Месца па ІРЧП=133 |Узровень ІРЧП=сярэдні |ВУП=12,82 млрд дол. ЗША<ref name="WB-GDP">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=GQ |title=GDP (current US$) — Equatorial Guinea |publisher=World Bank |language=en |accessdate=2026-10-13 }}</ref> |Год разліку ВУП=2025 |ВУП на душу насельніцтва=6 615 дол. ЗША |Валюта=[[Франк КФА]] (CFA franc) |Дамены=[[.gq]] |Тэлефонны код=240 |Часавыя паясы= +1 }} '''Экватарыя́льная Гвіне́я''', '''Рэспу́бліка Экватарыя́льная Гвіне́я''' ({{lang-es|República de Guinea Ecuatorial}}) — дзяржава ў цэнтральнай частцы [[Афрыка|Афрыцы]]. Складаецца з мацерыковай часткі — Рыа-Муні (каля 26 тыс. км²) — і астравоў у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], найбуйнейшымі з якіх з’яўляюцца [[Востраў Біёка|Біёка]] і [[Востраў Анабон|Анабон]]. На поўначы мяжуе з [[Камерун]]ам, на ўсходзе і поўдні — з [[Габон]]ам. Сталіца — [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]], абвешчаная сталіцай 2 студзеня 2026 года. Раней сталіцай быў [[Малаба]] на востраве Біёка<ref>{{cite web |url=https://www.guineaecuatorialpress.com/index.php/noticias/decreto_ley_por_el_que_se_declara_la_ciudad_de_la_paz_djibloho_capital_de_la_republica_de_guinea_ecuatorial |title=Decreto Ley por el que se declara la Ciudad de la Paz, Djibloho, capital de la República de Guinea Ecuatorial |date=2026-01-02 |website=Guinea Ecuatorial Press |language=es }}</ref>. У 2025 годзе насельніцтва краіны складала 1 938 431 чалавек<ref name="WB-pop" />. == Гісторыя == [[12 кастрычніка]] [[1968]] года Экватарыяльная Гвінея атрымала незалежнасць ад [[Іспанія|Іспаніі]]. Першым прэзідэнтам краіны быў абраны [[Франсіска Масіяс Нгема]]. Неўзабаве пасля абрання ён усталяваў аўтарытарны рэжым, распачаўшы пераслед палітычных апанентаў. У 1970 годзе былі забаронены апазіцыйныя партыі, а ў 1972 годзе Масіяс Нгема абвясціў сябе пажыццёвым прэзідэнтам.<ref name="HRW-2009">{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2009/07/09/well-oiled/oil-and-human-rights-equatorial-guinea |title=Well Oiled: Oil and Human Rights in Equatorial Guinea |publisher=Human Rights Watch |date=2009-07-09 |language=en }}</ref> Кіраванне Масіяса Нгемы суправаджалася масавымі рэпрэсіямі супраць палітычнай апазіцыі, інтэлігенцыі і духавенства [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. У 1973 годзе было забаронена ўжыванне слова «інтэлектуал». У выніку рэпрэсій супраць настаўнікаў і работнікаў адукацыі зачыніліся сотні школ. У 1975 годзе ўрад забараніў прыватнае навучанне, што прывяло да закрыцця каталіцкіх школ. Паводле ацэнкі [[Human Rights Watch]], за гады кіравання Масіяса Нгемы каля 100 тысяч чалавек — прыблізна трэць тагачаснага насельніцтва краіны — былі забітыя або вымушана пакінулі краіну.<ref name="HRW-2009" /> [[3 жніўня]] [[1979]] года ў выніку [[Ваенны пераварот|ваеннага перавароту]] да ўлады прыйшоў пляменнік Масіяса Нгемы — [[Тэадора Абіянг Нгема Мбасога]], які займае пасаду прэзідэнта краіны з таго часу. Звергнутага прэзідэнта аддалі пад суд і [[29 верасня]] 1979 года расстралялі разам з шасцю ягонымі паплечнікамі.<ref>{{cite web |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1979/10/02/l-ancien-president-macias-nguema-et-six-de-ses-collaborateurs-ont-ete-fusilles-a-malabo_2791547_1819218.html |title=L'ancien président Macias Nguema et six de ses collaborateurs ont été fusillés à Malabo |website=Le Monde |date=1979-10-02 |language=fr }}</ref> Пры Абіянгу была прынята новая канстытуцыя, а ў 1991 годзе афіцыйна дазволена шматпартыйная сістэма. Аднак палітычнае жыццё краіны засталося пад кантролем прэзідэнта і кіруючай [[Дэмакратычная партыя Экватарыяльнай Гвінеі|Дэмакратычнай партыі Экватарыяльнай Гвінеі]]. Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі неаднаразова паведамлялі пра пераслед апазіцыі, парушэнні правоў чалавека і карупцыю.<ref name="HRW-2009" /> У 1995 годзе каля ўзбярэжжа краіны былі адкрыты буйныя запасы [[Нафта|нафты]]. Развіццё нафтапрамысловасці прывяло да значнага росту эканомікі, аднак нафтавыя даходы не забяспечылі супастаўнага паляпшэння ўмоў жыцця большасці насельніцтва. Праваабарончыя арганізацыі адзначалі, што значная частка дзяржаўных рэсурсаў выкарыстоўвалася ва ўмовах непразрыстага кіравання і карупцыі, у тым ліку на карысць асоб з атачэння прэзідэнта<ref name="HRW-2009" /><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2017/06/15/manna-heaven/how-health-and-education-pay-price-self-dealing-equatorial-guinea |title=“Manna From Heaven”? How Health and Education Pay the Price for Self-Dealing in Equatorial Guinea |publisher=Human Rights Watch |date=2017-06-15 |language=en }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||64—66}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Equatorial Guinea}} * [https://data.worldbank.org/country/equatorial-guinea Экватарыяльная Гвінея] — статыстычныя паказчыкі Сусветнага банка {{ref-en}} * [https://hdr.undp.org/data-center/country-insights Паказчыкі чалавечага развіцця] — Праграма развіцця ААН {{ref-en}} {{краіна ў тэмах |краіна = Экватарыяльная Гвінея |краіны = Экватарыяльнай Гвінеі |краіне = Экватарыяльнай Гвінеі |выява = {{сцяг Экватарыяльнай Гвінеі|35px}} }} {{Афрыканскі саюз}} {{Краіны Афрыкі}} {{Франкафонія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экватарыяльная Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Цэнтральная Афрыка]] 2e31edfjxf022wmilgqg78iguyjlddk 0 45628 5217422 4863264 2026-10-13T11:46:31Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217422 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:Milk_glass.jpg|thumb|Шклянка малака]] '''Малако́''' — сакрэт [[малочныя залозы|малочных залоз]] [[млекакормячыя|млекакормячых]]. Яно з’яўляецца адзіным харчовым прадуктам, які забяспечвае малады арганізм усімі неабходнымі пажыўнымі рэчывамі. Для чалавека малако — гэта каштоўны прадукт харчавання. Утварэнне малака звычайна звязана з актам родаў. Малако прызначана прыродай для кармлення дзіцянят. У выніку мэтанакіраванай дзейнасці чалавека некаторыя млекакормячыя жывёлы вырабляюць малака нашмат больш, чым ім патрэбна, каб выкарміць нашчадкаў. Лішкі малака людзі выкарыстоўваюць, папаўняючы свае харчовыя рэсурсы. == Хімічны склад == 3 пункту гледжаняя фізічнай хіміі, малако ўяўляе сабой полідысперсную сістэму са складанай структурай. У малацэ тлушч змяшчаецца ў выглядзе эмульсіі, малочны цукар і солі ўтвараюць малекулярную і іонную фазы малака, бялкі — яго калоідную фазу. Фазы цесна звязаны паміж сабой так, што змены ў адным кампаненце вызываюць значныя змены іншых. <!--Табліца--> {| class=wikitable |+ Склад малака некаторых сысуноў |- ! Складнікі ! [[Чалавек]] ! [[Карова]] ! [[Авечка]] ! [[Каза свойская|Каза]] ! [[Конь свойскі|Кабыла]] ! [[Паўночны алень]] |- style="text-align:right;" | [[Вада]] || 87,2 % || 87,5 % || 82,7 % || 86,6 % | 90,1 % || 66,9 % |- style="text-align:right;" | [[Вугляводы]] || 7,0 % || 4,8 % || 6,3 % || 3,9 % | 5,9 % || 2,8 % |- style="text-align:right;" | [[Тлушчы]] || 4,0 % || 3,5-4,2 % || 5,3 % || 3,7 % | 1,5 % || 16,9 % |- style="text-align:right;" | [[Бялкі]] || 1,5 % || 3,5 % || 4,6 % || 4,2 % | 2,1 % || 16,9 % |- style="text-align:right;" | [[Мікраэлемент]]ы || 0,3 % || 0,7 % || 0,9 % || 0,8 % | 0,4 % || 1,2 % |} Хімічны склад малака даволі складаны. Вылучана каля 250 яго кампанентаў. Акрамя асноўных кампанентаў малако змяшчае вітаміны, ферменты, гармоны, пігменты, газы і інш. Вада, якая змяшчаецца ў малацэ, утворана плазмай крыві ў малочнай залозе, і ў ёй знаходзяцца ў калоідным стане кампаненты сухіх рэчываў. Трываласць калоіднай сістэмы дазваляе пераліваць, пастэрызаваць, кіпяціць, стэрылізаваць малако. Патрэбнасць навароджанага ў вадзе ў першыя дні жыцця задавальняецца за кошт малака. == У страваванні == [[Image:MilkMaid.JPG|thumb|Ручное даенне малочнай каровы]] Малако — самая распаўсюджаная ежа сярод усходніх славян, сыравіна для прыгатавання [[Смятана|смятаны]], [[сыр]]у, [[Тварог|тварагу]] і г.д. == Народныя павер’і == Ад колькасці малака залежаў дабрабыт сям’і. У той жа час малако вельмі часта выкарыстоўвалі ў магічных дзеяннях, зарыентаваных на захаванне здароўя і дабрабыту. # Лічылася, калі ўвесну, са з’яўленнем першай ластаўкі, памыцца малаком, твар будзе белым, чыстым і прыгожым. # Каб дзіця не сурочылі, пры яго першым рытуальным купанні ў ваду дадавалі невялікую колькасць малака. # Паўсюль на Беларусі малако выкарыстоўвалі як магічны сродак для спынення пажару, асабліва калі ён пачынаўся ад удару маланкі. # У той жа час у паўсядзённым жыцці гаспадыня павінна была строга сачыць за тым, каб малако не «збягала» на адкрытае полымя — інакш у каровы яно знікне ўвогуле. # Праліваць малако на зямлю катэгарычна забаранялася. І калі крыху малака ўсё ж пралівалася, каб пазбегнуць «малочных сурокаў», яго трэба было хутка затаптаць у зямлю. # Калі малаком частавалі нейкую пабочную асобу, у кружку абавязкова клалі некалькі драбінак солі. Гэта рабілася для таго, каб «чужыя вочы» не сурочылі карову і ў яе не знікла малако. # У народнай медыцыне малаком адпойвалі тых, хто быў атручаны, кіслае малако выкарыстоўвалі для лячэння тых, каго ўкусіла змяя<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=19854 Аксана Катовіч, Янка Крук, газета «Звязда»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Пастаялка]] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Некрашэвіч У. І., Шашкоў М. С., Лазараў Л. П.'' Малочная справа: Вучэб. дапам. — Мн.: Ураджай, 1999. — 232 с.: іл. (Вучэбныя дапаможнікі для сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных устаноў). ISBN 985-04-0425-6 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Малако}} {{Безалкагольныя напоі}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малочныя прадукты]] [[Катэгорыя:Напоі]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Малако| ]] 2uuvaazlxfop7zwguhasi7bo2hwtqih 0 47701 5217420 4645983 2026-10-13T11:46:04Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217420 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Monet - Stilleben mit Fleisch.jpg|thumb|''[[Нацюрморт, Клод Манэ|Нацюрморт]]'', [[Клод Манэ]] (1864).]] '''Мя́са''' — шкілетная папярэчна-паласатая мускулатура жывёлы з прылеглымі да яе тлушчавымі і злучальнымі тканкамі, а таксама прылеглай коснай тканкай (мяса на касцях) або без яе (бяскоснае мяса). Таксама, мясам часамі называюць некаторыя субпрадукты: [[язык]]і, [[печань]], [[ныркі]], [[мазгі]], [[сэрца]], дыяфрагмы, мяса галоў і стрававода і г. д. Мяса выкарыстоўваецца пераважна як [[Харчовыя прадукты|харчовы прадукт]]. Прадукт каштоўны, перш за ўсё таму, што мае ў сабе многа паўнацэннага жывёльнага бялку: у розных гатунках мяса жывёл і птушак яго ўдзельная вага дасягае 14-24 %. Акрамя бялку, у мясе значная колькасць тлушчаў, якія ўплываюць на яго каларыйную каштоўнасць і спрыяюць хуткаму насычэнню. Усе віды мяса таксама багатыя [[жалеза]]м, вітамінамі А, В₁, В₆, В₁₂. Акрамя таго, у мясе ёсць так званыя экстрактыўныя рэчывы, што ўзбуджаюць апетыт і стымулююць сакрэцыю стрававальных сокаў. Але празмернае спажыванне мяса можа прывесці да перагрузкі арганізма азоцістымі шлакамі. Даросламу чалавеку, які займаецца лёгкай фізічнай працай, пры змешаным харчаванні зусім дастаткова 150—200 г мяса ці мясных прадуктаў на дзень. Тлустае мяса пераварваецца ў страўнікава-кішачным тракце больш павольна, чым поснае. Таму пры паніжанай сакрэцыі страўнікавага соку, асабліва ў спякотныя летнія дні, поснае мяса, бясспрэчна, больш карыснае, чым тлустае; і наогул, свініну больш спажываюць у халодны перыяд года. Вызначэнне мяса ў розных культурах уключае розныя складнікі. Напрыклад, сукупнасць тканін [[рыба|рыб]] і іншых водных жывёл не заўсёды ўключаецца ў паняцце «мяса». Вялікая частка мяса, якое спажываецца людзьмі, вырабляецца пасродкам забою [[хатнія жывёлы|хатніх жывёл]] спецыяльных мясных парод у [[разніца|разніцы]]. У ежу выкарыстоўваецца мяса і іншых жывёл, як то дзікіх буйных і дробных [[сысуны|сысуноў]], [[рэптылія|рэптылій]], [[земнаводныя|амфібій]] і іншых. У розных кухнях свету выкарыстоўваецца мяса розных жывёл. У асноўным гэта залежыць ад даступнасці розных гатункаў і традыцый кухні. Разглядаецца магчымасць вырошчвання мяса «у прабірцы»<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?8167 Первое мясо из пробирки оценено в миллион долларов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090417070258/http://www.membrana.ru/lenta/?8167 |date=17 красавіка 2009 }}. membrana.ru</ref>. Слова «мяса» можа ўжывацца і ў пераносным значэнні, напрыклад, «гарматнае мяса». {{зноскі}} == Літаратура == * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. == Спасылкі == {{Commons|Category:Meats}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мяса| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя прадукты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8nkwnj2vs12t7iy3ccgce44p0292mes 0 52063 5217279 4844122 2026-10-13T09:20:28Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5217279 wikitext text/x-wiki [[Выява:Potter at wheel.jpg|thumb|Праца на ганчарным крузе]] '''Ганчарства''' — выраб рэчаў утылітарнага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэння з абпаленай [[гліна|гліны]]. Назва паходзіць ад слова «горн» («гран», «гарно»). Зарадзілася ў раннім [[неаліт|неаліце]]; як рамяство вылучылася са з’яўленнем ганчарнага кола (у [[Беларусь|Беларусі]] ў X стагоддзі). <gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0017.jpg Выява:1992. Stamp of Belarus 0019.jpg Выява:1992. Stamp of Belarus 0020.jpg Выява:Stamp of Belarus - 2017 - Colnect 678020 - National crafts Jug and bowl.jpeg </gallery> == Гл. таксама == [[Файл:Haradnaja. Гарадная (1936).jpg|250px|міні|Ганчар з [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадной]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]]] * [[Спарышы]] == Літаратура == * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ганча́рства|[[Сяргей Аляксеевіч Мілючэнкаў|Мілючэнкаў С. А.]]|старонкі=138—139}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://ethno.iatp.by/2/e06.htm Традыцыйнае беларускае ганчарства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110307153509/http://ethno.iatp.by/2/e06.htm |date=7 сакавіка 2011 }} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вытворчасць]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы]] [[Катэгорыя:Ганчарства| ]] ivilnur1pne71ovexvc0b1xzhfai7xr 0 58446 5217430 5051676 2026-10-13T11:48:31Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217430 wikitext text/x-wiki {{Заалогія}} '''Эталогія''' — палявая дысцыпліна [[заалогія|заалогіі]], якая вывучае паводзіны жывёл (першапачаткова — людзей). Тэрмін уведзены ў 1859 годзе французскім заолагам {{нп5|Ізідор Жафруа Сент-Ілер|І. Жафруа Сент-Ілерам|ru|Жоффруа Сент-Илер, Изидор}}. Адным з заснавальнікаў эталогіі лічыцца [[Жан Анры Фабр]]<ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|16|||299}}</ref>. {{зноскі}} {{Раздзелы біялогіі}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эталогія| ]] syxeqeqw4hxd810j7mwkvo2plg4vpkf 0 59801 5217345 5190625 2026-10-13T11:03:37Z Змітрок Бядуля 175208 Спіс лаўрэатаў 2000—2026 паводле асноўнага спіса, {{Асноўны}}, раздзел «Сувязі з Беларуссю» (2026, LOTIS TII) 5217345 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}}[[Файл:600px-Nobel medal dsc06171.jpg|thumb|300px|Медаль, які атрымліваюць лаўрэаты Нобелеўскай прэміі. Быў упершыню адчаканены ў 1902 годзе.]] '''Но́белеўская прэ́мія па фізіяло́гіі і медыцы́не''' ({{lang-sv|Nobelpriset i fysiologi eller medicin}}) — найвышэйшая ўзнагарода за навуковыя дасягненні ў галінах [[Фізіялогія|фізіялогіі]] і [[Медыцына|медыцыны]], якая штогод прысуджаецца шведскім [[Каралінскі інстытут|Каралінскім інстытутам]] у [[Стакгольм]]е. Адна з пяці [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскіх прэмій]], заснаваных у [[1895]] годзе паводле запавету [[Швецыя|шведскага]] хіміка [[Альфрэд Нобель|Альфрэда Нобеля]], які памёр у [[1896]] годзе. Гэтыя прэміі прысуджаюцца за выдатныя заслугі ў галінах [[Нобелеўская прэмія па хіміі|хіміі]], [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|фізікі]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|літаратуры]], [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] і фізіялогіі або медыцыны<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У адпаведнасці з запаветам Нобеля прэмія знаходзіцца ў падпарадкаванні [[Фонд Нобеля|Фонду Нобеля]] і прысуджаецца камісіяй з пяці членаў і выканаўчага сакратара, якія выбіраюцца Каралінскім інстытутам<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Awarders | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/articles/lindsten-ringertz-rev/index.html |accessdate=2008-11-21}}</ref><ref name="History">{{cite web | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine, 1901–2000* | publisher = Nobel Foundation| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/articles/malmstrom/index.html|author=Lindsten, Jan and Nils Ringertz |date=2001-06-26|accessdate=2008-11-21}}</ref>. Нягледзячы на тое, што прэмію звчайна называюць «''Нобелеўскай прэміяй па медыцыне''», у сваім запавеце Нобель падкрэсліваў, што прэмія павінна ўручацца за дасягненні ў «''фізіялогіі або медыцыне''», у выніку чаго на прыз прэтэндуюць навукоўцы з больш шырокага спектра абласцей<ref name="History"/>. Лаўрэатам першай Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў [[1901]] годзе стаў [[Эміль Адольф фон Берынг]] з [[Германія|Германіі]]. Кожны лаўрэат атрымлівае медаль, дыплом і грашовы прыз, які змяняецца з цягам часу<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У 1901 годзе фон Берынг атрымаў 150 782 [[Шведская крона|шведскія кроны]], што ў снежні [[2008]] года было эквівалентна 7 731 004 шведскім кронам. Прэмія ўручаецца на штогадовай цырымоніі [[10 снежня]], у гадавіну смерці Альфрэда Нобеля<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | accessdate = 2008-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | archivedate = 22 жніўня 2008 | url-status = live }}</ref>. За больш чым 100 гадоў існавання прэміі лаўрэаты былі ўзнагароджаны за ўклад у развіццё шырокіх спектраў абласцей, якія адносяцца да фізіялогіі або медыцыны. Больш за 25 лаўрэатаў атрымалі Нобелеўскія прэміі за ўклад у галінах [[Нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] і [[Метабалізм|абмену рэчываў]]<ref name="History"/>. Лаўрэату Нобелеўскай прэміі [[1939]] года [[Германія|немцу]] [[Герхард Домагк|Герхарду Домагку]] ўрад не дазволіў атрымаць прэмію. Пазней ён атрымаў медаль і дыплом, але не грошы<ref>{{cite web | title = Nobel Laureates Facts | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|accessdate=2008-11-21}}</ref>. З 1901 года Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне не прысуджалася толькі 9 разоў: у [[1915]], [[1916]], [[1917]], [[1918]], [[1921]], [[1925]], [[1940]], [[1941]] і [[1942]] гадах. Станам на [[2015]] год прэмію атрымлівалі 210 вучоных, з якіх толькі дванаццаць былі жанчынамі: [[Герці Коры]] (1947), [[Разалін Сасмэн Ялаў]] (1977), [[Барбара Мак-Клінтак]] (1983), [[Рыта Леві-Мантальчыні]] (1986), [[Гертруда Элаян]] (1988), [[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард]] (1995), [[Лінда Бак]] (2004), [[Франсуаза Барэ-Сінусі]] (2008), [[Элізабэт Блэкбёрн]] (2009), [[Кэрал Грэйдэр]] (2009), [[Май-Брыт Мозер]] (2014) і [[Ту Юю]] (2015)<ref>{{cite web | title = Women Nobel Laureates | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/women.html|accessdate=2008-11-21}}</ref>. Самым маладым лаўрэатам прэміі на момант атрымання стаў [[Фрэдэрык Бантынг]] ва ўзросце 32 гадоў у [[1923]] годзе, а самым узроставым быў лаўрэат [[1966]] года [[Фрэнсіс Пейтан Роўс]], якому на момант прысуджэння было 87 гадоў<ref name="fact">{{cite web|title=Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/shortfacts.html|accessdate=2013-03-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX5yaChF?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. == Спіс лаўрэатаў == {{Асноўны|Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}} {{main|Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}} === 1900-я === * (1901) [[Эміль Адольф фон Берынг]] * (1902) [[Рональд Рос]] * (1903) [[Нільс Руберг Фінзен]] * (1904) [[Іван Пятровіч Паўлаў]] * (1905) [[Роберт Кох]] * (1906) [[Каміла Гольджы]] * (1907) [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] * (1908) [[Ілья Ільіч Мечнікаў]], [[Паўль Эрліх]] * (1909) [[Эміль Тэадор Кохер]] * (1910) [[Альбрэхт Косель]] === 1910-я === * (1911) [[Альвар Гульстранд]] * (1912) [[Алексіс Карэль]] * (1913) [[Шарль Рышэ]] * (1914) [[Роберт Барані]], атрымаў у 1915 годзе * (1915) ''прэмія не прысуджалася'' * (1916) ''прэмія не прысуджалася'' * (1917) ''прэмія не прысуджалася'' * (1918) ''прэмія не прысуджалася'' * (1919) [[Жуль Бардэ]] * (1920) [[Аўгуст Крог]] === 1920-я === * (1921) ''прэмія не прысуджалася'' * (1922) [[Ота Меергоф]], [[Арчыбалд Хіл]] * (1923) [[Джон Маклеад]], [[Фрэдэрык Бантынг]] * (1925) ''прэмія не прысуджалася'' * (1927) [[Юліус Вагнер-Яўрэг]] * (1929) [[Хрысціян Эйкман]] === 1930-я === * (1931) [[Ота Генрых Варбург]] * (1932) [[Эдгар Дуглас Эдрыян]], [[Чарлз Скот Шэрынгтан]] * (1933) [[Томас Хант Морган]] * (1935) [[Ханс Шпеман]] * (1936) [[Генры Халет Дэйл]], [[Ота Лёві]] * (1937) [[Альберт Сент-Дзьёрдзы]] === 1940-я === * (1940) ''прэмія не прысуджалася'' * (1941) ''прэмія не прысуджалася'' * (1942) ''прэмія не прысуджалася'' * (1943) [[Эдуард Адальберт Дойзі]], [[Хенрык Карл Петэр Дам]] * (1944) [[Джозеф Эрлангер]], [[Герберт Спенсер Гасер]] * (1945) [[Аляксандр Флемінг]] * (1947) [[Карл Фердынанд Коры|Карл Коры]], [[Герці Тэрэза Коры|Герці Коры]], [[Бернарда Альберта Усай|Бернарда Усай]] * (1948) [[Паўль Герман Мюлер]] * (1950) [[Тадэвуш Рэйхштэйн]], [[Эдвард Калвін Кендал]] === 1950-я === * (1951) [[Макс Тэйлер]] * (1952) [[Зельман Ваксман]] * (1953) [[Ханс Адольф Крэбс]], [[Фрыц Альберт Ліпман]] * (1954) [[Джон Франклін Эндэрс]], [[Томас Хакл Уэлер]], [[Фрэдэрык Чапмен Робінс]] * (1955) [[Аксель Хуга Тэадор Тэарэль]] * (1956) [[Вернер Форсман]] * (1959) [[Артур Корнберг]] * (1960) [[Пітэр Браян Медавар]] === 1960-я === * (1961) [[Дзьёрдзь фон Бекешы]] * (1962) [[Джэймс Дзьюі Уотсан]], [[Фрэнсіс Гары Крык]] * (1963) [[Алан Ходжкін]] * (1964) [[Конрад Эміль Блох]] * (1965) [[Франсуа Жакоб]] * (1967) [[Рагнар Граніт]] * (1968) [[Хар Гобінд Карана]], [[Роберт Холі]] * (1969) [[Макс Дэльбрук]] * (1970) [[Ульф фон Эйлер]] === 1970-я === * (1971) [[Эрл Сазерленд]] * (1972) [[Джэралд Морыс Эдэльман]], [[Родні Портэр]] * (1973) [[Конрад Лорэнц]], * (1974) [[Крысціян Рэнэ дэ Дзюў]], [[Альбер Клод]] * (1976) [[Карлтан Гайдузек]], [[Барух Бламберг]] * (1977) [[Разалін Сасмэн Ялаў]], [[Эндру Віктар Шалі]], [[Ражэ Гіймэн]] * (1978) [[Вернер Арбер]], [[Гамільтан Сміт]], [[Даніэл Натанс]] * (1979) [[Алан Кормак]], [[Годфрэй Ньюбалд Хаўнсфілд]] * (1980) [[Джордж Дэйвіс Снел]], [[Барух Бенасераф]], [[Жан Дасэ]] === 1980-я === * (1981) [[Роджэр Уолкат Сперы]], [[Дэвід Х'юбел]], [[Торстэн Візел]] * (1982) [[Сунэ Бергстрэм]], [[Бенгт Самуэльсан]], [[Джон Вейн]] * (1983) [[Барбара Мак-Клінтак]] * (1984) [[Нільс Ернэ]], [[Георг Кёлер]], [[Сезар Мільштэйн]] * (1985) [[Майкл Сцюарт Браўн]], [[Джозеф Леанард Голдстайн]] * (1986) [[Рыта Леві-Мантальчыні]], [[Стэнлі Коэн]] * (1987) [[Судзумі Танегава]] * (1988) [[Джэймс Блэк]], [[Джордж Хітчынгс]], [[Гертруда Элаян]] * (1989) [[Майкл Бішап]], [[Харальд Вармус]] * (1990) [[Эдуард Донал Томас]], [[Джозеф Эдвард Мары]] === 1990-я === * (1991) [[Берт Закман]], [[Эрвін Неер]] * (1992) [[Эдманд Фішэр]], [[Эдвін Крэбс]] * (1993) [[Рычард Робертс]], [[Філіп Шарп]] * (1994) [[Марцін Родбел]], [[Алфрэд Гілман]] * (1995) [[Эдвард Льюіс]], [[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард]], [[Эрык Вішаўс]] * (1996) [[Пітэр Чарлз Догерці]], [[Рольф Цынкернагель]] * (1997) [[Стэнлі Бен Прузінер]] * (1998) [[Роберт Ферчгат]], [[Луіс Ігнара]], [[Ферыд Мурад]] * (1999) [[Гюнтэр Блобель]] * (2000) [[Арвід Карлсан]], [[Пол Грынгард]], [[Эрык Кэндэл]] === 2000-я === * (2000) [[Арвід Карлсан]], [[Пол Грынгард]], [[Эрык Кэндэл]] * (2001) [[Леланд Хартвел]], [[Цімаці Хант]], [[Пол Нерс]] * (2002) [[Сідней Брэнер]], [[Роберт Хорвіц]], [[Джон Салстан]] * (2003) [[Пол Лотэрбур]], [[Пітэр Мэнсфілд]] * (2004) [[Рычард Эксел]], [[Лінда Бак]] * (2005) [[Бары Маршал]], [[Робін Уорэн]] * (2006) [[Эндру Фаер]], [[Крэйг Мело]] * (2007) [[Марыа Капекі]], [[Марцін Эванс]], [[Олівер Сміціс]] * (2008) [[Харальд цур Хаўзен]], [[Франсуаза Барэ-Сінусі]], [[Люк Мантанье]] * (2009) [[Элізабэт Блэкбёрн]], [[Кэрал Грэйдэр]], [[Джэк Шостак]] === 2010-я === * (2010) [[Роберт Джэфры Эдвардс]] * (2011) [[Брус Бётлер]], [[Жуль Хофман]], [[Ральф Штэйнмэн]] * (2012) [[Джон Гёрдан]], [[Сін’я Яманака]] * (2013) [[Джэймс Ротмэн]], [[Рэндзі Шэкмэн]], [[Томас Зюдхаф]] * (2014) [[Джон О’Кіф]], [[Май-Брыт Мозер]], [[Эдвард Мозер]] * (2015) [[Уільям Кэмпбэл]], [[Сатосі Омура]], [[Ту Юю]] * (2016) [[Ёсіноры Асумі]] * (2017) [[Джэфры Хол]], [[Майкл Росбаш]], [[Майкл Янг]] * (2018) [[Тасуку Хондзё]], [[Джэймс Элісан]] * (2019) [[Уільям Кэлін]], [[Пітэр Рэткліф]], [[Грэг Семенза]] === 2020-я === * (2020) [[Харві Джэймс Алтэр]], [[Майкл Хаўтан]], [[Чарлз Райс]] * (2021) [[Дэвід Джуліус]], [[Ардэм Патапуцян]] * (2022) [[Свантэ Пяэба]] * (2023) [[Каталін Карыко]], [[Дру Вайсман]] * (2024) [[Віктар Эмбрас]], [[Гэры Раўкан]] * (2025) [[Мэры Брункаў]], [[Фрэд Рамсдэл]], [[Шымон Сакагучы]] * (2026) [[Карл Дэйсерот]], [[Петэр Хегеман]], [[Георг Нагель]] == Сувязі з Беларуссю == Паводле «[[Наша Ніва|Нашай Нівы]]», у даследаваннях кінетыкі святлоадчувальных бялкоў-каналарадапсінаў, на якіх заснавана аптагенетыка, адзначаная прэміяй 2026 года, выкарыстоўваліся лазеры мінскага беларуска-японскага прадпрыемства LOTIS TII: цвердацельны Nd:YAG-лазер LS-2134UTF і параметрычны генератар святла LT-2214. Сярод такіх прац"+NB+"— даследаванні, выкананыя ў суаўтарстве з лаўрэатам [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]]<ref name="nn2026">{{cite web |url=https://nashaniva.com/406096 |title=Як беларускія лазеры дапамаглі даследаванням, за якія сёлета ўручылі Нобелеўскую прэмію па медыцыне |author=Эдвард Руткевіч |website=Наша Ніва |date=2026-10-06 |accessdate=2026-10-13 |lang=be}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{commonscat|Nobel laureates in Physiology or Medicine}} * [http://www.kva.se/en/ Афіцыйны сайт Шведскай каралеўскай акадэміі навук] * [http://nobelprize.org/ Афіцыйны сайт Фонду Нобеля] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Нобелеўскія лаўрэаты] на сайце Nobelprize.org {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нобелеўская прэмія}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне}} [[Катэгорыя:Нобелеўская прэмія]] [[Катэгорыя:Медыцынскія ўзнагароды]] aozzb4861dlbx0eplq7ksk4whvox7ne 5217374 5217345 2026-10-13T11:15:53Z Змітрок Бядуля 175208 Спасылка на «Наша Ніва (1991)», першакрыніца Oda et al. 2021 (eLife) пра лазеры LOTIS TII 5217374 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}}[[Файл:600px-Nobel medal dsc06171.jpg|thumb|300px|Медаль, які атрымліваюць лаўрэаты Нобелеўскай прэміі. Быў упершыню адчаканены ў 1902 годзе.]] '''Но́белеўская прэ́мія па фізіяло́гіі і медыцы́не''' ({{lang-sv|Nobelpriset i fysiologi eller medicin}}) — найвышэйшая ўзнагарода за навуковыя дасягненні ў галінах [[Фізіялогія|фізіялогіі]] і [[Медыцына|медыцыны]], якая штогод прысуджаецца шведскім [[Каралінскі інстытут|Каралінскім інстытутам]] у [[Стакгольм]]е. Адна з пяці [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскіх прэмій]], заснаваных у [[1895]] годзе паводле запавету [[Швецыя|шведскага]] хіміка [[Альфрэд Нобель|Альфрэда Нобеля]], які памёр у [[1896]] годзе. Гэтыя прэміі прысуджаюцца за выдатныя заслугі ў галінах [[Нобелеўская прэмія па хіміі|хіміі]], [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|фізікі]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|літаратуры]], [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] і фізіялогіі або медыцыны<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У адпаведнасці з запаветам Нобеля прэмія знаходзіцца ў падпарадкаванні [[Фонд Нобеля|Фонду Нобеля]] і прысуджаецца камісіяй з пяці членаў і выканаўчага сакратара, якія выбіраюцца Каралінскім інстытутам<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Awarders | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/articles/lindsten-ringertz-rev/index.html |accessdate=2008-11-21}}</ref><ref name="History">{{cite web | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine, 1901–2000* | publisher = Nobel Foundation| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/articles/malmstrom/index.html|author=Lindsten, Jan and Nils Ringertz |date=2001-06-26|accessdate=2008-11-21}}</ref>. Нягледзячы на тое, што прэмію звчайна называюць «''Нобелеўскай прэміяй па медыцыне''», у сваім запавеце Нобель падкрэсліваў, што прэмія павінна ўручацца за дасягненні ў «''фізіялогіі або медыцыне''», у выніку чаго на прыз прэтэндуюць навукоўцы з больш шырокага спектра абласцей<ref name="History"/>. Лаўрэатам першай Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў [[1901]] годзе стаў [[Эміль Адольф фон Берынг]] з [[Германія|Германіі]]. Кожны лаўрэат атрымлівае медаль, дыплом і грашовы прыз, які змяняецца з цягам часу<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У 1901 годзе фон Берынг атрымаў 150 782 [[Шведская крона|шведскія кроны]], што ў снежні [[2008]] года было эквівалентна 7 731 004 шведскім кронам. Прэмія ўручаецца на штогадовай цырымоніі [[10 снежня]], у гадавіну смерці Альфрэда Нобеля<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | accessdate = 2008-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | archivedate = 22 жніўня 2008 | url-status = live }}</ref>. За больш чым 100 гадоў існавання прэміі лаўрэаты былі ўзнагароджаны за ўклад у развіццё шырокіх спектраў абласцей, якія адносяцца да фізіялогіі або медыцыны. Больш за 25 лаўрэатаў атрымалі Нобелеўскія прэміі за ўклад у галінах [[Нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] і [[Метабалізм|абмену рэчываў]]<ref name="History"/>. Лаўрэату Нобелеўскай прэміі [[1939]] года [[Германія|немцу]] [[Герхард Домагк|Герхарду Домагку]] ўрад не дазволіў атрымаць прэмію. Пазней ён атрымаў медаль і дыплом, але не грошы<ref>{{cite web | title = Nobel Laureates Facts | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|accessdate=2008-11-21}}</ref>. З 1901 года Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне не прысуджалася толькі 9 разоў: у [[1915]], [[1916]], [[1917]], [[1918]], [[1921]], [[1925]], [[1940]], [[1941]] і [[1942]] гадах. Станам на [[2015]] год прэмію атрымлівалі 210 вучоных, з якіх толькі дванаццаць былі жанчынамі: [[Герці Коры]] (1947), [[Разалін Сасмэн Ялаў]] (1977), [[Барбара Мак-Клінтак]] (1983), [[Рыта Леві-Мантальчыні]] (1986), [[Гертруда Элаян]] (1988), [[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард]] (1995), [[Лінда Бак]] (2004), [[Франсуаза Барэ-Сінусі]] (2008), [[Элізабэт Блэкбёрн]] (2009), [[Кэрал Грэйдэр]] (2009), [[Май-Брыт Мозер]] (2014) і [[Ту Юю]] (2015)<ref>{{cite web | title = Women Nobel Laureates | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/women.html|accessdate=2008-11-21}}</ref>. Самым маладым лаўрэатам прэміі на момант атрымання стаў [[Фрэдэрык Бантынг]] ва ўзросце 32 гадоў у [[1923]] годзе, а самым узроставым быў лаўрэат [[1966]] года [[Фрэнсіс Пейтан Роўс]], якому на момант прысуджэння было 87 гадоў<ref name="fact">{{cite web|title=Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/shortfacts.html|accessdate=2013-03-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX5yaChF?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. == Спіс лаўрэатаў == {{Асноўны|Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}} {{main|Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}} === 1900-я === * (1901) [[Эміль Адольф фон Берынг]] * (1902) [[Рональд Рос]] * (1903) [[Нільс Руберг Фінзен]] * (1904) [[Іван Пятровіч Паўлаў]] * (1905) [[Роберт Кох]] * (1906) [[Каміла Гольджы]] * (1907) [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] * (1908) [[Ілья Ільіч Мечнікаў]], [[Паўль Эрліх]] * (1909) [[Эміль Тэадор Кохер]] * (1910) [[Альбрэхт Косель]] === 1910-я === * (1911) [[Альвар Гульстранд]] * (1912) [[Алексіс Карэль]] * (1913) [[Шарль Рышэ]] * (1914) [[Роберт Барані]], атрымаў у 1915 годзе * (1915) ''прэмія не прысуджалася'' * (1916) ''прэмія не прысуджалася'' * (1917) ''прэмія не прысуджалася'' * (1918) ''прэмія не прысуджалася'' * (1919) [[Жуль Бардэ]] * (1920) [[Аўгуст Крог]] === 1920-я === * (1921) ''прэмія не прысуджалася'' * (1922) [[Ота Меергоф]], [[Арчыбалд Хіл]] * (1923) [[Джон Маклеад]], [[Фрэдэрык Бантынг]] * (1925) ''прэмія не прысуджалася'' * (1927) [[Юліус Вагнер-Яўрэг]] * (1929) [[Хрысціян Эйкман]] === 1930-я === * (1931) [[Ота Генрых Варбург]] * (1932) [[Эдгар Дуглас Эдрыян]], [[Чарлз Скот Шэрынгтан]] * (1933) [[Томас Хант Морган]] * (1935) [[Ханс Шпеман]] * (1936) [[Генры Халет Дэйл]], [[Ота Лёві]] * (1937) [[Альберт Сент-Дзьёрдзы]] === 1940-я === * (1940) ''прэмія не прысуджалася'' * (1941) ''прэмія не прысуджалася'' * (1942) ''прэмія не прысуджалася'' * (1943) [[Эдуард Адальберт Дойзі]], [[Хенрык Карл Петэр Дам]] * (1944) [[Джозеф Эрлангер]], [[Герберт Спенсер Гасер]] * (1945) [[Аляксандр Флемінг]] * (1947) [[Карл Фердынанд Коры|Карл Коры]], [[Герці Тэрэза Коры|Герці Коры]], [[Бернарда Альберта Усай|Бернарда Усай]] * (1948) [[Паўль Герман Мюлер]] * (1950) [[Тадэвуш Рэйхштэйн]], [[Эдвард Калвін Кендал]] === 1950-я === * (1951) [[Макс Тэйлер]] * (1952) [[Зельман Ваксман]] * (1953) [[Ханс Адольф Крэбс]], [[Фрыц Альберт Ліпман]] * (1954) [[Джон Франклін Эндэрс]], [[Томас Хакл Уэлер]], [[Фрэдэрык Чапмен Робінс]] * (1955) [[Аксель Хуга Тэадор Тэарэль]] * (1956) [[Вернер Форсман]] * (1959) [[Артур Корнберг]] * (1960) [[Пітэр Браян Медавар]] === 1960-я === * (1961) [[Дзьёрдзь фон Бекешы]] * (1962) [[Джэймс Дзьюі Уотсан]], [[Фрэнсіс Гары Крык]] * (1963) [[Алан Ходжкін]] * (1964) [[Конрад Эміль Блох]] * (1965) [[Франсуа Жакоб]] * (1967) [[Рагнар Граніт]] * (1968) [[Хар Гобінд Карана]], [[Роберт Холі]] * (1969) [[Макс Дэльбрук]] * (1970) [[Ульф фон Эйлер]] === 1970-я === * (1971) [[Эрл Сазерленд]] * (1972) [[Джэралд Морыс Эдэльман]], [[Родні Портэр]] * (1973) [[Конрад Лорэнц]], * (1974) [[Крысціян Рэнэ дэ Дзюў]], [[Альбер Клод]] * (1976) [[Карлтан Гайдузек]], [[Барух Бламберг]] * (1977) [[Разалін Сасмэн Ялаў]], [[Эндру Віктар Шалі]], [[Ражэ Гіймэн]] * (1978) [[Вернер Арбер]], [[Гамільтан Сміт]], [[Даніэл Натанс]] * (1979) [[Алан Кормак]], [[Годфрэй Ньюбалд Хаўнсфілд]] * (1980) [[Джордж Дэйвіс Снел]], [[Барух Бенасераф]], [[Жан Дасэ]] === 1980-я === * (1981) [[Роджэр Уолкат Сперы]], [[Дэвід Х'юбел]], [[Торстэн Візел]] * (1982) [[Сунэ Бергстрэм]], [[Бенгт Самуэльсан]], [[Джон Вейн]] * (1983) [[Барбара Мак-Клінтак]] * (1984) [[Нільс Ернэ]], [[Георг Кёлер]], [[Сезар Мільштэйн]] * (1985) [[Майкл Сцюарт Браўн]], [[Джозеф Леанард Голдстайн]] * (1986) [[Рыта Леві-Мантальчыні]], [[Стэнлі Коэн]] * (1987) [[Судзумі Танегава]] * (1988) [[Джэймс Блэк]], [[Джордж Хітчынгс]], [[Гертруда Элаян]] * (1989) [[Майкл Бішап]], [[Харальд Вармус]] * (1990) [[Эдуард Донал Томас]], [[Джозеф Эдвард Мары]] === 1990-я === * (1991) [[Берт Закман]], [[Эрвін Неер]] * (1992) [[Эдманд Фішэр]], [[Эдвін Крэбс]] * (1993) [[Рычард Робертс]], [[Філіп Шарп]] * (1994) [[Марцін Родбел]], [[Алфрэд Гілман]] * (1995) [[Эдвард Льюіс]], [[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард]], [[Эрык Вішаўс]] * (1996) [[Пітэр Чарлз Догерці]], [[Рольф Цынкернагель]] * (1997) [[Стэнлі Бен Прузінер]] * (1998) [[Роберт Ферчгат]], [[Луіс Ігнара]], [[Ферыд Мурад]] * (1999) [[Гюнтэр Блобель]] * (2000) [[Арвід Карлсан]], [[Пол Грынгард]], [[Эрык Кэндэл]] === 2000-я === * (2000) [[Арвід Карлсан]], [[Пол Грынгард]], [[Эрык Кэндэл]] * (2001) [[Леланд Хартвел]], [[Цімаці Хант]], [[Пол Нерс]] * (2002) [[Сідней Брэнер]], [[Роберт Хорвіц]], [[Джон Салстан]] * (2003) [[Пол Лотэрбур]], [[Пітэр Мэнсфілд]] * (2004) [[Рычард Эксел]], [[Лінда Бак]] * (2005) [[Бары Маршал]], [[Робін Уорэн]] * (2006) [[Эндру Фаер]], [[Крэйг Мело]] * (2007) [[Марыа Капекі]], [[Марцін Эванс]], [[Олівер Сміціс]] * (2008) [[Харальд цур Хаўзен]], [[Франсуаза Барэ-Сінусі]], [[Люк Мантанье]] * (2009) [[Элізабэт Блэкбёрн]], [[Кэрал Грэйдэр]], [[Джэк Шостак]] === 2010-я === * (2010) [[Роберт Джэфры Эдвардс]] * (2011) [[Брус Бётлер]], [[Жуль Хофман]], [[Ральф Штэйнмэн]] * (2012) [[Джон Гёрдан]], [[Сін’я Яманака]] * (2013) [[Джэймс Ротмэн]], [[Рэндзі Шэкмэн]], [[Томас Зюдхаф]] * (2014) [[Джон О’Кіф]], [[Май-Брыт Мозер]], [[Эдвард Мозер]] * (2015) [[Уільям Кэмпбэл]], [[Сатосі Омура]], [[Ту Юю]] * (2016) [[Ёсіноры Асумі]] * (2017) [[Джэфры Хол]], [[Майкл Росбаш]], [[Майкл Янг]] * (2018) [[Тасуку Хондзё]], [[Джэймс Элісан]] * (2019) [[Уільям Кэлін]], [[Пітэр Рэткліф]], [[Грэг Семенза]] === 2020-я === * (2020) [[Харві Джэймс Алтэр]], [[Майкл Хаўтан]], [[Чарлз Райс]] * (2021) [[Дэвід Джуліус]], [[Ардэм Патапуцян]] * (2022) [[Свантэ Пяэба]] * (2023) [[Каталін Карыко]], [[Дру Вайсман]] * (2024) [[Віктар Эмбрас]], [[Гэры Раўкан]] * (2025) [[Мэры Брункаў]], [[Фрэд Рамсдэл]], [[Шымон Сакагучы]] * (2026) [[Карл Дэйсерот]], [[Петэр Хегеман]], [[Георг Нагель]] == Сувязі з Беларуссю == Паводле «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]», у даследаваннях кінетыкі святлоадчувальных бялкоў-каналарадапсінаў, на якіх заснавана аптагенетыка, адзначаная прэміяй 2026 года, выкарыстоўваліся лазеры мінскага беларуска-японскага прадпрыемства LOTIS TII: цвердацельны Nd:YAG-лазер LS-2134UTF і параметрычны генератар святла LT-2214. Сярод такіх прац"+NB+"— даследаванні, выкананыя ў суаўтарстве з лаўрэатам [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]]<ref name="nn2026">{{cite web |url=https://nashaniva.com/406096 |title=Як беларускія лазеры дапамаглі даследаванням, за якія сёлета ўручылі Нобелеўскую прэмію па медыцыне |author=Эдвард Руткевіч |website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2026-10-06 |accessdate=2026-10-13 |lang=be}}</ref>. Напрыклад, у даследаванні ранніх структурных змен каналарадапсіну (часопіс eLife, 2021), сааўтарам якога з’яўляецца Хегеман, узор узбуджалі святлом з даўжынёй хвалі 480 нм ад параметрычнага генератара LT-2214 вытворчасці LOTIS TII<ref name="oda2021">{{cite journal |author=Oda K., Nomura T., Nakane T., … Hegemann P., Iwata S., Kubo M., Nishizawa T., Nureki O. |title=Time-resolved serial femtosecond crystallography reveals early structural changes in channelrhodopsin |journal=eLife |year=2021 |volume=10 |pages=e62389 |doi=10.7554/eLife.62389 |lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{commonscat|Nobel laureates in Physiology or Medicine}} * [http://www.kva.se/en/ Афіцыйны сайт Шведскай каралеўскай акадэміі навук] * [http://nobelprize.org/ Афіцыйны сайт Фонду Нобеля] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Нобелеўскія лаўрэаты] на сайце Nobelprize.org {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нобелеўская прэмія}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне}} [[Катэгорыя:Нобелеўская прэмія]] [[Катэгорыя:Медыцынскія ўзнагароды]] 77u4gncjfzf29cnetwnhkg3xmfnadnd 0 60941 5217250 4373935 2026-10-13T08:43:17Z Zadorenko V 175157 5217250 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Атрадненскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Отрадненский муниципальный район}} |Герб = Coat_of_Otradnenskii_rayon.gif |Сцяг = Flag of Otradnensky rayon (Krasnodar krai).png |Краіна = [[Расія]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Краснадарскі край]] |Уключае = 14&nbsp;муніцыпальных утварэнняў |Сталіца = [[Станіца Атрадная|Атрадная]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 65 318 |Год перапісу = 2006 |Месца па насельніцтве = 23 |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 2 452 |Месца па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Location Otradnensky District Krasnodar Krai.svg |Часавыпояс =+3 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 23, 93 |Сайт = http://www.otradnaya.ru/ |Заўвагі = }} '''Атрадненскі раён''' ({{Lang-ru|Отрадненский район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна — [[станіца]] [[Станіца Атрадная|Атрадная]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на паўднёвым усходзе краю, мяжуе: на ўсходзе — са [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскім краем]], на поўдні — з [[Карачаева-Чаркесія]]й, на поўначы і захадзе — з [[Новакубанскі раён|Новакубанскім]], [[Лабінскі раён|Лабінскім]] і [[Мастаўскі раён (Краснадарска край)|Мастаўскім]] раёнамі [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Агульная плошча раёна складае 245208 га. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Населеныя пункты == * [[Станіца Бясстрашная|Бясстрашная]] * [[Станіца Папутная|Папутная]] * [[Станіца Малацянгінская|Малацянгінская]] * [[Станіца Удобная|Удобная]] * [[Станіца Надзёжная|Надзёжная]] {{Зноскі}}{{Краснадарскі край}} [[Катэгорыя:Атрадненскі раён| ]] 1ofruq270gy01w747nudttnj8hn0t35 0 69136 5217221 4748751 2026-10-13T08:21:15Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217221 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Выява:Derby figurine.jpg|thumb|250px|Фігурка з фарфору «[[бісквіт, фарфор|бісквіт]]» з калекцыі [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музея і мастацкай галерэі Дэрбі]]]] [[Файл:British Museum Kakiemon elephants.jpg|250px|міні|[[Фігуркі сланоў (Брытанскі музей)|Фігуркі сланоў. Брытанскі музей]]]] '''Фарфор''' (турэцк. farfur, fagfur, ад перс. фегфур) — від керамікі, непранікальны для [[вада|вады]] і [[газ]]у. У тонкім пласце прасвечваецца. Пры лёгкім ўдары драўлянай палачкай выдае характэрны высокі чысты гук. У залежнасці ад формы і таўшчыні вырабу, тон можа быць розным. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кераміка]] [[Катэгорыя:Фарфор| ]] ig4fsnxr7uns1bcetx9gxrjtj98dok5 0 69300 5217363 4820476 2026-10-13T11:11:00Z Autumndancer 168015 5217363 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Канстанца''' ({{lang-ro|Constanţa}}, ранейшыя назвы: Кустэндзье, Томіс) — найбуйнейшы марскі порт [[Румынія|Румыніі]] і другі на [[Чорнае мора|Чорным моры]], самы буйны горад у рэгіёне [[Дабруджа]] і на Чарнаморскім узбярэжжы Румыніі, сталіца жудзеца [[Канстанца (жудзец)|Канстанца]]. У ваколіцах горада ёсць мінеральныя крыніцы. Працяглыя марскія [[пляж]]ы. Асноўныя галіны вытворчасці: гарбарная прамысловасць і вытворчасць ёмістасцей для нафтапрадуктаў. Пляжны курорт Мамая размешчаны на поўначы ад Канстанцы. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сава Агнянаў]], балгарскі акцёр == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Румыніі]] [[Катэгорыя:Канстанца| ]] n0zn5fnivzgrqvywga881zuxa63xahn 5217365 5217363 2026-10-13T11:11:43Z Autumndancer 168015 5217365 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Канстанца''' ({{lang-ro|Constanţa}}, ранейшыя назвы: Кустэндзье, Томіс) — найбуйнейшы марскі порт [[Румынія|Румыніі]] і другі на [[Чорнае мора|Чорным моры]], самы буйны горад у рэгіёне [[Дабруджа]] і на Чарнаморскім узбярэжжы Румыніі, сталіца жудзеца [[Канстанца (жудзец)|Канстанца]]. У ваколіцах горада ёсць мінеральныя крыніцы. Працяглыя марскія [[пляж]]ы. Асноўныя галіны вытворчасці: гарбарная прамысловасць і вытворчасць ёмістасцей для нафтапрадуктаў. Пляжны курорт Мамая размешчаны на поўначы ад Канстанцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сава Агнянаў]], балгарскі акцёр == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Румыніі]] [[Катэгорыя:Канстанца| ]] 63nwv67xkix0ylepd9943f1jx36mmcm 0 77706 5217429 4387399 2026-10-13T11:48:11Z Ciepiersia 162280 /* Постаці беларускай ветэрынарыі */ афармленне 5217429 wikitext text/x-wiki [[File:Veterinary Surgeon.jpg|300px|right|thumb|[[Ветэрынар]]-хірург за працай]] '''Ветэрынарыя''' (ад {{lang-la|veterinarius}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.285</ref>), '''ветэрынарная медыцына''' — [[навука]], якая вывучае [[хвароба|хваробы]] жывёл. == Сувязь з навукамі == Ветэрынарыя звязаная з наступнымі навукамі: * [[анатомія]] (нармальная і паталагічная); * [[гісталогія]]; * [[мікрабіялогія]]; * [[паразіталогія]]; * [[вірусалогія]]; * клінічная дыягностыка; * прыватная [[паталогія]] і тэрапія; * ветэрынарная санітарыя; * [[фармакалогія]]; * [[таксікалогія]]; * [[хірургія]]; * ветэрынарная артапедыя; * [[акушэрства]] і [[гінекалогія]] (з штучным абнасеньваннем); * зоагігіена; * ветэрынарная псіханеўралогія; * [[імуналогія]]. == Постаці беларускай ветэрынарыі == * [[Валерый Міхайлавіч Холад]] {{зноскі}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ветэрынарыя| ]] 2yyk4lrh5a12w0sp9n9gcnplspvcejq 0 79895 5217330 4751149 2026-10-13T10:51:10Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фосфар]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217330 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва | тып = карціна | выява = Joseph Wright of Derby The Alchemist.jpg | назва = Алхімік, які адкрывае фосфар | памер = 250px | арыгінал = The Alchemist Discovering Phosphorus | мастак = [[Джозеф Райт (мастак)|Джозеф Райт]] | год = 1771 | матэрыял = Палатно | тэхніка = [[Алейны жывапіс|алей]] | вышыня = 127 | шырыня = 101,6 | месцазнаходжанне = Вялікабрытанія | музей = Музей і мастацкая галерэя Дэрбі }} '''«Алхімік, які адкрывае фосфар»''' ({{lang-en|The Alchemist Discovering Phosphorus}}) - карціна англійскага мастака [[Джозеф Райт (мастак)|Джозефа Райта]], якая захоўваецца ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі]], напісаная ў 1771 годзе і перапрацаваная ў 1795 годзе<ref name="Vertesi - ReoCities">{{cite web|last=Vertesi|first=Janet|title=Light and Enlightenment in Joseph Wright of Derby’s The Alchymist|url=http://www.reocities.com/jvertesi/wright/#_ftn11|publisher=ReoCities|accessdate=26 April 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69X9vVjgB?url=http://www.reocities.com/jvertesi/wright/#_ftn11|archivedate=30 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Поўная назва карціны — «[[Алхімія|Алхімік]] у пошуках філасофскага каменя, выяўляе [[фосфар]] і моліцца за паспяховае завяршэнне яго дзеянняў, паводле звычаю старажытных хімічных [[астролаг]]аў». Была выказана здагадка, што «Алхімік» апісвае адкрыццё фосфару алхімікам з [[Гамбург]]а [[Хеніг Бранд|Хенігам Брандам]] у 1669 годзе<ref name="Revolutionary Players article">{{cite web|title=The Alchymist in Search of the Philosopher’s Stone (Exhibited 1771)|url=http://www.search.revolutionaryplayers.org.uk/engine/resource/exhibition/standard/child.asp?txtKeywords=&lstContext=&lstResourceType=&lstExhibitionType=&chkPurchaseVisible=&txtDateFrom=&txtDateTo=&x1=&y1=&x2=&y2=&scale=&theme=&album=&viewpage=/engine/resource/exhibition/standard/child.asp&originator=&page=&records=&direction=&pointer=&text=&resource=5230&exhibition=1654&offset=0|publisher=Revolutionary Players|accessdate=1 May 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69X9wLlLm?url=http://www.search.revolutionaryplayers.org.uk/engine/resource/exhibition/standard/child.asp?txtKeywords=|archivedate=30 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Гэта гісторыя была шырока вядомая і часта згадвалася ў навукова-папулярных кнігах па хіміі, апублікаваных пры жыцці мастака. == Апісанне == На карціне паказаны алхімік, які спрабуе атрымаць [[філасофскі камень]], які, нібы, можа ператварыць звычайныя [[металы]] у золата, але замест гэтага, да свайго здзіўлення, адкрывае фосфар. Аднак Райт не намаляваў алхіміка XVII стагоддзя, а надаў больш рамантычны выгляд пакою, дадаўшы сярэднявечныя гатычныя аркі і высокія, завостраныя вокны, як быццам алхімік знаходзіцца ў царкве. Мастак таксама акультурыў працэс атрымання фосфару, які складаецца ва ўпарванні мачы. Апісанне вытворчасці фосфару 1730 года згадвала пра неабходнасць 50 ці 60 вёдраў гнілой мачы, у якой «завяліся чарвякі» <ref name=whitten>{{cite book|last=Whitten|first=Kenneth W.|title=Chemistry p.126|year=2007|publisher=Cengage Learning|pages=1066|url=http://books.google.co.uk/books?id=JsMdeVqMp_MC&pg=PA122&dq=urine+brand+wright+joseph&hl=en&ei=9ou-TfHVMsGHhQftuvDJBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=urine%20brand%20wright%20joseph&f=false}}</ref>. [[Выява:Alchemist Thomas Wijck.jpg|200px|left|thumb|Алхімік пэндзля Томаса Вейка]] Райт таксама выкарыстоўвае рэлігійныя [[Алюзія|алюзіі]]. Алхімік стаіць на каленах перад бліскучай пасудзінай, выцягнуўшы рукі ў жэсце, які выкарыстоўваў [[Эль Грэка]] ў карціне «Святы Францыск, які атрымлівае стыгмату» ці «Святы Еранім, што моліцца»<ref name="Derby Museum">{{cite web|title=Art treasure - The Alchymist|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureTheAlchymist.htm|accessdate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101223145643/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureTheAlchymist.htm|archivedate=23 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. Нікалсан параўноўвае гэту позу з позай апосталаў, якія атрымліваюць прычасце. Ён лічыць, што кампазіцыя карціны, магчыма, была запазычана з карціны пра алхіміка галандскага мастака Томаса Вейка, на якой таксама намаляваны аналагічныя своды, размешчаныя ў бязладзіцы прадметы і памагаты ў слупе святла. Гэта карціна XVI стагоддзя выстаўлялася ў Лондане пры жыцці Райта <ref name=nicholson>{{cite book|last=Nicholson|first=Benedict|title=Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1|year=1968|publisher=Taylor & Francis|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ms09AAAAIAAJ&pg=PA52&dq=alchemist+wright+joseph&hl=en&ei=kp6-Tf2RIMeLhQfH-7XaBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDoQ6AEwAA#v=onepage&q=alchemist%20wright%20joseph&f=false|page=52}}</ref>. Аднак, па накідзе сябра Райта, Пітэра Бердэта (Peter Perez Burdett) відаць, што ён аказаў значны ўплыў на кампазіцыю карціны. Яго эскіз ад 4 лютага 1771 года ўтрымоўвае і зводы, і кампазіцыю карціны з фокусам на шкляной пасудзіне. Менавіта Бердэт вызначыў, дзе змесцаваць постаці на карціне, і пазнаёміў Райта з Мэцью Тэрнерам, каб Райт змог зразумець асноўны эксперымент, намаляваны на карціне <ref name=autogenerated1>{{cite book|last=Nicholson|first=Benedict|title=Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1|year=1968|publisher=Taylor & Francis|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ms09AAAAIAAJ&pg=PA52&dq=alchemist+wright+joseph&hl=en&ei=kp6-Tf2RIMeLhQfH-7XaBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDoQ6AEwAA#v=onepage&q=alchemist%20wright%20joseph&f=false|page=118}}</ref>. === Гісторыя === З моманту першага паказу ў 1771 годзе карціна выклікала шмат супярэчлівых інтэрпрэтацый. Яе таямніца, відавочна, трывожыла гледачоў XVIII стагоддзя, і хоць Райт быў міжнародна прызнаным мастаком, карціна не была прададзена. Райт узяў яе ў сваё італьянскае вандраванне ў 1773—1775 гадах, прывёз зваротна ў Англію, дзе яна была перапісана ў 1795 годзе і была прададзена толькі праз чатыры гады пасля яго смерці на аўкцыёне «[[Крысціс]]» сярод іншых рэчаў мастака <ref name="Vertesi - ReoCities"/>. {{зноскі}} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} [[Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] [[Катэгорыя:Карціны Джозафа Райта]] [[Катэгорыя:Фосфар]] h95t33gm7hchr35fkq64odj4b0np3d7 0 80839 5217315 5156197 2026-10-13T10:16:45Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217315 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Andrew's Church, Slonim.jpg|thumb|right|320px| [[Горад Слонім|Слонім]]. [[Касцёл Святога апостала Андрэя (Слонім)|Касцёл святога Андрэя]], 1775.]] == Агульная характарыстыка == [[Файл:Vilnius 2.JPG|thumb|320px|[[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл святой Ганны, Вільня]]]] Працяглы перыяд адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці і затрымка кансерватыўных, феадальных па форме палітычных установак істотна запаволілі рух культуры Беларусі і фарміраванне беларускай нацыі. Землі Беларусі стагоддзямі былі ўключаныя ў іншыя дзяржаўна-нацыянальныя ўтварэнні, што значна паўплывала на архітэктурную сітуацыю ў краіне. Ужо ў пачатку [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] землі Беларусі ўваходзяць у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], затым у склад Рэчы Паспалітай. З канца '''XVIII стагоддзя''' частка зямель Беларусі падпарадкавана [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адзначана два магутныя ўздзеянні на мастацкую сітуацыю ў краіне: * [[Старажытнаруская архітэктура|Старажытнарускі ўплыў]] (11-13 ст.) * {{нп3|Сярэднявечная архітэктура|Заходнееўрапейскі ўплыў||Medieval architecture}} (з 14 ст. да 19). Недальнабачнае рашэнне Сталіна аддаць частку зямель Беларусі з горадам [[Вільнюс|Вільня]] ў склад Літвы пазбавіла краіну значнай долі архітэктурнага здабытку Беларусі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|рэнесансу]], якія былі агульным культурным здабыткам літоўскага і беларускага народаў. Да таго ж гэта пазбавіла Беларусь старажытнай гістарычнай сталіцы. == Зараджэнне дойлідства == Непоўнасць звестак аб найбольш старажытным перыядзе ў архітэктуры Беларусі абумоўлена адсутнасцю пісьмовых крыніц і недаўгавечнасцю матэрыялаў, які выкарыстоўваліся ў той час. Тым не менш у самых агульных рысах можна прасачыць ход развіцця дойлідства тых часоў<ref name="Чантурия 1"/>. Найбольш ранні перыяд развіцця дойлідства звязаны з узнікненнем [[гарадзішча]]ў і [[Селішча (археалогія)|селішчаў]], што абумоўлена ў сваю чаргу развіццём [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне гарадзішчаў === Большасць гарадзішчаў, умацаваных паселешчаў, размяшчаліся на берагах рэк, мысах або іншых маладаступных месцах. Акрамя натуральных перашкод гарадзішчы звычайна мелі штучныя ўмацаванні, напрыклад, рвы, валы і драўляныя сцены — частакол. Такім чынам гарадзішчы са рвамі і валамі, што маглі дасягаць у вышыню 2,5-3 м, уяўлялі сабой натуральныя крэпасць<ref name="Чантурия 1"/>. Канфігурацыя гарадзішчаў была разнастайнай і залежала перш за ўсё ад рэльефу мясцовасці і абрысу пляцоўкі, аднак найбольш распаўсюджана форма блізкая да [[авал]]у. Калі ў ранніх гарадзішчах гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся ў цэнтры, а вакол іх групавалася жыллё, то ў II—III стст. жылая забудова займае ўжо ўсю тэрыторыю гарадзішча<ref name="Чантурия 1"/>. === Жыллё === У архітэктуры жылля гэтага перыяду прасочваецца сувязь з матэрыяльнымі патрэбнасцямі і прыроднымі ўмовамі. Першапачаткова адзінымі матэрыяламі для ўзвядзення жылля ва ўсходніх славян былі зямля, гліна і дрэва, выкарыстанне такіх матэрыялаў як камень і цэгла, адносіцца да больш позняга перыяду і звязана з развіццём тэхнікі. Жыллё ў гэты час мае чыста ўтылітарны характар, уздымаючыся да ўзроўня твораў мастацтва значна пазней<ref name="Чантурия 1">Чантурия В. А. История архитектуры Белоруссии. Т.1 (Дооктябрьский период). 3 изд. Мн., 1985.</ref>. Характар жылых пабудоў таксама залежаў ад прыродных умоў і мясцовых відаў будаўнічых матэрыялаў. У паўднёвых раёнах, дзе было мала будаўнічага лесу, шырока выкарыстоўвалася гліна пры стварэнні зямлянак і паўзямлянак. У паўночных раёнах наадварот вызначальную ролю адыграла дрэва. У цэнтральнай частцы сустракаюцца жылыя пабудовы абодвух тыпаў<ref name="Чантурия 1"/>. У ранніх паселішчах пераважае аднакамернае жыллё [[зямлянка|паўзямляначнага тыпу]], паглыбленае ў грунт на 0,3-0,6 м, іх плошча складала каля 12-16 кв. м. Сустракаюцца квадратныя, прамавугольныя, круглыя і авальныя ў плане пабудовы. Уваход меў выгляд выступу каля адной са сцен або на куту. Падобны выгляд мела адкрытае ў [[Мохаў (археалагічныя помнікі)|Мохаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]]) жыллё слуповай канструкцыі з ачагом, размешчанным у адмысловым паглыбленні, якое прылягае да аднаго з кутоў пабудовы<ref name="Чантурия 1"/><ref name="ТРЕТЬЯКОВ">[http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf П. Н. ТРЕТЬЯКОВ РАННЕСААВЯНСКАЯ КУЛЬТУРА В ВЕРХНЕМ ПОДНЕПРОВЬЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132236/http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Пазней жыллё паўзямляначнага тыпу змяняецца надземнымі {{нп3|слупковая канструкцыя|збудаваннямі слупковай канструкцыі|ru|Post in ground}}. Характэрны прыклад падобнага будаўніцтва — [[Чаплінскае гарадзішча]] [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] ([[Лоеўскі раён]]), якое складалася з 25-30 жылых збудаванняў надземнага тыпу памерамі 16-25 кв. м, згрупаваных у цэнтральнай і заходняй частцы, і гаспадарчых пабудоў, што размяшчаліся на паўднёвых і ўсходніх ускраінах гарадзішча. Тэрыторыя гарадзішча 75×65 м была абнесена [[Тын|астраколам]] з масіўнага бярвення. Слупы былі пастаўлены на адлегласці 1-2 м адзін ад аднаго і мелі [[паз]]ы, праз якія прапускаліся гарызантальныя {{нп3|Жэрдка|жэрдкі|ru|Жердь}}. Такая канструкцыя выкарыстоўвалася і пазней, сплеценыя з прутоў сцены паміж слупамі абмазваліся глінай, як гэта было зроблена ў [[Гарошкаўскае гарадзішча|Гарошкаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]])<ref name="Чантурия 1"/>. Сцены, магчыма, потым бяліліся. Дахі зарубінецкага жылля былі двухсхільнымі, складзенымі з жэрдак, [[салома|саломы]], [[чарот]]у і гліны<ref name="ReferenceG">Археология Украинской ССР. — К., 1986. — Т. 3. — 575 с.</ref><ref name="ReferenceH">{{Cite web |url=http://kronk.narod.ru/library/2006-m-manual-3.2.3.htm |title=Археология. — М., 2006. — 608 с. |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=21 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821045317/http://kronk.narod.ru/library/2006-m-manual-3.2.3.htm |url-status=dead }}</ref>. Для абагрэву жытла адным з кутоў ці каля сцяны<ref name="ReferenceA">''[[Ала Мікалаеўна Ваганава|Ваганава А. М.]]'' Свіслач / А. М. Ваганава // Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн. «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі, 1993 г. — С. 263</ref>, альбо пасярэдзіне жылля<ref name="Ранний железный век">А. Р. Канторович. Ранний железный век. «Археология» — Раздел III. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: МГУ, 2006. 608 с. 5000 экз. ISBN 5-211-06038-5.</ref> размяшчаліся агнішчы, якія ўяўлялі сабой участак падлогі дыяметрам каля 0,5 м, агароджаны невысокай каменнай або глінянай сцяной<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>, пазней — глінабітныя печы<ref name="Гісторыя Беларусі 1">{{крыніцы/Гісторыя Беларусі Касцюк|1|93}}</ref>. У цёплую пару года агонь разводзілі пад адкрытым небам ў ачагах, якія былі выбрукаваны камянямі ці чарапкамі, абмазаны глінай і размяшчаліся непасрэдна каля самога жылля<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. Побач з жыллём таксама размяшчаліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-паграбы<ref name="ReferenceA"/> цыліндрычнай або звонападобнай формы і складаныя скляпы з землянымі скляпеннямі і прыступкамі. Памеры жылля і наяўнасць ачага сведчаць аб тым, што пабудовы прызначаліся для пражывання вялікай сям’і, якая вяла самастойную гаспадарку<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. У [[III стагоддзе да н.э.|III]]-[[II стагоддзе да н.э.|II стст. н.э.]] у [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]] жытло ўяўляла сабой вылікія і выцягнутыя у плане хаты, раздзеленыя на памяшканні плошчай 20-25 кв. м. Падобныя шматкамерныя пабудовы знойдзены на гарадзішчах [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] ля вёсак [[Збаравічы (гарадзішча)|Збаравічы]] і [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабеншчына]] ([[Мінская вобласць]])<ref name="Чантурия 1"/>. У [[II стагоддзе|II]]-[[III стагоддзе|III стст. н.э.]] з’яўляюцца шматкамерныя хаты меншых памераў, якое, відавочна, належала вялікай патрыярхальнай сям’і, унутры якой пачаўся працэс раскладання і вылучэння меншых па колькасці сем’яў<ref name="Чантурия 1"/>. Характэрныя прыклады зрубнага жылля знойдзены ў вёсках [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] ([[Маладзечанскі раён]]), дзе вялікая хата складалася з трох неаднолькавых памяшканняў плошчай 48, 32, 26 кв. м, якія ўтваралі кампактны план, і [[Малышкі]] ([[Крывіцкі раён]]), дзе захаваліся сляды чатырох надземных хат памерамі 18×7 м, якія дзяліліся на чатыры аднольнавыя памяшканні з уласнымі ачагамі. Забудова гарадзішча ў Малышках характарызуецца дакладнасцю і пэўнай рэгулярнасцю планіроўкі<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне селішчаў === У [[IV стагоддзе|IV]]-[[V стагоддзе|V стст. н.э.]] з развіццём {{нп3|плужнае земляробства|плужнага земляробства|ru|Плужное земледелие}} працягваецца працэс распадзення патрыярхальна-радавых адносін, які характарызуецца ўзнікненнем сельскіх абшчын і пераходам ад родавых сувязей да тэрытарыяльных. Новыя сацыяльна-эканамічныя ўмовы спрыяюць змяненню характара [[паселішча]]ў. Так замест гарадзішчаў развіваюцца адкрытыя, неўмацаваныя [[Селішча (археалогія)|селішчы]]. Разам з тым гарадзішчы захоўваюць ролю крэпасці-прыстанішча на выпадак ваенных дзеянняў. Пазней гарадзішчы, які часцей за ўсё размяшчаліся ўнутры буйных селішчаў, пачалі засяляцца знаццю, жрацамі, воінамі і асобнымі рамеснікамі<ref name="Чантурия 1"/>. Адкрытае селішча вакол сцен гарадзішча ля вёскі [[Хотамель]] займала плошчу каля аднаго гектара і было шчыльна забудавана радамі паўзямлянкавага жытла, размешчанага ўздоўж знешняга вала у 1-5 м адно ад аднаго. У VIII—X стст. гарадзішча пераўварылася ў паселішча для [[Дружына|дружыннікаў]] з магутнымі кругавымі драўлянымі ўмацаваннямі, што фактычна было пераходам да ранняга феадальнага ўмацавання<ref name="Чантурия 1"/>. Асаблівасцю селішчаў былі вялікія памеры, да 5-7 га і болей, і вялікая колькасць жытла. Так ў селішчы [[Замкавая гара, Бягомль|Замкавая гара]] каля [[Бягомль|Бягомля]] знойдзена звыш 300 чатырохвугольных у плане паўзямлянкавых жытлаў плошчай не большай за 15 кв. м, кожнае з якіх было разлічана на адну сям’ю. Далейшае развіццё атрымлівае аднакамерная хата, якая ў [[VIII стагоддзе|VIII]]-[[IX стагоддзе|IX стагоддзях]] становіцца найбольш распаўсюджанай на тэрыторыі Беларусі<ref name="Чантурия 1"/>. === Культавыя збудаванні === Сярод культавых збудаванняў гэтага перыяду вылучаюцца пахавальныя курганы разнастайных форм і памераў, якія першапачатковы выконвалі ролю калектыўнай радавой пахавальні, але з утварэннем класавага грамадства сталі месцам пахавання выключна князёў і дружыннікаў. У асобных раёнах [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]], [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]], [[Панямонне|Панямоння]] і [[Заходняе Палессе|Пабужжа]] ў сяр. і ў другой пал. [[1 тысячагоддзе|I тысячагоддзя н.э.]] узнікаюць доўгія і [[Валатоўка|падоўжаныя курганы]], першыя з якіх мелі выгляд выла даўжынёй да 80-100 м, шырынёй каля 20 м і вышынёй 2 м, другія не перавышалі 20 м у даўжыню, 10 м у шырыню і 1,5 м у вышыню. У IX ст. гэты тып курганоў быў выцеснены круглымі<ref name="Чантурия 1"/>. Атрымаць звесткі пра іншыя культавыя збудаванні, напрыклад, [[Капішча|язычніцкія храмы і свяцілішчы]], пакуль не ўяўляецца магчымым, але можна меркаваць, што яны ідэнтычны збудаванням падобнага тыпу, якія былі знойдзены на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref name="Чантурия 1"/>. == Старажытнарускі перыяд == Сацыяльна-эканамічная змены і рост сіл феадальнага грамадства ў [[IX]]—[[XI ст.|XII стст.]] спрыяюць будаўніцтву і развіццю гарадоў. На захадзе ўсходнеславянскіх зямель унікаюць новыя гарады — [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Пінск]], [[Бярэсце]], [[Тураў]], [[Браслаў]], [[Ваўкавыск]]. Звычайна яны ўзводзіліся ў сутоках рэк, якія служылі натуральнымі абарончымі ўмацаваннямі<ref name="Чантурия 1"/><ref name="Лазука"/>. Найбольшае развіццё атрымліваюць у гарадах акрамя ўмацаванняў, культавыя пабудовы і жыллё — усё пераважна з [[дрэва]]<ref name="Лазука">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Б.А.Лазука]] |частка = |загаловак = Гісторыя мастацтваў: Вучэб. дапам. для вучняў шк. з паглыбл. вывучэннем выяўл. мастацтва і архітэктуры, для студэнтаў гуманіт. профілю выш. і сярэд. спец. навуч. устаноў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Беларусь |год = 1996 |том = |старонкі = |старонак = 399 |серыя = |isbn = 985-01-0045-1 |тыраж = 15000 }}</ref>. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў дзяцінец (крэмль), вакол якога размяшчаліся рамесна-гандлёвы рад — гэты прыём быў традыцыйным для старажытнарускага горадабудаўніцтва<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Usiaslau sa 2005.gif|thumb|Выява Сафійскага сабора на аверсе манеты «Усяслаў Полацкі», 20 рублёў]] З узнікненнем Старажытнарускай дзяржавы са сталіцай у горадзе [[Кіеў]], землі сучаснай Беларусі ўвайшлі ў яе склад. У канцы X ст. на Русі было [[Хрышчэнне Русі|прынята хрысціянства]], якое спрыяла ўмацаванню феадальных адносін, развіццю дзяржаўнасці, узаемнаму ўплыму з суседнімі краінамі. Сувязь з [[Візантыя]]й, адкуль і прыйшло хрысціянства, пакінула значны след у старажытнарускім дойлідстве. Стварэнне манументальных храмаў спрыяла развіццю будаўнічай тэхнікі, мастацкага аздаблення<ref name="Чантурия 1"/>, што, нароўні з развіццём гарадоў, стала першапрычынай фарміравання новых кірункаў у дойлідстве, з’явіўся такі тып збудаванняў як каменны [[крыжова-купальны храм]], пабудаваны з тонкай квадратнай цэглы — [[Плінфа|плінфы]]. У [[X]]—[[XI ст.|XI стст.]] храмы на беларускіх землях будавалі пераважна майстры, запрошаныя з [[Візантыя|Візантыі]]. Закладзены паміж [[1044]] і [[1066]] гг. і пабудаваны ён з плінфы ў [[Муроўка са схаваным радам|тэхніцы з так званым схаваным радам]] [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у можна лічыць першым з ліку выдатных культавых збудаванняў на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У гэтым помніку былі закладзены асноватворныя прынцыпы мясцовай архітэктурнай школы, якія выявіліся ў цэнтрычна-пірамідальнай кампазіцыі архітэктурных форм. Хутчэй за ўсё, такія прынцыпы з’явіліся пад уздзеяннем мясцовых будаўнічых традыцый, якія склаліся яшчэ ў [[Народнае дойлідства Беларусі|драўляным народным дойлідстве]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі">[http://archives.gov.by/index.php?id=428409 Культавае дойлідства Беларусі]</ref>. Для мураванай культавай архітэктуры гэтага перыяду характэрна муроўка сцен са схавным радам, які замазваўся шырокай белай паласой раствору так, каб фасадныя сцены атрымлівалі паласатую двухколерную расфарбоўку. Падобная муроўка таксама сустракаецца і пазней, у перыяд феадальнай раздробленасці<ref name="Чантурия 1"/>. Інтэр’еры храмаў багата ўпрыгожваліся роспісамі, якія да нашага часу амаль не захаваліся<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Polatsk XVI.jpg|міні|300пкс|Полацк на гравюры XVI ст.]] На мяжы [[X]]-[[XI стагоддзе|XI стст.]] умацаваны цэнтр [[Полацк]]а — дзяцінец — быў перанесены са [[Полацкае гарадзішча|старога гарадзішча]] на паўднёвы захад да месца ўпадзення [[Палата|Палаты]] ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Новы дзяцінец займаў плошчу 7 га і пазней атрымаў назву [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]]. [[Вакольны горад (Полацк)|Вакольны горад]] размяшчаўся на ўсход ад дзяцінца, паміж Дзвіной і Палатой, і пазней называўся Астрогам або Местам, пасля захопу горада маскоўцамі ў 1567 годзе на частцы вакольнага горада імі пабудаваны Стралецкі горад, які пазней атрымаў назву [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжні замак]]. Таксама развіваўся і [[Запалоцкі пасад]]. Такім чынам ў Полацка ўтварылася трохчастковая структура плана, дзе дамінуючае становішча заняў дзяцінец. Уздоўж Дзвіны пазней пачала развівацца найбольш буйная частка горада — [[Вялікі пасад (Полацк)|Вялікі пасад]]. Да [[XII ст.]] плошча горада ўзрасла да 70-80 га<ref name="Чантурия 1"/>. Акрамя асноўнага ўмацавання вакол дзяцінца, кожная частка Полацка мела свае абарончыя збудаванні. У дзяцінцы размяшчаліся Сафійскій сабор, палац князя, жыллё феадалаў, дружыны, заможных рамеснікаў. Жыллёвая забудова фармавалася стыхійна і безсістэмна. Вуліцы пракладваліся паміж хатамі і былі замошчаны бярвеннямі на лагах<ref name="Чантурия 1"/>. Падчас раскопак у [[Брэст|Брэсце]] была выяўлена найстаражытнейшая частка горада — [[Берасцейскае гарадзішча|Бярэсце]]. Сярод іншага захаваліся рэшткі жылых і гаспадарчых пабудоў, дваровыя насцілы і [[паркан]]ы, якія характэрны для паселішчаў [[XI]]-[[XIII|XIII стст.]] Жытло аднакамернае, зрубнай канструкцыі «[[Зруб#Віды змацавання зруба|вугал з рэшткам]]», у плане квадратнае, даўжыня сцен складае ад 3,2 да 4,4 м, у якасці матэрыялу выкарыстаны хвоя і дуб. Пабудовы захаваліся на вышыню 7-12 вянцоў, што дазваляе меркаваць аб аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, форме і памерах дзвярных і аконных праёмаў, дэталях дашчанага даху і інш<ref name="Чантурия 1"/>. === Полацкая школа дойлідства === {{main|Полацкая школа дойлідства}} [[Файл:Carkva Svv. Barysa i Hleba, Połacak.jpg|thumb|злева|180пкс|Барысаглебская царквы]] [[Файл:Carkva Sv. Paraskievy Piatnicy, Połacak.jpg|thumb|Пятніцкая царква]] На аснове традыцый [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай архітэктуры]] і пад уплывам форм Полацкага Сафійскага сабора ў [[XII ст.]] сфармавалася самабытная [[Полацкая школа дойлідства]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У адрозненне ад [[Кіеў|Кіева]], Полацкая школа захоўвае архітэктурныя традыцыі (выкарыстанне муроўкі «са схавным радам», каменных блокаў, плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], абхадных галерэй) і рашуча пераглядае сістэму крыжова-купальных будынкаў, набліжаючы іх да вежападобных кампазіцый<ref name="Лазука"/>, ствараючы выразныя сілуэты знешніх аб’ёмаў. Падкупальныя прасторы пераносяцца над заходнія пары слупоў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной апсідай і прытворам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны неф, а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго, т.ч. знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны<ref name="Лазука2">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007 </ref>. Унутраная прастора храмаў аздаблялаецца [[фрэска]]мі<ref name="грамадства"/>. Найбольш значныя збудаванні Полацкай школы ўяўлялі Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] ў прыгарадзе Полацка, [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Еўфрасіннеўская царква]] [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Полацкага Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у<ref name="Лазука"/><ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Прадстаўлена таксама храмы ў [[Мінск]]у, [[Ноўгарад]]зе, [[Смаленск]]у<ref name="грамадства">[http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 Старажытнае грамадства. Беларусь у раннім Сярэдневякоўі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530210816/http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 |date=30 мая 2016 }}</ref>. <!-- Бельчыцкі манастыр быў рэзідэнцыяй [[Князі полацкія|полацкіх князёў]], таму яго Вялікі сабор, узведзены ў [[1120-я|1120]]—[[1130-я|30-я]] гады, вылучаўся значнымі памерамі (22,5х16,5 [[м]]) і ўяўляў сабой шасціслуповы храм з трыма [[апсіда]]мі. Перад [[Партал|парталамі]] на усіх трох [[фасад]]ах былі ўзведзены амаль квадратныя [[прытвор]]ы, што надавала царкве крыжовасць<ref name="Лазука"/>.--> <center><gallery caption="Помнікі Полацкай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Połacak. Полацак (I. Trutnev, 1866).jpg|Бельчыцкі манастыр, [[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]], 1866. Злева Барысаглебская царква, справа Пятніцкая царква, на пярэднім плане руіны Вялікага сабора Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Еўфрасіннеўскай царквы Выява:Viciebsk, carkva. Віцебск, царква (1664).jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у, з «Чарцяжа горада Віцебска», 1664 </gallery></center> === Гродзенская школа дойлідства === [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|злева|thumb|[[Каложская царква]] — адзіны захаваны помнік чорнарускага дойлідства.]] {{main|Гродзенская школа дойлідства}} Акрамя Полацкай вылучалася вылучаецца [[Гродзенская школа дойлідства]], што склалася ў [[XII ст.]] ў межах [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. Пабудовы Гродзенская школа адрозніваліся выкарыстоўваннем у роўнаслаёвай муроўцы з плінфы ўставак з абчасаных, паліраваных валуноў, геаметрычных кампазіцый з каляровых паліваных [[кафля]]ў, наборнай [[маёліка]]вай падлогі з плітак разнастайных форм. Для аб’ёмна-прасторавых кампазіцый характэрна адносна невялікая круглая і гранёная форма ўнутраных слупоў. Каб садзейнічаць акустыцы, у верхнія часткі сцен умуроўвалася вялікая кольскасць галаснікоў — [[кераміка|керамічных]] сасудаў, які ўмуроўваліся ў сцены будынка з мэтай паляпшэння [[Акустыка|акустычных]] якасцей<ref name="Лазука"/><ref name="Ганц">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-752 |title=ГРОДЗЕНСКАЯ ШКОЛА ДОЙЛІДСТВА |access-date=14 жніўня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204622/http://www.gants-region.info/index/0-752 |url-status=dead }}</ref>. Структурна яна была працягам [[архітэктура Полацкага княства|полацкага дойлідства]], але ў адносінах да паліхромнага дэкору адрозніваецца большай своеасаблівасцю і можа быць параўнана хіба што з помнікамі еўрапейскай [[раманскі стыль|раманікі]]. У будаўніча-тэхнічных адносінах Гродзенская школа бліжэй усяго да помнікаў Кіева і [[Валынь|Валыні]], дзе таксама выкарыстоўвалася тэхніка роўнаслаёвай муроўкі<ref name="Раппопорт">{{Cite web |title=П. А. Раппопорт Зодчество Древней Руси |url=http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |accessdate=14 жніўня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602195733/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |archivedate=2 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Яскравы узор Гродзенскай школы дойлідства — [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская царква]] (Каложская), у ёй адзінай, нягледзячы на значныя страты, захаваліся архітэктурна-будаўнічыя канструкцыі да ўзроўню [[Скляпенне|скляпенняў]]. Таксама да гэтай школы ў Гродна належаць [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] на плошчы [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]], [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская царква]], княжацкі палац на дзядзінцы, царква ў [[Ваўкавыск]]у на замчышчы (сяр. XII ст.), храмамі ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Мінск]]у і інш<ref name="грамадства"/><ref name="Ганц"/>. Сярод дойлідаў вылучаецца адзіны [[Пётр Міланег]]. <center><gallery caption="Помнікі Гродзенскай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Каложа.png|Варыянт рэканструкцыі Барысаглебскай (Каложскай) царквы; паўночны фасад Выява:План Ніжняй царквы.jpg|План Ніжняй царквы Выява:План Прачысценскай царквы.jpg|План Прачысценскай царквы </gallery></center> === Абарончае будаўніцтва === [[Файл:Kamianieckaja_vieža._Камянецкая_вежа_(1885).jpg|thumb|[[Камянецкая вежа]], В. Гразноў, 1-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] З канца [[XII]] — пач. [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] развіццё манументальнага культавага дойлідства замаруджваецца, на першы план выходзяць [[абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]], што абумоўлена павелічэннем пагрозы з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]]. Распаўсюджваюцца вежы-данжоны, у XIII стагоддзі яны з’яўляюцца ў [[Камянец|Камянцы]], [[Тураўская вежа|Тураве]], [[Новагародскія вежы|Новагародку]], [[Гарадзенская вежа|на тэрыторыі Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]], [[Берасцейская вежа|на замчышчы]] старажытнага [[Бярэсце|Бярэсця]]<ref name="Лазука"/>. Да нашага часу захавалася толькі [[Камянецкая вежа]], выкладзеная з брусковай цэглы. У плане ўяўляе круг [[дыяметр]]ам 13,6 м, таўшчыня сцен 2,5 м. Пры вышыні 29,4 м вежа мае 5 паверхаў, злучаных лесвіцамі. Выключна абарончае прызначэнне абумовіла адсутнасць якіх-небудзь архітэктурных упрыгожванняў<ref name="Лазука"/>. == Эпоха Вялікага Княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) == {{main|Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага}} З другой паловы [[XIII]] — пач. [[XIV ст.]] пачаўся новы этап у развіцці беларускага дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, адбылася творчая перапрацоўка ўсходнеславянскіх і візантыйскіх традыцый<ref name="БЭ">Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. Т. 18. Кн. 2 : Рэспубліка Беларусь</ref>. Асаблівасці архітэктуры гэтага часу вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пашырэнне і развіццё новых традыцый працягвалася на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], а таксама яны інтэнсіўна пранікалі на землі, заселеныя [[Балты|балтамі]], дзе бурна развіваліся гарады і ўзнік феномен новай гарадской культуры. На праваслаўных і язычніцкіх землях княства апрача храмаў ўзнікаюць шматлікія манастыры і каталіцкія кляштары. Найважнейшым і найбольш даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя збудаванні, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нароўні з гэтым развівалася і каменнае дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. === Грамадзянская архітэктура === Пасля знікнення пагрозы з боку крыжакоў у выніку іх паражэння ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]], гарадская культура канчаткова стала фарміравацца як неад’емная частка [[Заходняя культура|заходнееўрапейскай цывілізацыі]]. У гэты час пашыралася [[магдэбургскае права]], таму адмістрацыйны цэнтр горада паступова перамясціўся на рыначную плошчу, дзе ставілі ратушу ([[Віцебская ратуша|Віцебск]], [[Чачэрская ратуша|Чачэрск]], [[Слонімская ратуша|Слонім]], [[Мінская ратуша|Мінск]] і інш.), часам ў комплексе з гандлёвымі радамі [[Нясвіжская ратуша|Нясвіж]]). Для гэтага часу характэрна з’яўленне [[мястэчка]]ў як прамежкавай формы паселішчаў паміж [[горад]]ам і вялікай [[вёска]]й. Пры мястэчках будаваліся мураваныя замкі тыпу [[Кастэль|кастэляў]], напрыклад замкі ў [[Крэўскі замак|Крэве]] і [[Лідскі замак|Лідзе]]<ref name="БЭ"/>. === Культавая архітэктура === У [[XIV]] — [[XV ст.|XV стст.]] на тэрыторыі Беларусі захоўваліся найважнейшыя рысы дойлідства заходніх зямель [[Русь|Русі]] [[XI]]-[[XIII ст.|XIII стст.]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, але пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] [[1385]] на тэрыторыю ВКЛ пачалі пранікаць і пашырацца традыцыі [[Каталіцтва|каталіцкай]] культуры, асяродкам якой у [[XIV]] — пач. [[XVII ст.]] становяцца [[Віцебск]], [[Мсціслаў]], [[Орша]] і [[Смаленск]]<ref name="БЭ"/>. Змяняецца кірунак развіцця архітэктуры, што было звязана з дасягненнямі ў тэхніцы будаўніцтва і пэўным пераасэнсаваннем форм заходнееўрапейскай архітэктуры — [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]], а пачынаючы з канца [[XIV ст.]], і [[барока]]. Храмы Беларусі [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] адрозніваліся ад крыжова-купальных старажытнарускіх збудаванняў у канструктыўным стаўленні, а таксама тым, што ў большасці выпадкаў уяўлялі сабою тып зальнай [[Базіліка|базілікі]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. На тэрыторыі сучаснай заходняй і цэнтральнай Беларусі ў месцах кампактнага рассялення [[яўрэі|яўрэяў]] і [[татары|татар]] у [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] з’яўляюцца першыя драўляныя [[Сінагога|сінагогі]] і [[Мячэць|мячэці]]<ref name="БЭ"/>. <!--Актыўна будаваліся каталіцкія гатычныя храмы — з аднанефавымі, аднаапсіднымі аб’ёмна-прасторавымі кампазіцыямі (касцёлы ў Ішкальдзі, Іўі). З рэфармацыяй з’явіліся новыя культавыя пабудовы — зборы, якія спалучалі гатычныя рысы ў форме пабудовы і рэнесансавы ордэрны дэкор (зборы ў Койданаве, Заслаўі, Замосці, Новым Свержані)<ref name="istoriya"/>.--> <center><gallery caption="Абарончыя храмы" widths="220" heights="150"> Выява:Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu 03.jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Дабравешчанская царква]], [[Супрасль]] Выява:Church in Muravanka.jpg|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Мураванка]], В. Гразноў, 1874 Выява:Church of St. Michael in Synkovičy.jpg|[[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла, Сынкавічы]], [[XIX ст.]] </gallery></center> [[Файл:Church of St Mikola Bierascie.jpg|міні|злева|Выява [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|царквы Святога Мікалая]], XVIII ст.]] Пры ўзаемадзеянні традыцый мясцовага абароннага дойлідства з візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/> у першай палове [[XVI ст.]] сфарміраваўся самабытны 4-х вежавы тып праваслаўнага храма з абарончай функцыяй, які прадстаўлены [[Мураванкаўская царква-крэпасць|Мураванкаўскай]], [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкай]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Супрасльскай цэрквамі-крэпасцямі]] і [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскім саборам]] у Берасці. Іх стыль, які ўвабраў у сябе рысы цэнтральнаеўрапейскай готыкі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, вызначаецца як [[беларуская готыка]]<ref name="istoriya"/>. Акрамя крыжова-купальных, у гэты перыяд узводзяцца базілікальныя будынкі, назіраецца таксама спалучэнне гэтых двух тыпаў храмаў<ref name="Лазука"/>. Да беларускай готыкі таксама адносіцца некалькі найстаражытнейшых каменныя бязвежавых культавых збудаванняў канца [[XV]] — пачатку [[XVI ст.]]: [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Уселюбскі касцёл]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]] у [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]], [[Навагрудак|Наваградская]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Iškaldź. Ішкальдзь (J. Bułhak, 1919-39).jpg|thumb|злева|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]], [[Ішкалдзь]], [[Ян Булгак]], [[XX ст.]]]] Масіўны аб’ём аднага з найбольш ранніх храмаў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкага касцёла]] ў [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]] складаецца з дзвюх частак: асноўнай прасторы, падзеленай на тры нефы гранёнымі слупамі, і вялікай пяціграннай [[апсіда|апсіды]]. Касцёл, у адрознене ад больш позніх прыкладаў, яшчэ бязвежавы, [[экстэр’ер]] вызначаецца лаканізмам і стрыманасцю, храм стварае ўражанне суцэльнага маналіту, са злітых ў адзінае розных архітэктурных элементай: шчыта, контрфорсаў, выцягнутых акон, стромкага двухсхільнага даху. Аздабленне таксама адрозніваецца сваёй сціпласцю, мудрагелісты малюнак перакрыццяў надае ўнутранай прасторы лёгкасць і рух уверх<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Беларуская готыка" widths="220" heights="150"> Выява:Usielub. Уселюб (XX, I).jpg|[[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]], [[Уселюб]] <!--Выява:Belarus-Ishkaldz-Holy Trinity Church-6.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]], [[Ішкалдзь]] --> Выява:Navahradak. Наваградак (V. Dmachoŭski, XIX).jpg|[[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]], [[Навагрудак]], [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенцій Дмахоўскі]] [[XIX ст.]] </gallery></center> У сярэдзіне [[XVI]] ст. з распаўсюджаннем ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] пачалося актыўнае будаўніцтва пратэстанцкіх храмаў, т.зв. кальвінскіх зборах, якія таксама былі прыстасаваны да абаронных патрэб. Добры прыклад такога храма — [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] у [[Заслаўе|Заслаўі]], узведзены ў сярэдзіне XVI ст<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Рэфармацкія храмы маюць своеасаблівую архітэктуру і значна адрозніваюцца ад касцёлаў і праваслаўных цэркваў. З апошнімі іх з апошнімі некаторыя рысы планаў і агульны абаронны характар<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Для збораў характэрны адзін неф, вежа над галоўным уваходам, асобныя ўмацаванні: земляныя валы і бастыёны<ref name="Лазука"/>. У другой палове XVI ст. у беларускай архітэктуры ўсё больш пачынаюць выяўляцца рысы [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]]. Прыклад спалучэння гатычнай і рэнесанснай архітэктуры — [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Рэнесансныя збудаванні" widths="220" heights="150"> Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (N. Orda, 1876).jpg|[[Койданаўскі замак|Кальвінскі збор і замак]]. [[Напалеон Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kaścioł Najśviaciejšaj Trojcy (Čarnaŭčycy) 001.Jpeg| [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]] Выява:Царква3.JPG|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] ([[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]]) у [[Заслаўе|Заслаўі]], </gallery></center> === Абарончыя збудаванні === {{main|Замкі Беларусі}} У залежнасці ад тыпу матэрыялаў замкавае дойлідства можна падзяліць на драўлянае і каменнае, часта камень і дрэва дапаўнялі адзін аднаго ў адным умацаванні. Драўляныя крапасныя збудаванні да нашага часу не захаваліся. Некаторае ўяўленне пра іх даюць вопісы маёмасці — [[інвентар]]ы і старыя выявы<ref name="istoriya"/>. [[Файл:LT-2006-50litų-Medininkų_pilis-b.png|thumb|злева|150px|Медніцкі замак на літоўскай [[Памятная манета|манеце]] (2006 г.).]] Інтэнсіўнае замкавае будаўніцтва ў [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] было прадыктавана знешнім і ўнутраным становішчам у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Лазука"/>. Цэнтры буйных удзельных княстваў, такія як Полацк, Мінск, Віцебск, Гродна, [[Навагрудскі замак|Навагрудак]], ужо мелі добрыя ўмацаванні, аднаўленне і рэканструкція якіх ускладалася на ўсіх жыхароў горада (т.з. [[замкавая павіннасць]]). Вакол [[дзядзінец|дзядзінца]] з жылымі, гаспадарчымі і культавымі збудаваннямі размяшчаліся [[пасад]]ы. Для пыватнаўласніцкіх гарадоў характэрна вынясенне замка за межы паселішча. Умацаванні ўзводзіліся на штучных пляцоўках з улікам стратэгічнай неабходнасці абараніць ад нападаў ворагаў не толькі асобны горад, але і дзяржаву увогуле. [[Файл:Lida. Ліда (2007).jpg|thumb|Від на Лідскі замак зверху]] У [[XIV ст.]] з’явіліся цалкам мураваныя замкі-[[Кастэль|кастэлі]], квадратныя ў плане з вежай-[[данжон]]ам ([[Крэўскі замак|Крэва]], [[Лідскі замак|Ліда]], [[Троцкі замак|Трокі]], [[Медніцкі замак|Меднікі]])<ref name="istoriya">[http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html Архітэктура і будаўніцтва Гісторыя Беларусі — Культура Беларусі ў IX—XVII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604035712/http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. Для [[Лідскі замак|Лідскага замка]], узведзенага ў [[1320-я]] гады на насыпе, акружаным багністымі берагамі рэк [[Лідзея|Лідзеі]] і [[Каменка (прыток Дзітвы)|Каменкі]], характэрна дыяганальнае размяшчэнне веж і высокія сцены, які ўтваралі трохі скошаны чатырохвугольны двор. [[Крэўскі замак]], узведзены ў [[1330-я]] на штучным поплаве ў даліне [[Краўлянка|ракі Краўлянкі]], паўтараў канструкцыйнае вырашэнне Лідскага, але адрозніваўся тым, што адна з веж выступала за перыметр сцяны, што надавала ўмацаванню больш фартыфікацыйных магчымасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкі-кастэлі" widths="220" heights="150"> Выява:Medininkai Castle by Napoleon Orda (5356749).jpg|[[Медніцкі замак]], Н. Орда, XIX ст. Выява:Giedymin Castle in Lida.jpg|[[Лідскі замак]], В. Гразноў, 1-я пал. XIX ст. Выява:Krewo (G. Wilenska) 1877 (75033551) (cropped).jpg|[[Крэўскі замак]], справа — магутная вежа-данжон т.зв. Княская вежа, Н. Орда, XIX ст. </gallery></center> [[Файл:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя В.Сташчанюка]] У [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] вядзецца будаўніцтва ўмацаванняў на цяжкадаступных для ворага месцах, пагорках, узвышшах, у сутоках рэк. Узвядзенне дадатковых перашкод, накшталт [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[Роў (фартыфікацыя)|рвоў]], забяспечвала непрыступнасць замка<ref name="Лазука"/>. Адзін з самых буйных і старажытных комплексаў падобнага роду — [[Навагрудскі замак]], які меў сем вежаў — Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Дазорца, Калодзежная, Меская. З паўднёва-заходняга боку замак атачала сістэма рвоў і валоў. За сценамі знаходзіўся шэраг жылых і гаспадарчых пабудоў, храм і [[Вялікія князі літоўскія|княжацкі]] [[палац]], што тлумачыцца выкарыстаннем комплексу як рэзідэнцыі<ref name="Лазука"/>. [[Замак Вітаўта (Гродна)|Гродзенскі замак Вітаўта]] — яшчэ адзін значны комплекс таго часу. Складаўся з пяці вежаў і палаца, якія размяшчаліся па перыметры трохвугольнай пляцоўкі Замкавай гары, вышыня якой дасягала 30 м і была натуральным умацаваннем. Самая вялікая вежа-данжон была круглая ў плане, а астатнія чатыры — квадратныя. Палац зліваўся са сцяной, вокны былі падобныя на бойніцы. Паступова яго абарончая роля памяншаецца і ў [[XVI ст.]] ён [[Стары замак (Гродна)|перабудўваецца]] італьянскім архітэктарам [[Скота з Пармы|Скота]] ў [[рэнесанс]]ную каралеўскую рэзідэнцыю [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Падчас рэканструкцыі разабраны шэраг пабудоў і веж, у тым ліку стары [[данжон]]<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Рэканструкцыя [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], [[Віктар Сташчанюк]] Выява:Mir39.JPG|Мірскі замак Выява:Замак Вітаўта. Рэканструкцыя Вайцяхоўскага.JPG|Рэканструкцыя Гродзенскага замка кан. XIV — XVI пач. стст., {{нп3|Яраслаў Вайцяхоўскі|Я. Вайцяхоўскі|pl|Jarosław Wojciechowski}} </gallery></center> == Эпоха Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII стст.) == Развіццё беларускага дойлідства ў [[XVII]] ст. адбываецца пад уздзеяннем стылю [[барока]], што абумоўлена палітычнымі і эканамічнымі працэсамі ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пашырэннем зносін з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Новы стыль адпавядаў агульнаму працэсу ўскладнення ўяўленняў чалавека аб прыродзе, яго уласным месцы і ролі. Для барока характэрна зліццё заходнееўрапейскіх і нацыянальных традыцый. Асаблівы ўздым барочнага будаўніцтва прыпадае на сяр. [[XVII]] — сяр. [[XVIII]] ст<ref name="Лазука"/>. У XVII ст. працягваецца развіццё і рост беларускіх гарадоў, але змяняецца іх характар забудовы. Значныя гарады з насельніцтвам звыш 10 тысяч чалавек — [[Берасце]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], а таксама [[Навагрудак]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Быхаў]] і [[Мсціслаў]]. Адначасова ўзводзяцца і гарадскія ўмацаванні, галоўным чынам [[земляны вал|земляныя валы]] з [[курціна]]мі і [[бастыён]]амі<ref name="Лазука"/>. Асноўным архітэктурна-планіровачным ядром гарадоў становяцца гандлёвыя плошчы, на якіх размяшчаюцца ратушы — сімвалы гарадскога самакіравання, гандлёвыя рады, культавыя збудаванні. === Абарончае будаўніцтва === Абарончае будаўніцтва ў XVII ст. паранейшаму захоўвае важнае месца. Работа на тэрыторыі некаторых галандскіх майстроў, напрыклад, [[Ван Лаер]]а, [[Пётр Нонхарт|Нонхарта]], [[Ван Дадэн]]а, Голанда, Валона, абумовіла значны ўплыў нідэрландскай рэнесанскай архітэктуры на замкавае будаўніцтва ў Рэчы Паспалітай. Звыклыя для іх прыёмы і сродкі, у прыватнасці выкарыстанне земляных валоў і рвоў, дазволілі сканцэнтраваць асноўную ўвагу на самі будынкі, часткова пазбавіўшы іх мастацкае вырашэнне суровых крапасных рыс<ref name="Лазука"/>. [[Гальшанскі замак]] ўзведзены ў першай палове XVII ст. Па сваёй кампазіцыі нагадваў Мірскі замак: прамавугольны двор памерамі 88,6×95,6 м быў акружаны жылымі карпусамі і шасцю вежамі, дзе акрамя жылля размяшчаліся і гаспадарчыя памяшканні. Сціплае аздабленне адрознівалася аднак ад падобных, але больш суровых пабудоў XIV—XVI ст<ref name="Лазука"/>. Прыкладана ў той жа час узнік і [[Смалянскі замак]] (Белы Ковель), узведзенны ў нізкім, забалочаным месцы на высокім земляным насыпе, які атачаў роў. Унутраны прамавугольны двор памерамі 100×200 м утвораны трох- і чатырохпавярховымі карпусамі і шмат’яруснымі гранёнымі вежамі. Аздабленне падобна да комплексу ў Гальшанах і набліжае яго да палацавых пабудоў<ref name="Лазука"/>. [[Любчанскі замак|Замак у Любчы]] таксама першай паловы XVII ст. размяшчаўся на ўзгорку каля [[Нёман]]а, квадратная ў плане пляцоўка, акружаная мураванымі сценамі, з трох бакоў атачаў штучны канал. Замак меў чатыры вежы: тры чатырохгранныя, завершаныя шатрамі, і праязную вежу-браму. З боку ракі паміж дзвюма вежамі размяшчаўся палац. У формах кампазіцыі веж заўважны ўплыў драўлянага абарончага дойлідства, але сам замак ужо страціў манументальны выгляд крэпасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (N. Orda, 18.05.1876).jpg|[[Гальшанскі замак]] на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]] Выява:Smalany. Смаляны (J. Pieška, XIX).jpg|[[Смалянскі замак|Замак Белы Ковель]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] Выява:Lubcz.jpg|[[Любчанскі замак]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] </gallery></center> === Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі === [[Файл:Hajciuniški, Nonhart. Гайцюнішкі, Нонгарт (N. Orda, 28.07.1877).jpg|thumb|[[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1877]]]] [[Магнат|Магнацкія]] [[Сядзіба|сядзібы]] і [[Фальварак|фальваркі]], якія ўзнікалі ў гэты перыяд, былі адначасова і буйнымі [[горадабудаўніцтва|горадабудаўнічымі]] комплексамі і размяшчаліся ў жывапісных месцах ля вадаёмаў, вакол сядзібы разбіваліся паркі і сады. Маётнткі складаліся з двара з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі і фальварка, які ўключаў жыллё аканома, прыслугі і рамеснікаў, складскія пабудовы, напрыклад, [[свіран]]ы і [[лямус]]ы, [[бровар]]ы, [[сыраварня|сыраварні]], [[гумно|гумны]], стадолы, токі, [[адрына|адрыны]], [[пуня|пуні]]<ref name="Лазука"/>. [[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]] узведзены ў [[1613]] годзе (арх. [[Пётр Нонхарт]]) і ёсць прыкладам арганічнага спалучэння жылёвых і абарончых функцыў у дадзены перыяд. Двухпавярховы будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], чатыры вуглы фланкіруюць круглыя абарончыя вежы з [[Шацёр (архітэктура)|шатровымі дахамі]]. Архітэктурнае вырашэнне будуецца на кантрасце асобных аб’ёмаў і вялікіх плоскасцей, звонку дэкор адсутнічае<ref name="Лазука"/>. === Культавае будаўніцтва === [[Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|thumb|Касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] Нягледзячы на сваю спецыфіку, культавае будаўніцтва ў гэты перыяд непасрэдна звязана з грамадзянскай архітэктурай, што праявілася ў будаўніцтве манастыроў, кляштароў і калегіумаў, для якіх яшчэ характэрны абарончыя рысы. Карпусы ўтваралі замкнёны ўнутраны двор, вакол якога групаваліся розныя па прызначэнню памяшканні: келлі, бібліятэка, класы, лабараторыі, трапезная, кухня, аптэка, шпіталь. З аднаго боку мог прымыкаць касцёл<ref name="Лазука"/>. Менавіта так быў вырашаны [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум]] і [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела]] пры ім (арх. [[Я. М. Бернардоні]], 1587—1593 гг.) — першае збудаванне на Беларусі ў стылі [[барока]], якое у агульных рысах паўтарала [[рым]]скі храм [[Іль Джэзу]] (арх. [[Джакама да Віньёла|Д. Віньёла]] і [[Джакама дэла Порта|Д. Порта]], 1568—1854)<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нясвіжскі касцёл уяўляў сабой трохнефную базіліку з адной паўцыркульнай выцягнутай апсідай. Сярэдні неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з [[люнет]]амі, бакавыя нефы — крыжовымі. Нагрузку сцен цэнтральнага нефа прымаюць шэсць масіўных слупоў з аркамі. Езуіцкі касцёл меў уласцівы для італьянскага барока бязвежавы галоўны фасад, на якім канцэнтравліся асноўныя сродкі выразнасці. Двух’ярусная кампазіцыя мае выразнае чляненне па вертыкалі і гарызанталі<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Плян_кляштара_брыгітак.JPG|thumb|План [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага кляштара]] ў Гродна]] Падобныя прынцыпы планіроўкі былі закладзены ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім]] (1631—1639 гг.) і [[Бабруйскі езуіцкі калегіум|Бабруйскім езуіцкіх калегіумах]]. Яны ж былі паўтораны ў [[гродна|гродзенскіх]] [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|кляштарных комлексах бернардзінцаў]], [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгітак]] і [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]]<ref name="Лазука"/>. Культавае будаўніцтва пачатку [[XVII]] ст. адрозніваецца стылявой рознахарактарнасцю з перавагай таго ці іншага архітэктурнага стылю. У [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|касцёле Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] (1599—1605 гг.) спалучыліся рысы італьянскага барока, што абумовіла выцягнутасць плана і наяўнасць трансепта, і самабытнае вырашэнне фасада масіўнай шмат’яруснай готыка-рэнесанснай вежай, з двух бакоў да якой прымыкаюць невялікія круглыя бакавыя вежы, што кампазіцыйна завяршаюць бакавыя нефы. Падобные вырашэнне раней было выкарстана ў аднанефным фарным касцёле ў Гродна, т.зв. [[Фара Вітаўта|Фары Вітаўта]] (арх. [[Антоній Дзікрап|А. Дзікрап]], 1579—1856 гг.)<ref name="Лазука"/>. Запазычаныя з [[Італія|Італіі]] архітэктурныя формы яшчэ доўга спалучаліся ў мясцовым дойлідстве з элементамі [[готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Так у пачатку [[XVII]] ст. працягваецца будаўніцтва храмаў готыка-рэнесанснага тыпу, напрыклад, [[Троіцкая царква (Слонім)|касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме (1645—1671 гг.) або [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] (1615—1617 гг.), які ўяўляе сабой аднанефную базіліку з ніжэйшай за асноўны аб’ём паўкруглай абсідай, а над уваходам узвышаецца чатырох’ярусная васьмігранная вежа<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="" widths="150" heights="200"> Выява:Belarus-Mir-Church of Bishop Nicholas-2.jpg|[[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Касцёл Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] Выява:Г. Слонім - Троіцкая царква PICT3063.jpg|[[Троіцкая царква (Слонім)|Касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме Выява:Carkva śv. Trojcy, Ružany 001.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] </gallery></center> Абвастрэнне рэлігійна-палітычнай барацьбы ў першай палове [[XVII ст.]], суперніцтва паміж [[уніяты|уніятамі]], [[каталікі|каталікамі]] і [[праваслаўе|праваслаўнымі]] прывяло ў сферы культавага будаўніцтва да выкарыстання найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока і сінтэзу іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі. Як вынік на працягу [[XVII]]—[[XVIII]] стст. сфармавалася своеасаблівая архітэктурна-мастацкая сістэма [[Віленскае барока|віленскага барока]], асноўнай базай для развіцця якога з’явілася культавая архітэктура<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Viciebsk,_Vialikaja-Zamkavaja._Віцебск,_Вялікая-Замкавая_(1841)..jpg|thumb|180пкс|Абмерны чарцёж езуіцкага касцёла ў Віцебску да перабудовы ў царкву]] У першая палова [[XVII ст.]], у перыяд ранняга [[барока]], архітэктура фасадаў культавых будынкаў мела невялікі набор дэкаратыўных элементаў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У гэты час шмат будуецца бязвежавых трохнефных базілік, якія ў адрозненне ад нясвіжскага Фарнага касцёла не маюць [[трансэпт]]а: [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў]] у Мінску (1605 г.), [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|францысканцаў]] у [[Гальшаны|Гальшанах]] (1618 г.), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|дамініканцаў]] у [[Навагрудак|Навагрудку]] (1617—1624 гг.), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]] у Гродне (1635 г.), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|бернардзінцаў]] у Друі (1643 г.)<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Ансамбль былога кляштара брыгітак - касцел.jpg|міні|злева|180пкс|Брыгіцкі касцёл у Гродне]] Эпоха сталага і позняга барока, якая прыпадае на другую палову XVII — 80-я гг. XVIII ст., адзначаецца дзяленне фасадаў, увядзенне ляпніны, архітэктурныя дэталі становяцца лёгкімі і вытанчанымі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, безвежавыя базілікі змяняюць дзвюхвежавыя, якія становяцца найбольш характэрнымі для беларускага барока. Падобны варыянт таксама шырока выкарыстоўваўся ў культавай архітэктуры Венгрыі, Славакіі і Польшчы, але вытокі дзвухвежавасці храмаў на Беларусі ўзыходзяць да абарончых збудаванняў беларускай готыкі. Вежы падтрымлівалі дынаміку мас, уласцівую для новага стылю і акцэнтуюць увагу гледачоў на галоўным фасадзе. Паступова дзвюхвежавы фасад-куліса, як самастойны трохвымерны аб’ём, засланіў сабой агульную кампазіцыю збудавання. Падобнае рашэнне бачна і ў архітэктуры [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага касцёла]] ў Гродне (1642—1651 гг.), дзе паўкруглая апсіда зліваецца ў адзіны аб’ём з нефам. Фасад вырашаны ў выглядзе вузкага дзвюхвежавага аб’ёму з пяцічасткавым чляненнем, уласцівым для барочнай архітэктуры. Вежы маюць адзін ярус і не ўзвышаюцца над франтонам. Падобнае рашэнне маюць і касцёлы [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|Святога Казіміра ў Стоўбцах]] (1612—1640), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску]] (1633—1642)<ref name="Лазука"/>. Адно з культавых збудаванняў гэтага перыяду, напрыклад, [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|касцёл Св. Іосіфа пры калегіуме езуітаў]] у Віцебску (1716). Шырока выкарыстоўваюцца ў сярэдзіне XVIII ст. дэкаратыўныя матывы [[ракако]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ==== Уніяцкія храмы ==== Архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока ў манументальным [[архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага]] атрымала ў мастацтвазнаўстве назву [[віленскае барока|віленскага барока]]. Яго рысы найбольш ярка адлюстраваліся ў культавых збудаваннях уніятаў, напрыклад, ва ўзведзеным на падмурках зруйнавага праваслаўнага храма [[Полацк]]ім [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]], 1738—1760 гг.), [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўскіх цэрквах і манастырах базыльян]] у [[Глыбокае|Беразвеччы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]]<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |title=Беразвечскі манастыр базыльян |access-date=1 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926031145/https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |archivedate=26 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>, 1756—1779 гг.) і [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Барунах]] (1747—1754 гг.), [[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е (1769—1779 гг.), [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] ў [[Жыровічы|Жыровічах]] (1769 г.), [[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] ў Віцебску (1772 г.) і іншыя<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Віленскае барока" widths="220" heights="150"> Выява:Бакавы_фасад,_Беразвечча.jpg|[[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Ян Булгак|Я. Булгак]], [[1930-я]] гг. Выява:Kasciol Sviatych Apostalau Piatra j Paula j manastyr bazyljanau (Baruny).jpg|[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]] Выява:Сафійскі сабор, Полацк.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Uniate Monastery in Žyrovičy, Napaleon Orda.jpg|[[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] (спераду) і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] (ззаду) ў [[Жыровічы|Жыровічах]], [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (N. Orda, XIX).jpg|[[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|касцёл Св. Антонія]] ў [[Віцебск]]у, [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|[[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е </gallery></center> ==== Праваслаўныя храмы ==== [[Файл:Miensk,_Piatra_i_Paŭła._Менск,_Пятра_і_Паўла_(XIX).jpg|thumb|злева|[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў [[Мінск]]у, [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. Струкаў]], [[XIX ст.]]]] Праваслаўныя храмы [[XVII]]—[[XVIII]] стст. вельмі разнастайныя па сваёй архітэктуры, пры гэтым як каменным, так і драўляным іх узорам уласцівы агульныя планавыя і кампазіцыйныя рашэнні. [[Крыжова-купальны храм|Крыжова-купальныя каменныя цэрквы]] былі асноўным тыпам манументальных праваслаўных храмаў Беларусі XVII—XVIII стст. Нароўні з імі будаваліся і цэрквы бескупальныя, якія ўяўлялі сабой [[базіліка|базіліку]]. Пабудаваная ў [[1612]] годзе [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў Менску — найбольш ранняя пабудова гэтага тыпу<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ===== Драўляныя храмы ===== Беларуская традыцыя будаўніцтва драўляных цэркваў у [[XVII]]—[[XVIII]] стст. адрознівалася ад традыцыі, напрыклад, [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]]. Для апошняй характэрныя збудаванні са [[зруб]]амі рознай вышыні і асобным пакрыццём кожнага зруба, найчасцей у выглядзе высокага [[Шатровы дах|шатра]]. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] часцей ставілі храмы [[базіліка]]льнага кшталту — з падоўжанай кампаноўкай частак-зрубаў аднолькавай вышыні пад агульным высокім [[кроквы|кроквавым]] дахам. Мастацкую выразнасць храму надавалі [[вежа|вежы]] і [[купал]]ы, запазычаныя ў барочнага мураванага дойлідства, што панавала ў той час у заходнім хрысціянскім свеце. Такі перанос стылю ў традыцыйнае драўлянае дойлідства надавала храмам этнічны каларыт, утварала нацыянальную [[Віленскае барока|беларускую разнавіднасць барока]]<ref name="Вын">{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |title=Тамара Габрусь. Вынішчэнне гістарычнай памяці народа працягваецца |access-date=16 кастрычніка 2015 |archive-date=2 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602205544/http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Valaviel. Валавель (XX).jpg|міні|Драўляная [[Свята-Георгіеўская царква, Валавель|Юр’еўская царква]] ў [[Валавель|Валавелі]] ўяўляе сабой узор беларускага барока XVII—XVIII стст., здымак пач. XX ст.]] На галоўным фасадзе драўлянага беларускага храма звычайна ставілі дзве вежы, накшталт мураваных барочных базілік. Найбольш пашыранымі былі вежы квадратнай формы ([[Чацвярык (збудаванне)|чацверыкі]]), накрытыя невысокімі, у параўнанні з расійскімі, [[Шатровы дах|шатрамі]], якія зваліся «каўпакамі». Іх вышыня была звычайна роўнай палове дыяганалі асновы, што рабіла іх візуальна статычнымі<ref name="Вын"/>. Больш позняй формай завяршэння вежаў храмаў эпохі барока, пачынаючы з сярэдзіны [[XVIII ст.]], сталі фігурныя грушападобныя гранёныя [[Банька|купалы-банькі]]. Банькі рабілі шмат’яруснымі, на васьмігранных і шасцігранных шыйках, што стварала кантрасныя светлаценевыя эфекты<ref name="Вын"/>. ==== Сінагогі ==== Вялікую групу культавых будынкаў Беларусі складаюць сінагогі, якія будаваліся пераважна ў XVII—XVIII стст. У той час Рэч Паспалітая ў сілу шэрага гістарычных прычын стала адной з найбольш населеных яўрэямі краін Еўропы, большасць з якіх імігрыравала на беларускія тэрыторыі з захаду<ref name="Чантурия 1"/>. Паколькі яўрэі складалі значную частку насельніцтва гарадоў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага, [[Сінагога|сінагогі]] былі даволі распаўсюджаным тыпам рэлігійных будынкаў<ref>{{артыкул|аўтар=Лободенко Г.|загаловак=Белорусские синагоги|выданне=Комсомольская правда|месца=Масква|год=2008|нумар=14 мая}}</ref>. Памер і размяшчэнне сінагог, якія былі цэнтрамі рэлігійнага і грамадскага жыцца яўрэйскіх абшчын, былі рознымі. У каралеўскіх гарадах, напрыклад, Гродна, каталіцкае духавенства дзеля зніжэння «канкурэнцыі» паміж храмамі розных канфесій прадпісвала ўзвядзенне сінагог не вельмі высокімі і без веж. У малых гарадых падобных забаронаў звычайна не трымаліся, таму там сінагогі маглі ўзвышацца над звычайнай жылой забудовай нароўні з хрысціянскімі храмамі ці ратушай<ref name="Чантурия 1"/>. Сінагогі, як і храмы іншых канфесій, адрозніваюцца разнастайнасцю планіровачных і аб’ёмна-прасторавых рашэнняў. Аднак найбольш папулярнай і рацыянальнай, улічваючы функцыю сінагог не толькі як культавых збудаванняў, але і як месцаў дыскусій і судзебных пасяджэнняў, была цэнтрычная кампазіцыя з [[біма]]й. Апошнюю атачалі чатыры слупы, якія адначасова была канструктыўнай часткай збудавання, на якія абапіраліся цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, што ўтваралі дзевяціпольную сістэму скляпенняў<ref name="Чантурия 1"/>. Гэтак у мураваным сінагагальным дойлідстве [[XVII ст.]] сустракаюцца выключна цэнтрычныя збудаванні, якія паўтараюцца і [[XVIII ст.]], набываючы барочнае дэкаратыўнае аздабленне ([[Друйская сінагога|Друя]]). Каменныя сінагогі ў [[Вялікая сінагога, Пінск|Пінску]] (1640 г.), [[Слонімская сінагога|Слоніме]] (1642 г.) і [[Навагрудская сінагога|Навагрудку]] (1648 г.) уяўляюць даволі высокія, але кампактныя цэнтральныя аб’ёмы з заламі, да якіх з трох або чатырох бакоў прымыкаюць нізкія памяшканні. Пінская сінагога мела характэрны для свецкіх пабудоў атык, які атачаў невысокі чатырохсхільны дах, Слонімская наадварот мела высокі дах з высокімі барочнымі [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]] па тарцах<ref name="Чантурия 1"/>. Крапасны выгляд надае [[Быхаўская сінагога|сінагозе ў Старым Быхаве]] (пач. XVII ст.) круглая вуглавая вежа. Аб абарончым характары пабудовы сведчаць разбіўка акон на значнай вышыні і наяўнасць байніц ў [[атык]]авым [[Ярус (архітэктура)|ярусе]]. Можна выказаць здагадку, што ёй у сістэме ўмацаванняў горада адводзілася пэўная роля<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="Сінагогі" widths="220" heights="150"> Выява:Bychaŭ-synagoga.jpg|[[Быхаўская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue in Pinsk.jpg|[[Вялікая сінагога, Пінск|Вялікая сінагога]] ў [[Пінск]]у, пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue, Slonim.jpg|[[Слонімская сінагога]] </gallery></center> У канцы [[XVIII ст.]] назіраецца адыход ад традыцыйнага тыпу мураваных сінагог. Вонкавае аблічча набывае рысы, уласцівыя для свецкіх пабудоў, у планіроўцы страчваюцца адметныя рысы, характэрныя для гэтага тыпу пабудоў. Так, у [[Столінская сінагога|Столінскай сінагозе]] (кан. [[XVII ст.]]) адсутнічае біма, знікае выразнасць цэнтрычнай кампазіцыі. Фасад падзелены на два ярусы, верхні аздоблены [[пілястра]]мі і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам, дзякуючы чаму архітэктура храма пераклікаецца з палацавымі пабудовамі таго часу<ref name="Чантурия 1"/>. Мураваная сінагога ў [[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецку]] ([[Іўеўская сінагога|Іўе]] і інш.) кан. [[XVIII ст.]] архітэктурай свайго фасада ўжо нагадвае жыллё заможнага мяшчанства<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak-synagoga.jpg|[[Навагрудская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Stolin-synagoga.jpg|[[Столінская сінагога]] Выява:Klecak, Synagoga (1930).jpg|[[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецкая сінагога]], 1930 </gallery></center> Асабліва развіта было будаўніцтва драўляных сінагог, напрыклад, у [[Высокаўская сінагога|Высокім]], [[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Кажан-Гарадку]], [[Сінагога (Гродна)|Гродне]], Волпе, [[Сапоцкінская сінагога|Сапоцкіне]], [[Нараўлянская сінагога|Нароўлі]] і інш<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нажаль, не захавалася прыкладаў драўляных [[Сінагога|сінагог]], якія ў адрозненне ад каменных былі больш традыцыйнымі і кансерватыўнымі. <center><gallery caption="Драўляныя сінагогі" widths="150" heights="200"> Выява:Сінагога ў Нароўлі.jpg|Сінагога ў Нароўлі Выява:Kazhan-haradok_synagogue_1916.jpg|[[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Сінагога]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]] Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (1901-39) (3).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[1930]] г. Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (S. Zajčyk, 1919-39).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[С. Зайчык]], пач. [[XX ст.]] </gallery></center> ==== Мячэці ==== У шматлікіх мястэчках цэнтральнага і паўночна-заходняга рэгіёнаў Беларусі сярод культавых збудаванняў меліся таксама татарскія мячэці. Да 1795 г. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага налічвалася 23 мячэці і яшчэ 65 татарскіх малельных дамоў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <!--Працаваць--> == У складзе Расійскай імперыі == У канцы [[XVIII ст.]] стыль [[барока]] змяніўся [[класіцызм]]ам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб’яднанне як заходнееўрапейскага, так і рускага кірункаў з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Галоўную ролю ў фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадоў адыграла [[Віленская архітэктурная школа]], творчасць рускіх архітэктараў: [[Мікалай Аляксандравіч Львоў|М. Львова]], [[Васіль Пятровіч Стасаў|В. Стасава]], [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікава]], [[англічанін]]а [[Джон Кларк (архітэктар)|Дж. Кларка]]<ref name="kultura-19"/>. Класіцызм не быў адзіным архітэктурным кірункам Беларусі першай паловы XIX ст. Побач з ім развіваецца [[неаготыка]] — архітэктурны аналаг эпохі [[сентыменталізм]]у і [[рамантызм]]у. Захапленне сярэдневяковым [[готыка|гатычным стылем]] на Беларусі пачынаецца на рубяжы стагоддзяў. Неаготыка да 1830-40 гг. суіснавала побач з класіцызмам, прымяненне яна знайшла ў культавых збудаваннях і англійскім пейзажна-паркавым мастацтве, загарадных прысядзібных комплексах<ref name="kultura-19"/>. === Горадабудаўніцтва === [[Файл:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 185.jpg|250px|thumb|План Чавусаў, [[1839]]]] У адрозненні ад сярэдневяковай хаатычнай забудовы, горад разглядаўся як цэласная, строга спланаваная сістэма, заснаваная на прынцыпах [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізму]] і класічных ідэалаў. У гэты час забудова гарадоў і мястэчак Беларусі прымае рэгулярны і тыпавы характар. У старых гарадах Беларусі — [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і інш. вялося ўпарадкаванне вулічнай сеткі, узбуйняліся кварталы, ствараліся новыя плошчы. У гэтых гарадах праекцыйны цэнтр звычайна сумяшчаўся з гістарычна склаўшымся ансамблем горада. Архітэктура цэнтра беларускіх гарадоў вызначалася як новай забудовай, так і манументальнай архітэктурай [[17 стагоддзе|XVII]]-[[18 стагоддзе|XVIII стст.]], галоўным чынам манастырамі, касцёламі, калегіумамі, што прыдавала цэнтрам некаторую сваеасаблівасць. Прынцыпы прамавугольнай планіроўкі найбольш паслядоўна здзейснены ў [[Клімавічы|Клімавічах]], [[Сураж (Віцебскі раён)|Суражы]], [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Чавусы|Чавусах]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="Рэгулярныя планы беларускіх гарадоў у складзе Расійскай імперыі" widths="220" heights="150"> Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 270.jpg|План Суража, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 179.jpg|План Клімавічаў, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 181.jpg|План Мсціслава, [[1839]] </gallery></center> === Грамадская архітэктура === Асаблівасцю горадабудаўніцтва гэтага часу было развіццё ансамблевай забудовы, узвядзенне будынкаў спецыяльнага дзяржаўнага і грамадскага прызначэння (адміністрацыйныя, навучальныя, бальніцы). У кожным губернскім горадзе на цэнтральнай плошчы акрамя сабораў узводзіліся дзяржаўныя ўстановы і [[гандлёвыя рады]], якія сталі прадметам новага грамадска-палітычнага і эканамічнага жыцця. Тут узнікалі школы, музеі, бібліятэкі<ref name="kultura-19"/>. === Палацавае будаўніцтва === У палацава-сядзібным будаўніцтве Беларусі класіцызм абумовіў геаметрычнасць планіроўкі тэрыторыі. З’явіўся новы тып палаца — цэнтрычнае кампактнае збудаванне з [[купал]]ам, у кампазіцыі з якім часта пабудаваны [[Галерэя|галерэі]]-[[каланада|каланады]], размешчаныя паўкругам або франтальна. Галоўны кампазіцыйны акцэнт прысядзібнага дома быў манументальны [[порцік]]. Сярод выдатных помнікаў гэтага тыпу [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Гомельскі палац]] графа [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. Румянцава]], [[Палац губернатара (Віцебск)|палацы віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску і [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|віцэ-губернатара ў Гродне]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Палацава-паркавы ансамбаль, Гомель, палац 3.JPG|Палац М. Румянцава ў Гомелі Выява:Дом максімовіча вул Э. Ажэшкі.jpg|[[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] ў Гродне Выява:Советская 18 Путна.jpg|[[Палац губернатара (Віцебск)|Палац віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску </gallery></center> === Культавае будаўніцтва === Да выдатных помнікаў гэтага перыяду адносяцца культавыя забудовы: [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнска царква ў Чачэрску]], касцёлы ў Лідзе і Шчучыне<ref name="kultura-19"/>. У першай палове [[XIX ст.]] у культавых пабудовах праваслаўнай царквы наглядаецца ўплыў старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця «[[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскага стылю]]» лічацца [[1830-я]] гады. Развіццё гэтага стылю адбывалася ў двух кірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў і ўзвядзенне новых цэркваў па праектам Сінода і прыватных асоб. Найбольшага росквіту стыль дасягнуў у другой палове XIX — пачатку XX ст., калі пачалося масавае будаўніцтва цэркваў-«мураўёвак» за дзяржаўны кошт<ref name="kultura-19">[http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html Культура Беларусі ў першай палове XIX cт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604043034/http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. == Архітэктура другой паловы XVIII — сярэдзіны XIX ст == Гэты перыяд адметны з’яўленнем на Беларусі стылю [[класіцызм]]у, які ўзнік і развіваўся пад уплывам ідэй Асветніцтва, а з [[XIX ст.]] — і пад уплывам [[рамантызм]]у. Ён пашыраны практычна ва ўсіх сферах архітэктуры і [[горадабудаўніцтва]] і характарызуецца выкарыстаннем дасягненняў антычнай класікі [[Архітэктура Старажытнай Грэцыі|Грэцыі]] і [[Архітэктура Старажытнага Рыма|Рыма]]. Асноўны ўклад у архітэктуру класіцызму зрабілі дойліды-прафесіяналы, выпускнікі вышэйшых навуч. устаноў мастацтваў [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшавы]], [[Полацк]]а, [[Пецярбург]]а, [[Рым]]а, [[Парыж]]а. Заказчыкамі былі пераважна імператарскія і каралеўскія двары, а таксама дзяржава, [[дваранства]] і [[шляхта]]. Вылучаюць некалькі кірункаў класіцызму{{sfn|БелЭн|2004|с=641}}: [[барочны класіцызм|барочны]], [[строгі класіцызм|строгі стыль]], [[паладыянства]], [[ампір]], рацыянальны і [[неарэнесанс]]авы. Асобныя элементы гэтага стылю выявіліся ўжо ў познабарочным дойлідстве пачатку [[XVIII ст.]] пад уплывам ідэалогіі асветнага сарматызму, калі ў архітэктуру [[Палац Радзівілаў у Нясвіжы|палацаў Радзівілаў]] у [[Нясвіж]]ы і [[Высокаўскі замак|Сапегаў у Высокім]] уключаліся антычныя [[порцік]]і як знак [[рым]]скага паходжання іх уладальнікаў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Станаўленне класіцызму адносіцца да [[1760-я|1760]]—[[1790-я|1790-х]] гг., калі яго стылістыка развівалася ад барочнага класіцызму да строгага стылю. На беларускіх землях, што уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, пабудовы барочнага класіцызму звязаны з заказамі каралеўскага двара і [[магнат]]аў, уплывам [[Берлін]]а і [[Варшава|Варшавы]], дзейнасцю архітэктараў [[Джузэпэ Сака|Дж. Сакі]], [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекера]] і [[Караль Шыльдгаўз|К. Шыльдгаўза]]. Да іх належаць комплексы мануфактур у [[Ласосна|Ласосне]] (каля Гродна), каралеўскія палацы ў [[Сядзіба Станіславова|Станіславове]], [[Аўгустова, сядзіба|Аўгустове]] і [[Сядзіба Панямонь|Панямуні]] (у наваколлі [[Гродна]]); перабудова [[А. Сапега]]м [[Ружанскі палац|свайго палаца]], будаўніцтва [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|уніяцкай царквы]], [[Кляштар базыльянаў (Ружаны)|манастыра]] і [[аўстэрыя, Ружаны|карчмы]] ў [[Ружаны|Ружанах]]; «[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|Акадэмія]]» ў [[Дзярэчын]]е, [[Шчорсаўскі палац|палац]] [[І. Храптовіч]]а і [[Дзмітрыеўская царква (Шчорсы)|касцёл]] у [[Шчорсы|Шчорсах]], [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|палац Валовічаў у Свяцку]], [[Віцебская ратуша|ратуша]] ў [[Віцебск]]у ([[1775]]){{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (N. Orda, 1860-77).jpg|Станіславова. Н. Орда Horadnia, Aŭgustovak. Горадня, Аўгустовак (N. Orda, 27.07.1861-77).jpg|Аўгустова. Н. Орда Horadnia, Nioman-Paniamuń. Горадня, Нёман-Панямунь (N. Orda, 1861-77).jpg|Панямунь. Н. Орда Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|«Акадэмія»]] ў [[Дзярэчын]]е. Н. Орда RuzhanyPrajekt03.jpg|Праект галоўнага фасада Ружанскага палаца Сапегаў Ružany, Karčma. Ружаны, Карчма (J. Becker, 1762-88).jpg|Праект галоўнага фасада ўніяцкай царквы ў Ружанах Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Шчорсаўскі палац. 1894 Ščorsy. Шчорсы (1900).jpg|Касцёл у [[Шчорсы|Шчорс]]ах у пач. 20 ст. Swiack_1933.jpg|Свяцкі палац. 1933 Віцебск. 32.JPG|Віцебская ратуша ў наш час. Трэці паверх надбудаваны пазней </gallery> З [[1780-я|1780-х]] г. пад уплывам віленскай архітэктуры дзякуючы творчасці [[К. Спампані]] і [[Я. Падчашынскі|Я. Падчашынскага]] з’яўляюцца пабудовы строгага стылю: сядзібныя дамы ў [[Сядзіба Хмараў, Сёмкава|Сёмкаве]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў (Беніца)|Беніцы]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў (Кухцічы)|Кухцічах]], [[Палац Радзівілаў (Радзівілімонты)|Радзівілімонтах]], [[Сядзіба Васілеўскіх, Гародня|Гародні]], [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёл]] у [[Жырмуны|Жырмунах]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (N. Orda, 1875-77).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў у [[Беніца|Беніцы]]. Н. Орда Kuchcičy, Zaviša. Кухцічы, Завіша (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў у [[Кухцічы|Кухцічах]]. Н. Орда Radzivilimonty, Radzivił. Радзівілімонты, Радзівіл (1900).jpg|Палац Радзівілаў у Радзівілімонтах, малюнак пач. XX ст. Жырмуны. Касцёл Адшукання Святога Крыжа (05).jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Жырмунах </gallery> [[Файл:Gomel_zaleski.jpg|thumb|300пкс|[[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палац П. А. Румянцава]] на палатне [[М. Залескі|М. Залескага]] (XIX стагоддзе)]] На [[Усходняя Беларусь|ўсходніх землях Беларусі]], што уваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], асновай развіцця класіцызму стала перабудова беларускіх гарадоў паводле планаў, зацверджаных у [[Пецярбург]]у ў [[1778]] годзе. Гарады набывалі пераважна прамавугольную сетку кварталаў, прамыя вуліцы, плошчы набылі выразныя геаметрычныя абрысы. Многія павятовыя гарады ([[Клімавічы]], [[Беліца]], [[Бабінавічы]], [[Гарадок]], [[Веліж]] і інш.) ствараліся з выкарыстаннем «ідэальных» сіметрычных планіровачных схем прамавугольнага ці квадратнага абрысу. У іх цэнтр, частцы паводле праектаў архітэктараў [[Іван Зігфрыдан|І. Зігфрыдана]] і [[Іван Зэйдэль|І. Зэйдэля]] ў стылі барочнага класіцызму узводзілі будынкі новай адміністрацыі — губернскія і павятовыя дзяржаўныя ўстановы, дамы [[губернатар]]аў і [[віцэ-губернатар]]аў, урачэбных упраў, [[суд]]оў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Пабудовы строгага стылю ствараліся з [[1780-я|1780-х]] гг. па указах [[Кацярына II|Кацярыны II]] ([[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]] і будынак [[Магілёўская духоўная семінарыя|семінарыі]] ў [[Магілёў|Магілёве]], арх. [[М. Львоў]]; корпус келляў і царквы [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскага манастыра]] ў [[Полацка|Полацку]], арх. [[Дж. Кварэнгі]]) і для расійскіх вяльмож (касцёл і З царквы ў [[Чачэрск]]у, царква ў [[Прапойск]]у, [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы П. А. Румянцава]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Р. А. Пацёмкіна]] ў [[Крычаў|Крычаве]], абодва арх. [[І. Староў]]) у іх новых беларускіх [[Маёнтак|маёнтках]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Saborny. Магілёў, Саборны (1901-18).jpg|Іосіфаўскі сабор у Магілёве Полоцк. Музей книгопечатания..jpg|Богаяўленскі манастыр у Полацку Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнская царква]] ў Чачэрску Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (01).jpg|Палац Пацёмкіна ў Крычаве </gallery> [[Файл:Babruysk fortress 1811.jpg|thumb|злева|Бабруйская крэпасць. XIX ст.]] [[Файл:Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (1879).jpg|thumb|Будынак Свіслацкай гімназіі. 1880]] Перыяд вышэйшага ўзроўню класіцызму ахоплівае [[1800-я|1800]]—[[1820-я]] гг., характарызуецца пранікненнем стылю ва ўсё сферы дойлідства і стылістычным развіццём ад строгага стылю да [[ампір]]у. Гарады [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральных]] і [[Заходняя Беларусь|заходніх зямель Беларусі]] набылі [[рэгулярная планіроўка|рэгулярную планіроўку]], у большай ступені падпарадкоўваліся умовам мясцовасці (планы [[Мінск]]а, [[Слуцк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Пінск]]а, [[Навагрудак|Навагрудка]] і інш.). У цэнтры ставілі будынак [[ратуша|ратушы]] ([[Мінская ратуша|Мінск]], [[Гродзенская ратуша|Гродна]], [[Гомельская ратуша|Гомель]]). Паводле праекта [[К. Падчашынскі|К. Падчашынскага]] ўзведзены [[Будынак Свіслацкай гімназіі|гімназія]] ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], павятовае вучылішча ў Брэсце. Архітэктар ваеннага ведамства [[А. Штаўберт]] стварыў ансамбль [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Строгі стыль у палацава-сядзібнай архітэктуры характарызаваўся простымі прамавугольнымі абрысамі планаў будынкаў з порцікамі [[Дарычны ордар|дарычнага ордэра]] на галодным фасадзе ([[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацы І. Тышкевіча]] ў [[Валожын]]е, [[Обальскі сядзіба-паркавы комплекс|І. Грабніцкага ў г.п. Обаль]] [[Шумілінскі раён|Шумілінскага]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|М. К. Агінскага]] ў в. [[Залессе (Смаргонскі раён)|Залессе]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёнаў]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Homielskaja ratuša. Гомельская ратуша (XIX).jpg|Гомельская ратуша Валожын, палац Тышкевічаў, foto 2 (cropped).JPG|Палац Тышкевічаў у Валожыне Obal,_Hrabnicki._Обаль,_Грабніцкі_(1890).jpg|Обальскі сядзіба-паркавы комплекс Сядзіба Агінскіх у Залессі 037.jpg|Сядзіба Агінскіх у Залессі </gallery> Культавае будаўніцтва арыентавалася пераважна на паўтор аб’ёмнай кампазіцыі знакамітых помнікаў мінулага ([[Пантэон (Рым)|Пантэона]] ў [[Рым]]е, [[Парфенон]]а ў [[Афіны|Афінах]] і інш.). Развіццё строгага стылю звязана з творчасцю дойлідаў віленскай школы (касцёлы ў г. [[Свіслач (горад)|Свіслач]], 1802, арх. [[М. Шульц]]; [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|Валожыне]], [[1816]], арх. [[А. Касакоўскі]]; капліца ў Залессі, арх. [[М. Шульц]]), а таксама пецярбургскай і маскоўскай школ — [[ампір]] (праект царквы ў [[Мсціслаў|Мсціславе]], 1811, арх. [[В. Стасаў]]; цэрквы ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], 1823, арх. [[А. Штаўберт]]; [[Троіцкая царква, Гомель|Троіцкая]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[1824]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Kaścioł, Vałožyn1.JPG|Касцёл Святога Іосіфа ў Валожыне Файл:Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней Файл:Бобруйск. Проект церкви. Фасад, разрез. Архитектор А. Штауберт. 1823 г. РГВИА.jpg|Праект [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Бабруйск)|Аляксандра-Неўскага сабора]] ў Бабруйску. 1823 Файл:Homiel, Prabojnaja, Trajeckaja. Гомель, Прабойная, Траецкая (1911).jpg|Троіцкая царква ў Гомелі. 1911 </gallery> Перыяд згасання стылю прыпадае на [[1830-я|1830]]—[[1850-я]] гг. і адметны пашырэннем т.зв. узорных праектаў у сферы дзяржаўнага будаўніцтва і яго поўнай рэгламентацыяй, развіццём стылістыкі ад ампіру да рацыянальнага кірунку. Практычна ўсё праекты ў сферы дзяржаўнага будаўніцтва разглядаліся, карэкціраваліся ці выконваліся ў [[Камісія праектаў і каштарысаў|Камісіі праектаў і каштарысаў]] у [[Пецярбург]]у. У забудову гарадоў уключалі буйныя комплексы адміністрацыйных, лячэбных і гандлёвых будынкаў. Асноўная ўвага звярталася на функцыянальнае уладкаванне і тэхнічныя пытанні, а не на дэкарыравана фасадаў (губернскія дзяржаўныя ўстановы ў [[Мінск]]у, [[1839]]—[[1840-я]] гг., арх. [[К. Хршчановіч]]; бальніца, 1848, арх. [[Уладзімір Васільевіч Морган|У. Морган]], і шпіталь, 1849, арх. [[Бернштэйн]], у [[Магілёў|Магілёве]]; [[Гасціны двор, Полацк|гасціны двор]] у [[Полацк]]у, [[1836]]). У сувязі з развіццём дарожнага будаўніцтва паводле «узорных праектаў» [[1831]] і [[1843]] узводзіліся [[Паштовая станцыя|паштовыя станцыі]] па дарогах [[Пецярбург]]—[[Кіеў]], [[Масква]]—[[Варшава]], [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Piszczalauski_castle_(Miensk,_Bielarus)_bXX_01.jpg|[[Пішчалаўскі замак]] у Мінску Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней </gallery> У кампазіцыі праваслаўных храмаў выкарыстоўвалася пераважна выпрацаваная ў [[руская архітэктура|рускім дойлідстве]] [[XVII ст.]] схема з паслядоўным размяшчэннем на падоўжнай восі [[званіца|званіцы]], [[трапезная|трапезнай]], асноўнага аб’ёму і [[апсіда|апсіды]] (цэрквы ў [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалаве]] каля [[Віцебск]]а, [[1827]], і [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[1835]], арх. [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]]; [[Горкі|Горках]], 1839, арх. [[А. Порта]]). [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкія]] і [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкія]] храмы перабудоўваліся ў праваслаўныя; у іх ліквідаваліся высокія [[вежа|вежы]] на фасадзе, [[франтон]]ы, з’яўляліся [[купал]]ы, у [[інтэр'ер]]ах — [[іканастас]]ы. Для перабудовы выбіраўся рацыянальны варыянт класіцызму ([[Успенскі сабор (Жыровіцы)|Успенскі сабор]] у [[Жыровіцы|Жыровіцах]], [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)|касцёл кляштара бернардзінцаў]] у [[Мазыр]]ы, [[Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)|Васкрасенская уніяцкая царква]] ў [[Віцебск]]у). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Жыровічы, Усьпенскі сабор і манастырскі корпус 2.jpg|Успенскі сабор у Жыровіцах Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор.jpg|Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор у Мазыры пасля перабудовы Віцебск. 33.JPG|Адноўленая ў першапачатковым барочным абліччы Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску Viciebsk, Rynkavaja. Віцебск, Рынкавая (1841).jpg|Праект прабудовы Свята-Васкрасенскай (Рынкавай) царквы ў Віцебску </gallery> У будаўніцтве палацаў і сядзіб развівалася шырокая тыпалогія будынкаў ад раскошных палацавых комплексаў да невялікіх дамоў з [[порцік]]ам на фасадзе і разнастайная стылістыка — строгі стыль, ампір, паладыянства, рацыянальны кірунак, пошукі мясцовага каларыту і неарэнесанс. Іх стваральнікі — дойліды віленскай і варшаўскай архітэктурных школ [[А. Ідзкоўскі]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}, [[А. Галонскі]], [[К. Падчашынскі]], [[Ф. Яшчалд]] і інш. [[Ампір]]ная стылістыка ужывалася для дэманстрацыі амбіцый і багацця родавага дваранства ([[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палацы Булгакаў]] у в. [[Жылічы (вёска, Кіраўскі раён)|Жылічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Абуховічаў, Сваятычы|Абуховічаў]] у [[Сваятычы|Сваятычах]]). Уплыў неарэнесансу выяўляецца ў стварэнні новага тыпу палацаў-[[віла|віл]] ([[Вістыцкі палацава-паркавы ансамбль|П. Янчына]] ў в. [[Вістычы]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], [[1840]], арх. [[Ф. Яшчалд]]; [[Сядзіба Альбярцін|В. Пуслоўскага ў Альбярціне]] пад [[Слонім]]ам, 1833). Рацыянальны кірунак развіваўся пад уплывам берлінскай школы і творчасці К. Падчашынскага, ён выяўляўся ў адмаўленні ад порцікаў і [[каланада|каланад]], выкарыстанні плоскіх элементаў дэкарыроўкі фасадаў, аконных праёмаў з паўцыркульным завяршэннем ({{нп3|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў, Шальчынінкай|палац О. Вагнера|lt|Šalčininkų dvaras}} ў [[Шальчынінкай|Вялікіх Салечніках (Шальчынінкаі)]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Тарасевічаў, Гнезна|сядзібны дом Тарасевіча]] ў в. [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезна]] [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]], [[1840-я]] гг., арх. [[А. Градзецкі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=643}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76) (3).jpg|Палацава-паркавы комплекс Булгакаў у Жылічах Svajatyčy, Čapski. Сваятычы, Чапскі (A. Visłocki, 1923).jpg|Палац Абуховічаў у Сваятычах Vistyčy, Jahmin. Вістычы, Ягмін (J. Kłos, 1930).jpg|Сядзіба Янчына ў Вістычах Słonim, Albertyn-Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын-Пуслоўскі (1919-39).jpg|Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх у Альбярціне Salcininku_dvaras2015.JPG|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў у Вялікіх Салечніках Гнезна._Сядзіба.jpg|Сядзібны дом Тарасевіча ў Гнезне </gallery> == Архітэктура другой паловы XIX — пачатку XX ст == Новыя архітэктурна-мастацкія погляды, што ахапілі [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]], на Беларусі набылі сваю спецыфіку. Пераход ад класіцызму да новых кірункаў у архітэктуры быў працяглы і складаны. Для [[1860-я|1860]]—[[1890-я|1890-х]] гг. характэрна [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]]<ref name="ЛАЗ352">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 352 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref> з шырокім выкарыстаннем [[гістарызм]]у — перайманнем гістарычных стыляў мінулага (арх. [[І. Бельтрашы]], [[А. Рандзівід]], [[М. Чаховіч]], [[К. Хршчановіч]] і інш.). [[Гатычная архітэктура|Гатычныя формы]], а часам і канструкцыі ўвасобіліся ў праектах загарадных [[сядзіба|сядзіб]], [[культавы будынак|культавых пабудоў]]: [[Косаўскі палац|палац у Косаве]] (арх. [[Ф. Яшчалд]], [[У. Марконі]]), касцёлы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Троіцкі Залатагорскі (св. Роха)]] у [[Мінск]]у, у вёсках [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Раўбічы)|Раўбічы]] [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Сар’янскі храм|Сар’я]] [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёнаў]] і інш. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kosaŭskі palac, 2016 2.jpg|Косаўскі палац Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|Залатагорскі касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Мінску Фото путешествия по Беларуси 050.jpg|Касцёл Святога Мацвея Апостала ў Раўбічах Kaścioł - Sarja - 06.jpg|Сар'янскі храм </gallery> Эклектыка найбольшае развіццё атрымала ў малых гарадах і перыферыйных раёнах сярэдніх і буйных гарадоў. Яе прадстаўнікі арыентаваліся пераважна на [[старажытнаруская архітэктура|старажытна-рускую архітэктуру]] ([[магілёў]]скія архітэктары [[Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі|У. Мільяноўскі]], [[І. Вотчын]], [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Камбураў]], [[Міхаіл Якаўлевіч Міроненка|М. Міроненка]], [[Васіль Васільевіч Сазонаў|В. Сазонаў]] і гомельскі архітэктар [[Яўген Кірылавіч Торлін|Я. Торлін]]<!--гледзячы па крыніцах, Торлін быў гомельскім архітэктарам, а ў магілёўскія яго запісалі, бо Гомель быў Магілёўскай губерні!-->). Стылізатарства на тэмы [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]] характэрна для творчасці [[віцебск]]іх архітэктараў [[Андрэй Акімавіч Палонскі|А. Палонскага]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў|А. Ракава]], [[Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў|А. Кляменцьева]]. З сярэдзіны [[XIX ст.]] пашырыўся т.зв. [[руска-візантыйскі стыль]], які быў сацыяльным заказам расійскіх улад, асвячоны аўтарытэтам [[Руская праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]]. Сярод яго ўзораў: цэрквы [[Казанская царква (Мінск)|Казанскай Божай Маці (чыгуначная)]] у [[Мінск]]у, [[Царква Аляксандра Неўскага, Гродна|Аляксандра Неўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], Мікалаеўская ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]], [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Ільінская]] ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]], [[Крыжаўзвіжанскі сабор (Полацк)|Крыжаўзвіжанскі сабор]] у [[Полацк]]у, [[Свята-Пакроўская царква (Мількаўшчына)|царква]] ў в. [[Мількаўшчына (Гродзенскі раён)|Мількаўшчына]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стыль найбольш выявіўся ў работах архітэктараў [[Д. Грым]]а, [[Уладзімір Фёдаравіч Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[М. Прозараў|М. Прозарава]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Miensk, Karaleŭski, Čyhunačnaja. Менск, Каралеўскі, Чыгуначная (1918).jpg|Царква Казанскай Божай Маці (чыгуначная) у Мінску Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|Свята-Ільінская царква ў Бешанковічах Полацк. Крыжаўзвіжанская царква.jpg|Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку </gallery> На мяжы [[XIX]] і [[XX]] ст. развіваліся [[неаготыка]], [[неакласіцызм]], [[неарускі стыль]] і інш<ref name="ЛАЗ352"/>. Пераважная большасць касцёлаў з [[1890-я|1890-х]] гг. будавалася ў неаготыцы (у вёсках [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Гервяты]] [[Астравецкі раён|Астравецкага]], г.п. [[Троіцкі касцёл (Відзы)|Відзы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёнаў]], г.п. [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Лагішын)|Лагішын]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], гарадах [[Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мёры)|Мёры]], [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|Паставы]] і інш.). Пабудовы ў [[неакласіцызм]]е адметныя высокімі [[эстэтыка|эстэтычнымі]] вартасцямі: шэраг банкаўскіх устаноў у [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], даходных дамоў у [[Мінск]]у (арх. [[С. Гайдукевіч]], [[Г. Гай]]). У духу [[неабарока]] [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|палац у г.п. Жалудок]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] ([[1908]]), [[Касцёл Святога Апостала Андрэя (Лынтупы)|Андрэеўскі касцёл]] у г.п. [[Лынтупы]] Пастаўскага раёна (1908—14). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Гервятах Kaścioł - Vidzy - 6.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Відзах <!--Logishin catholic church.jpg|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Лагішыне--> Миоры Успенский Костел 03.jpg|Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мёрах ПАСТАВЫ. Касцёл Святога Антонія Падуанскага..jpg|Касцёл Святога Антонія Падуанскага ў Паставах Савецкая_9.jpg|[[Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель)|Будынак Руска-Азіяцкага банка]] ў Гомелі Вул. К. Маркса, 30 -2.JPG|[[Дом Свянціцкага]] ў Мінску Усадьба Четвертинских.jpg|Палац Святаполк-Чацвярцінскіх у Жалудку Лынтупы, касьцёл сьв. апостала Андрэя.jpg|Касцёл Святога Андрэя Баболі ў Лынтупах </gallery> У [[1910-я]] г. ва ўсіх рэгіёнах Беларусі пашырыўся стыль [[мадэрн]], які закранаў пераважна вонкавыя атрыбуты пэўнага стылю, што не вынікалі з агульнай аб’ёмна-прасторавай структуры пабудовы (творчасць [[Васіль Георгіевіч Вукалаў|В. Вукалава]], [[С. Гейдукевіч]]а, [[У. Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[Ц. Кібардзін]]а, [[М. Прозараў|М. Прозарава]] і інш.). Прыхільнікі мадэрну адмаўлялі [[эклектызм]] і стылізатарства. Вядучая роля ў развіцці стылю належала [[Атон Краснапольскі|А. Краснапольскаму]]. Яго праграмай стала устанаўленне выразнай сувязі паміж формай і функцыяй ([[дом Кастравіцкай]], на 1-м паверсе — упраўленне [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]). У творчасці некаторых архітэктараў пераважаў чыста дэкаратыўны пачатак ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|банк у Магілёве]], арх. [[А. Друкер]], [[П. Кальнін]]; [[гасцініца Савой, Гомель|гасцініца «Савой»]] у [[Гомель|Гомелі]], арх. [[С. Шабунеўскі]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Вул._Кірава,_11_-_1.JPG|Дом Кастравіцкай у Мінску Магілёў, былы пазямельна-сялянскі банк, foto by futureal.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Магілёве Homiel, Reźnickaja-Prabojnaja, Savoj. Гомель, Рэзьніцкая-Прабойная, Савой (1931).jpg|Гасцініца «Савой» у Гомелі </gallery> Вылучаліся 2 шляхі канструктыўнасці мадэрну: праз засваенне архітэктурнай спадчыны готыкі ([[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|сядзіба]] ў в. [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]], арх. [[К. Шрэтэр]]) і ранняга рускага сярэдневякоўя ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|пазямельна-сялянскі банк]] у [[Віцебск]]у, інж. [[Канстанцін Канстанцінавіч Тарасаў|К. Тарасаў]]; [[Свята-Петра-Паўлаўская капліца (Лясная)|мемарыяльная капліца]] ў в. [[Лясная (Слаўгарадскі раён)|Лясная]] [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]], арх. [[А. Гаген]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Палацава-паркавы_комплекс_Козелаў-Паклеўскіх,_Красны_Бераг.jpg|Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх у Красным Беразе Пазямельна-сялянскi банк.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску Свята-Петра-Паўлаўскі_храм-помнік.jpg|Свята-Петра-Паўлаўскі храм-помнік у Лясной </gallery> Ранні мадэрн (1890—1907) адметны дэманстратыўным адмаўленнем ад механічнага капіравання гістарычных архітэктурных форм. У гэты перыяд значныя зрухі адбыліся ў галіне сінтэзу архітэктуры і іншых відаў пластычных мастацтваў ([[Капліца-пахавальня Паскевічаў|капліцы-пахавальні Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|Святаполк-Мірскіх]] у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]]), які спрыяў{{sfn|БелЭн|2004|с=643}} узнікненню творчых тандэмаў архітэктараў і скульптараў [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] і [[П. Яцына|П. Яцыны]], [[Г. Гай|Г. Гая]] і [[Яраслаў Тышынскі|Я. Тышынскага]] і інш. На гэтым этапе адчувальны ўплыў эклектыкі з яе схільнасцю да дэкаратыўных дэталей, самавызначаліся формы, плоскасці, лініі ([[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|пазямельна-сялянскі банк]] і [[дом купца Касоўскага|дамы купца Касоўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], [[дом купца Грошыкава, Гомель|Грошыкава]] ў [[Гомель|Гомелі]]). Дэкор быў цесна звязаны з канструкцыяй ([[дзверы|дзвярныя]] і [[акно|аконныя]] абрамленні, металічныя рашоткі [[балкон]]аў, [[лесвічная клетка|лесвічных клетак]], [[казырок|казыркоў]] уваходаў і інш), у выглядзе рэльефнага [[арнамент]]у, [[мазаіка|мазаічнага]] ці жывапіснага [[пано]] ([[Дом урача (Гродна)|жылы дом Чалакаева]] ў [[Гродна|Гродне]], [[даходны дом, Магілёў|даходны дом]] у [[Магілёў|Магілёве]], [[Будынак банка (Слонім)|камерцыйны банк]] у [[Слонім]]е){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Капліца-пахавальня 2.JPG|Капліца-пахавальня Паскевічаў у Гомелі Мазаічная_выява_на_фасадзе_капліцы-пахавальні.jpg|Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх у Міры 11.10.02 Тая самая Пагулянка 064.jpg|Дом купца Касоўскага ў Гродне Баумана 5.JPG|Дом купца Грошыкава ў Гомелі Былы Дом урача.jpeg|Дом Чалакаева ў Гродне </gallery> На другім этапе ([[1907]]—[[1917]]) адбывалася далейшае развіццё мадэрну. У [[1910-я]] г. пад уплывам заходне-еўрапейскай (польскай) мастацкай культуры пашырыліся тэндэнцыі [[рацыяналізм|рацыяналістычнага кірунку]]. У паўночна-ўсходніх раёнах, напрыклад, у гарадах [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], архітэктурныя традыцыі захоўвалі прыхільнасць да [[класіцызм]]у, з прычыны таго, што большасць губернскіх, гарадскіх і епархіяльных архітэктараў былі выпускнікамі [[Пецярбургская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]] ([[В. Вукалаў]], [[К. Макер]], [[Ц. Кібардзін]], [[Ф. Фурман]]). Засваенне нацыянальнай архітэктуры адбывалася менш рэльефна. Ідэйна-мастацкая і [[светапогляд]]ная канцэпцыя мінулага ў развіцці архітэктуры была прапанавана [[Віктар Іванавіч Струеў|В. Струевым]], які ў [[1898]]—[[1914]] гадах быў галоўным архітэктарам [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]]. Сярод яго работ: цэрквы [[Свята-Троіцкая царква (Белавуша)|Троіцкая]] ў в. [[Белавуша]] [[Столінскі раён|Столінскага]] (1905), у в. [[Хатава]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага]] (1908) раёнаў, [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Узда)|Петрапаўлаўская]] ў г. [[Узда]], на чыг. станцыі [[Гарадзея]] (абедзве 1910), [[Царква Раства Багародзіцы (Парэчча)|Раства Багародзіцы]] ў в. [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] (1912), [[Юбілейны дом|Народны дом]] у [[Мінск]]у (1912). Адной з рэгіянальных праяў у архітэктуры было выкарыстанне каменя-[[валун]]а (касцёлы ў вёсках [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Слабодка]], 1903; [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|Ліпнішкі]], 1908, [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]{{факт?}}). Пазней цэлыя камяні ў будаўнічай практыцы замянялі колатымі, прамежкі-швы паміж камянямі запаўнялі дробным [[друз]]ам ці [[галька]]й. Такую тэхніку часта спалучалі з [[Цэгла|цаглянай]] муроўкай, гладкай ці фактурнай [[тынкоўка]]й, дасягаючы гэтым фактурнай разнастайнасці. Этапы мастацкіх павеваў у беларускім дойлідстве ад эклектыкі (гістарычнага рамантызму) праз мадэрн да рацыяналізму і [[канструктывізм]]у прасочваюцца ў творчасці [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] ([[Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання|будынкі Таварыства сельска-гаспадарчага страхавання]] ў [[Мінск]]у, [[Гарадская бальніца, Гомель|жаночай гінекалагічнай бальніцы]] ў [[Гомель|Гомелі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Белавуша. Свята-Троіцкая царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Белавушы Узда. Петра-Паўлаўская царква (01).jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква ва Уздзе Парэчча. Царква (01).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Парэччы Belarus-Minsk-House of Artists-2.jpg|Юбілейны дом у Мінску </gallery> <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kaścioł - Słabodka - 02.jpg|Касцёл Сэрца Ісуса ў Слабодцы Касцёл у Ліпнішках 03.jpg|Касцёл Святога Казіміра ў Ліпнішках Dom_Mienskaha_ziemliarobčaha_tavarystva.JPG|Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання Гомель. Гарадская бальніца.JPG|Гарадская бальніца ў Гомелі </gallery> == XX стагоддзе == У пасляваенныя гады пасля 2-й сусветнай вайны архітэктура Беларусі развівалася ў рэчышчы сталінскага класіцызму, пазней ў спрошчаным стылі [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]. <gallery> Выява:Science academy of Belarus.jpg|Акадэмія навук Беларусі, Мінск Выява:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-6.jpg|Дворык Акадэміі навук Беларусі Выява:Дом офицеров, Минск.JPG|Дом афіцэраў, Мінск |Забудова ў раёне гасцініцы «Мінск» Выява:Belarus-Minsk-Independence Square-1.jpg|Плошча Незалежнасці, Мінск Выява:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|Тэатр оперы і балета, Мінск |Беларускі дзяржаўны музычны тэатр </gallery> === Архітэктура 1930—41 гг === Беларуская архітэктура гэтага часу развівалася ў агульнасаюзным рэчышчы. Гэта быў час пошуку новых форм, які суправаджаўся проціборствам паміж старой творчай [[інтэлігенцыя]]й і новай — пралетарскай. Новая архітэктура страціла нацыянальны каларыт і развівалася як частка шматнацыянальнай [[савецкая архітэктура|савецкай архітэктуры]]. [[Мінск]] як [[сталіца]] рэспублікі стаў цэнтрам архітэктурнага жыцця, канцэнтрацыі вялікага мастацкага і інтэлектуальнага патэнцыялу. Рост [[эканоміка БССР|эканомікі БССР]] актывізаваў будаўнічую дзейнасць, стымуляваў развіццё [[Культура Беларусі|культуры]]. У [[1933]] створаны першы на Беларусі буйны [[праектны інстытут]] рэспубліканскага маштабу «[[Белдзяржпраект]]» (дырэктар [[А.  П.  Воінаў]]), у [[1936]] — «[[Белпрампраект]]». У «Белдзяржпраекце» распрацаваны [[генплан]]ы [[Магілёў|Магілёва]] (арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], [[Н. Трахтэнберг]]), [[Орша|Оршы]] і [[Мазыр]]а (арх. [[П. Кірыенка]]), [[Полацк]]а (арх. [[І. Рапапорт]]), [[Слуцк]]а і [[Рэчыца|Рэчыцы]] (арх. [[Г. Парсаданаў]]). У [[1941]] была завершана распрацоўка праекта генеральнай схемы планіроўкі рэканструкцыі Мінска да [[1955]] (арх. [[В. Мураўёў]], [[І. Трудаў]], [[Г. Якушка]], інж. [[Д. Яскевіч]]); згодна са схемай планавалася капітальнае будаўніцтва на асноўных яго магістралях. Пры узвядзенні [[Дом урада (Мінск)|Дома Урада]] ([[1930]]—[[1934]], арх. [[І. Лангбард]]) азначыўся адыход ад [[канструктывізм]]у. На шляху пошуку новых форм працаваў І. Лангбард, ён выкарыстоўваў трохчвэртныя [[калона|калоны]], рытмічны лад якіх надаваў будынкам магутную выразнасць і кампазіцыйную завершанасць ([[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом Чырвонай Арміі]], комплекс Акадэміі навук, [[Беларускі тэатр оперы і балета|будынак тэатра оперы і балета]], усе ў [[Мінск]]у). У кірунку мастацкай перабудовы і крытычнага асваення класікі вылучаліся работы [[В. Батаеў|В. Батаева]], [[І. Валадзько]], [[У. Вараксін]]а, [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. Воінава]], [[М. Гіляраў|М. Гілярава]], [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусева]], [[Аляксей Фёдаравіч Крылоў|А. Крылова]], [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгмана]], [[Р. Столер]]а, [[М. Томах]]а, [[Г. Якушка|Г. Якушкі]] і інш. (у Мінску — [[Будынак ЦК КПБ|будынкі ЦК КПБ]], [[Будынак партыйных курсаў|партыйных курсаў]], [[Будынак Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў|Палац піянераў]], [[Інстытут фізкультуры (стары будынак)|Інстытут фізкультуры]], [[Будынак сярэдняй школы № 4|сярэдняя школа № 4]], [[гасцініца Беларускай ваеннай акругі|гасцініцы Беларускай ваеннай акругі]], «[[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Беларусь]]», 122-кватэрны жылы дом на [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], жылы дом гарсавета на вул. Савецкай; [[Дом гарсавета, Гомель|Дом гарсавета]] ў Гомелі). Стылістычныя змены часцей адлюстроўваліся ў дэкаратыўным убранні, а ў аб’ёмна-кампазіцыйных вырашэннях захоўваліся прынцыпы канструктывісцкай архітэктуры. Забудова [[1930-я|1930-х]] гг. характарызавалася маштабнай цэласнасцю і ансамблевасцю, фарміравала новае архітэктурна-прасторавае і мастацкае асяроддзе (забудова [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|універсітэцкага гарадка]], [[Будынак 1-й клінічнай бальніцы, Мінск|1-й клінічнай бальніцы]], [[Комплекс будынкаў БНТУ|політэхнічнага інстытута]], усе ў [[Мінск]]у). Вялікую ролю ў фарміраванні тэарэтычнай праблематыкі [[1930-я|1930-х]] гг. адыгралі 1-ы ([[1935]]) і 2-і ([[1941]]) Усебеларускія з’езды [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў]], а таксама 1-ы з’езд [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] ([[1937]]). У гэты перыяд адбывалася станаўленне архітэктуры [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. У архітэктурнае жыццё актыўна ўваходзяць праблемы крытычнага асваення класічнай спадчыны. Практычныя пытанні, што абмяркоўваліся на з’ездах Саюза архітэктараў, сфарміравалі цэлыя блокі тэарэтычнай праблематыкі. У гэтых умовах вывучэнне пытанняў нацыянальный своеасаблівасці беларускай архітэктуры штучна прыпынена{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. === Архітэктура 1944—1950-х гадоў === Гэты перыяд быў прынцыпова важным для развіцця горадабудаўніцтва і архітэктуры. Ён звязаны з фарміраваннем комплексу рознаўзроўневых праблем, ідэй і канцэпцый, што залежалі ад палітычных, сацыяльна-эканамічных, ідэйна-мастацкіх і тэхнічных умоў. У гэты час актыўна вялося пасляваеннае аднаўленне гарадоў і вёсак. Пры распрацоўцы новых генпланаў (Мінска і інш.) намеціўся падыход да вызначэння галоўнай горадабудаўнічай канцэпцыі — увасабленне ўсімі магчымымі сродкамі пафасу вялікай Перамогі, узвелічэнне здзейсненага народам подзвігу. У рэчышчы гэтай эстэтыкі праектавалася і забудоўвалася 1-я чарга галоўнай магістралі Мінска — вул. Савецкай (сучасны праспект Незалежнасці). Архітэктурна-мастацкае аблічча гэтага ансамбля сведчыць пра ўрачыстую манументальнасць, параднасць, мажорную прыўзнятасць усёй забудовы, дзе кожны будынак — помнік архітэктуры. Плошчы, бульвары, курданёры і разрывы паміж будынкамі ствараюць разнастайнасць, рытмічны лад і змену уражанняў{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. У жніўні 1944 года ў Мінску працавала спецыяльная камісія камітэта па справах архітэктуры пры [[СНК СССР]], якая распрацавала схему новай планіроўкі горада («Эскіз планіроўкі Мінска», арх. [[А. Шчусеў]], [[М. Колі]], [[А. Мардвінаў]], [[У. Сямёнаў]], [[Барыс Рафаілавіч Рубаненка|Б. Рубаненка]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]]); сярод распрацоўшчыкаў «Эскіза» быў і беларускі архітэктар [[Н. Трахтэнберг]]. Былі ўнесены прынцыповыя ідэі-прапановы па стварэнні радыяльна-кальцавой планіровачнай структуры горада, дзе галоўнае месца адводзілася цэнтральнай гарадской магістралі вул. Савецкай (напрамак усход—захад) і перпендыкулярна ёй — вул. Леніна (напрамак поўнач—поўдзень) — другому дыяметру горада. У паўднёва-усходняй частцы горада прадугледжвалася размяшчэнне прамысловай зоны (фарміраванне пачалося перад вайной), дзе знаходзіліся буйныя прадпрыемствы. Уздоўж р. Свіслач планавалася стварыць суцэльны зялёны масіў, утвараючы паркавую і рэкрэацыйную зоны — рэзервуар чыстага паветра. Далейшыя распрацоўкі генпланаў Мінска і інш. гарадоў імкнуліся захаваць пераемнасць папярэдніх. Роля горадабудаўніцтва ў пераўтварэнні гарадоў стала найб. важным заваяваннем сав. архітэктуры. Праблема ансамблевасці разглядалася як сродак стварэння прынцыпова новага аблічча горада. Горадабудаўнічыя ідэі ансамблевасці уключалі ў маст. адзінства не толькі грамадскія будынкі, а і жылыя фарміраванні. Сярод распрацоўшчыкаў генплана Мінска (рэдакцыя 1946) бел. праекціроўшчыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], Н. Трахтэнберг, інж. К. Іваноў, Р. Абразцоў, В. Талмачоў. У выніку шматлікіх конкурсных спаборніцтваў дойлідаў у 1948 прыняты да рэалізацыі праект планіроўкі і забудовы цэнтр, раёна горада (аўтары арх. [[Г. Баданаў]], [[У. Кароль]], [[М. Асмалоўскі]], [[М. Паруснікаў]]). Праектаванне і будаўніцтва праспекта Незалежнасці — яркая старонка савецкага горадабудаўніцтва. Вялікая ўвага звярталася на мастацка-вобразны бок архітэктуры, у большасці выпадкаў яе разглядалі з пазіцыі мастацтва. Тэндэнцыя пошуку архітэктурна-мастацкай вобразнасці паступова набывала супярэчлівы характар (калі архітэктуру аздаблялі архітэктурай). Імкненне дасягнуць мастацкага ўзроўню за кошт «класікі» прывяло да неадэкватнасці формы, функцыі, зместу і тэктонікі збудаванняў. На гэтым этапе пачала пераважаць выяўленчасць у архітэктуры, якая з’явілася істотным іманентным сродкам мастацкай формы, накіраванай на ідэйна-эмацыянальнае мадэліраванне сац. асяроддзя. Найбольшае пашырэнне атрымаў алакатыўны тып архітэктуры (з канструктыўна пасіўнай выяўленчай формай), напр. , «прыстаўка» класічнага порціка як дэкаратыўназнакавага дапаўнення, а таксама спалучэнне класічнага ордэра з выкарыстаннем дэкору, запазычанага з народнапрыкладнога мастацтва (арнаментыка раслінных матываў са знакамітых слуцкіх паясоў). Архітэктары супрацоўнічалі з мастакамі (мастак-кераміст М. Міхалап і інш.). Сярод значных будынкаў грамадскага прызначэння: у Мінску — галоўны паштамт (арх. А. Духан, У. Кароль), адміністрацыйны будынак і дзярж. банк (арх. М. Паруснікаў), Палац прафсаюзаў (арх. У. Яршоў), цэнтр, тэлеграф (арх. А. Духан, У. Кароль); ансамбль забудовы вул. Кірава ў Віцебску (арх. [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусеў]], [[Віталь Аляксандравіч Данілаў|В.]] і [[А. Данілава|А. Данілавы]]), драматычны тэатр у Гомелі (арх. [[А. Тарасенка]]). Архітэктура гэтых будынкаў заснавана на прынцыпах выкарыстання класічных форм і кампазіцый. К сярэдзіне 1950-х г. гіст. формы ўступілі ў супярэчнасць з нарастаючымі тэмпамі і павелічэннем аб’ёмаў будаўніцтва. Асэнсаванне гэтай праблемы прывяло да адмаўлення ад прыярытэтных галоўных фасадаў будынкаў, што выходзілі на магістралі; пачалася карэнная перабудова архітэктурна-праектнай справы, архітэктура ўступіла ў новую стадыю свайго развіцця{{sfn|БелЭн|2004|с=645}}. === Архітэктура 1960 — пачатку 1990-х гадоў === У архітэктуры найбольшае развіццё атрымала тыпавое праектаванне, якое ажыццяўлялася ў межах пануючага кірунку функцыяналізму. Другім шляхам стаў зварот да нац. спадчыны, дасягненняў сусветнай архітэктуры. Замацаванню наватарскіх рыс садзейнічала тэхніка, з дапамогай якой выпрацоўваліся новыя архітэктурна-будаўнічыя прыёмы. Адной з характэрных рыс архітэктуры 1960—1970-х гг. стаў яе кірунак на комплекснае ансамблевае будаўніцтва. Мастацкая выразнасць новых арх. кампазіцый забяспечвалася адпаведным размяшчэннем грамадскіх будынкаў, якія акцэнтавалі горадабудаўнічае значэнне пэўнага раёна, стылістычным адзінствам і аб’ёмна-прасторавым вырашэннем ансамбляў, добраўпарадкаваннем галоўных плошчаў, магістралей і іншых гарадскіх вузлоў. Пачаўся адыход ад традыцыйных горадабудаўнічых вырашэнняў, у аснове якіх ляжала супрацьпастаўленне цэнтраў ускраінам. Пры праектаванні і буд-ве архітэктары пачалі звяртацца да нац. традыцый, што ўзбагаціла вобразную выразнасць пабудоў. Нар. традыцыі з найбольшай паўнатой захаваліся ў сельскай архітэктуры. Невялікія памеры сельскіх населеных месцаў, аддаленасць ад гарадоў сталі Умовай захавання і развіцця нар. асаблівасцей дойлідства. Гэтаму спрыялі культурна-быт. традыцыі і спецыфіка жыццядзейнасці насельніцтва. Блізкасць да прыроды як спецыфічная асаблівасць бел. вёскі паўплывала на вырашэнне аб’ёмна-прасторавых кампазіцый пабудоў, больш арганічнай стала сувязь з наваколлем. Узнімаліся праблемы сувязі арх. і прыродна-ландшафтнага асяроддзя, добраўпарадкавання і азелянення тэрыторый. У выніку асноўным падыходам да арганізацыі горадабудаўнічых комплексаў стала ансамблевае будаўніцтва, якое ажыццяўлялася разнастайнымі арх. метадамі: гібкасцю і дынамічнасцю кампазіцый, сінтэзам арх. і прыроднага асяроддзя, сувяззю пабудоў з гіст. асяродкам, кантрастам форм і кампазіцый пабудоў, разнастайнасцю тыпаў будынкаў і інш. Адным з фактараў фарміравання арх. -маст. вобраза стаў колер і звязаны з ім маст. сінтэз, а ў якасці сродкаў арганізацыі арх. -маст. кампазіцый — маштаб, прапорцыі і рытм. У шэрагу выпадкаў ролю структурных адзінак, якія фарміруюць арх. маст. аблічча, узялі на сабе функцыянальныя і канструкцыйныя элементы — балконы, лоджыі, галерэі, эркеры і інш. Усё адзначанае ва ўзаемадзеянні спрыяла станаўленню спецыфічнага маст. аблічча архітэктуры 1960 — пач. 1990-х гг. У горадабудаўніцтве 1960— 70-х гг. асаблівая ўвага звярталася на сістэму развіцця грамадскіх цэнтраў. У вялікіх гарадах фарміравалася поліцэнтрычная лінейна-восевая{{sfn|БелЭн|2004|с=645}} кампазіцыя з зорчатай структурай, якая складвалася на аснове планіроўкі радыяльна-кальцавой (Мінск, Віцебск, Гомель), ці веернай, што развівалася на базе існуючай асіметрычнай кампазіцыі цэнтра (Брэст, Пінск). У 1980-я г. ў буйных гарадах складвалася разгалінаваная шматвузлавая поліцэнтрычная структура грамадскіх цэнтраў. Напрыклад, у [[Віцебск]]у цэнтр развіваўся за кошт асваення пешаходных прыбярэжных тэрыторый р. [[Заходняя Дзвіна]], цэнтр Магілёва фарміраваўся ўздоўж другога кампазіцыйнага дыяметра — [[праспект Міру (Магілёў)|праспекта Міру]]. Грамадскі цэнтр быў ядром у фарміраванні кампазіцый беларускіх паселішч і ў канцэнтраваным выглядзе адлюстроўваў іх архітэктурную спецыфіку. Аблічча сельскага грамадскага цэнтра заснавана на творчым развіцці традыцый народнага дойлідства ў спалучэнні з наватарскімі пошукамі. Кампазіцыя грамадскага цэнтра, што звычайна складалася з некалькіх элементаў, размяшчалася на азялененай тэрыторыі ці каля вадаёма, вырашалася шматфасадна і стылістычна працягвалася ў забудове прылеглых тэрыторый грамадскімі і жылымі будынкамі (вёскі [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]] Віцебскага, [[Верцялішкі]] Гродзенскага, [[Зашыр’е]] Ельскага, [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] Шчучынскага раёнаў і інш.). У гістарычных раёнах гарадоў фарміраваліся [[Пешаходная зона|пешаходныя зоны]]. Упершыню пешаходная зона створана ў г. [[Ліда]], пазней — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]]; у Мінску такая зона сфарміравана ўздоўж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Машэрава]]. Увага пры арганізацыі такіх зон аддавалася пры развіцці агульнагарадскіх цэнтраў у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Бабруйск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Мазыр]]ы, [[Орша|Оршы]]. Мастацкая выразнасць дасягалася ў выніку добраўпарадкавання і азелянення тэрыторыі з уключэннем архітэктуры малых форм і дэкар. скульптурных кампазіцый. Планіровачная структура гарадоў узбуйнялася шляхам фарміравання новых раёнаў, працягвалася забудова і мікрараёнамі. Новыя раёны фарміраваліся каля водна-зялёных зон ці буйных гар. магістралей. Кампазіцыйным дыяметрам сталі водна-зялёныя зоны ў асобных раёнах Мінска ([[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]]), Гомеля ([[Валатава (жылы раён)|Валатава]]), Магілёва, Віцебска, Гродна, Брэста. У межах буйных гарадскіх магістралей ствараліся раёны [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]], [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]] у Мінску і інш. Забудова новых раёнаў вялася з максімальным выкарыстаннем [[рэльеф]]у і навакольных [[лясны масіў|лясных масіваў]]. Іх маст. і дэкар. выразнасць дасягаецца пры дапамозе будынкаў рознага тыпу (прамавугольных і крывалінейных у плане, вышынных вежавага тыпу і інш.), якія кантрастуюць паміж сабой і ўтвараюць рытмічнае чаргаванне, дынамічныя ансамблевыя кампазіцыі. Рознае канструкцыйнае вырашэнне набылі жылыя дамы. Забудова вялася з выкарыстаннем маналітных, буйнапанэльных, цагляных і аб’ёмна-блочных дамоў. У 1980 — пач. 90-х гг. гарады развіваліся за кошт асваення прылеглых тэрыторый ([[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]], [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]] б, 7, [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]] З, 4, [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] ў Мінску, [[Перасёлка (жылы раён)|Перасёлка]] З, [[Фарты (жылы раён)|Фарты]] 2, [[Румлёва (жылы раён)|Румлёва]] ў Гродне; [[Поўдзень (жылы раён, Віцебск)|Поўдзень]] 5, б, 7 у Віцебску, мікрараёны № 11 і 12 у Гомелі і інш.). На прынцыпах будаўніцтва адбіўся ўлік прыродна-ландшафтнага фактару. Узгорысты рэльеф з перападамі адводзілі пад вышыннае будаўніцтва, тэрыторыі з раўнінным рэльефам забудоўвалі гарызантальна выцягнутымі дамамі. Новыя раёны гар. забудовы нярэдка фарміраваліся ўздоўж буйных магістральных вуліц з улікам трансп. сувязей. Паступова ўзбуйняўся маштаб забудовы. У розных раёнах Мінска ўзводзілі жылыя дамы на 9—20 паверхаў: у жылых раёнах Усход 1 (арх. [[Г. Сысоеў]], [. Жураўлёў, [[І. Папова]]), Усход 2 (арх. [[Г. Сысоеў]], [[А. Белаконь]], [[Н. Грачова]]), інтэрнат РТІ па вул. Першамайскай (арх. [[А. Беразоўскі]], [[Ю. Грыгор’еў]]), дамы з магазінамі «Трыкатаж» па вул. Першамайскай (арх. [[Э. Святлова]]), «Несцерка» па вул. М. Багдановіча (арх. [[Л. Маскалевіч]], [[Г. Ласкавая]]), у мікрараёне Сярова І (арх. [[К. Сакалова]], [[Л. Мартынаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]] і інш.) і інш. Часам яны ўяўляюць сабой каскады аб’ёмаў розных вышынь: комплекс жылых будынкаў у мікрараёне Усход З у Брэсце (арх. [[В. Арсеньеў]], [[В. Гапіенка]], [[А. Ляшук]]). Жылыя дамы з убудаванай выставачнай залай па [[Праспект Леніна (Гомель)|праспекце Леніна]] ў Гомелі (арх. [[С. Пеўны]]), па [[Вуліца Першамайская (Магілёў)|вул. Першамайскай]] у Магілёве (арх. [[Я. Бранцаў]], [[Ю. Іўжанка]]), 300-кватэрны ў Барысаве (арх. [[А. Нікіцін]], [[А. Федарэнкаў]]) і інш. Значнае пашырэнне атрымалі класічная прамавугольная ў плане кампазіцыя, строгасць, сіметрыя ў аб’ёмна-прасторавым вырашэнні (будынкі абкамаў КПБ у [[будынак абкама КПБ (Магілёў)|Магілёве]], [[будынак абкама КПБ (Брэст)|Брэсце]], [[будынак абкама КПБ (Гомель)|Гомелі]]; [[будынак Мінскага гаркама КПБ|гаркама КПБ]], [[Палац культуры чыгуначнікаў (Мінск)|Палаца культуры чыгуначнікаў]] у Мінску, [[тэатр драмы і камедыі (Бабруйск)|тэатра драмы і камедыі]] ў Бабруйску, жылыя дамы па вул. Леніна ў Віцебску, па вул. Першамайскай у Магілёве). У асобных выпадках выкарыстоўваецца пірамідальная ці складаная асіметрычная кампазіцыя: корпус № 15 БПІ (арх. [[І. Есьман]], [[В. Анікін]]), інстытут меліярацыі і воднай гаспадаркі па вул. М. Багдановіча (арх. [[П. Крахалёў]]) у Мінску; жылыя дамы па [[бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвары Касманаўтаў]] у Брэсце (арх. [[А. Казюкоў]], [[Г. Будзько]], [[І. Карват]], [[Р. Шылай]]); комплекс жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку (арх. Л. Краўчыня). Буд-ва культурна-асветных устаноў вялося пераважна паводле тыпавых праектаў. Маст. выразнасць будынкаў дасягалася сістэмай аздаблення фасадаў. Пры ўзвядзенні грамадскіх пабудоў часта выкарыстоўваліся класіцыстычныя парталы: [[Палац культуры Мінпрамбуда Беларусі|Палацы культуры Мінпрамбуда Беларусі]] (арх. А. Тэн, [[С. Неўмывакін]], С. Кожар), [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Рэспублікі]] (кіраўнік праекта [[М. Пірагоў]], арх. [[В. Даклаў]], [[Л. Зданевіч]], [[Анатоль Андрэевіч Шабалін|А. Шабалін]], канструктары [[Я. Уласаў]], [[А. Яршова]]) у Мінску{{sfn|БелЭн|2004|с=646}}. Выкарыстоўваліся таксама скульптурныя кампазіцыі (абл. драм. тэатр у Г родне, арх. Г. Мачульскі), дэкар. нішы (інфармацыйна-вылічальны цэнтр Мінжылкамгаса ў Магілёве, арх. М. Янчык), арнаментальныя дэкар. паясы (сталовая завода «Калібр» у Мінску, арх. А. Кругавая розныя віды аздаблення шкла з рэльефнай і гладкай паверхняй (школа па навучанні замежных спецыялістаў у Мінску, арх. [[А. Зензін]]). Аднак у большасці выпадкаў мастацка-эстэтычны акцэнт робіцца на аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю і канструкцыйныя асаблівасці. Блакіроўка аб’ёмаў розных вышынь, адсутнасць чыста дэкар. элементаў у аздабленні, правільныя геаметрычныя формы сведчаць пра наяўнасць рыс канструктывізму ў грамадзянскай архітэктуры: будынкі [[канцэртная зала «Мінск»|канцэртнай залы «Мінск»]] (арх. [[Л. Патапаў]], [[Ю. Кустоў]], [[Л. Кустова]], [[А. Чадовіч]]), рэсп. Дома тэхнічнай творчасці (арх. [[У. Даніленка]], [[A. Зензін]], [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]]) у Мінску, гасцініц «[[Гродна (гасцініца)|Гродна]]» ў Гродне (арх. [[Ю. Патапаў]], [[Віктар Міхайлавіч Папоў|В. Папоў]], [[У. Еўдакімаў]], [[Ю. Раманаў]]) і «[[Маладзечна (гасцініца)|Маладзечна]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]] (арх. [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]) і інш. У гандлёвых, гасцінічных і спартыўных збудаваннях маст. выразнасць дасягалася канструкцыйным вырашэннем: у Мінску — [[Палац тэніса (Мінск)|Палац тэніса]] (арх. С. Баткоўскі, Л. Гельфанд), крыты каток у дзіцячым [[парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] (арх. Ю. Грыгор’еў, В. Бабашкін, В. Г разцоў), [[Турыст (гасцініца)|гасцініца «Турыст»]] (арх. Л. Пагарэлаў), [[выставачны цэнтр «БелЭкспа»]] на праспекце Машэрава (арх. Л. Маскалевіч, Г. Ласкавая, Г. Федасенка, В. Капылоў), [[Камароўскі рынак|крыты рынак «Камароўскі»]] (арх. [[В. Аладаў]], [[А. Жалдакоў]], [[М. Ткачук]], [[Уладзімір Васілевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]), універсамы «[[Рыга (універсам)|Рыга]]» (арх. [[Я. Дзятлаў]], [[А. Жалдакоў]]), «[[Талін (універсам)|Талін]]» (арх. [[А. Жалдакоў]], [[Р. Яўменаў]], [[Ф. Пархімовіч]]), [[Усходні аўтавакзал (Мінск)|комплекс аўтавакзала «Усходні»]] (арх. [[Л. Пагарэлаў]], [[Л. Кустова]], [[В. Ягаднікі]]); комплекс міжнароднага маладзёжнага цэнтра «Юнацтва» на Заслаўскім вадасховішчы (арх. [[Ю. Шпіт]], [[Э. Вішнеўская]]), аэравакзалы ў [[Гродзенскі аэравакзал|Гродне]] (арх. [[У. Еўдакімаў]], [[Л. Маскалевіч]], [[М. Куняўскі]], [[В. Васілюк]], [[В. Чубіч]]) і [[Брэсцкі аэравакзал|Брэсце]] (арх. [[B. Арсеньеў]], [[А. Ляшук]], [[В. Кескевіч]], [[Р. Шылай]], [[В. Гапіенка]]). У жыллёвым будаўніцтве індывідуальнае вырашэнне набылі асобныя арх. элементы — балконы, лоджыі, парапеты, а таксама аздабленне панэлей (комплекс Дома быту і інстытута «Белбыттэхпраект» у Мінску, жылыя дамы па [[вуліца Мічурына (Брэст)|вул. Мічурына]] ў Брэсце, Першамайскай у Магілёве і інш.). Архітэктурная выразнасць дасягалася за кошт уключэння твораў манументальна-выяўл. і дэкар. характару (мазаічныя кампазі¬ цыі ў тарцовых частках вышынных будынкаў у жылым раёне Усход 1 у Мінску, дэкар. кампазіцыі манум. жывапісу жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку). У аздабленні выкарыстоўваліся таксама вітражы (тэатр драмы і камедыі ў Бабруйску). У жыллёвым буд-ве пашырэнне набыў колер у афармленні тарцоў, элементаў балконаў, лоджый (інтэрнат РТІ па вул. Я. Коласа, жылыя дамы ў мікрараёне Сярова 1 у Мінску, на бульвары Касманаўтаў у Брэсце). На працэс формаі стылеўтварэння паўплываў гіст. фактар. Пераасэнсаванне гіст. і нар. традыцый выявілася ў забудове новых гар. раёнаў. Сучасную інтэрпрэтацыю атрымалі формы і прынцыпы функцыяналізму і канструктывізму. У пач. 1990-х гг. архітэктура знаходзілася пад уплывам постмадэрнізму; пашыраны пірамідальная ці асіметрычная планіроўка аб’ёмаў, выкарыстанне ў канструкцыях пабудоў грамадскага і жыллёвага прызначэння вежавых форм, адсутнасць чыста дэкар. аздаблення фасадаў. Нацыянальныя рысы ўвасобіліся пераважна ў сельскай архітэктуры. Аблічча сельскіх пабудоў у многім вызначылі традыцыйныя мясц. матэрыялы (дрэва, прыродны камень, цэгла): комплекс прадпрыемства быт. абслугоўвання ў в. Блонь Пухавіцкага, аднакватэрныя жылыя дамы ў пас. Жамчужны Баранавіцкага, в. Сухары Магілёўскага раёнаў. Разнастайнасць тыпаў і канструкцый пабудоў дазволіла стварыць індывідуальны маст. вобраз архітэктуры пасёлкаў. Падтрыманню адзінай стылістычнай лініі пры захаванні нац. каларыту спрыяла дэкар. аздабленне фасадаў з выкарыстаннем традыцыйнага арнаменту (жылыя дамы па вул. Юбілейнай у в. Верцялішкі Гродзенскага, блакіраваныя з кватэрамі ў двух узроўнях у в. Сноў Нясвіжскага, сядзібны мансарднага тыпу ў в. [[Нявелічы]] Дзяржынскага раёнаў і інш.). Перавага нар. і нац. традыцый над наватарскімі пошукамі стала характэрнай асаблівасцю сельскага будаўніцтва. === Архітэктура 1990 — пачатку 2000-х гадоў === Моцнае уздзеянне на сучасную архітэктуру зрабіў постмадэрнізм, у якім знайшло увасабленне спалучэнне рэалістычнага і авангарднага кірункаў. Першы звязаны з развіццём нац. традыцый, аснова другога — рэтраспектывізм. Новыя аб’екты набылі больш выразныя сілуэтныя кампазіцыі. Як сродак маст. выразнасці важную ролю адыгрываюць колер і святло. Паскоранымі тэмпамі ішло фарміраванне агульнагарадскіх цэнтраў. Поліцэнтрычную структуру набылі Пінск, Полацк і Наваполацк. Іх развіццё прадугледжвае выхад іх да водна-зялёных зон і лясных масіваў. У вялікіх гарадах большая ўвага аддаецца захаванню гіст. забудовы. У шэрагу выпадкаў гіст. цэнтры ператвораны ў пешаходныя зоны (Пінск, Ліда). Пры гэтым новыя транспартныя лініі фарміруюцца ў абыход гар. ядра. У [[1990-я]] г. пачала мяняцца горадабудаўнічая канцэпцыя. Калі папярэднія генпланы гарадоў арыентаваліся на высакашчыльную шматпавярховую забудову жылых раёнаў, то новая стратэгія прадугледжвае і індывідуальнае малапавярховае буд-ва (Мінск). Атрымала развіццё ідэя захавання прыродна-ландшафтных зон, асабліва каля водных зон ці сістэм ([[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкая]] і [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянская сістэмы]], зялёныя зоны вакол рэк Свіслач, Вяча, Волма, Пціч і інш.){{sfn|БелЭн|2004|с=647}}. Далейшае развіццё гарадоў патрабавала стварэння новых транспартна-камунікацыйных восей і вузлоў, якія мелі на мэце аб’яднанне цэнтральных і перыферыйных раёнаў горада планіровачным каркасам. Змяніўся характар забудовы жылых раёнаў. Калі ў 1970—80-я г. будынкі былі дакладна скаардынаваны з магістральнымі вуліцамі (размяшчаліся ўздоўж іх ці тарцовым бокам), то ў 1990-я г. іх узводзяць пад розным вуглом адносна вуліц. Пашырэнне атрымалі спартыўныя збудаванні, банкаўскія комплексы, маст. выразнасць якіх дасягаецца і канструкцыяй, і выкарыстаннем сучасных матэрыялаў. У такіх пабудовах падкрэсліваецца структура нясучых элементаў, вонкавыя сцены маюць частковае і [[суцэльнае шкленне]]: [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|аўтавакзал «Маскоўскі»]] (арх. [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]], інж. [[Леанід Барысавіч Ваўчэцкі|Л. Ваўчэцкі]]), [[Мінскі чыгуначны вакзал|новы чыгуначны вакзал]] ([[В. Крамарэнка]], [[М. Вінаградаў]], [[Іван Кліменцьевіч Вінаградаў|І. Вінаградаў]]) у Мінску; [[Мінскі лядовы палац спорту|лядовыя палацы ў Мінску]] (арх. [[Ю. Патапаў]], [[І. Боўт]], [[А. Шафрановіч]]), [[лядовы палац, Віцебск|Віцебску]] (арх. І. Боўт, А. Шафрановіч), [[лядовы палац, Гродна|Гродне]] (арх. [[М. Жучко]], [[У. Еўдакімаў]], [[А. Пархута]], [[А. Тараненка]]), [[лядовы палац, Гомель|Гомелі]] (арх. І. Боўт, С. Міцько з удзелам Л. Смольскай, Н. Шамелавай, А. Грачова); будынкі Мінсккомплексбанка, Масбізнесбанка ў Мінску (абодва арх. [[А. Вараб’ёў]]), банкі па вул. Міцкевіча ў Гродне (арх. Н. Чуйко, М. Жучко, А. Тараненка), у г. Шчучын (арх. А. Штэн, Э. Марцінчык, С. Мужэйка, Т. Чорная) і інш. Тэндэнцыі постмадэрнізму яскрава адбіліся на грамадскай і жыллёвай архітэктуры. Ускладнілася аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя, якая найчасцей грунтуецца на прынцыпе блакіроўкі аб’ёмаў розных маштабаў і форм: паліклініка па праспекце Машэрава (арх. В. Крусь), рэканструяваны будынак [[ЦУМ, Мінск|ЦУМа]] (арх. [[С. Неўмывакін]], В. Счыслёнак, І. Бялешчанка), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц М. Багдановіча і Някрасава (арх. Э. Левіна), па вул. Грыбаедава (арх. Д. Сакалоў, А. Чадовіч) у Мінску; па вул. Кірава ў Брэсце (арх. У. Чайкоўскі, А. Чайкоўская) і інш. Атрымалі распаўсюджанне вежавыя формы: ЗАГС Кастрычніцкага раёна (арх. А. Цэйтлін, A. Трусаў), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц Л. Бяды і Някрасава (арх. Л. Маскалевіч), па вул. Варвашэні (арх. B. Галкоўскі, Т. Лабінская) у Мінску; дзіцячы парк па вул. З. Касмадзям’янскай у Пінску (арх. А. Васіленка), катэджы ў Бараўлянах, Гарадзішчы пад Мінскам. Для ўзмацнення мастацка-эстэтычнай выразнасці ў новых пабудовах выкарыстоўваюцца гіст. -арх. элементы, разлічаныя на дэкар. эфект: зубчастыя ці крывалінейныя завяршэнні сцен (замежны гандлёвы дом «Кантыненталь» у Брэсце, арх. В. Кескевіч, Ю. Прудзялюк), паўцыркульныя нішы і аконныя праёмы, трохвугольныя ці фігурныя франтоны з матывамі барока, арачныя галерэі, дэкар. калоны, рызаліты і інш. У сучаснай архітэктуры маюць месца матывы мадэрна (крывалінейныя формы ў спалучэнні з двухсхільнымі дахамі, мансардныя надбудовы); праект карчмы для музейна-вытворчага комплексу «[[Дудуткі]]» (у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]; арх. [[А. Базевіч]], [[С. Сергачоў]]), індывідуальны чатырохпакаёвы жылы дом (арх. В. Кескевіч), жылыя дамы па вул. Леванеўскага (арх. А. Янушка) у Брэсце, на Лагойскім тракце ў Мінску (арх. П. Кракалёў, Л. Карначык). Найб. яскрава рэтраспектыўная тэндэнцыя ў сучаснай архітэктуры выявілася ў культавым дойлідстве. Пра распаўсюджанне ў сакральным дойлідстве гатычных матываў сведчаць буйнамаштабныя формы базілікальных храмаў са сціплым выкарыстаннем дэкар. элементаў, шчытавыя дахі, вузкія выцягнутыя вокны стральчатых абрысаў, контрфорсы (касцёл і праваслаўная царква ў Мастах, [[касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Светлагорск|касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Светлагорск]]у). У праваслаўнай царкоўнай архітэктуры знайшлі адлюстраванне [[візатыйская архітэктура|візатыйскія]] і [[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскія]] матывы. Кампактныя крыжовакупальныя ў плане пабудовы маюць характэрнае захмарнае перакрыццё; сферычны, шлемападобны ці цыбулепадобны купал на высокім цыліндрычным барабане з шэрагам вузкіх аконных праёмаў (храмы Успення Прасвятой Багародзіцы ў Маладзечне, у імя Прападобнай Ефрасінні княжны Полацкай у Мінску; цэрквы Серафіма-Сароўская ў г. Белаазёрск, Святога Пакутніка Валянціна ў в. Наваспаск Смаргонскага раёна і інш.). Часам для аздаблення выкарыстоўваліся какошнікі (капліца па вул. Карастаянавай у Мінску). На аснове пераасэнсавання традыцый дойлідства ў новых пабудовах знайшло адлюстраванне узаемадзеянне гіст. і сучаснага (аднаўленне [[Мінская ратуша|будынка ратушы]] ў [[Мінск]]у, [[2002]]). Адной з істотных заканамернасцей архітэктуры стала рэтраспектыўная тэндэнцыя, што была вынікам [[постмадэрнізм]]у. Аднак пэўнай стылістычнай накіраванасці [[1990-я]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гг. не прынеслі. Для архітэктуры гэтага перыяду характэрна адраджэнне гістарычных і нацыянальных традыцый. Вынікам пошукаў выразнасці стала своеасаблівая шматстылёвасць архітэктуры{{sfn|БелЭн|2004|с=648}}. == 21 стагоддзе == === Культавая архітэктура === Адноўленае храмабудаўніцтва Беларусі канца [[ХХ]] — пачатку [[ХХІ]] стагоддзя ў значнай ступені абапіраецца на архітэктурна-мастацкія распрацоўкі мінулых стагоддзяў, разнастайныя стылі і напрамкі<ref name="Арабей"/>. Для сучаснага прыходскага храмабудаўніцтва [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] характэрна ігнараванне традыцый [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[архітэктура барока|барока]], стыляў, у якіх беларускае праваслаўнае дойлідства дасягнула высокага ўзроўню архітэктурна-мастацкіх рашэнняў і нацыянальнай самабытнасці; нешматлікае і фрагментарнае выкарыстоўванне спадчыны [[Беларускае народнае дойлідства|народнай архітэктуры]]; прыярытэтная арыентацыя на [[рэтраспектыўна-рускі стыль]], які развівае архітэктурныя традыцыі, не характэрныя для беларускага культавага дойлідства<ref name="Арабей">[[В. Г. Арабей]]. [http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf ВОБРАЗНА-СТЫЛІСТЫЧНЫЯ РАШЭННІ СУЧАСНЫХ ПРЫХОДСКІХ ХРАМАЎ БЕЛАРУСКАЙ ПРАВАСЛАЎНАЙ ЦАРКВЫ (ВОПЫТ 1991—2013 ГАДОЎ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132401/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Народнае дойлідства Беларусі]] * [[Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Помнікі архітэктуры Беларусі (серыя манет)|Помнікі архітэктуры Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Комеч А. И. «Древнерусское зодчество конца 10-начала 12 вв.», М, «Наука», 1987 * Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, т 1, М, 1962 * История Искусства народов СССР, т 4, Искусство концв 17-18 вв., М, 1976 * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * {{крыніцы/БЭ|18-2|Мастацтва. Архітэктура і горадабудаўніцтва.}} == Спасылкі == * Ольга Брянцева. [http://www.nestor.minsk.by/sn/1998/43/sn84316.htm Основные этапы развития жилища в Республике Беларусь (20—80-е г.)] {{ref-ru}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы}} {{Архітэктура краін Еўропы}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі| ]] n3ukf9i30ts84iadlh334s5kr8ifpcv 0 84557 5217052 5043950 2026-10-12T20:08:30Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217052 wikitext text/x-wiki {{Манаскі ордэн або кангрэгацыя | назва =Картэзіянцы | эмблема = Carthusian coat of arms-2006 11 30 murraybuckley.svg | поўная назва =Ордэн Картэзіянцаў | лацінская назва = Ordo Cartusiensis | скарачэнне = Cart. | царква =Каталіцкая Царква | дэвіз = Stat crux dum volvitur orbis | заснавальнік = [[Бруна Кёльнскі]] | дата заснавання = 15 жніўня, 1084 | год зацвярджэння = | колькасць удзельнікаў(год) = 380 (2020) | колькасць беларусаў(год) = | сайт = http://www.chartreux.org }} [[Выява:Biaroza monastery by Napoleon Orda (5362041).jpg|thumb|220px|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў]] на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] '''Ордэн картэзіянцаў''' (ці '''картузіянцаў''') — кантэмпляцыйны манаскі ордэн, заснаваны ў канцы XI стагоддзя, які атрымаў назву ад кляштара «Grande Chartreuse» ({{lang-la|Cartusia}}). == Гісторыя == На чале заснавальнікаў ордэна стаяў святы [[Бруна Кёльнскі]], які разам з шасцю аднадумцамі ў 1084 годзе ў мястэчку Шартроз, непадалёку ад [[Грэнобль|Грэнобля]], заснаваў першы картэзіянскі кляштар. Першапачаткова ордэн атрымаў распаўсюджанне толькі ў Францыі, але да другой паловы XII стагоддзя такія кляштары меліся ўжо ў шматлікіх краінах Еўропы: у Швейцарыі (1146), Швецыі (1162), Іспаніі (1163), Італіі (1171), Англіі (1178), Ірландыі (1252), Германіі (1320), Польшчы (1360) і інш. У перыяд найвышэйшага росквіту (канец XV — пачатак XVI стст.) ордэн налічваў 196 кляштараў. Ва Усходняй Еўропе найбольш вядомым быў кляштар, заснаваны ў 1648 годзе ў мястэчку [[Бяроза-Картузская|Бяроза]] (цяпер Беларусь). Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай кляштар апынуўся на тэрыторыі Расійскай Імперыі і быў зачынены ў 1831 г. Манахі гэтага манастыра пераехалі ў іншыя кляштары картэзіянцаў, а апошні настаяцель-прыёр айцец Павел Геніуш перайшоў у ордэн бенедыктынцаў. З часам ён стаў там настаяцелем і памёр на тэрыторыі сучаснай Польшчы, маючы рэпутацыю мудрага і святога манаха. У XVI стагоддзі картэзіянцы падзялілі лёс усіх манаскіх супольнасцей той эпохі. З пачаткам Рэфармацыі і рэлігійных войнаў ордэн страціў 94 кляштары, а ў Англіі і Германіі больш за 50 манахаў загінулі пакутніцкай смерцю. Тым не менш, у XVII ст. картэзіянцы змаглі аднавіць свае пазіцыі і да 1676 г. налічвалі 173 кляштары па ўсім свеце. Моцны ўдар па ордэну нанесла [[Французская рэвалюцыя]], падчас якой быў закатаваны 51 картэзіянец. У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя, з прыходам ліберальных улад, пачаўся масавы пераслед картэзіянцаў у Еўропе{{няма АК|17|09|2023}}. Вынікам такой палітыкі стала зачыненне мноства кляштараў у Францыі, Італіі, Германіі і інш. Да цяперашняга часу 7 манахаў-картэзіянцаў кананізаваныя і 22 беатыфікаваныя. Беатыфікацыйныя працэсы, згодна з традыцыяй Ордэна, пасля першых стагоддзяў існавання больш не праводзяцца. За амаль тысячагадовую гісторыю картэзіянцы не раз падвяргаліся масаваму пераследу, разбурэнню кляштараў, і мноства манахаў атрымалі пакутніцкі вянок. Але, нягледзячы на ўсе цяжкасці, ордэн выстаяў і змог захаваць непахіснасць векавых традыцый духоўнага жыцця. == Жаночая галіна == Картэзіянкі з'явіліся ў якасці жаночай галіны Ордэна ў XII стагоддзі ў Францыі. Ведучы кантэмпляцыйнае малітоўнае жыццё, жанчыны арганічна ўліліся ў стройную структуру Ордэна. Статут жаночай галіны не мае ніякіх паслабленняў у тым, што датычыцца аскетычных практык, колькасці малітваў, дакладнага захавання святой цішыні ({{lang-la|silentium sacrum}}), і ў прадпісаннях адносна выхаду па-за межы келлі і кляштара. Малітва, інтэлектуальная і фізічная праца, а таксама ўмераны адпачынак спрыяюць інтэгральнаму развіццю кожнай асобы ў ордэне. == Цяперашні час == На сённяшні дзень Картэзіянскі ордэн налічвае па ўсім свеце каля 400 манахаў і манашак, якія жывуць у 23 кляштарах у Францыі, Іспаніі, Італіі, Англіі, Аргенціне, Бразіліі, Германіі, Партугаліі, Славеніі, ЗША, Швейцарыі і Паўднёвай Карэі. Пакуль што няма ніводнага мужчынскага ці жаночага кляштараў на тэрыторыях славянскіх краінаў, які б актыўна дзейнічаў, хоць ордэн і мае прадстаўнікоў гэтай этна-моўнай супольнасці. Апроч унутранага жыцця ў кляштары, манахі таксама займаюцца напісаннем духоўнай літаратуры, якая карыстаецца вялікім попытам. == Духоўнасць == Асновай духоўнасці картэзіянцаў з'яўляецца поўны зыход ад свету, кантэмпляцыйнае і адасобленае жыццё, напоўненае фізічнай і інтэлектуальнай працай, сталай малітвай. Картэзіянскі ордэн быў заснаваны дзеля праслаўлення Бога, шукання Яго і ўз'яднання з Ім. Нягледзячы на тое, што гэта агульная мэта жыцця ўсіх хрысціян, асаблівасць ордэна ў тым, што ў яго членаў няма іншых мэтаў. Увесь іх жыццёвы ўклад падпарадкаваны гэтай адзінай мэце, каб яны маглі «старанна шукаць, хутка знайсці і здабыць Пана Бога», дайшоўшы менавіта такім чынам «да дасканалай любові» (паводле статутаў). Таму картэзіянец выракаецца ўсяго, што не вядзе яго да гэтай адзінай, галоўнай мэты. Манахі не карыстаюцца нейкімі своеасаблівымі малітоўнымі практыкамі, памятаючы аб тым, што адзіным шляхам да Айца з'яўляецца Яго Сын. Сузіральнае жыццё не цікавіцца дзейнасцю самога чалавека, яно скіраванае на тое, якое дзеянне вырабляе ў гэтым чалавеку Пан Бог. Ордэн мае сваё асаблівае пакліканне: манахі, якія прысвяцілі сябе Богу, жыццём і малітвай заступаюцца за ўсіх людзей, а іх адзінота (solitudo) і самаахвяраванне з'яўляюцца яркім сведчаннем веры для ўсяго астатняга свету. Разам з гэтым, картэзіянцы выконваюць місію, даручаную ім Касцёлам: падобна да крывяносных вен, ордэн распаўсюджвае жыццёвую моц па ўсім Містычным Целе Хрыста. ''«Адасобленыя ад усіх, але трываючыя ў сувязі з ўсімі, мы стаім ад імя свету перад Жывым Богам»'' (паводле статутаў). == Адрозненні ад іншых манаскіх супольнасцей == Істотнымі адрозненнямі ордэна картэзіянцаў ад астатніх кантэмпляцыйных супольнасцей (цыстэрцыянцы, бенедыктынцы, камедулы і інш.) з'яўляюцца: * самотнасць ({{lang-la|solitudo}}); * раўнавага паміж пустэльніцкім і супольным жыццём; * картэзіянская літургія. Супольнасць картэзіянцаў складаецца з манахаў-святароў і тых, хто рыхтуецца імі стаць, а таксама манахаў-братоў. Ёсць таксама і тыя браты-манахі, якія не прыносяць урачыстых абяцанняў (professio solemnis) і прабываюць у манастыры нейкі час або ўсё жыццё. Усе яны жывуць у строгай адзіноце і маўчанні, не пакідаючы келлі ў гадзіны, не вызначаныя ў статуце, акрамя як тройчы ў дзень на літургію і часцей ў нядзелю. У сваіх келлях манахі-айцы праводзяць час у малітве, чытанні, вучобе і працы. Кожны айцец, нароўні са штодзённай канвентуальнай імшой, таксама перажывае еўхарыстыю ў сваёй адасобленай капліцы. Айцы жывуць у сваіх злучаных крытай галерэяй асобных келлях. Адданасць ім мае вельмі вялікае значэнне ў жыцці картэзіянца: ''«Гэта святое месца, дзе слуга Божы часта размаўляе з сваім Панам, дзе душа злучаецца з Словам Божым, дзе нявеста знаходзіцца ў прысутнасці Жаніха, дзе аб'ядноўваецца нябеснае з зямным і Боскае з чалавечым»'' (паводле статутаў). Браты таксама займаюцца забеспячэннем унутранага жыцця кляштара (кухня, агарод, рамонт і інш.) і маюць больш вольнага руху, чым манахі-айцы. Такім чынам, кожны навіцый можа абраць той лад служэння, які яму бліжэйшы. Браты прысвячаюць больш часу фізічнай працы, чым айцы, аднак не больш за сем гадзін у дзень: ''«Варта ім клапаціцца аб тым, каб старанна захоўваць у сваім сэрцы памяць аб Богу, як у адзіноце келлі, так і ў сваёй працы»'' (паводле статутаў). == Картэзіянская літургія == На пачатку існавання ордэна святы Бруна і яго браты адаптавалі літургію да сваёй пустэльніцкай формы жыцця. У параўнанні з рымскім, картэзіянскі рытуал мае прасцейшую і больш строгую структуру: працяглая адарацыя, маўчанне, медытацыя і кантэмпляцыя. На працягу стагоддзяў ён апынуўся пад ўплывам [[галіканскі абрад|галіканскай літургіі]]. Пры служэнні святой імшы перавага аддаецца лацінскай мове, а непасрэдна сам абрад бярэ свае карані ў высокім сярэднявеччы і застаецца нязменным дагэтуль, толькі часткова ўвабраўшы ў сябе элементы II Ватыканскага сабора. Асноўныя характарыстыкі літургіі ордэна: * адсутнасць канцэлебрацыі еўхарыстыі (за рэдкім выключэннем); * адсутнасць музычных прылад; * шмат часу надаецца маўчанню (silentium); * выкарыстанне грыгарыянскага харалу. == Лад жыцця манахаў == [[Файл:Chartreuseneuville07.jpg|міні|Картэзіянская келля]] На світанку цэлебруецца канвентуальная імша з удзелам усіх манахаў кляштара, што з'яўляецца выразам іх унутранага адзінства. Акрамя яе, кожны айцец у сваёй асабістай капліцы штодня мае прыватную еўхарыстыю. Яго сустрэча з Хрыстом працякае ў поўнай цішыні і адзіноце, даючы святару выдатную магчымасць пагрузіцца ў містэрыю адкуплення чалавека. У канцы дня картэзіянцы зноў сустракаюцца ў касцёле для сумесных Нешпараў (Ad Vesperas). Іншыя часткі літургіі гадзін (Ad Primam, Tertiam, Sextam, Nonam) праводзяцца кожным манахам у сваёй келлі, акрамя святочных дзён, калі Афіцый спяваецца ў касцёле. Валодаючы вялікай пашанай да Багародзіцы, манахі далучылі да штодзённай літургіі гадзін паралельны Афіцый да Найсвяцейшай Панны Марыі. Нястомная малітва картэзіянцаў не спыняецца нават уначы. Пасля кароткага сну манахі ўстаюць, каб пачаць малітву ў сваіх келлях, а затым ідуць у касцёл на сумесныя малітвы (Matutinum et Laudes), якія працягваюцца каля трох гадзін. У гэты час спяваюцца псалмы, чытаецца Святое Пісанне і фрагменты тэкстаў Айцоў Касцёла. Начныя чуванні завяршаюцца малітвай у сваіх келлях, пасля чаго манахі ідуць на адпачынак. == Картэзіянскі шпацыр == Раз на тыдзень манахі-пустэльнікі маюць шпацыр па-за межамі кляштара. Яны ідуць парамі. Гэта рэдкі момант, калі картэзіянцы могуць пагутарыць. Пары складаюцца такім чынам, каб з часам усе манахі паразмаўлялі адзін з адным. У братоў такі шпацыр бывае раз у месяц, але ён не абавязковы. Акрамя яго і нейкіх надзвычайных выпадкаў, накшталт візіту да лекара, манахі ніколі не пакідаюць кляштар. Родныя могуць прыязджаць да іх адзін раз у год на два-тры дні, або два разы на год па адным дні. У выніку адасобленасці ад свету ордэн ніколі за сваю гісторыю не быў рэфармаваны. Картэзіянцы кажуць, што ордэн ніколі не рэфармаваўся, бо ніколі не псаваўся ({{lang-la|Cartusia numquam reformata, quia numquam deformata}}). Дэвізам ордэна з'яўляецца выраз «Крыж стаіць, пакуль круціцца Зямля» ({{lang-la|Stat crux dum volvitur orbis}}). == Спасылкі == * http://www.chartreux.org - Афіцыйны сайт ордэна {{Каталіцкія ордэны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] [[Катэгорыя:Картэзіянцы| ]] 8t45lzqk3vindfmraxxmrp8qfwqld23 0 87196 5217290 4820961 2026-10-13T09:46:36Z Kontributor 2K 134356 Герб из Викиданных 5217290 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Жарнак |арыгінальная назва = {{lang-fr|Jarnac}} |падначаленне = |краіна = Францыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min = 41|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 0|lon_min = 11|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Новая Аквітанія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Шаранта |раён у табліцы = Шаранта (дэпартамент){{!}}Шаранта |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11,99 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 8-40 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 4467 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 373 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 16200 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Jarnac |сайт = http://www.ville-de-jarnac.fr/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Жарнак''' ({{lang-fr|Jarnac}}) — горад у [[Францыя|Францыі]], у гістарычнай вобласці [[Сентонж]], на правым беразе ракі [[Шаранта (рака)|Шаранта]], у [[Шаранта (дэпартамент)|аднайменным дэпартаменце]], паміж [[Ангулем]]ам і [[Каньяк (горад)|Каньяком]]. Узнік ў IX стагоддзі як адзін з замкаў графаў дэ ла Марш. Сярод дуэлянтаў было паняцце «ўдар Жарнака» — нечаканы выпад, які ўпершыню выкарыстаў Гі Шабо, сеньёр дэ Жарнак пад час дуэлі з Франсуа дэ Вівонам ў 1547 г. У канцы XVI стагоддзя ўладальнікі Жарнака з роду Шабо прынялі пратэстантызм. У бітве пры Жарнаку (1569) склаў галаву першы [[Людовік I Бурбон-Кандэ|Прынц Кандэ]]. [[Image:JarnacDepuisPontduParc 10 11 06.jpg|thumb|left|Берагі Шаранты ў Жарнаку]] Сучасны Жарнак вядомы як адзін з цэнтраў каньячнай вытворчасці ў Францыі. Родны горад прэзідэнта [[Франсуа Мітэран]]а. Насельніцтва 4508 чалавек (2007). == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Jarnac}} * [http://ville-de-jarnac.fr/ Сайт мэрыі Жарнака] [[Катэгорыя:Гарады Новай Аквітаніі]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Шаранта]] 31xve6bju12g59cfiyixt05yqjxfkl4 10 87349 5217296 5140661 2026-10-13T09:53:54Z Ueschar 151377 5217296 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка | назва = Этнічная група | клас_цела = vcard | стыль_цела = {{{стыль_цела|}}} | аўтазагалоўкі = так | from = {{{from|}}} <!-- Назва --> | уверсе = {{Картка/назва|{{#if:{{{назва|}}}|{{{назва}}}|{{{group|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Асноўная выява: падтрымка старога image --> | выява = {{#if:{{{image|}}} | {{{image}}} | {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|}}}|caption={{{подпіс|{{{caption|}}}}}}|from={{{from|}}}}} }} | подпіс = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{подпіс|}}}}}}}} <!-- Карта рассялення --> | выява2 = {{#if:{{{карта|}}} | [[Файл:{{{карта}}}|{{{шырыня карты|250px}}}]] }} | подпіс2 = {{{подпіс карты|}}} <!-- Сцяг --> | выява3 = {{#if:{{{сцяг|}}} | [[Файл:{{{сцяг}}}|{{{шырыня сцяга|120px}}}]] }} | подпіс3 = {{{подпіс сцяга|}}} <!-- Ідэнтычнасць --> | метка1 = Саманазва | тэкст1 = {{{саманазва|}}} | клас1 = nickname | вікіданыя1 = p1705 | метка2 = Іншыя назвы | тэкст2 = {{{іншыя назвы|}}} | метка3 = Тып супольнасці | тэкст3 = {{{тып|}}} <!-- Дэмаграфія --> | загаловак4 = Колькасць і рассяленне | метка5 = {{#if:{{{group|}}}{{{poptime|}}}|Агульная колькасць|Колькасць}} | тэкст5 = {{#if:{{{колькасць|}}} | {{{колькасць}}} | {{#if:{{{poptime|}}} | {{{poptime}}} | {{wikidata|p1082||from={{{from|}}}}} }} }}{{#if:{{{год колькасці|}}}| ({{{год колькасці}}})}}{{{крыніца колькасці|}}} | метка6 = {{#if:{{{group|}}}|Рэгіёны пражывання|Рассяленне}} | тэкст6 = {{#if:{{{рассяленне|}}}|{{{рассяленне}}}|{{{popplace|}}}}} | вікіданыя6 = p17 | клас6 = noplainlist <!-- Гісторыя --> | загаловак7 = Гісторыя | метка8 = Перыяд існавання | тэкст8 = {{{перыяд існавання|}}} | метка9 = Вымер | тэкст9 = {{{вымер|}}} | вікіданыя9 = p576 | метка10 = Археалагічная культура | тэкст10 = {{{архкультура|}}} | метка11 = Паходжанне | тэкст11 = {{{паходжанне|}}} | метка12 = Тэрыторыя паходжання | тэкст12 = {{{тэрыторыя паходжання|}}} <!-- Мова і культура --> | загаловак13 = Мова і культура | метка14 = Этнічныя мовы | тэкст14 = {{#if:{{{мова|}}} | {{{мова}}} | {{#if:{{{мовы|}}}|{{{мовы}}}|{{{langs|}}}}} }} | вікіданыя14 = p103 | метка15 = Іншыя папулярныя мовы зносін | тэкст15 = {{{мовы зносін|}}} | метка16 = Рэлігія | тэкст16 = {{#if:{{{рэлігія|}}}|{{{рэлігія}}}|{{{rels|}}}}} | вікіданыя16 = p140 <!-- Этнічныя сувязі --> | загаловак17 = Этнічныя сувязі | метка18 = Уваходзіць&nbsp;у | тэкст18 = {{{уваходзіць|}}} | вікіданыя18 = p361 | метка19 = Роднасныя народы | тэкст19 = {{#if:{{{роднасныя|}}} | {{{роднасныя}}} | {{{related|}}} }}{{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{{крыніца роднасных|}}}}} | метка20 = Этнічныя групы | тэкст20 = {{{уключае|}}} | вікіданыя20 = p527 }} <!-- 1. Агульная тэматычная катэгорыя --> {{#ifeq:{{{катэгорыя|так}}}|не | | {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта}} }} <!-- 2. Праверка невядомых параметраў --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check | ignoreblank = 1 | unknown = {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Этнас}} | 1 = назва | 2 = group | 3 = from | 4 = стыль_цела | 5 = саманазва | 6 = іншыя назвы | 7 = тып | 8 = выява | 9 = image | 10 = шырыня | 11 = подпіс | 12 = caption | 13 = карта | 14 = шырыня карты | 15 = подпіс карты | 16 = сцяг | 17 = шырыня сцяга | 18 = подпіс сцяга | 19 = колькасць | 20 = poptime | 21 = год колькасці | 22 = крыніца колькасці | 23 = рассяленне | 24 = popplace | 25 = тэрыторыя паходжання | 26 = перыяд існавання | 27 = вымер | 28 = архкультура | 29 = паходжанне | 30 = мова | 31 = мовы | 32 = langs | 33 = мовы зносін | 34 = рэлігія | 35 = rels | 36 = уваходзіць | 37 = роднасныя | 38 = related | 39 = крыніца роднасных | 40 = роднасныя правераны | 41 = уключае | 42 = катэгорыя }} <!-- 3. Праверка звестак пра роднасныя народы --> {{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}} | {{#if:{{{крыніца роднасных|}}}{{#ifeq:{{{роднасныя правераны|}}}|так|так|}} | | {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы з неправеранымі звесткамі пра роднасныя народы}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> rrazdv8s3vbcdidx6jryel5ky8tdgmn 5217372 5217296 2026-10-13T11:15:27Z Ueschar 151377 5217372 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка | назва = Этнас | клас_цела = vcard | стыль_цела = width:23em;max-width:100%;font-size:90%;line-height:1.4;{{{стыль_цела|}}} | стыль_уверсе = background:#805d44;color:#fff;font-size:110%;line-height:1.2;padding:0.22em 0.4em; | стыль_уверсе2 = background:transparent;font-size:95%;font-style:italic;line-height:1.3;padding:0.4em 0.5em 0.15em; | стыль_загалоўкаў = background:#e2d0b8;color:#403126;padding:0.35em 0.5em;border-top:1px solid #c9b293; | стыль_метак = background:#e9eff4;color:#263747;text-align:left;vertical-align:top;width:39%;padding:0.35em 0.5em; | стыль_тэксту = vertical-align:top;padding:0.35em 0.5em; | стыль_выявы = text-align:center;padding:0.4em; | стыль_выявы2 = text-align:center;padding:0.45em; | стыль_подпісу = font-size:90%;line-height:1.3; | стыль_подпісу2 = font-size:90%;line-height:1.3; | стыль_унізе = background:#f6f2ec;text-align:center;padding:0.4em; | аўтазагалоўкі = так | from = {{{from|}}} <!-- Назвы --> | уверсе = {{Картка/назва|{{#if:{{{назва|}}}|{{{назва}}}|{{{group|}}}}}|from={{{from|}}}}} | уверсе2 = {{Wikidata|p1705|{{#if:{{{саманазва|}}}|{{{саманазва}}}|{{{нацыянальная назва|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Сцяг --> | выява = {{Wikidata|p41[1]|{{{сцяг|}}}|size={{{шырыня сцяга|130}}}|border=1|nocaption=1|from={{{from|}}}}} | подпіс = {{{подпіс сцяга|}}} <!-- Асноўная выява --> | выява2 = {{#if:{{{image|}}} | {{{image}}} | {{Wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|270}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}} }} | подпіс2 = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс}}}|{{{caption|}}}}} <!-- Ідэнтычнасць --> | метка1 = Іншыя назвы | тэкст1 = {{{іншыя назвы|}}} | метка2 = Тып супольнасці | тэкст2 = {{{тып|}}} <!-- Дэмаграфія --> | загаловак3 = Колькасць і рассяленне | метка4 = Колькасць | тэкст4 = {{#if:{{{колькасць|}}}|{{{колькасць}}}|{{#if:{{{poptime|}}}|{{{poptime}}}|{{Wikidata|p1082[1]||from={{{from|}}}}}}}}}{{#if:{{{год колькасці|}}}| ({{{год колькасці}}})}}{{{крыніца колькасці|}}} | метка5 = Рассяленне | тэкст5 = {{#if:{{{рассяленне|}}}|{{{рассяленне}}}|{{{popplace|}}}}} | клас5 = noplainlist | метка6 = Спрадвечная тэрыторыя | тэкст6 = {{{тэрыторыя паходжання|}}} | вікіданыя6 = p2341 <!-- Карта рассялення --> | тэкст7 = {{Wikidata|p1846[1]|{{{карта|}}}|size={{{шырыня карты|270}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}}{{#if:{{{подпіс карты|}}}|<div style="font-size:90%;line-height:1.3;text-align:center;">{{{подпіс карты}}}</div>}} | стыль_тэксту7 = text-align:center; <!-- Мова і культура --> | загаловак8 = Мова і культура | метка9 = Родная мова | тэкст9 = {{#if:{{{мова|}}}|{{{мова}}}|{{#if:{{{мовы|}}}|{{{мовы}}}|{{{langs|}}}}}}} | вікіданыя9 = p103 | метка10 = Мовы зносін | тэкст10 = {{{мовы зносін|}}} | вікіданыя10 = p2936 | метка11 = Рэлігія | тэкст11 = {{#if:{{{рэлігія|}}}|{{{рэлігія}}}|{{{rels|}}}}} | вікіданыя11 = p140 | метка12 = Культура | тэкст12 = {{{культура|}}} | вікіданыя12 = p2596 <!-- Гісторыя --> | загаловак13 = Гісторыя | метка14 = Пачатак існавання | тэкст14 = {{#if:{{{пачатак|}}}|{{{пачатак}}}|{{{паява|}}}}} | вікіданыя14 = p571 | метка15 = Спыненне існавання | тэкст15 = {{{вымер|}}} | вікіданыя15 = p576 | метка16 = Гістарычны перыяд | тэкст16 = {{#if:{{{перыяд існавання|}}}|{{{перыяд існавання}}}|{{{гістарычны перыяд|}}}}} | вікіданыя16 = p2348 | метка17 = Археалагічная культура | тэкст17 = {{{архкультура|}}} | метка18 = Паходжанне | тэкст18 = {{{паходжанне|}}} <!-- Этнічныя сувязі --> | загаловак19 = Этнічныя сувязі | метка20 = Уваходзіць у склад | тэкст20 = {{{уваходзіць|}}} | вікіданыя20 = p361 | метка21 = Уключае супольнасці | тэкст21 = {{{уключае|}}} | вікіданыя21 = p527 | метка22 = Роднасныя народы | тэкст22 = {{#if:{{{роднасныя|}}}|{{{роднасныя}}}|{{{related|}}}}}{{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{{крыніца роднасных|}}}}} <!-- Вікісховішча --> | унізе = {{#if:{{{вікісховішча|}}}{{{commons|}}}|[[:commons:Category:{{#if:{{{вікісховішча|}}}|{{{вікісховішча}}}|{{{commons|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]|{{#if:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|[[:commons:Category:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]}}}} }} <!-- Тэматычная катэгорыя --> {{#ifeq:{{{катэгорыя|так}}}|не||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта}}}} <!-- Праверка непацверджаных звестак --> {{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{#if:{{{крыніца роднасных|}}}{{#ifeq:{{{роднасныя правераны|}}}|так|так|}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы з неправеранымі звесткамі пра роднасныя народы}}}}}} <!-- Праверка невядомых параметраў --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check | ignoreblank = 1 | unknown = {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Этнас}} | 1 = назва | 2 = group | 3 = from | 4 = стыль_цела | 5 = саманазва | 6 = саманазва | 7 = іншыя назвы | 8 = тып | 9 = выява | 10 = image | 11 = шырыня | 12 = подпіс | 13 = caption | 14 = сцяг | 15 = шырыня сцяга | 16 = подпіс сцяга | 17 = карта | 18 = шырыня карты | 19 = подпіс карты | 20 = колькасць | 21 = poptime | 22 = год колькасці | 23 = крыніца колькасці | 24 = рассяленне | 25 = popplace | 26 = тэрыторыя паходжання | 27 = мова | 28 = мовы | 29 = langs | 30 = мовы зносін | 31 = рэлігія | 32 = rels | 33 = культура | 34 = пачатак | 35 = паява | 36 = вымер | 37 = перыяд існавання | 38 = гістарычны перыяд | 39 = архкультура | 40 = паходжанне | 41 = уваходзіць | 42 = уключае | 43 = роднасныя | 44 = related | 45 = крыніца роднасных | 46 = роднасныя правераны | 47 = commons | 48 = вікісховішча | 49 = катэгорыя }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> rwevkg34w3hzjvkrt7qf3adgbej84mc 5217392 5217372 2026-10-13T11:35:24Z Ueschar 151377 5217392 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка | назва = Этнас | клас_цела = vcard | стыль_цела = width:23em;max-width:100%;font-size:90%;line-height:1.4;{{{стыль_цела|}}} | стыль_уверсе = background:#dec8ab;color:#382b1e;font-size:108%;line-height:1.25;padding:0.22em 0.4em; | стыль_уверсе2 = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:95%;font-style:italic;line-height:1.3;padding:0.2em 0.5em 0.3em;border-bottom:1px solid #d2bfa4; | стыль_загалоўкаў = background:#dec8ab;color:#382b1e;padding:0.35em 0.5em;border-top:1px solid #c3a98b; | стыль_метак = background:#f2e8db;color:#382b1e;text-align:left;vertical-align:top;width:39%;padding:0.35em 0.5em; | стыль_тэксту = vertical-align:top;padding:0.35em 0.5em; | стыль_выявы = text-align:center;padding:0.4em; | стыль_выявы2 = text-align:center;padding:0.45em; | стыль_подпісу = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:90%;line-height:1.3;padding:0.2em 0.3em; | стыль_подпісу2 = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:90%;line-height:1.3;padding:0.2em 0.3em; | стыль_унізе = background:#dec8ab;color:#382b1e;text-align:center;padding:0.4em; | аўтазагалоўкі = так | from = {{{from|}}} <!-- Назва і піктаграма --> | уверсе = <span style="float:right;width:30px;margin-left:2px;line-height:1;">[[Файл:Picto_infobox_character.png|30пкс|link=|alt=]]</span><span style="float:left;width:32px;">&#160;</span>{{Картка/назва|{{#if:{{{назва|}}}|{{{назва}}}|{{{group|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Нацыянальная назва --> | уверсе2 = {{Wikidata|p1705|{{#if:{{{нацыянальная назва|}}}|{{{нацыянальная назва}}}|{{{саманазва|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Сцяг --> | выява = {{Wikidata|p41[1]|{{{сцяг|}}}|size={{{шырыня сцяга|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|border=1|nocaption=1|from={{{from|}}}}} | подпіс = {{{подпіс сцяга|}}} <!-- Асноўны відарыс --> | выява2 = {{#if:{{{image|}}} | {{{image}}} | {{Wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}} }} | подпіс2 = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс}}}|{{{caption|}}}}} <!-- Ідэнтычнасць --> | метка1 = Іншыя назвы | тэкст1 = {{{іншыя назвы|}}} | метка2 = Тып супольнасці | тэкст2 = {{{тып|}}} <!-- Дэмаграфія --> | загаловак3 = Колькасць і рассяленне | метка4 = Колькасць | тэкст4 = {{#if:{{{колькасць|}}}|{{{колькасць}}}|{{#if:{{{poptime|}}}|{{{poptime}}}|{{Wikidata|p1082[1]||from={{{from|}}}}}}}}}{{#if:{{{год колькасці|}}}| ({{{год колькасці}}})}}{{{крыніца колькасці|}}} | метка5 = Рассяленне | тэкст5 = {{#if:{{{рассяленне|}}}|{{{рассяленне}}}|{{{popplace|}}}}} | клас5 = noplainlist | метка6 = Спрадвечная тэрыторыя | тэкст6 = {{{тэрыторыя паходжання|}}} | вікіданыя6 = p2341 <!-- Карта рассялення --> | тэкст7 = {{Wikidata|p1846[1]|{{{карта|}}}|size={{{шырыня карты|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}}{{#if:{{{подпіс карты|}}}|<div style="font-size:90%;line-height:1.3;text-align:center;color:#504131;background:#f5eee5;">{{{подпіс карты}}}</div>}} | стыль_тэксту7 = text-align:center; <!-- Мова і культура --> | загаловак8 = Мова і культура | метка9 = Родная мова | тэкст9 = {{#if:{{{мова|}}}|{{{мова}}}|{{#if:{{{мовы|}}}|{{{мовы}}}|{{{langs|}}}}}}} | вікіданыя9 = p103 | метка10 = Мовы зносін | тэкст10 = {{{мовы зносін|}}} | вікіданыя10 = p2936 | метка11 = Рэлігія | тэкст11 = {{#if:{{{рэлігія|}}}|{{{рэлігія}}}|{{{rels|}}}}} | вікіданыя11 = p140 | метка12 = Культура | тэкст12 = {{{культура|}}} | вікіданыя12 = p2596 <!-- Гісторыя --> | загаловак13 = Гісторыя | метка14 = Пачатак існавання | тэкст14 = {{#if:{{{пачатак|}}}|{{{пачатак}}}|{{{паява|}}}}} | вікіданыя14 = p571 | метка15 = Спыненне існавання | тэкст15 = {{{вымер|}}} | вікіданыя15 = p576 | метка16 = Гістарычны перыяд | тэкст16 = {{#if:{{{перыяд існавання|}}}|{{{перыяд існавання}}}|{{{гістарычны перыяд|}}}}} | вікіданыя16 = p2348 | метка17 = Археалагічная культура | тэкст17 = {{{архкультура|}}} | метка18 = Паходжанне | тэкст18 = {{{паходжанне|}}} <!-- Этнічныя сувязі --> | загаловак19 = Этнічныя сувязі | метка20 = Уваходзіць у склад | тэкст20 = {{{уваходзіць|}}} | вікіданыя20 = p361 | метка21 = Уключае супольнасці | тэкст21 = {{{уключае|}}} | вікіданыя21 = p527 | метка22 = Роднасныя народы | тэкст22 = {{#if:{{{роднасныя|}}}|{{{роднасныя}}}|{{{related|}}}}}{{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{{крыніца роднасных|}}}}} <!-- Вікісховішча --> | унізе = {{#if:{{{вікісховішча|}}}{{{commons|}}}|[[:commons:Category:{{#if:{{{вікісховішча|}}}|{{{вікісховішча}}}|{{{commons|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]|{{#if:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|[[:commons:Category:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]}}}} }} <!-- Тэматычная катэгорыя --> {{#ifeq:{{{катэгорыя|так}}}|не||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта}}}} <!-- Праверка непацверджаных звестак --> {{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{#if:{{{крыніца роднасных|}}}{{#ifeq:{{{роднасныя правераны|}}}|так|так|}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы з неправеранымі звесткамі пра роднасныя народы}}}}}} <!-- Праверка невядомых параметраў --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check | ignoreblank = 1 | unknown = {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Этнас}} | 1 = назва | 2 = group | 3 = from | 4 = стыль_цела | 5 = нацыянальная назва | 6 = саманазва | 7 = іншыя назвы | 8 = тып | 9 = выява | 10 = image | 11 = шырыня | 12 = подпіс | 13 = caption | 14 = сцяг | 15 = шырыня сцяга | 16 = подпіс сцяга | 17 = карта | 18 = шырыня карты | 19 = подпіс карты | 20 = колькасць | 21 = poptime | 22 = год колькасці | 23 = крыніца колькасці | 24 = рассяленне | 25 = popplace | 26 = тэрыторыя паходжання | 27 = мова | 28 = мовы | 29 = langs | 30 = мовы зносін | 31 = рэлігія | 32 = rels | 33 = культура | 34 = пачатак | 35 = паява | 36 = вымер | 37 = перыяд існавання | 38 = гістарычны перыяд | 39 = архкультура | 40 = паходжанне | 41 = уваходзіць | 42 = уключае | 43 = роднасныя | 44 = related | 45 = крыніца роднасных | 46 = роднасныя правераны | 47 = commons | 48 = вікісховішча | 49 = катэгорыя | 50 = шырыня выяў }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> b887t0xl21u15ohnb9e30w6wnxjo63k 5217416 5217392 2026-10-13T11:44:45Z Ueschar 151377 5217416 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка | назва = Этнас | клас_цела = vcard | стыль_цела = width:23em;max-width:100%;font-size:90%;line-height:1.4;{{{стыль_цела|}}} | стыль_уверсе = background:#dec8ab;color:#382b1e;font-size:108%;line-height:1.25;padding:0.22em 0.4em; | стыль_уверсе2 = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:95%;font-style:italic;line-height:1.3;padding:0.2em 0.5em 0.3em;border-bottom:1px solid #d2bfa4; | стыль_загалоўкаў = background:#dec8ab;color:#382b1e;padding:0.35em 0.5em;border-top:1px solid #c3a98b; | стыль_метак = background:#f2e8db;color:#382b1e;text-align:left;vertical-align:top;width:39%;padding:0.35em 0.5em; | стыль_тэксту = vertical-align:top;padding:0.35em 0.5em; | стыль_выявы = text-align:center;padding:0.4em; | стыль_выявы2 = text-align:center;padding:0.45em; | стыль_подпісу = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:90%;line-height:1.3;padding:0.2em 0.3em; | стыль_подпісу2 = background:#f5eee5;color:#504131;font-size:90%;line-height:1.3;padding:0.2em 0.3em; | стыль_унізе = background:#dec8ab;color:#382b1e;text-align:center;padding:0.4em; | аўтазагалоўкі = так | from = {{{from|}}} <!-- Сцяг у загалоўку --> | уверсе = {{#if:{{{сцяг|}}}{{Wikidata|p41[1]||plain=1|from={{{from|}}}}}|<span style="float:right;width:40px;margin-left:3px;text-align:right;line-height:1;">{{Wikidata|p41[1]|{{{сцяг|}}}|size={{{памер сцяга|36}}}|border=1|nocaption=1|from={{{from|}}}}}</span><span style="float:left;width:43px;">&#160;</span>}}{{Картка/назва|{{#if:{{{назва|}}}|{{{назва}}}|{{{group|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Нацыянальная назва --> | уверсе2 = {{Wikidata|p1705|{{#if:{{{нацыянальная назва|}}}|{{{нацыянальная назва}}}|{{{саманазва|}}}}}|from={{{from|}}}}} <!-- Сцяг --> | выява = {{Wikidata|p41[1]|{{{сцяг|}}}|size={{{шырыня сцяга|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|border=1|nocaption=1|from={{{from|}}}}} | подпіс = {{{подпіс сцяга|}}} <!-- Асноўны відарыс --> | выява = {{#if:{{{image|}}} | {{{image}}} | {{Wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}} }} | подпіс = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс}}}|{{{caption|}}}}} <!-- Ідэнтычнасць --> | метка1 = Іншыя назвы | тэкст1 = {{{іншыя назвы|}}} | метка2 = Тып супольнасці | тэкст2 = {{{тып|}}} <!-- Дэмаграфія --> | загаловак3 = Колькасць і рассяленне | метка4 = Колькасць | тэкст4 = {{#if:{{{колькасць|}}}|{{{колькасць}}}|{{#if:{{{poptime|}}}|{{{poptime}}}|{{Wikidata|p1082[1]||from={{{from|}}}}}}}}}{{#if:{{{год колькасці|}}}| ({{{год колькасці}}})}}{{{крыніца колькасці|}}} | метка5 = Рассяленне | тэкст5 = {{#if:{{{рассяленне|}}}|{{{рассяленне}}}|{{{popplace|}}}}} | клас5 = noplainlist | метка6 = Спрадвечная тэрыторыя | тэкст6 = {{{тэрыторыя паходжання|}}} | вікіданыя6 = p2341 <!-- Карта рассялення --> | тэкст7 = {{Wikidata|p1846[1]|{{{карта|}}}|size={{{шырыня карты|{{{шырыня выяў|270}}}}}}|nocaption=1|from={{{from|}}}}}{{#if:{{{подпіс карты|}}}|<div style="font-size:90%;line-height:1.3;text-align:center;color:#504131;background:#f5eee5;">{{{подпіс карты}}}</div>}} | стыль_тэксту7 = text-align:center; <!-- Мова і культура --> | загаловак8 = Мова і культура | метка9 = Родная мова | тэкст9 = {{#if:{{{мова|}}}|{{{мова}}}|{{#if:{{{мовы|}}}|{{{мовы}}}|{{{langs|}}}}}}} | вікіданыя9 = p103 | метка10 = Мовы зносін | тэкст10 = {{{мовы зносін|}}} | вікіданыя10 = p2936 | метка11 = Рэлігія | тэкст11 = {{#if:{{{рэлігія|}}}|{{{рэлігія}}}|{{{rels|}}}}} | вікіданыя11 = p140 | метка12 = Культура | тэкст12 = {{{культура|}}} | вікіданыя12 = p2596 <!-- Гісторыя --> | загаловак13 = Гісторыя | метка14 = Пачатак існавання | тэкст14 = {{#if:{{{пачатак|}}}|{{{пачатак}}}|{{{паява|}}}}} | вікіданыя14 = p571 | метка15 = Спыненне існавання | тэкст15 = {{{вымер|}}} | вікіданыя15 = p576 | метка16 = Гістарычны перыяд | тэкст16 = {{#if:{{{перыяд існавання|}}}|{{{перыяд існавання}}}|{{{гістарычны перыяд|}}}}} | вікіданыя16 = p2348 | метка17 = Археалагічная культура | тэкст17 = {{{архкультура|}}} | метка18 = Паходжанне | тэкст18 = {{{паходжанне|}}} <!-- Этнічныя сувязі --> | загаловак19 = Этнічныя сувязі | метка20 = Уваходзіць у склад | тэкст20 = {{{уваходзіць|}}} | вікіданыя20 = p361 | метка21 = Уключае супольнасці | тэкст21 = {{{уключае|}}} | вікіданыя21 = p527 | метка22 = Роднасныя народы | тэкст22 = {{#if:{{{роднасныя|}}}|{{{роднасныя}}}|{{{related|}}}}}{{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{{крыніца роднасных|}}}}} <!-- Вікісховішча --> | унізе = {{#if:{{{вікісховішча|}}}{{{commons|}}}|[[:commons:Category:{{#if:{{{вікісховішча|}}}|{{{вікісховішча}}}|{{{commons|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]|{{#if:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|[[:commons:Category:{{Wikidata|p373||plain=1|from={{{from|}}}}}|Медыяфайлы на Вікісховішчы]]}}}} }} <!-- Тэматычная катэгорыя --> {{#ifeq:{{{катэгорыя|так}}}|не||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта}}}} <!-- Праверка непацверджаных звестак --> {{#if:{{{роднасныя|}}}{{{related|}}}|{{#if:{{{крыніца роднасных|}}}{{#ifeq:{{{роднасныя правераны|}}}|так|так|}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы з неправеранымі звесткамі пра роднасныя народы}}}}}} <!-- Праверка невядомых параметраў --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check | ignoreblank = 1 | unknown = {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Этнас}} | 1 = назва | 2 = group | 3 = from | 4 = стыль_цела | 5 = нацыянальная назва | 6 = саманазва | 7 = іншыя назвы | 8 = тып | 9 = выява | 10 = image | 11 = шырыня | 12 = подпіс | 13 = caption | 14 = сцяг | 15 = шырыня сцяга | 16 = подпіс сцяга | 17 = карта | 18 = шырыня карты | 19 = подпіс карты | 20 = колькасць | 21 = poptime | 22 = год колькасці | 23 = крыніца колькасці | 24 = рассяленне | 25 = popplace | 26 = тэрыторыя паходжання | 27 = мова | 28 = мовы | 29 = langs | 30 = мовы зносін | 31 = рэлігія | 32 = rels | 33 = культура | 34 = пачатак | 35 = паява | 36 = вымер | 37 = перыяд існавання | 38 = гістарычны перыяд | 39 = архкультура | 40 = паходжанне | 41 = уваходзіць | 42 = уключае | 43 = роднасныя | 44 = related | 45 = крыніца роднасных | 46 = роднасныя правераны | 47 = commons | 48 = вікісховішча | 49 = катэгорыя | 50 = шырыня выяў }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> p0co87jtndswae1s8r1vsr2txff60ea 0 88926 5217087 4708842 2026-10-12T21:06:52Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5217087 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Ёруба | выява = Kwarastatedrummers.jpg | шырыня = | подпіс = Музыканты ёруба, Нігерыя, штат [[штат Квара|Квара]] | саманазва = | колькасць = больш 30 млн. чал | рассяленне = {{Сцяг Нігерыі||2}} - 29 030 480 чал <br /> {{Сцяг Беніна||2}} - 1 009 207 чал <br /> {{Сцяг Ганы||2}} - 350 тыс. чал <br /> {{Сцяг Тога||2}} - 85 тыс. чал <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} - 3 315 чал <br /> | вымер = | архкультура = | мова = [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] | раса = | рэлігія = [[Хрысціянства]] (60%), [[Іслам]] (30%), традыцыйныя вераванні (10%) | роднасныя = [[бенуэ-калагезскія народы]] | уваходзіць = | уключае = | паходжанне = }} '''Яруба''' ({{Іншамоўны тэкст|yo|Ọmọ Yorùbá}}) — група роднасных экватарыяльных [[народ]]аў, якія насяляюць Заходнюю Афрыку (ад вусця [[Нігер (рака)|ракі Нігер]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]]: дзяржавы [[Нігерыя]], [[Тога]], [[Бенін]], [[Гана]]). Ёсць невялікая дыяспара ў [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек. [[Мова ёруба|Мова яруба]] адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (нігер-кангалезская макрасям'я). Яруба — стваральнікі ўнікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], якая спарадзіла такія гарады-дзяржавы, як Іле Іфэ, навуковая цікавасць да якога не слабее з-за ўнікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі яруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э. == Выбітныя прадстаўнікі яруба == * [[Воле Шайінка]] * [[Амас Тутуола]] {{ВС}} [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Нігерыі]] i9941v9mheejz4iu19acf788wv5k9g1 5217088 5217087 2026-10-12T21:07:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба (народ)]] у [[Яруба (народ)]]: Уніфікацыя назваў 5217087 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Ёруба | выява = Kwarastatedrummers.jpg | шырыня = | подпіс = Музыканты ёруба, Нігерыя, штат [[штат Квара|Квара]] | саманазва = | колькасць = больш 30 млн. чал | рассяленне = {{Сцяг Нігерыі||2}} - 29 030 480 чал <br /> {{Сцяг Беніна||2}} - 1 009 207 чал <br /> {{Сцяг Ганы||2}} - 350 тыс. чал <br /> {{Сцяг Тога||2}} - 85 тыс. чал <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} - 3 315 чал <br /> | вымер = | архкультура = | мова = [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] | раса = | рэлігія = [[Хрысціянства]] (60%), [[Іслам]] (30%), традыцыйныя вераванні (10%) | роднасныя = [[бенуэ-калагезскія народы]] | уваходзіць = | уключае = | паходжанне = }} '''Яруба''' ({{Іншамоўны тэкст|yo|Ọmọ Yorùbá}}) — група роднасных экватарыяльных [[народ]]аў, якія насяляюць Заходнюю Афрыку (ад вусця [[Нігер (рака)|ракі Нігер]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]]: дзяржавы [[Нігерыя]], [[Тога]], [[Бенін]], [[Гана]]). Ёсць невялікая дыяспара ў [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек. [[Мова ёруба|Мова яруба]] адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (нігер-кангалезская макрасям'я). Яруба — стваральнікі ўнікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], якая спарадзіла такія гарады-дзяржавы, як Іле Іфэ, навуковая цікавасць да якога не слабее з-за ўнікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі яруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э. == Выбітныя прадстаўнікі яруба == * [[Воле Шайінка]] * [[Амас Тутуола]] {{ВС}} [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Нігерыі]] i9941v9mheejz4iu19acf788wv5k9g1 5217090 5217088 2026-10-12T21:08:48Z Ueschar 151377 5217090 wikitext text/x-wiki {{Народ | выява = Kwarastatedrummers.jpg | шырыня = | подпіс = Музыканты яруба, Нігерыя, штат [[штат Квара|Квара]] | саманазва = {{Іншамоўны тэкст|yo|Ọmọ Yorùbá}} | колькасць = больш 30 млн. чал | рассяленне = {{Сцяг Нігерыі||2}} - 29 030 480 чал <br /> {{Сцяг Беніна||2}} - 1 009 207 чал <br /> {{Сцяг Ганы||2}} - 350 тыс. чал <br /> {{Сцяг Тога||2}} - 85 тыс. чал <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} - 3 315 чал <br /> | вымер = | архкультура = | мова = [[Яруба (мова)|яруба]], [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] | раса = | рэлігія = [[Хрысціянства]] (60%), [[Іслам]] (30%), традыцыйныя вераванні (10%) | роднасныя = [[бенуэ-калагезскія народы]] | уваходзіць = | уключае = | паходжанне = }} '''Яруба''' ({{Іншамоўны тэкст|yo|Ọmọ Yorùbá}}) — група роднасных экватарыяльных [[народ]]аў, якія насяляюць Заходнюю Афрыку (ад вусця [[Нігер (рака)|ракі Нігер]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]]: дзяржавы [[Нігерыя]], [[Тога]], [[Бенін]], [[Гана]]). Ёсць невялікая дыяспара ў [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек. [[Мова ёруба|Мова яруба]] адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (нігер-кангалезская макрасям'я). Яруба — стваральнікі ўнікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], якая спарадзіла такія гарады-дзяржавы, як Іле Іфэ, навуковая цікавасць да якога не слабее з-за ўнікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі яруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э. == Выбітныя прадстаўнікі яруба == * [[Воле Шайінка]] * [[Амас Тутуола]] {{ВС}} [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Нігерыі]] ano414bbs5dddeuze62fq812dn2b4rr 0 88945 5217197 2844075 2026-10-13T06:36:02Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Ёруба (народ)]] на [[Яруба (народ)]] 5217197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (народ)]] lisj7c83herqmn0sdtoiof0f7i93bbk 0 88985 5217082 4403401 2026-10-12T20:49:03Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба (мова)]] у [[Яруба (мова)]]: Назва з памылкай правапісу 4403401 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Ёруба |саманазва= (Èdèe) Yorùbá |краіны=[[Нігерыя]], [[Бенін]], [[Тога]] |рэгіёны=У Нігерыі - поўдзень-захад краіны |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў= больш 20 млн |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Афрыкі]] |класіфікацыя= [[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезская макрасям'я]] Варыянт 1: :[[Бенуэ-кангалезскія мовы|Бенуэ-кангалезская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] Варыянт 2: :[[Вольта-нігерскія мовы|Вольта-нігерская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] |пісьменнасць=[[лацініца]] |ISO1=yo |ISO2=yor |ISO3=yor }} '''Ёруба''' — [[мова]] [[народ ёруба|народа ёруба]], распаўсюджаная галоўным чынам на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], а таксама ў прылеглых раёнах [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Уяўляе сабой дыялектны кантынуум, у які таксама часам ўключаюцца іншыя ідыёмы ёрубоіднага кластара. Ёруба традыцыйна адносілі да бенуэ-кангалезскай сям'і, аднак у сувязі з пераглядам класіфікацыі нігер-кангалезскіх моў цяпер часцей адносяць да вольта-нігерскіх моў. Тыпалагічна ёруба можа быць ахарактарызаваная як ізалявальная танальная мова з парадкам слоў SVO. Традыцыйныя вобласці рассялення ёруба — так званы Ёрубаленд — размешчаны на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]] (штаты Оё, Асун, Агун, Онда, Экіці, Квара і Лагас, захад штату Когі), на плато, абмежаваным з поўначы і усходу [[Нігер (рака)|ракой Нігер]]. == Алфавіт == A, B, D, E, Ẹ, F, G, Gb, H, I, J, K, L, M, N, O, Ọ, P, R, S, Ṣ, T, U, W, Y == Спасылкі == {{interwiki|yo|Ojúewé Àkọ́kọ́||йоруба}} [[Катэгорыя:Бенуэ-кангалезскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нігерыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беніна]] [[Катэгорыя:Мовы Тога]] [[Катэгорыя:Тонавыя мовы]] 4l7t1z0htslihjkfpmqu11hz1utq8nj 5217086 5217082 2026-10-12T21:00:05Z Ueschar 151377 Інфармацыя пра пераклад рамана Івана Мележа 5217086 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Ёруба |саманазва= (Èdèe) Yorùbá |краіны=[[Нігерыя]], [[Бенін]], [[Тога]] |рэгіёны=У Нігерыі - поўдзень-захад краіны |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў= больш 20 млн |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Афрыкі]] |класіфікацыя= [[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезская макрасям'я]] Варыянт 1: :[[Бенуэ-кангалезскія мовы|Бенуэ-кангалезская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] Варыянт 2: :[[Вольта-нігерскія мовы|Вольта-нігерская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] |пісьменнасць=[[лацініца]] |ISO1=yo |ISO2=yor |ISO3=yor }} '''Яруба'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://prajdzisvet.org/events/247-liudzi-na-balotsie-ivana-mieliezha-pieraklali-na-movu-jaruba.html|title=“Людзі на балоце” Івана Мележа пераклалі на мову яруба {{!}} Часопіс 'ПрайдзіСвет'|website=prajdzisvet.org|access-date=2026-10-12}}</ref> — [[мова]] [[народ ёруба|народа яруба]], распаўсюджаная галоўным чынам на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], а таксама ў прылеглых раёнах [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Яруба традыцыйна адносілі да бенуэ-кангалезскай сям'і, аднак у сувязі з пераглядам класіфікацыі нігер-кангалезскіх моў цяпер часцей адносяць да вольта-нігерскіх моў. Тыпалагічна яруба можа быць ахарактарызаваная як ізалявальная танальная мова з парадкам слоў SVO. Традыцыйныя вобласці рассялення яруба — так званы Ярубаленд — размешчаны на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]] (штаты Оё, Асун, Агун, Онда, Экіці, Квара і Лагас, захад штату Когі), на плато, абмежаваным з поўначы і ўсходу [[Нігер (рака)|ракой Нігер]]. == Пераклады з беларускай == На мову яруба быў перакладзены раман [[Іван Мележ|Івана Мележа]] [[Людзі на балоце (раман)|«Людзі на балоце»]], зроблены Акінвумі Агуэбе. Літаральна назва «''Ènìyàn lórí tutù iyêpê»'' у перакладзе гучыць як «Людзі на мокрым пяску». Падчас працы над перакладам Акінвумі Агуэбе склаў невялікі беларуска-ярубскі слоўнік на 3 тысячы слоў. Кніга выдадзена пры дапамозе Беларускага консульства ў Нігерыі.<ref name=":1" /> == Алфавіт == A, B, D, E, Ẹ, F, G, Gb, H, I, J, K, L, M, N, O, Ọ, P, R, S, Ṣ, T, U, W, Y == Спасылкі == {{interwiki|yo|Ojúewé Àkọ́kọ́||йоруба}} [[Катэгорыя:Бенуэ-кангалезскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нігерыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беніна]] [[Катэгорыя:Мовы Тога]] [[Катэгорыя:Тонавыя мовы]] oru7fo4xorhx2b6c4vabz9k9yhyd52u 5217091 5217086 2026-10-12T21:10:56Z Ueschar 151377 удакладненне 5217091 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Ёруба |саманазва= (Èdèe) Yorùbá |краіны=[[Нігерыя]], [[Бенін]], [[Тога]] |рэгіёны=У Нігерыі - поўдзень-захад краіны |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў= больш 20 млн |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Афрыкі]] |класіфікацыя= [[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезская макрасям'я]] Варыянт 1: :[[Бенуэ-кангалезскія мовы|Бенуэ-кангалезская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] Варыянт 2: :[[Вольта-нігерскія мовы|Вольта-нігерская сям'я]] ::[[Дэфоідныя мовы|Дэфоідная група]] :::[[Ёрубоідныя мовы|Ёрубоідны кластар]] |пісьменнасць=[[лацініца]] |ISO1=yo |ISO2=yor |ISO3=yor }} '''Яруба'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://prajdzisvet.org/events/247-liudzi-na-balotsie-ivana-mieliezha-pieraklali-na-movu-jaruba.html|title=“Людзі на балоце” Івана Мележа пераклалі на мову яруба {{!}} Часопіс 'ПрайдзіСвет'|website=prajdzisvet.org|access-date=2026-10-12}}</ref> ({{Іншамоўны тэкст|yo|Èdè Yorùbá}}) — [[мова]] [[народ ёруба|народа яруба]], распаўсюджаная галоўным чынам на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], а таксама ў прылеглых раёнах [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Яруба традыцыйна адносілі да бенуэ-кангалезскай сям'і, аднак у сувязі з пераглядам класіфікацыі нігер-кангалезскіх моў цяпер часцей адносяць да вольта-нігерскіх моў. Тыпалагічна яруба можа быць ахарактарызаваная як ізалявальная танальная мова з парадкам слоў SVO. Традыцыйныя вобласці рассялення яруба — так званы Ярубаленд — размешчаны на паўднёвым-захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]] (штаты Оё, Асун, Агун, Онда, Экіці, Квара і Лагас, захад штату Когі), на плато, абмежаваным з поўначы і ўсходу [[Нігер (рака)|ракой Нігер]]. == Пераклады з беларускай == На мову яруба быў перакладзены раман [[Іван Мележ|Івана Мележа]] [[Людзі на балоце (раман)|«Людзі на балоце»]], зроблены Акінвумі Агуэбе. Літаральна назва «''Ènìyàn lórí tutù iyêpê»'' у перакладзе гучыць як «Людзі на мокрым пяску». Падчас працы над перакладам Акінвумі Агуэбе склаў невялікі беларуска-ярубскі слоўнік на 3 тысячы слоў. Кніга выдадзена пры дапамозе Беларускага консульства ў Нігерыі.<ref name=":1" /> == Алфавіт == A, B, D, E, Ẹ, F, G, Gb, H, I, J, K, L, M, N, O, Ọ, P, R, S, Ṣ, T, U, W, Y == Спасылкі == {{interwiki|yo|Ojúewé Àkọ́kọ́||йоруба}} [[Катэгорыя:Бенуэ-кангалезскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нігерыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беніна]] [[Катэгорыя:Мовы Тога]] [[Катэгорыя:Тонавыя мовы]] hh1ppfsk5bm11na5oej5oyl5lmpluya 0 88987 5217196 2844071 2026-10-13T06:35:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Ёруба (мова)]] на [[Яруба (мова)]] 5217196 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (мова)]] m0ke3o3pl70d2uu8m4nec00sgd3rznw 10 90365 5216950 3938217 2026-10-12T13:26:38Z Culamar 102133 5216950 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 1901—1925 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Вільгельм Конрад Рэнтген|Рэнтген]] (1901) * [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]] / [[Пітэр Зееман|Зееман]] (1902) * [[Антуан Анры Бекерэль|Бекерэль]] / [[П’ер Кюры|П. Кюры]] / [[Марыя Складоўская-Кюры|М. Кюры]] (1903) * [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Рэлей]] (1904) * [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]] (1905) * [[Джозеф Джон Томсан|Томсан]] (1906) * [[Альберт Абрахам Майкельсан|Майкельсан]] (1907) * [[Габрыэль Ліпман|Ліпман]] (1908) * [[Гульельма Марконі|Марконі]] / [[Карл Фердынанд Браўн|Браўн]] (1909) * [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс|Ван-дэр-Ваальс]] (1910) * [[Вільгельм Він|Він]] (1911) * [[Нільс Густаў Дален|Дален]] (1912) * [[Хейке Камерлінг-Онес|Камерлінг-Онес]] (1913) * [[Макс фон Лаўэ|фон Лаўэ]] (1914) * [[Уільям Генры Брэг|У. Г. Брэг]] / [[Уільям Лорэнс Брэг|У. Л. Брэг]] (1915) * [[Чарлз Гловер Баркла|Баркла]] (1917) * {{гэта выдатны артыкул}} {{гэта артыкул года}}[[Макс Планк|Планк]] (1918) * [[Іаганес Штарк|Штарк]] (1919) * [[Шарль Эдуар Гіём|Гіём]] (1920) * {{гэта ВА}} [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] (1921) * [[Нільс Бор|Н. Бор]] (1922) * [[Роберт Эндрус Мілікен|Мілікен]] (1923) * [[Карл Манэ Георг Сігбан|Сігбан]] (1924) * [[Джэймс Франк|Франк]] / [[Густаў Людвіг Герц|Герц]] (1925) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * '''(1901—1925)''' * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|(2026—2050)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 1901—1925]] </noinclude> 2syvxgidwu3ippkxlfnqy3eb5pcosib 10 91305 5217092 3972122 2026-10-12T21:11:25Z Ueschar 151377 5217092 wikitext text/x-wiki {{lang/ядро | 1 = {{{1}}} | 2 = {{{2|}}} | мова = yo | спасылка = Яруба (мова) | тэкст = яруба | доўгі тэкст = яруба }}<noinclude>{{дакументацыя|Шаблон:Lang/Дакументацыя-xx}}</noinclude> kgnab5orbjk3hg07djnkduql3ckych9 0 91719 5217443 4953522 2026-10-13T11:57:50Z Ueschar 151377 5217443 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = '''Зулусы''' | выява = Zulu Krieger.jpg | шырыня = | подпіс = | саманазва = amaZulu | колькасць = 10,5 млн (2001, ацэнка<ref name="pop">[http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/demographics/census-main.htm South Africa grows to 44.8 million]</ref>) | рассяленне = {{Сцягафікацыя|ПАР}}: 10,4 млн.<br /> * [[Квазулу-Натал]]: 7,6 млн * [[Гаўтэнг]]: 1,9 млн * [[Мпумаланга]]: 0,8 млн * {{нп3|Свабодная дзяржава (ПАР)|Свабодная дзяржава|be-tarask|Свабодная дзяржава (ПАР)}}: 0,14 млн (2001, адзнака<ref name="pop"/>) | вымер = | архкультура = | мова = [[зулу]] | раса = | рэлігія = [[Хрысціянства]], традыцыйныя вераванні [[анімізм|анімісцкага]] толку | роднасныя = [[коса (народ)|коса]], [[ндэбеле]], [[нгоні]], [[свазі]] | уключае = | паходжанне = }} '''Зулусы''' ([[зулу]]: ''amaZulu'', {{lang-en|Zulus}}) — афрыканскі [[народ]] колькасцю каля 10 млн чалавек, які жыве ў асноўным у правінцыі [[Квазулу-Натал]] у [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]]. Невялікія групы зулусаў пражываюць таксама ў [[Зімбабвэ]], [[Замбія|Замбіі]] і [[Мазамбік]]у. Мова [[зулу]] належыць да групы нгуні сям’і банту. Зулускае каралеўства адыграла важную ролю ў гісторыі цяперашняй ПАР у XIX і XX стагоддзях. У эпоху [[апартэід]]у ў ПАР зулусаў, найбуйнейшую этнічную групу, разглядалі як грамадзян другога гатунку. == Гл. таксама == * [[Англа-зулуская вайна]] * [[Партыя свабоды «Інката»]] * [[Ladysmith Black Mambazo]] * [[Чака]] * [[Зулуская грамадзянская вайна]] * [[Спіс каралёў зулусаў]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bbc.co.uk/music/features/africa/rams/s1_6.ram Узор зулускай музыкі] * [http://www.encounter.co.za/article/61.html Артыкул пра Піта Реціфа, які апісвае яго адносіны з Дзінгаанам] * [http://zululand.kzn.org.za/zululand/about/ Гістарычны раздзел на сайце акругі Зулуленд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080926105940/http://zululand.kzn.org.za/zululand/about/ |date=26 верасня 2008 }} * [http://hrw.org/reports/1993/southafrica2/ Справаздача Human Rights Watch пра стан спраў з правамі чалавека ў 1993 годзе] Падрабязнае апісанне найноўшай гісторыі зулусаў да 1993 года {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы банту]] [[Катэгорыя:Народы Паўднёвай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы ПАР]] rgs9f6uevotzrlr4hvq4n8wxmduo4et 0 96043 5216968 5203136 2026-10-12T14:25:54Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ 5216968 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref>, калі пасля пераходу з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва здзейсніў пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|250x250px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 верасня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага літоўскага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і лоўчага вялікага літоўскага [[Мікалай Далмат-Ісайкоўскі|Мікалая Далмат-Ісайкоўскага]], у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога ў 1649 годзе быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока<ref>{{Кніга|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Шаўчэнка, Ганна|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Pro Christo|старонкі=13-15|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}}</ref>. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|250x250px|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар у капліцы св. Барбары]], 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі і адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|250x250px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. === Найноўшы час === Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|250x250px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 49dqwrxuneiztnc37w2eh1ov5cqw3h7 5216969 5216968 2026-10-12T14:28:15Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ ілюстрацыя 5216969 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]]Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref>, калі пасля пераходу з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва здзейсніў пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|200x200px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 верасня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага літоўскага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і лоўчага вялікага літоўскага [[Мікалай Далмат-Ісайкоўскі|Мікалая Далмат-Ісайкоўскага]], у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога ў 1649 годзе быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока<ref>{{Кніга|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Шаўчэнка, Ганна|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Pro Christo|старонкі=13-15|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}}</ref>. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|200x200px|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар у капліцы св. Барбары]], 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі і адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|200x200px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. === Найноўшы час === Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|200x200px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ll9hj3sg52ao6pgf6mozkc5u3d3x4ro 5216970 5216969 2026-10-12T14:29:18Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ ілюстрацыя 5216970 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]]Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref>, калі пасля пераходу з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва здзейсніў пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|200x200px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 верасня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага літоўскага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і лоўчага вялікага літоўскага [[Мікалай Далмат-Ісайкоўскі|Мікалая Далмат-Ісайкоўскага]], у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога ў 1649 годзе быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока<ref>{{Кніга|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Шаўчэнка, Ганна|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Pro Christo|старонкі=13-15|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}}</ref>. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|200x200px|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар у капліцы св. Барбары]], 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі і адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. === Найноўшы час === Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|200x200px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]].[[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|200x200px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]]Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] bvh90qfipvclzkx02thgf9xqs4g7s0w 0 99914 5217400 4620731 2026-10-13T11:39:18Z Autumndancer 168015 5217400 wikitext text/x-wiki [[Выява:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|thumb|380px|right|Авечкі ў Патагоніі, Аргенціна]] [[Выява:Sheep eating grass edit02.jpg|thumb|380px|right|Авечкі на пашы ў Аўстраліі]] '''Авечкагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца развядзеннем [[авечка|авечак]]. Гэтыя жывёлы адносяцца да сямейства [[пустарогія|пустарогіх]] парнакапытных. Прадукцыяй авечкагадоўлі з'яўляюцца мяса, воўна, [[малако]], [[сыр]], аўчына. Развядзенне авечак пераважае ў раёнах і краінах, якія валодаюць шырокімі пашамі, асабліва ў пустэльных і паўпустынных раёнах субтрапічнага і трапічнага паясоў. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Ovis aries|Фота}} * [http://baranina.org/index.php/2009-09-26-16-27-08/2009-09-26-16-31-38 Бараніна і авечкагадоўля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100326160556/http://www.baranina.org/index.php/2009-09-26-16-27-08/2009-09-26-16-31-38 |date=26 сакавіка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Авечкагадоўля| ]] q5f6s26ethrwz2d3m05pwpgzhqxldkr 0 99915 5217403 5151654 2026-10-13T11:39:55Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217403 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Flock of sheep.jpg|right|thumb|170px|Статак авечак у [[Айдаха]], [[ЗША]]]] '''Жывёлагадоўля''' — галіна [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], якая займаецца развядзеннем сельскагаспадарчых жывёл для вытворчасці жывёлагадоўчых прадуктаў. Забяспечвае насельніцтва прадуктамі харчавання (малочныя прадукты, мяса, яйкі, мёд і інш.), лёгкую і харчовую прамысловасць сыравінай (скура, воўна, мяса, малако і інш.), дае жывую цяглавую сілу (коні, валы, аслы, мулы, вярблюды, алені і інш.), асобныя кармы (касцявая мука і інш.), лекавыя сродкі (гармоны, сывараткі) і арганічныя ўгнаенні. Галоўныя галіны: [[гадоўля буйной рагатай жывёлы]], [[свінагадоўля]], [[авечкагадоўля]], [[конегадоўля]], [[козагадоўля]], [[аленегадоўля]], [[птушкагадоўля]], [[зверагадоўля]], [[рыбаводства]], сабакаводства, [[трусагадоўля]], шаўкаводства. Жывёлагадоўля Беларусі мае малочна-мясны кірунак. Жывёлагадоўля — найбольш старажытны промысел чалавецтва пасля палявання, збіральніцтва і рыбалоўства, засвоены нароўні з земляробствам, у [[неаліт|неаліце]] (гл. [[неалітычная рэвалюцыя]]). З’яўленню жывёлагадоўлі папярэднічаў працэс прыручэнне пэўных відаў дзікіх звяроў, якія былі прыдатнымі для жыцця з чалавекам і з якіх магла быць вынятая карысць у форме крыніцы [[мяса]], [[малако|малака]], шкур або ў якасці рабочай жывёлы, якая цягне плуг. Жывёлагадоўля знаходзіцца ў цеснай сувязі з [[раслінаводства]]м. Жывёлы пераўтвараюць раслінныя прадукты і шматлікія адыходы раслінаводства ў каштоўныя прадукты харчавання і сыравіну, забяспечваюць угнаеннем. Тэарэтычную аснову жывёлагадоўлі складае [[заатэхнія]] — навука аб тэорыі і тэхналогіі вытворчых працэсаў пры вырабе прадуктаў жывёлагадоўлі шляхам развядзення, кармлення, утрымання і ўдасканальвання хатніх жывёл. == Літаратура == * Жывёлагадоўля // Геаграфічныя паняцці і тэрміны. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-085-8 * ''[[А. А. Лазоўскі]]''. Жывёлагадоўля // Асновы сельскай гаспадаркі: Вучэб. дапам. у 2 ч. Ч. 2. — Пад рэд. У. Л. Фядотава. — Мн.: Ураджай, 1998. — ISBN 985-04-0241-5. == Спасылкі == {{commonscat|Animal husbandry|Фота і Відэа}} * {{З ВСЭ||Животноводство}} * [http://www.big-fermer.ru/ Інфармацыйны рэсурс пра жывёлагадоўлю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120224836/http://www.big-fermer.ru/ |date=20 студзеня 2012 }} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля| ]] [[Катэгорыя:Узаемадзеянне чалавека з жывёламі]] 3zk5dqqd7p6z3anky681fr8pl3aejtj 0 103667 5216966 5177601 2026-10-12T14:23:28Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5216966 wikitext text/x-wiki [[Файл:2005. Stamp of Belarus 0628-0629.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі.]] '''Замкі Беларусі''' — абарончыя збудаванні, пабудаваныя на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у XIII—XVII стагоддзях. Большасць замкаў да нашых дзён не захаваліся. Замак як тып збудавання ўяўляе сабой абарончы аб’ект, які ўяўляе сабой замкнёны комплекс абарончых, жылых і іншых спецыяльных пабудоў, выконвае рэзідэнцыяльныя і адміністрацыйна-грамадскія функцыі<ref name="ВКЛЭ">Дзярновіч А. Замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 643—646. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.</ref>. == Гісторыя == Замкі будаваліся ў зручных для абароны месцах — на ўзвышшах («горныя») або ў нізінах («дольныя»), мелі рэгулярную і нерэгулярную кампазіцыю плана. На тэрыторыі Беларусі было распаўсюджана будаўніцтва драўляных замкаў (у [[Орша|Оршы]], [[Радашковічы|Радашковічах]], [[Пінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Глуск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і іншых месцах) і каменныя ([[Лідскі замак|Лідскі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Навагрудскі замак|Навагрудскі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Быхаўскі замак|Быхаўскі]], [[Смалянскі замак|Смалянскі]], [[Любчанскі замак|Любчанскі]], [[Ляхавіцкі замак|Ляхавіцкі]], [[Заслаўскі замак|Заслаўскі замкі]]). Першыя замкі ў Беларусі былі агульнагарадскімі княжацкімі цытадэлямі ([[Гродзенскі замак]]), некаторыя з іх мелі значныя памеры. Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі XVI—XVIII стагоддзяў складаліся з паасобных умацаванняў і палаца, якому адводзілася галоўная роля ў архітэктурнай кампазіцыі. Для большасці замкаў XV—XVI стагоддзяў характэрныя рысы [[Готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у, з XVII стагоддзя назіраецца перавага [[барока|барочных]] элементаў. У сярэдзіне XVI стагоддзя будуюцца замкі з [[бастыён]]най сістэмай умацаванняў ([[Заслаўскі замак]], [[Ляхавіцкі замак]]). З канца XVI стагоддзя замкавае будаўніцтва паступова трансфармуецца ў палацава-замкавае ([[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскі комплекс]], [[Гальшанскі замак|Гальшанскі палац]]). Многія старыя замкі рэканструяваліся, атачаліся паркам. У канцы XVIII стагоддзя сярэднявечныя ўмацаванні замянілі крэпасці са шматкіламетровымі лініямі абароны і элементамі найноўшай фартыфікацыі. Замкавае будаўніцтва аказвала ўплыў на архітэктуру абарончых цэркваў, касцёлаў, жылых дамоў, гарадскіх варот ([[Мураванкаўская царква-крэпасць]], [[Сынковіцкая царква-крэпасць]], [[Камайскі касцёл]]). == Спіс замкаў == {| width=90 % class="wikitable sortable" ! width=8 % | Замак ! width=15 % | Назва ! width=8 % | Месца ! width=8 % | матэрыял ! width=8 % | Гады існавання ! width=8 % | Стан |- | [[Файл:Aršanski zamak. Аршанскі замак (XVI).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Аршанскі замак]]''' | align="center"| [[Орша]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Асабняцкі замак]]''' | align="center"| [[Асабнякі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XIV стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Астрашыцка-Гарадоцкія замкава-палацавыя комплексы|Астрашыцкі замак]]''' | align="center"| [[Астрашыцкі Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Coat of Arms of Astryna (1792).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Астрынскі замак]]''' | align="center"| [[Астрына]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Ašmiany, Ašmianka. Ашмяны, Ашмянка (E. Langkau, 1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ашмянскі замак]]''' | align="center"| [[Ашмяны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XV стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Babinavičy, Łučosa. Бабінавічы, Лучоса (1926).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Бабінавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVIII ст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Bobruisk Castle.jpg |100px|center]] | align="center"|'''[[Бабруйскі замак]]''' | align="center"| [[Бабруйск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII ст. | align="center"| разбураны ў часы Расійскай імперыі |- | | align="center"|'''[[Баркулабаўскі замак]]''' | align="center"| [[Баркалабава|Баркулабава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| 1564 — XVIII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Барысаўскі замак]]''' | align="center"| [[Барысаў]] | align="center"| драўляны, пазней мураваны турэмны замак | align="center"| XIII—XVII стст. | align="center"| рэшткі пазнейшага турэмнага замку |- | | align="center"|'''[[Замак Кміты|Беразавецкі замак]]''' | align="center"| [[Беразавец (Карэліцкі раён)|Беразавец]] | align="center"| драўляны замак на мураваным падмурку | align="center"| пачатак XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Plan of Brest, Castle 1657.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Берасцейскі замак]]''' | align="center"| [[Брэст]] | align="center"| драаўляна-мураваны замак | align="center"| XII—XIX стст. | align="center"| не захаваўся, у 2013 годзе знойдзены рэшткі мураванай сцяны |- | | align="center"|'''[[Брагінскі замак]]''' | align="center"| [[Брагін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Brasłaŭski zamak. Браслаўскі замак (D. Strukov, 1864).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Браслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Браслаў]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Byhawski zamak 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Быхаўскі замак]]''' | align="center"| [[Быхаў]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII ст. — | align="center"| захаваўся, ідзе рэканструкцыя |- |[[Файл:Ільінская гара.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Бялыніцкі замак]]''' | align="center"| [[Бялынічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Бярозавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Бярозавічы (Бабруйскі раён)|Бярозавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Замчища - panoramio.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Варонецкі замак]]''' | align="center"| [[Варонічы (Полацкі раён)|Варонічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Ваўкавыск. Замчышча (03).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ваўкавыскі замак]]''' | align="center"| [[Ваўкавыск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| 1258—1656 | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Viciebsk. Віцебск (1664) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Віцебскія замкі]]''' | align="center"| [[Віцебск]] | align="center"| мураваныя замкі | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| захаваліся падмуркі адной [[Духаўскі круглік|вежы]] |- | [[Файл:Silver Adornments of the Vishchyn Treasure Trove.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Вішчынскі замак]]''' | align="center"| [[Вішчын]] | align="center"| раннефеадальны драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Воўпаўскі замак]]''' | align="center"| [[Воўпа]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Vysokaje, brama (4.08.2008).jpg |100px|center]] | align="center"|'''[[Высокаўскі замак]]''' | align="center"| [[Высокае]] | align="center"| муравана-земляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Вялікае Сяло (Баранавіцкі раён)|Вялікасельскі замак]]''' | align="center"| [[Вялікае Сяло (Баранавіцкі раён)|Вялікае Сяло]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Viacki zamak. Вяцкі замак (1930).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Вяцкі замак]]''' | align="center"| [[Вята (вёска)|Вята]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Замчышча ў Галоўчыне.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Галоўчынскі замак]]''' | align="center"| [[Галоўчын]] | align="center"| драўляна-мураваны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з руінамі |- | [[Файл:Гальшанскі замак2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гальшанскі замак]]''' | align="center"| [[Гальшаны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| руіны, ідзе рэканструкцыя |- | [[Файл:П. Гарадзішча - Гарадзішча пэрыяду раньняга феадалізму DSC08032.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадзішча (археалагічны помнік, Баранавіцкі раён)|Гарадзішчанскі замак (Варута)]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Баранавіцкі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Гарадзішча (Воранаўскі раён)|Гарадзішчанскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Воранаўскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Гарадзішча (Ляхавіцкі раён)|Гарадзішчанскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Ляхавіцкі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Haradok. Гарадок (1778, 1839).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадоцкі замак (Віцебская вобласць)|Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Гарадок]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Haradok, Maladzyechna District (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадоцкі замак (Маладзечанскі раён)]]''' | align="center"| [[Гарадок (Маладзечанскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Геранёны. Рэшткі замка.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Геранёнскі замак]]''' | align="center"| [[Геранёны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| руіны |- | [[Файл:Панорама-Глубогоко.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Глыбоцкі замак]]''' | align="center"| [[Глыбокае]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Hlusk Castle 03.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Глускі замак]]''' | align="center"| [[Глуск]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| захаваліся валы і рэшткі бастыёнаў |- | | align="center"|'''[[Глуска-Пагарэльскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок (Глуск Пагарэлы)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Gomel fortress in the 16th century.gif|100px|center]] | align="center"|'''[[Гомельскі замак]]''' | align="center"| [[Гомель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Землянка - panoramio (1).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гомель (Полацкі раён)|Гомльскі замак]]''' | align="center"| [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Горвальский (или Киевский) замок в 1651 г. (фрагмент).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Горвальскі замак]]''' | align="center"| [[Горваль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Горскі замак]]''' | align="center"| [[Горы (Горацкі раён)|Горы]] | align="center"| бастыённы замак з землянымі ўмацаваннямі | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гродна. Новы замак (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Новы замак (Гродна)|Гродзенскі Новы замак]]''' | align="center"| [[Гродна]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVIII ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Old Castle in Grodno 04 12.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі Стары замак]]''' | align="center"| [[Гродна]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XI ст. — | align="center"| захаваўся, ідзе рэканструкцыя |- |[[Файл:Hresk, Sava. Грэск, Сава (1928).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Грэскі замак]]''' | align="center"| [[Грэск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Davyd-Haradocki zamak. Давыд-Гарадоцкі замак (1921-36) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Давыд-Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Давыд-Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Dzisna. Дзісна (XVIII, 1934).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дзісенскі замак]]''' | align="center"| [[Дзісна]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Hajciuniški. Гайцюнішкі (1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дом-крэпасць Нонхартаў]]''' | align="center"| [[Глуск]] | align="center"| мураваны дом-крэпасць | align="center"| 1611 г. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Dryśviacki zamak. Дрысьвяцкі замак (A. Visłocki, 1920-29).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дрысвяцкі замак]]''' | align="center"| [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Drysa - 2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дрысенскі замак]]''' | align="center"| [[Верхнядзвінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Drujski zamak, Dźvina. Друйскі замак, Дзьвіна (1929).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Друйскі замак]]''' | align="center"| [[Друя]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Друцкое городище.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Друцкі замак]]''' | align="center"| [[Друцк]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча з адноўленнай брамай |- | [[Файл:Dubroŭna.Zamčyšča.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Дубровенскі замак]]''' | align="center"| [[Дуброўна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ździecieł, Zamkavaja. Зьдзецел, Замкавая (1919-39).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дзятлаўскі замак]]''' | align="center"| [[Дзятлава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Езярышчанскі замак]]''' | align="center"| [[Езярышча]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Жаберскі замак]]''' | align="center"| [[Жабер]] | align="center"| драўляны бастыённы замак | align="center"| XVII — пачатак XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Жлобінскі замак]]''' | align="center"| [[Жлобін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Запрудскі замак]]''' | align="center"| [[Запруды]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Zasłaŭje, Zamkavaja. Заслаўе, Замкавая (1901-17) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Заслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Заслаўе]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Збочна (гарадзішча)|Збочнаўскі замак]]''' | align="center"| [[Збочна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIV стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ikaźnienski zamak. Іказьненскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Іказненскі замак]]''' | align="center"| [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kažan-Haradok, Ščyt. Кажан-Гарадок, Шчыт (S. Bochnig, 1929) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Кажан-Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Кажан-Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Tower of Kamyanets 2011 4.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Камянецкая вежа|Камянецкі замак]]''' | align="center"| [[Камянец]] | align="center"| драўляны замак з мураванай вежай | align="center"| XIII ст. — | align="center"| захавалася мураваная [[Камянецкая вежа|вежа]] |- | | align="center"|'''[[Каменскі замак]]''' | align="center"| [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Камень-Харэцкі замак]]''' | align="center"| [[Камена (Лагойскі раён)|Камена]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Karolin Castle by Napoleon Orda (5362082).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Каралінскі замак]]''' | align="center"| [[Каралін (прадмесце)|Каралін]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Касцянеўскі замак]]''' | align="center"| [[Касцянева]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Klecki zamak. Клецкі замак (A. Visłocki, 1923).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Клецкі замак]]''' | align="center"| [[Клецк]] | align="center"| драўляны, пазней драўляна-мураваны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kobryń, Muchaviec-Babrujskaja. Кобрынь, Мухавец-Бабруйская (N. Orda, 7.04.1864).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Кобрынскі замак]]''' | align="center"| [[Кобрын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1900) .jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Койданаўскі замак]]''' | align="center"| [[Дзяржынск]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV ст. — | align="center"| руіны |- | [[Файл:Замчышча ў Капылі.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Капыльскі замак]]''' | align="center"| [[Капыль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kopys castle 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Копыскі замак]]''' | align="center"| [[Копысь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча, аднаўляюцца драўляныя ўмацаванні |- | [[Файл:Ikaźnienski zamak. Іказьненскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Касаржэўскі замак]]''' | align="center"| [[Валь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kosaŭskі palac, 2016.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Косаўскі замак]]''' | align="center"| [[Косава (горад)|Косава]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| 1828 — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Kreva pano.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэўскі замак]]''' | align="center"| [[Крэва]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| руіны, ідзе рэканструкцыя |- | [[Файл:Fortress Kaziany Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Казьянскі замак]]''' | align="center"| [[Казьяны (Шумілінскі раён)|Казьяны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Krasny Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Красны замак]]''' | align="center"| каля в. [[Краснае (Ушацкі раён)|Краснае]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Крошынскі замак]]''' | align="center"| [[Крошын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Кульбачына (гарадзішча)|Кульбачанскі замак]]''' | align="center"| [[Кульбачына]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Кульнёўскі замак]]''' | align="center"| [[Кульнева]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Замак Няшчорда]]''' | align="center"| [[Нішча (возера)|мыс возера Нішча]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Красамайскі замак]]''' | align="center"| [[Красамай (вёска)|Красамай]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Sitna Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Сітна]]''' | align="center"| [[Вялікае Сітна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Sokal Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Замак Сокал]]''' | align="center"| [[Сакалішча]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Susza Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Суша]]''' | align="center"| [[Суша]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Turoula Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Туроўля]]''' | align="center"| [[Туроўля (вёска)|Туроўля]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Крыўляны. Месца бастыённага замка Чартарыйскіх XVII ст. Від з захаду, з-за рачулкі.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крыўлянскі замак]]''' | align="center"| [[Крыўляны (Жабінкаўскі раён)|Крыўляны]] | align="center"| драўляны бастыённы замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Krichev Castle and Church of Saint Nicholas in Krichev.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Крычаўскі замак]]''' | align="center"| [[Крычаў]] | align="center"| драўляна-мураваны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з руінамі |- | [[Файл:Краявіды Лепеля. Возера.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лепельскі замак]]''' | align="center"| [[Лепель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Lida. Ліда (4.10.2009).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лідскі замак]]''' | align="center"| [[Ліда]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Łahojski zamak, Bazylanski. Лагойскі замак, Базылянскі (M. Januševič, 1850).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лагойскі замак]]''' | align="center"| [[Лагойск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Łojeŭ. Лоеў (C. von Eygerd, 1663).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лоеўскі замак]]''' | align="center"| [[Лоеў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча 2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лоскі замак]]''' | align="center"| [[Лоск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Лукомль.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лукомскі замак]]''' | align="center"| [[Лукомль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVI стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Лыскаўскі замак 003.Jpeg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лыскаўскі замак]]''' | align="center"| [[Лыскава (Пружанскі раён)|Лыскава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Liubča Castle 20180501 173501.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Любчанскі замак]]''' | align="center"| [[Любча]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Lyachavichy.gif|100px|center]] | align="center"|'''[[Ляхавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Ляхавічы]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Mienski zamak. Менскі замак (J. Drazdovič, 1920).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мінскі замак]]''' | align="center"| [[Мінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мірскі замак]]''' | align="center"| [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (XVIII) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Магілёўскі замак]]''' | align="center"| [[Магілёў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Магільнянскі замак]]''' | align="center"| [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Мозырский замок.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мазырскі замак]]''' | align="center"| [[Мазыр]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з адбудаванымі драўлянымі ўмацаваннямі |- | [[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (XVIII) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Магілёўскі замак]]''' | align="center"| [[Магілёў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Замак маладзечна.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Маладзечанскі замак]]''' | align="center"| [[Маладзечна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Маскавічы. Гарадзішча (03).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Маскавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Маскавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:V. M. Castle. Inside View.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Міцькаўшчынскі замак]]''' | align="center"| [[Вялікая Міцькаўшчына]] | align="center"| бастыённы замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Мсцібава. Замчышча.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мсцібаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мсцібава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Макет Мсціслаўскага замчышча.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Мсціслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мсціслаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з адноўленымі ўмацаваннямі |- | [[Файл:Старая Мыш. Валы замка Хадкевіча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мышскі замак]]''' | align="center"| [[Старая Мыш]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Miadzielski zamak. Мядзельскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мядзельскі замак]]''' | align="center"| [[Мядзель]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Нясвіжскі замак]]''' | align="center"| [[Нясвіж]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Castle Navahrudak.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Навагрудскі замак]]''' | align="center"| [[Навагрудак]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Навабыхаўскі замак]]''' | align="center"| [[Новы Быхаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Опальскі замак]]''' | align="center"| [[Опаль]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Панізоўскі замак]]''' | align="center"| [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Pietrykaŭ. Петрыкаў (S. Kasakoŭski, 1890-99).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Петрыкаўскі замак]]''' | align="center"| [[Петрыкаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Pieski. Пескі (09.1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пескаўскі замак]]''' | align="center"| [[Пескі (Мастоўскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Pinsk 1863 197.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пінскі замак]]''' | align="center"| [[Пінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) bXX 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пішчалаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мінск]] | align="center"| мураваны турэмны замак | align="center"| XIX ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Polatsk XVI.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Верхні замак (Полацк)|Полацкі Верхні замак]]''' | align="center"| [[Полацк]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Polatsk XVI.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ніжні замак (Полацк)|Полацкі ніжні замак]]''' | align="center"| [[Орша]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| часткова захаваліся валы |- | [[Файл:Слаўгарад. Прапойскае замчышча (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Прапойскі замак]]''' | align="center"| [[Слаўгарад]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Muchaviec in Pružany.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пружанскі замак]]''' | align="center"| [[Пружаны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Радамля (Чавускі раён). Гарадзішча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радамльскі замак]]''' | align="center"| [[Радамля]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Радашковіцкі замак.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радашковіцкі замак]]''' | align="center"| [[Радашковічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Радунь. Умацаваны гаспадарскі двор радуньскага старасты, сяр. XVII ст.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радунскі замак]]''' | align="center"| [[Радунь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ракаўскае замчышча.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Ракаўскі замак]]''' | align="center"| [[Ракаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Рацюнкі (гарадзішча)|Мізерскі(Рацюнскі) замак]]''' | align="center"| [[Рацюнкі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Рэчыца. Гарадзішча (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Рэчыцкі замак]]''' | align="center"| [[Ракаў (Валожынскі раён)|Ракаў]] | align="center"| драўляна-гліняны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Rahačoŭ. Рагачоў (4.07.2009).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Рагачоўскі замак]]''' | align="center"| [[Рагачоў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Rahačoŭski zamak. Рагачоўскі замак (1901-18) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Замак каралевы Боны]]''' | align="center"| [[Рагачоў]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVI—XX стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Ramanaŭski zamak. Раманаўскі замак (D. Strukov, 1864-67).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Раманаўскі замак]]''' | align="center"| [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ruzhany302.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Ружанскі палац]]''' | align="center"| [[Ружаны]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| захаваўся |- | | align="center"|'''[[Свержанскі замак]]''' | align="center"| [[Двор Свержань|Свержань]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Siomkau Haradok castle 03.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Сёмкаўскі замак]]''' | align="center"| [[Сёмкаў Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XV стст. | align="center"| замчышча з руінамі капліцы |- | [[Файл:Свір. Гарадзішча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Свірскі замак]]''' | align="center"| [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча ранняга жалезнага веку, а пазней замчышча ў Свіслачы.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Свіслацкае гарадзішча|Свіслацкі замак]]''' | align="center"| [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | [[Файл:Słonim, Zamčyšča, Aginski. Слонім, Замчышча, Агінскі (1900).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Слонімскі замак]]''' | align="center"| [[Слонім]] | align="center"| драўляны замак, пазней мураваны палац | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff (Стары горад).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Слуцкія замкі|Слуцкі замак]]''' | align="center"| [[Слуцк]] | align="center"| комплекс драўляных замкаў | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Belarus-Smalyany-Bely Kovel Castle-1.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Смалянскі замак]]''' | align="center"| [[Смальяны|Смаляны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII ст. — | align="center"| руіны |- | [[Файл:Stolin, Kopaniec. Столін, Копанец (1930-39).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Столінскі замак]]''' | align="center"| [[Столін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Strešynski zamak. Стрэшынскі замак (XIX).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Стрэшынскі замак]]''' | align="center"| [[Стрэшын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Suraž, Dźvina. Сураж, Дзьвіна (1893).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Суражскі замак]]''' | align="center"| [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Sienna, Sieńnienskaje. Сенна, Сеньненскае (N. Orda, 30.07.1877).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Сенненскі замак]]''' | align="center"| [[Сянно]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Traby. Трабы (B. Tamaševič, 1898).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Трабскі замак]]''' | align="center"| [[Трабы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча старажытнага Турава пэрыяду раньняга сярэднявечча царква 4.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Тураўскі замак]]''' | align="center"| [[Тураў]] | align="center"| драўляны замак з мураванай вежай | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | | align="center"|'''[[Турэйск (Шчучынскі раён)|Турыйскі замак]]''' | align="center"| [[Турэйск (Шчучынскі раён)|Турэйск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ulski zamak. Ульскі замак (XVI).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ульскі замак]]''' | align="center"| [[Ула (аграгарадок)|Ула]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg|100px|center]] | align="center"|'''[[Хойніцкі замак]]''' | align="center"| [[Хойнікі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Chołmieč. Холмеч (1901-18).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Холмецкі замак]]''' | align="center"| [[Холмеч]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Церабуньскі замак]]''' | align="center"| [[Церабунь]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Цяцерынскі замак]]''' | align="center"| [[Цяцерын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чашніцкі замак]]''' | align="center"| [[Чашнікі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Čarnaŭčycy, Radzivił. Чарнаўчыцы, Радзівіл (1761).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чарнаўчыцкі замак]]''' | align="center"| [[Чарнаўчыцы]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Чачэрск. Эстрада.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чачэрскі замак]]''' | align="center"| [[Чачэрск]] | align="center"| драўляна-гліняны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Sklou drawing second half XVIIIc.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Шклоўскі замак]]''' | align="center"| [[Шклоў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | | align="center"|'''[[Юнішчынскі замак]]''' | align="center"| [[Юнішчы]] | align="center"| драўляна-земляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- |} == Сучасны стан == Пастановай Савета Міністраў № 17 ад 6 студзеня 2012 года была зацвержана [[дзяржаўная праграма «Замкі Беларусі»]] на 2012—2018 гады<ref>[http://news.tut.by/culture/268126.html Утверждена госпрограмма «Замки Беларуси» на 2012—2018 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114011147/http://news.tut.by/culture/268126.html |date=14 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pravda.ru/news/travel/11-01-2012/1104349-castle-0/ Белоруссия решила заманивать туристов замками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117144111/http://www.pravda.ru/news/travel/11-01-2012/1104349-castle-0/ |date=17 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. <center> {{ На карце+|Беларусь|width=780|float=center|caption=Аб’екты, уключаныя ў дзяржаўную праграму «Замкі Беларусі». [[Файл:Red pog.svg|7пкс|легенда]] Захаваліся, будуць адрэстаўраваныя; [[Файл:Blue pog.svg|7пкс|легенда]] Руіны, будуць закансерваваныя; [[Файл:Green 008000 pog.svg|7пкс|легенда]] Не захаваліся, тэрыторыю добраўпарадкуюць; [[Файл:Gold pog.svg|7пкс|легенда]] Захаваліся падмуркі пад зямлёй, якія будуць музеефікаваныя. |places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=24|lon_deg=23|lon_min=49|label=[[Камянецкая вежа|Камянец]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=51|lon_deg=24|lon_min=53|label=[[Ружанскі палац|Ружаны]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.677|lat_min=|lon_deg=23.823|lon_min=|label=[[Стары замак (Гродна)|Гродна]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.887197|lat_min=|lon_deg=25.302783|lon_min=|label=[[Лідскі замак|Ліда]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.451267|lat_min=|lon_deg=26.472894|lon_min=|label=[[Мірскі замак|Мір]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.222878|lat_min=|lon_deg=26.691736|lon_min=|label=[[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіж]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.752031|lat_min=|lon_deg=26.068817|lon_min=|label=[[Любчанскі замак|Любча]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.601458|lat_min=|lon_deg=25.827714|lon_min=|label=[[Навагрудскі замак|Навагрудак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.31037501|lat_min=|lon_deg=26.286547232222|lon_min=|label=[[Крэўскі замак|Крэва]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.505766|lat_min=|lon_deg=26.014276|lon_min=|label=[[Гальшанскі замак|Гальшаны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.113433|lat_min=|lon_deg=25.578767|lon_min=|label=[[Геранёнскі замак|Геранёны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.6|lat_min=|lon_deg=30.066667|lon_min=|label=[[Смалянскі замак|Смаляны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.518133|lat_min=|lon_deg=30.258861|lon_min=|label=[[Быхаўскі замак|Быхаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=51.811667|lat_min=|lon_deg=30.286111|lon_min=|label=[[Парк (Тэльман)|Тэльман]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.368747|lat_min=|lon_deg=25.19522|lon_min=|label=[[Жаберскі замак|Жабер]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.284722|lat_min=|lon_deg=24.071389|lon_min=|label=[[Крыўлянскі замак|Крыўляны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.643333|lat_min=|lon_deg=27.061389|lon_min=|position=left|label=[[Браслаўскі замак|Браслаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=|lon_deg=27.283333|lon_min=|label=[[Заслаўскі замак|Заслаўе]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.875556|lat_min=|lon_deg=26.938611|lon_min=|label=[[Мядзельскі замак|Мядзел]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.190685|lat_min=|lon_deg=25.89366|lon_min=|label=[[Старамышскі замак|Старая Мыш]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.854722|lat_min=|lon_deg=24.615|lon_min=|position=left|label=[[Лыскаўскі замак|Лыскава]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.33354|lat_min=|lon_deg=24.57672|lon_min=|label=[[Запрудскі замак|Запруды]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.616667|lat_min=|lon_deg=27.266667|lon_min=|label=[[Іказненскі замак|Іказнь]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.405556|lat_min=|lon_deg=30.722778|lon_min=|label=[[Суражскі замак|Сураж]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.875|lat_min=|lon_deg=28.694444|lon_min=|label=[[Лепельскі замак|Стары Лепель]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.483334|lat_min=|lon_deg=28.8|lon_min=|label=[[Полацкія замкі|Полацк, Верхні замак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.483334|lat_min=|lon_deg=28.8|lon_min=|position=left|label=[[Полацкія замкі|Полацк, Ніжні замак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.73067|lat_min=|lon_deg=28.55643|lon_min=|label=[[Кульнёўскі замак|Кульнёва]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2196|lat_min=|lon_deg=28.5147|lon_min=|label=[[Барысаўскі замак|Барысаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.313889|lat_min=|lon_deg=26.861111|lon_min=|label=[[Маладзечанскі замак|Маладзечна]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.156944|lat_min=|lon_deg=26.919444|lon_min=|label=[[Гарадоцкі замак, Мінская вобласць|Гарадок]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2|lat_min=|lon_deg=27.85|lon_min=|label=[[Лагойскі замак|Лагойск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.016667|lat_min=|lon_deg=27.55|lon_min=|label=[[Слуцкі замак|Слуцк]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.069167|lat_min=|lon_deg=27.736111|lon_min=|label=[[Тураўскі замак|Тураў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.506|lat_min=|lon_deg=30.259333|lon_min=|label=[[Гарадзішча Мілаград|Мілаград]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.891111|lat_min=|lon_deg=28.688611|lon_min=|label=[[Глускі замак|Глуск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.916667|lat_min=|lon_deg=27.55|lon_min=|label=[[Мінскае замчышча|Мінск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2|lat_min=|lon_deg=30.316667|lon_min=|label=[[Шклоўскі замак|Рыжкавічы<br/>(Шклоў)]]}} }} </center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Габрусь Т. Архітэктура // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 130—131. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4. * Дзярновіч А. Замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 643—646. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4. * ''Макараў М.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 Да пытання пра выкарыстанне тэрміну «данжон» (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407225846/http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 |date=7 красавіка 2009 }} // Гістарычны альманах. — Т. 5. — 2001. {{ref-be}} * ''[[Міхась Ткачоў|Ткачёв М. А.]]'' Замки Белоруссии. — 2-е изд. — Мн.: Полымя, 1987. — 224 с. * ''Ткачоў М. А.'' Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. / Пад пэд. П. А. Раппапорта. Iнстытут гiсторыi АН БССР. — Мн.: Навука і тэхніка, 1978. — 144 с. {{ref-be}} * ''Ткачоў М. А.'' Замкі і людзі / Пад рэд. В. Штыхава. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 184 с. * ''[[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]]'' Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў. Гісторыя будаўнічай тэхнікі. — Мн.: Лекцыя, 2001. {{ref-be}} * ''Трусов О. А.'' Памятники монументального зодчества Белоруссии XI—XVII вв. Архитектурно-типологический анализ. — Мн., 1988. * ''Трусов О. А., Чернявский И. М., Кравцевич А. К.'' Архитектурно-археологические исследования Мирского замка и городского поселка Мир Гродненской области // Советская археология, 1986. — № 4. — C. 216—235. * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. С. 312.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225183023/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL |date=25 снежня 2022 }} ISBN 978-985-11-0432-7 == Спасылкі == {{Commons|Category:Castles in Belarus}} * [http://globustut.by/type_tn_zamki.htm?s=place Замкі Беларусі] на [[Глобус Беларусі]] {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі| ]] 18ofa3ud9tz2cdujri1sg5cezw9s408 0 108044 5217222 4640297 2026-10-13T08:21:50Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217222 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Terracotta army xian.jpg|thumb|[[Тэракотавая армія]]]] '''Тэракота''' (ад {{lang-it|terra}} — зямля, гліна і ''cotta'' — абпаленая) — [[кераміка|керамічныя]] не паліваныя вырабы з каляровай [[гліна|гліны]] з сітаватым будынкам. Ужываецца ў мастацкіх, побытавых і будаўнічых мэтах. З тэракоты вырабляецца [[посуд]], вазы, скульптура, цацкі, кафлі, [[чарапіца]], абліцавальныя пліткі і архітэктурныя дэталі. Тэракота вырабляецца з адменных сартоў гліны, якая пасля абпалу набывае характэрную фактуру (ад грубазярністай да тонкай, з суцэльнай ці частковай паліроўкай) і [[колер]] (ад чорнага і чырвона-карычневага да светлага крэмавага). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кераміка]] [[Катэгорыя:Віды керамікі]] [[Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы]] 85f1v9ge6coiv4coa167yhdxl134ew0 0 109202 5217270 4807521 2026-10-13T09:05:03Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217270 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Адсорбцыя''' ({{lang-la|ad}} — на, пры; sorbeo — паглынаю) — у шырокім сэнсе, працэс змены канцэнтрацыі ў паверхні падзелу двух фаз, а ў больш вузкім і ўжывальным — гэта павышэнне канцэнтрацыі аднаго рэчыва ([[газ]], [[вадкасць]]) у паверхні іншага рэчывы (вадкасць, цвёрдае цела). == Асноўныя паняцці == Паглынутае рэчыва, якое яшчэ знаходзiцца ў аб’ёме фазы, завуць '''адсарбтыў''', паглынутае — '''адсарбат'''. У больш вузкім сэнсе пад адсорбцыяй часта разумеюць паглынанне прымешкаў з газу або вадкасці цвёрдым рэчывам (у выпадку газу і вадкасці) або вадкасцю (у выпадку газу) — [[адсарбент]]ам. Пры гэтым, як і ў агульным выпадку адсорбцыі, адбываецца канцэнтраванне прымешку на мяжы падзелу адсарбент-вадкасць або адсарбент-газ. Працэс, зваротны адсорбцыі, гэта значыць перанос рэчыва з паверхні падзелу фаз ў аб’ём фазы, заваецца '''дэсорбцыяй'''. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Адсо́рбцыя||138}} * {{крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|7|Адсорбцыя}} * {{ВСЭ3|Адсо́рбция|1|239—240|аўтар=Шимулис В. И.}} {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фізічная хімія]] [[Катэгорыя:Фізіка паверхні]] [[Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы]] [[Катэгорыя:Статыстычная фізіка]] hzjucqwctqlkf7urwxvzi0ulsujn8hi 10 111635 5216949 3938218 2026-10-12T13:26:28Z Culamar 102133 5216949 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 1926—1950 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Жан Батыст Перэн|Перэн]] (1926) * [[Артур Комптан|Комптан]] / [[Чарлз Томсан Рыз Вільсан|Вільсан]] (1927) * [[Оўэн Уіланс Рычардсан|Рычардсан]] (1928) * [[Луі дэ Бройль|дэ&nbsp;Бройль]] (1929) * [[Чандрасекхара Венката Раман|Раман]] (1930) * [[Вернер Карл Гайзенберг|Гайзенберг]] (1932) * [[Эрвін Шродзінгер|Шродзінгер]] / [[Поль Дзірак|Дзірак]] (1933) * [[Джэймс Чэдвік|Чэдвік]] (1935) * [[Віктар Франц Гес|Гес]] / [[Карл Дэйвід Андэрсан|Андэрсан]] (1936) * [[Клінтан Джозеф Дэвісан|Дэвісан]] / [[Джордж Паджэт Томсан|Томсан]] (1937) * [[Энрыка Фермі|Фермі]] (1938) * [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Лоўрэнс]] (1939) * [[Ота Штэрн|Штэрн]] (1943) * [[Ісідар Айзек Рабі|Рабі]] (1944) * [[Вольфганг Паўлі|Паўлі]] (1945) * [[Персі Уільямс Брыджмен|Брыджмен]] (1946) * [[Эдуард Віктар Эплтан|Эплтан]] (1947) * [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет|Блэкет]] (1948) * [[Хідэкі Юкава|Юкава]] (1949) * [[Сесіл Фрэнк Паўэл|Паўэл]] (1950) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * '''(1926—1950)''' * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|(2026—2050)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 1926—1950]] </noinclude> 2qv7jtxbke9ijy9uh01bi0jf6e8mmk8 0 112175 5217203 4743992 2026-10-13T08:02:38Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Памерлі ў 734 годзе]]; +[[Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі VIII стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217203 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Більгэ-хан Багю | арыгінальнае імя =[[Выява:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[Выява:Old Turkic letter A.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter G2.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter L1.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter I.svg|10px]][[Выява:Old Turkic letter B2.svg|10px]] | тытул =[[Каган (тытул)|каган]] усходніх цюрак | парадак =4 | пад імем =Більгэ-хан | перыядпачатак =[[716]] | перыядканец =[[734]] | папярэднік =[[Багю каган]] | пераемнік =[[Ёлыг-тэгін Іжань-хан]] | нацыянальнасць =[[Цюркі|Цюрак]] | веравызнанне =[[Тэнгры]]янец | пахаваны =735,27-ы дзень 5-га месяца | імя пры нараджэнні =Багю | дата смерці =[[734]], 26-ы дзень 9-га месяца цюркскага календара | месца смерці =атручаны ў стаўцы }} '''Більгэ-хан''' ({{Кітайская||毗伽可汗|pijiakehan|Піцзякэхань}}; пам.[[734]]) — каган Усходне-цюркскага каганата з [[716]] па [[734]] год. Стаўленік Кюль-тэгіна. Пад кіраваннем Більгэ-хана, Кюль-тэгіна і Таньюкука каганат квітнеў і цюркі змаглі ўсталяваць доўгачаканы мір з Танскай імперыяй. == Прыход да ўлады == Мяркуючы па [[эпітафія]]х, нарадзіўся ў [[683]] годзе. Більгэ-хан быў старэйшым сынам Эльтэрыш кагана, яго брат Кюль-тэгін быў найвялікшым героем каганата, які выйграў мноства бітваў і кантраляваў свайго старэйшага брата. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цюркскі каганат]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Усходняга Цюркскага каганата]] [[Катэгорыя:Ашына]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 734 годзе]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі VIII стагоддзя]] oa0p84m2bjcojz6oqu78ce98rcqdwa1 0 116099 5217037 4558291 2026-10-12T19:15:01Z M.L.Bot 261 стыль, ачыстка карткі 5217037 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Стэфан Курч''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі]] [[войскі]] (з 1650) і [[падкаморы]] (з 1665), [[Кашталяны берасцейскія|берасцейскі кашталян]] (1668—1672) і [[Ваяводы берасцейскія|ваявода]] (1672—1702). Маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1677 годзе. Належаў да групоўкі [[Сапегі|Сапегаў]]. Валодаў маёнткамі [[Плужыны|Плужаны]] і [[Валеўка]] (збудаваў там дамініканскі кляштар і ўніяцкую царкву) у [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]]. == Сям’я == Сын [[Станіслаў Курч|Станіслава]] і Дароты [[Род Пуцятаў|Пуцяты]], унук [[Ваяводы дорпацкія|дорпацкага ваяводы]] [[Марцін Курч|Марціна Курча]]. Жанаты з Янай Петранелай [[Сапегі|Сапегай]], дачкой [[Кашталяны віленскія|віленскага кашталяна]] [[Мікалай Сапега (сын Мікалая)|Мікалая Сапегі]]. Пакінуў дзяцей [[Ян Курч|Яна]], [[Францішак Курч|Францішка]], Тэадору і Соф’ю. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=171|артыкул=Курчы|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{DEFAULTSORT:Курч Стэфан}} [[Катэгорыя:Курчы (род)|Стэфан]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падкаморыя лідскія]] [[Катэгорыя:Войскія лідскія]] godh5whk7h4cc00frapj1txabzmgd9c 5217038 5217037 2026-10-12T19:15:56Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5217038 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Стэфан Курч''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі]] [[войскі]] (з 1650) і [[падкаморы]] (з 1665), [[Кашталяны берасцейскія|берасцейскі кашталян]] (1668—1672) і [[Ваяводы берасцейскія|ваявода]] (1672—1702). Маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1677 годзе. Належаў да групоўкі [[Сапегі|Сапегаў]]. Валодаў маёнткамі [[Плужыны|Плужаны]] і [[Валеўка]] (збудаваў там дамініканскі кляштар і ўніяцкую царкву) у [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]]. == Сям’я == Сын [[Станіслаў Курч|Станіслава]] і Дароты [[Род Пуцятаў|Пуцяты]], унук [[Ваяводы дорпацкія|дорпацкага ваяводы]] [[Марцін Курч|Марціна Курча]]. Жанаты з Янай Петранелай [[Сапегі|Сапегай]], дачкой [[Кашталяны віленскія|віленскага кашталяна]] [[Мікалай Сапега (сын Мікалая)|Мікалая Сапегі]]. Пакінуў дзяцей [[Ян Курч|Яна]], [[Францішак Курч|Францішка]], Тэадору і Соф’ю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=171|артыкул=Курчы|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{DEFAULTSORT:Курч Стэфан}} [[Катэгорыя:Курчы (род)|Стэфан]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падкаморыя лідскія]] [[Катэгорыя:Войскія лідскія]] 1efbkmfointoowqkuwet14nb3xnfl58 0 118253 5217036 5211585 2026-10-12T19:08:29Z Змітрок Бядуля 175208 Пашырэнне: перадумовы, ход падзей 10—12 кастрычніка, ахвяры, расследаванне, прысуды, лёс Гапановіча, памяць (крыніцы: «Беларуская ніва» 2010, «Рэспубліка» 2015, «Наша Ніва» 2025); картка; блог operkor замест АК прыбраны 5217036 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Масавыя хваляванні ў Слуцку | дата = 10—12 кастрычніка 1967 года | месца = [[Слуцк]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | прычыны = недавер да суда над загадчыкам аддзела культуры гарвыканкама Генадзем Гапановічам | метады = блакада будынка суда, спроба самасуду, падпал | вынік = будынак суда спалены, удзельнікаў хваляванняў асудзілі | загінулыя = 3 | параненыя = 42 вайскоўцы | арыштаваныя = каля 70 | тып_карты = Беларусь | шырата = 53.0267 | даўгата = 27.5597 | метка_карты = Слуцк }} '''Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года''' (таксама сустракаецца назва '''«другое слуцкае паўстанне»'''<ref name="spadchyna"/>) — стыхійныя выступленні жыхароў [[Слуцк]]а падчас суда над загадчыкам аддзела культуры Слуцкага гарвыканкама Генадзем Гапановічам, якога абвінавачвалі ў смерці рабочага. Натоўп патрабаваў выдаць падсуднага для самасуду, прарваў ачапленне [[Унутраныя войскі МУС СССР|ўнутраных войскаў]] і падпаліў драўляны будынак суда; загінулі суддзя Галіна Аляксеева і супрацоўнікі міліцыі<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Хваляванні ў Слуцку, як адзначае гісторык [[Захар Шыбека]], былі стыхійным праяўленнем незадаволенасці камуністычнай уладай<ref name="spadchyna"/>. Газета «Беларуская ніва» звязвае іх з тым, што напярэдадні 50-годдзя [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] случчакі ўбачылі ў справе Гапановіча супярэчнасць паміж словамі і справамі ўлады<ref name="бн"/>. == Перадумовы == 9 красавіка 1967 года ў фантане гарадскога парку знайшлі цела муляра рамонтна-будаўнічага ўпраўлення № 4 Аляксандра Нікалаеўскага<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Па падазрэнні ў яго збіцці арыштавалі 28-гадовага члена [[КПСС]], дэпутата гарсавета, загадчыка аддзела культуры гарвыканкама Генадзя Гапановіча і яго 25-гадовага сваяка Леаніда Сыцько. Нецвярозы Нікалаеўскі апынуўся ў пад’ездзе дома Гапановіча; гаспадар і яго сваяк, выганяючы яго, збілі і спусцілі з лесвіцы<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Паводле «Беларускай нівы», смяротным стаў удар у жывот, ад якога ў Нікалаеўскага, што лячыўся ад язвы страўніка, адкрылася язва; паводле «[[Наша Ніва|Нашай Нівы]]», прычынай смерці быў пералом шыйнага аддзела хрыбетніка<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Сакратар Слуцкага райкама партыі Уладзімір Лесун успамінаў, што следства так і не дало адназначнага адказу, хто забіў Нікалаеўскага<ref name="lesun"/>. Справа абрасла чуткамі. Казалі, што незадоўга да таго пры нявысветленых абставінах у [[Мінск]]у загінуў старэйшы брат Нікалаеўскага, а бацька Гапановіча нібыта служыў у паліцыі ў гады вайны, тады як бацька Нікалаеўскага быў партызанам; «Беларуская ніва» называе гэтую версію міфам<ref name="бн"/>. Гапановічу і Сыцько прад’явілі абвінавачанне паводле артыкула «Хуліганства», за якое пагражала да 8 гадоў калоніі, а ў горадзе патрабавалі смяротнага пакарання<ref name="бн"/>. Мінскі абласны суд накіраваў справу ў Слуцкі народны суд, што ў горадзе ўспрынялі як спробу выратаваць падсуднага<ref name="lesun"/>; просьбу маці загінулага разглядаць справу ў абласным судзе адхілілі<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. == Суд 10—11 кастрычніка == Суд пачаўся 10 кастрычніка 1967 года, справу разглядаў суддзя Аляксандр Крыскевіч. Зала магла змясціць 65—70 чалавек, і Крыскевіч двойчы прасіў першага сакратара райкама партыі Анатоля Зелянкевіча перанесці пасяджэнні ў клуб або хаця б арганізаваць трансляцыю праз дынамікі, але атрымаў адмову<ref name="бн"/>. Да поўдня 11 кастрычніка ля суда сабралася больш за 1,5 тыс. чалавек. Звесткі з залы перадаваліся ў натоўпе ў скажоным выглядзе; жонку Гапановіча, выкліканую сведкай, у суд не прапусцілі. Гучалі выкрыкі «Камуніст — забойца!» і «Выдайце нам душагуба!»<ref name="бн"/> == Хваляванні 12 кастрычніка == 12 кастрычніка Гапановіча прывезлі ў суд на машыне хуткай дапамогі, бо адзіны ў раёне аўтазак адвозіў у Мінск зняволенага, які ўскрыў сабе вены. Гапановіч быў у касцюме і гальштуку, каб яго лягчэй пазналі непаўналетнія сведкі, але натоўп убачыў у гэтым ільготы для чыноўніка<ref name="бн"/>. Да абеду ля суда сабралася каля 3 тыс. чалавек<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Паводле ўспамінаў Лесуна, каля 13 гадзін ён разам з пракурорам Піліпам Сяўруком і намеснікам начальніка РАУС Аляксандрам Ягоравым прыходзіў у суд; старшая суддзя Галіна Аляксеева адмовілася пакінуць будынак, бо адказвала за матэрыяльныя каштоўнасці і архіў. Абяцанне перанесці наступнае пасяджэнне ў большае памяшканне Зелянкевіч не падтрымаў. Пасяджэнне скончылі датэрмінова, і суддзя Крыскевіч і двое судмедэкспертаў з Мінска паспелі выйсці з будынка<ref name="lesun"/>. Натоўп разабраў платы на штыкеціны і брукаванку на камяні, спыняў грузавікі з бульбай і буракамі і закідваў імі вокны суда<ref name="бн"/>. З Мінска па трывозе накіравалі атрад унутраных войскаў колькасцю 350 чалавек<ref name="бн"/>, які прыбыў каля 18 гадзін<ref name="lesun"/>. Пасля 18 гадзін, калі скончыўся працоўны дзень, людзей ля суда стала яшчэ больш<ref name="lesun"/>. Для разгону натоўпу ўпершыню ў пасляваеннай гісторыі БССР ужылі слёзатачывы газ «Чаромха» (паводле Лесуна, каля 21 гадзіны)<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Пад прыкрыццём газавага воблака падсудных вывелі з будынка, і вадзіцель аўтазака Аляксей Сіменчанка, выламаўшы прасла плота, вывез іх у Мінск; машыну закідалі камянямі, а самога вадзіцеля паранілі<ref name="бн"/>. Калі газ рассеяўся, натоўп прарваў ачапленне бяззбройных вайскоўцаў: 7 з іх атрымалі цяжкія цялесныя пашкоджанні, 35 — лёгкія<ref name="бн"/><ref name="sb"/>; паводле сайта Слуцкага РАУС, пацярпелі каля 80 вайскоўцаў<ref name="rauc"/>. Двойчы судзімы рабочы ДСР-9 Мікалай Грынюк нацадзіў з бака аўтамабіля бутэльку бензіну і перадаў яе 17-гадоваму падлетку, які праз акно падпаліў будынак; рабочы РСУ-4 Іван Папоў кінуў на драўляную сцяну яшчэ дзве бутэлькі з бензінам<ref name="бн"/>. Пажарныя машыны натоўп да будынка не прапусціў<ref name="nn2025"/><ref name="lesun"/>. Унутры заставаліся суддзя Аляксеева і трое міліцыянераў. Двое выскачылі з акна другога паверха. Начальніка КПЗ старшага лейтэнанта Станіслава Татура натоўп прыняў за Гапановіча і жорстка збіў; ён памёр у бальніцы<ref name="nn2025"/><ref name="lesun"/> (паводле «Беларускай нівы», яго выкінулі з акна другога паверха, і ён памёр па дарозе ў бальніцу<ref name="бн"/>). Галіна Аляксеева не змагла выбрацца і згарэла<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Пазней у бальніцы памёр намеснік начальніка РАУС Аляксандр Ягораў, які трапіў туды з сардэчным прыступам<ref name="lesun"/>. Калі загарэўся другі паверх, большасць натоўпу разышлася<ref name="lesun"/>. == Расследаванне і пакаранні == У ноч на 13 кастрычніка ў Слуцк прыехаў першы сакратар Мінскага абкама КПБ [[Іван Яўцеевіч Палякоў]]; падзеі разглядалі ў ЦК КПБ, на бюро абкама і райкама партыі<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Расследаванне вяла следчая група [[КДБ]] СССР з Масквы; апазнаць удзельнікаў дапамаглі здымкі фатографа-аматара Мікалая Трафімовіча<ref name="lesun"/>. Паводле Захара Шыбекі, арыштавалі 70 чалавек<ref name="spadchyna"/>; «Беларуская ніва» і «Наша Ніва» пішуць, што пакаралі больш за 70 чалавек, у тым ліку тых, хто збіраў подпісы пад петыцыяй у ЦК КПСС<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Справу ўдзельнікаў падпалу разглядаў [[Вярхоўны Суд БССР]]<ref name="lesun"/>. Мікалая Грынюка і Івана Папова прысудзілі да расстрэлу; двое атрымалі па 15 гадоў, пяцёра — па 10, адзін — 9, трое — па 7 гадоў пазбаўлення волі<ref name="бн"/>{{Заўвага|Паводле Уладзіміра Лесуна, 17 чалавек атрымалі ад 6 да 15 гадоў<ref name="lesun"/>, паводле «Нашай Нівы» — асудзілі 16 чалавек на тэрміны ад 5 да 15 гадоў<ref name="nn2025"/>, паводле Захара Шыбекі — ад 7 да 15 гадоў<ref name="spadchyna"/>.}}. Першы сакратар райкама Анатоль Зелянкевіч, сакратар па ідэалогіі Павел Савасцюк і старшыня гарвыканкама Васіль Рубцоў атрымалі партыйныя спагнанні і былі вызвалены ад пасад; начальніка РАУС Льва Вайтэнкова і пракурора раёна Піліпа Сяўрука знялі з працы і выключылі з КПСС<ref name="lesun"/>. == Лёс Гапановіча == Гапановіча і Сыцько судзілі ў Мінску<ref name="nn2025"/>. Паводле «Беларускай нівы» і Лесуна, Гапановіч атрымаў 8 гадоў пазбаўлення волі, адбываў тэрмін у [[Орша|Оршы]], потым на вольным пасяленні; пасля вызвалення жыў у [[Баранавічы|Баранавічах]] і памёр у 2006 годзе<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Паводле «Нашай Нівы», у снежні 1967 года абодвух прызналі вінаватымі ў наўмысным нанясенні цяжкіх цялесных пашкоджанняў і злосным хуліганстве і прысудзілі па 10 гадоў калоніі; Гапановіч адбыў тры з паловай гады, пасля працаваў на будоўлях у расійскім Дзяржынску, а потым жыў у Баранавічах і да канца жыцця лічыў сябе невінаватым<ref name="nn2025"/>. == Памяць == Галіну Аляксееву пахавалі на Маскоўскіх могілках у Мінску. Паводле яе дачкі Таццяны, на месцы згарэлага суда пазней пабудавалі жылы дом, і ніякай шыльды пра трагедыю там няма<ref name="nn2025"/>. == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="spadchyna">{{Артыкул|аўтар=[[Захар Шыбека]].|загаловак=Нарыс гісторыі Беларусі. 1795—2000|спасылка=|выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=|год=2001|нумар=5—6|старонкі=13|issn=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> <ref name="бн">{{cite web|author=Василий Гедройц|datepublished=18 сентября 2010 года|url=http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|title=Судья сгорела заживо|publisher=Белорусская нива|lang=ru|accessdate=17 чэрвеня 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|archivedate=4 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="sb">''Марина Кунявская.'' [http://sb.by/post/107886/ Гриф «секретно» не снят] // Советская Белоруссия, 9.11.2010. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120609105458/http://www.sb.by/post/107886/|date=9 чэрвеня 2012}}</ref> <ref name="rauc">[http://www.uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/ Афіцыйны сайт Слуцкага РАЎС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804164558/http://uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/|date=4 жніўня 2011}}</ref> <ref name="nn2025">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380959|title=Дачка суддзі, якая жыўцом згарэла ў судзе ў Слуцку ў 1967-м, расказала, як склалася жыццё іх сям’і пасля гучнай трагедыі|website=Наша Ніва|date=2025-11-15|archive-url=https://archive.today/20251206163556/https://nashaniva.com/380959|archive-date=2025-12-06|access-date=2025-12-06}}</ref> <ref name="lesun">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/sud-i-samosud-24102015.html |title=Суд и самосуд |author=Леонид Юнчик |website=Рэспубліка |date=2015-10-23 |accessdate=2026-10-12 |lang=ru}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://old.nv-online.info/index.php?c=ar&i=6835 Згарэў у Слуцку суд народны…]{{Недаступная спасылка}} // [[Народная воля]], 22.11.2007, № 185—186. * ''Сяргей Жукаў.'' [http://bdg.press.net.by/dsp/2002/10/2002_10_03.9/9_16_1.shtml 35 лет назад в Слуцке сожгли суд] // [[БДГ]] {{ref-ru}} * ''[[Андрэй Махоўскі]].'' [https://web.archive.org/web/20020901021413/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/M/Mahovsky/sluck.html Привет жителям города-героя Слуцка] {{ref-ru}} * [http://www.ont.by/projects/projects/doc/arhiv/0032436/ Слуцкий приговор]{{Недаступная спасылка}} на [[АНТ]] * ''Васіль Гедройц.'' [http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091 Судья сгорела заживо] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|date=4 снежня 2012}} // [[Беларуская Ніва]] {{ref-ru}} * ''Уладзімір Бычэня.'' [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=18076 Слуцкая трагедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627013150/http://ng.by/ru/issues?art_id=18076|date=27 чэрвеня 2012}} // [[Народная газета]] {{ref-ru}} * ''Елена Анкудо, Василий Матох.'' [http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/ Бунт в БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151030043206/http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/|date=30 кастрычніка 2015}} // Сайт «Историческая правда» (по материалам сайта belgazeta.by) {{ref-ru}} {{^}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1967 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:Масавыя беспарадкі]] knfr4pgjh8ylwcw1mgti0vk82mhe5up 5217373 5217036 2026-10-13T11:15:44Z Змітрок Бядуля 175208 Спасылка на «Наша Ніва (1991)» замест старонкі неадназначнасці 5217373 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Масавыя хваляванні ў Слуцку | дата = 10—12 кастрычніка 1967 года | месца = [[Слуцк]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | прычыны = недавер да суда над загадчыкам аддзела культуры гарвыканкама Генадзем Гапановічам | метады = блакада будынка суда, спроба самасуду, падпал | вынік = будынак суда спалены, удзельнікаў хваляванняў асудзілі | загінулыя = 3 | параненыя = 42 вайскоўцы | арыштаваныя = каля 70 | тып_карты = Беларусь | шырата = 53.0267 | даўгата = 27.5597 | метка_карты = Слуцк }} '''Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года''' (таксама сустракаецца назва '''«другое слуцкае паўстанне»'''<ref name="spadchyna"/>) — стыхійныя выступленні жыхароў [[Слуцк]]а падчас суда над загадчыкам аддзела культуры Слуцкага гарвыканкама Генадзем Гапановічам, якога абвінавачвалі ў смерці рабочага. Натоўп патрабаваў выдаць падсуднага для самасуду, прарваў ачапленне [[Унутраныя войскі МУС СССР|ўнутраных войскаў]] і падпаліў драўляны будынак суда; загінулі суддзя Галіна Аляксеева і супрацоўнікі міліцыі<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Хваляванні ў Слуцку, як адзначае гісторык [[Захар Шыбека]], былі стыхійным праяўленнем незадаволенасці камуністычнай уладай<ref name="spadchyna"/>. Газета «Беларуская ніва» звязвае іх з тым, што напярэдадні 50-годдзя [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] случчакі ўбачылі ў справе Гапановіча супярэчнасць паміж словамі і справамі ўлады<ref name="бн"/>. == Перадумовы == 9 красавіка 1967 года ў фантане гарадскога парку знайшлі цела муляра рамонтна-будаўнічага ўпраўлення № 4 Аляксандра Нікалаеўскага<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Па падазрэнні ў яго збіцці арыштавалі 28-гадовага члена [[КПСС]], дэпутата гарсавета, загадчыка аддзела культуры гарвыканкама Генадзя Гапановіча і яго 25-гадовага сваяка Леаніда Сыцько. Нецвярозы Нікалаеўскі апынуўся ў пад’ездзе дома Гапановіча; гаспадар і яго сваяк, выганяючы яго, збілі і спусцілі з лесвіцы<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Паводле «Беларускай нівы», смяротным стаў удар у жывот, ад якога ў Нікалаеўскага, што лячыўся ад язвы страўніка, адкрылася язва; паводле «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]», прычынай смерці быў пералом шыйнага аддзела хрыбетніка<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Сакратар Слуцкага райкама партыі Уладзімір Лесун успамінаў, што следства так і не дало адназначнага адказу, хто забіў Нікалаеўскага<ref name="lesun"/>. Справа абрасла чуткамі. Казалі, што незадоўга да таго пры нявысветленых абставінах у [[Мінск]]у загінуў старэйшы брат Нікалаеўскага, а бацька Гапановіча нібыта служыў у паліцыі ў гады вайны, тады як бацька Нікалаеўскага быў партызанам; «Беларуская ніва» называе гэтую версію міфам<ref name="бн"/>. Гапановічу і Сыцько прад’явілі абвінавачанне паводле артыкула «Хуліганства», за якое пагражала да 8 гадоў калоніі, а ў горадзе патрабавалі смяротнага пакарання<ref name="бн"/>. Мінскі абласны суд накіраваў справу ў Слуцкі народны суд, што ў горадзе ўспрынялі як спробу выратаваць падсуднага<ref name="lesun"/>; просьбу маці загінулага разглядаць справу ў абласным судзе адхілілі<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. == Суд 10—11 кастрычніка == Суд пачаўся 10 кастрычніка 1967 года, справу разглядаў суддзя Аляксандр Крыскевіч. Зала магла змясціць 65—70 чалавек, і Крыскевіч двойчы прасіў першага сакратара райкама партыі Анатоля Зелянкевіча перанесці пасяджэнні ў клуб або хаця б арганізаваць трансляцыю праз дынамікі, але атрымаў адмову<ref name="бн"/>. Да поўдня 11 кастрычніка ля суда сабралася больш за 1,5 тыс. чалавек. Звесткі з залы перадаваліся ў натоўпе ў скажоным выглядзе; жонку Гапановіча, выкліканую сведкай, у суд не прапусцілі. Гучалі выкрыкі «Камуніст — забойца!» і «Выдайце нам душагуба!»<ref name="бн"/> == Хваляванні 12 кастрычніка == 12 кастрычніка Гапановіча прывезлі ў суд на машыне хуткай дапамогі, бо адзіны ў раёне аўтазак адвозіў у Мінск зняволенага, які ўскрыў сабе вены. Гапановіч быў у касцюме і гальштуку, каб яго лягчэй пазналі непаўналетнія сведкі, але натоўп убачыў у гэтым ільготы для чыноўніка<ref name="бн"/>. Да абеду ля суда сабралася каля 3 тыс. чалавек<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Паводле ўспамінаў Лесуна, каля 13 гадзін ён разам з пракурорам Піліпам Сяўруком і намеснікам начальніка РАУС Аляксандрам Ягоравым прыходзіў у суд; старшая суддзя Галіна Аляксеева адмовілася пакінуць будынак, бо адказвала за матэрыяльныя каштоўнасці і архіў. Абяцанне перанесці наступнае пасяджэнне ў большае памяшканне Зелянкевіч не падтрымаў. Пасяджэнне скончылі датэрмінова, і суддзя Крыскевіч і двое судмедэкспертаў з Мінска паспелі выйсці з будынка<ref name="lesun"/>. Натоўп разабраў платы на штыкеціны і брукаванку на камяні, спыняў грузавікі з бульбай і буракамі і закідваў імі вокны суда<ref name="бн"/>. З Мінска па трывозе накіравалі атрад унутраных войскаў колькасцю 350 чалавек<ref name="бн"/>, які прыбыў каля 18 гадзін<ref name="lesun"/>. Пасля 18 гадзін, калі скончыўся працоўны дзень, людзей ля суда стала яшчэ больш<ref name="lesun"/>. Для разгону натоўпу ўпершыню ў пасляваеннай гісторыі БССР ужылі слёзатачывы газ «Чаромха» (паводле Лесуна, каля 21 гадзіны)<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Пад прыкрыццём газавага воблака падсудных вывелі з будынка, і вадзіцель аўтазака Аляксей Сіменчанка, выламаўшы прасла плота, вывез іх у Мінск; машыну закідалі камянямі, а самога вадзіцеля паранілі<ref name="бн"/>. Калі газ рассеяўся, натоўп прарваў ачапленне бяззбройных вайскоўцаў: 7 з іх атрымалі цяжкія цялесныя пашкоджанні, 35 — лёгкія<ref name="бн"/><ref name="sb"/>; паводле сайта Слуцкага РАУС, пацярпелі каля 80 вайскоўцаў<ref name="rauc"/>. Двойчы судзімы рабочы ДСР-9 Мікалай Грынюк нацадзіў з бака аўтамабіля бутэльку бензіну і перадаў яе 17-гадоваму падлетку, які праз акно падпаліў будынак; рабочы РСУ-4 Іван Папоў кінуў на драўляную сцяну яшчэ дзве бутэлькі з бензінам<ref name="бн"/>. Пажарныя машыны натоўп да будынка не прапусціў<ref name="nn2025"/><ref name="lesun"/>. Унутры заставаліся суддзя Аляксеева і трое міліцыянераў. Двое выскачылі з акна другога паверха. Начальніка КПЗ старшага лейтэнанта Станіслава Татура натоўп прыняў за Гапановіча і жорстка збіў; ён памёр у бальніцы<ref name="nn2025"/><ref name="lesun"/> (паводле «Беларускай нівы», яго выкінулі з акна другога паверха, і ён памёр па дарозе ў бальніцу<ref name="бн"/>). Галіна Аляксеева не змагла выбрацца і згарэла<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Пазней у бальніцы памёр намеснік начальніка РАУС Аляксандр Ягораў, які трапіў туды з сардэчным прыступам<ref name="lesun"/>. Калі загарэўся другі паверх, большасць натоўпу разышлася<ref name="lesun"/>. == Расследаванне і пакаранні == У ноч на 13 кастрычніка ў Слуцк прыехаў першы сакратар Мінскага абкама КПБ [[Іван Яўцеевіч Палякоў]]; падзеі разглядалі ў ЦК КПБ, на бюро абкама і райкама партыі<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Расследаванне вяла следчая група [[КДБ]] СССР з Масквы; апазнаць удзельнікаў дапамаглі здымкі фатографа-аматара Мікалая Трафімовіча<ref name="lesun"/>. Паводле Захара Шыбекі, арыштавалі 70 чалавек<ref name="spadchyna"/>; «Беларуская ніва» і «Наша Ніва» пішуць, што пакаралі больш за 70 чалавек, у тым ліку тых, хто збіраў подпісы пад петыцыяй у ЦК КПСС<ref name="бн"/><ref name="nn2025"/>. Справу ўдзельнікаў падпалу разглядаў [[Вярхоўны Суд БССР]]<ref name="lesun"/>. Мікалая Грынюка і Івана Папова прысудзілі да расстрэлу; двое атрымалі па 15 гадоў, пяцёра — па 10, адзін — 9, трое — па 7 гадоў пазбаўлення волі<ref name="бн"/>{{Заўвага|Паводле Уладзіміра Лесуна, 17 чалавек атрымалі ад 6 да 15 гадоў<ref name="lesun"/>, паводле «Нашай Нівы» — асудзілі 16 чалавек на тэрміны ад 5 да 15 гадоў<ref name="nn2025"/>, паводле Захара Шыбекі — ад 7 да 15 гадоў<ref name="spadchyna"/>.}}. Першы сакратар райкама Анатоль Зелянкевіч, сакратар па ідэалогіі Павел Савасцюк і старшыня гарвыканкама Васіль Рубцоў атрымалі партыйныя спагнанні і былі вызвалены ад пасад; начальніка РАУС Льва Вайтэнкова і пракурора раёна Піліпа Сяўрука знялі з працы і выключылі з КПСС<ref name="lesun"/>. == Лёс Гапановіча == Гапановіча і Сыцько судзілі ў Мінску<ref name="nn2025"/>. Паводле «Беларускай нівы» і Лесуна, Гапановіч атрымаў 8 гадоў пазбаўлення волі, адбываў тэрмін у [[Орша|Оршы]], потым на вольным пасяленні; пасля вызвалення жыў у [[Баранавічы|Баранавічах]] і памёр у 2006 годзе<ref name="бн"/><ref name="lesun"/>. Паводле «Нашай Нівы», у снежні 1967 года абодвух прызналі вінаватымі ў наўмысным нанясенні цяжкіх цялесных пашкоджанняў і злосным хуліганстве і прысудзілі па 10 гадоў калоніі; Гапановіч адбыў тры з паловай гады, пасля працаваў на будоўлях у расійскім Дзяржынску, а потым жыў у Баранавічах і да канца жыцця лічыў сябе невінаватым<ref name="nn2025"/>. == Памяць == Галіну Аляксееву пахавалі на Маскоўскіх могілках у Мінску. Паводле яе дачкі Таццяны, на месцы згарэлага суда пазней пабудавалі жылы дом, і ніякай шыльды пра трагедыю там няма<ref name="nn2025"/>. == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="spadchyna">{{Артыкул|аўтар=[[Захар Шыбека]].|загаловак=Нарыс гісторыі Беларусі. 1795—2000|спасылка=|выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=|год=2001|нумар=5—6|старонкі=13|issn=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> <ref name="бн">{{cite web|author=Василий Гедройц|datepublished=18 сентября 2010 года|url=http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|title=Судья сгорела заживо|publisher=Белорусская нива|lang=ru|accessdate=17 чэрвеня 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|archivedate=4 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="sb">''Марина Кунявская.'' [http://sb.by/post/107886/ Гриф «секретно» не снят] // Советская Белоруссия, 9.11.2010. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120609105458/http://www.sb.by/post/107886/|date=9 чэрвеня 2012}}</ref> <ref name="rauc">[http://www.uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/ Афіцыйны сайт Слуцкага РАЎС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804164558/http://uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/|date=4 жніўня 2011}}</ref> <ref name="nn2025">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380959|title=Дачка суддзі, якая жыўцом згарэла ў судзе ў Слуцку ў 1967-м, расказала, як склалася жыццё іх сям’і пасля гучнай трагедыі|website=Наша Ніва|date=2025-11-15|archive-url=https://archive.today/20251206163556/https://nashaniva.com/380959|archive-date=2025-12-06|access-date=2025-12-06}}</ref> <ref name="lesun">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/sud-i-samosud-24102015.html |title=Суд и самосуд |author=Леонид Юнчик |website=Рэспубліка |date=2015-10-23 |accessdate=2026-10-12 |lang=ru}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://old.nv-online.info/index.php?c=ar&i=6835 Згарэў у Слуцку суд народны…]{{Недаступная спасылка}} // [[Народная воля]], 22.11.2007, № 185—186. * ''Сяргей Жукаў.'' [http://bdg.press.net.by/dsp/2002/10/2002_10_03.9/9_16_1.shtml 35 лет назад в Слуцке сожгли суд] // [[БДГ]] {{ref-ru}} * ''[[Андрэй Махоўскі]].'' [https://web.archive.org/web/20020901021413/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/M/Mahovsky/sluck.html Привет жителям города-героя Слуцка] {{ref-ru}} * [http://www.ont.by/projects/projects/doc/arhiv/0032436/ Слуцкий приговор]{{Недаступная спасылка}} на [[АНТ]] * ''Васіль Гедройц.'' [http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091 Судья сгорела заживо] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|date=4 снежня 2012}} // [[Беларуская Ніва]] {{ref-ru}} * ''Уладзімір Бычэня.'' [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=18076 Слуцкая трагедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627013150/http://ng.by/ru/issues?art_id=18076|date=27 чэрвеня 2012}} // [[Народная газета]] {{ref-ru}} * ''Елена Анкудо, Василий Матох.'' [http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/ Бунт в БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151030043206/http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/|date=30 кастрычніка 2015}} // Сайт «Историческая правда» (по материалам сайта belgazeta.by) {{ref-ru}} {{^}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1967 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:Масавыя беспарадкі]] abuz8bfb4twxhn1fl107ra5f6ypebl1 0 120543 5216971 5216390 2026-10-12T14:46:12Z K.shytal 58227 /* Насельніцтва */ ілюстрацыя 5216971 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лужкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = 1514 |ранейшыя назвы = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі }} '''Лужкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lužki}}, {{lang-ru|Лужки}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Мнюта (рака)|Мнюце]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. За 32 км на ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]], за 198 км ад [[Віцебск]]а, за 29 км ад чыгуначнай станцыі [[Падсвілле]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === [[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|злева|міні|274x274пкс|[[Іван Сямёнавіч Сапега]].]] Упершыню згаданы як ''маёнтак Лужкі'' пад 1514 годам калі [[пісар вялікі літоўскі]] [[Іван Сямёнавіч Сапега]] набыў яго ад [[Путны баярын|путных людзей]] замка полацкага<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/596803cb-2a04-4d1a-a757-0c3f9d756eb5|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Szkoły walerianowskie x. x. pijarów łużeckich|год=1937|месца=Wilno|старонкі=I-ІІІ|старонак=180}}</ref>. Лужкі належалі [[Сапегі|Сапегам]] да першай паловы XVIII стагоддзя. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў Лужкі ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У 1666 годзе Лужкі названыя [[Мястэчка|мястэчкам]], а іх жыхары - [[Мяшчане|мяшчанамі]]. У тым жа годзе згадваецца існаванне ў Лужках [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]] царквы. Паводле візітацыі 1703 года, царква была драўляная, "добра накрытая і агароджаная", мела тытул у гонар [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]]<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1B5nRPLBN6YGGM-4_UGQy9xplM9Elnh77/view|аўтар=Шыталь, Кастусь|загаловак=Каталіцкія святыні мястэчка Лужкі і ваколіцаў|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=2|нумар=2|старонкі=4-5|issn=2224-9621}}</ref>. 25 чэрвеня 1727 года [[маршалак вялікі літоўскі]] [[Аляксандр Павел Сапега]] прадаў Лужкі [[Валерыян Антоні Жаба|Валяр'яну Антонію Жабу]], пазнейшаму полацкаму і берасцейскаму [[Кашталян|кашталяну]]<ref>{{Кніга|аўтар=Мацук, Андрэй|загаловак=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі. Матэрыялы VIІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі|год=2019|частка=Полацкі кашталян Валяр’ян Жаба ў грамадска-палітычным жыцці ВКЛ у першай палове XVIII ст.|спасылка частка=https://www.academia.edu/50054851/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80_%D1%8F%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%96_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5_XVIII_%D1%81%D1%82|месца=Полацк|выдавецтва=Полацкае кніжнае выдавецтва|старонкі=180|isbn=978-985-6936-92-3}}</ref>. У 1741 годзе Валяр'ян Жаба фундаваў у Лужках кляштар рыма-каталіцкага ордэна [[Піяры|піяраў]], які займаецца адукацыяй. У 1745 годзе пры кляштары была адчынена школа для дзяцей шляхты<ref name=":1" />. У 1747/48 навучальным годзе ў школе вывучалі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс (логіка)|сінтаксіс]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]]. У 1779-1832 гадах навучанне працягвалася шэсць год, у праграме былі каталіцкая рэлігія, права, матэматыка, фізіка, хімія, руская, польская, французская, лацінская мовы. Школа мела бібліятэку да дзвюх тысяч тамоў, якая была адным з найбольшых кнігазбораў у рэгіёне. У фізічным кабінеце былі найноўшыя прыборы, такія як [[вольтаў слуп]] і [[мікраскоп]]. Школа мела [[батанічны сад]]<ref name=":2" />. Паводле каралеўскага прывілея ад 14 студзеня 1745 года, Лужкі атрымалі статус [[мястэчка]]. [[Выява:Łužki, Kaścielnaja, Pijarski. Лужкі, Касьцельная, Піярскі (1900).jpg|thumb|left|[[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)|Касцёл святога Міхала Арханёла]]|249x249px]]Валяр'ян Жаба пачаў будаваць касцёл для айцоў піяраў, аднак святыня не была скончаная да яго смерці ў 1753 годзе. Будаўніцтва і ўнутранае аздабленне працягвалі ягоны сын, шамбелян Ігнацы Ян Жаба і ўнук, [[Ваяводы полацкія|полацкі ваявода]] Тадэвуш Жаба. Годам заканчэння будаўніцтва прынята лічыць 1756. Святыня была ўзведзеная ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] па праекце Абрагама Вюрцнэра<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=3|старонкі=667-671|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Łužki, Haradziec, Plater. Лужкі, Гарадзец, Плятэр (1918).jpg|міні|[[Сядзібна-паркавы ансамбль Зіберг-Плятэраў (Гарадзец)|Сядзіба ў Гарадцы]]]] Жабы заклалі [[Сядзібна-паркавы ансамбль Зіберг-Плятэраў (Гарадзец)|сядзібна-паркавы комплекс з палацам]] у [[Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён)|Гарадцы]], два кіламетры на ўсход ад Лужкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t1/246|аўтар=Aftanazy, Roman|загаловак=Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Tom 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie|год=1991|старонкі=246-250|isbn=83-04-037013-0}}</ref>. Уладальнікі перабудавалі мястэчка, заклаўшы прамавугольны рынак і запрасіўшы рамеснікаў розных спецыяльнасцяў. Некаторыя дакументы канца XVIII стагоддзя называюць Лужкі "горадам"<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/editions-content?id=14495|аўтар=Gawrylczyk, Bartłomiej|загаловак=Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r|год=2005|месца=Białystok|старонкі=98, 102}}</ref><ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://www.pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14364/edition/13702/content|аўтар=Jodczyk, Krzysztof|загаловак=Opisy parafii diecezji wileńskiej z 1784 roku T. 1. Dekanat Brasław|год=2009|месца=Białystok|старонкі=209-210}}</ref>. <blockquote>''Лужкі кашталяна полацкага Жабы вядомыя выдатнымі рамеснікамі і загранічным парадкам у горадзе,'' </blockquote>- пісаў у 1784 годзе кс. Францішак Жаба, пробашч касцёла Найсвяцейшай Тройцы ў Пагосце<ref name=":4" />. Жабы пабудавалі на Мнюце два [[Вадзяны млын|вадзяныя млыны]] - адзін каля мястэчка, другі - з [[Лесапільня|тартаком]] і фолюшам ([[Сукнаробства|фабрыкай сукна]]) - каля двара Гарадзец<ref name=":3" />. У 1788 годзе збудаваная мураваная грэка-каталіцкая [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Лужкі)|царква Раства Багародзіцы]]<ref>{{Кніга|аўтар=Адамковіч, Аляксандр|загаловак=Германавічы, Зорка (Сініцы) і ваколіцы (да 1939 г.)|год=2017|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонкі=148|isbn=978-9955-578-17-8}}</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лужкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання за незалежнасць Рэчы Паспалітай]] у красавіку 1831 года Лужкі сталі месцам збору паўстанцаў з Дзісенскага павета. Піяр айцец Адам Татур стаў сакратаром паўстанцкага камітэта. 1 мая года падчас набажэнства пад адкрытым небам паўстанцы прынялі прысягу. Праз некалькі дзён вырушылі заняць [[Дзісна|Дзісну]], якую захапілі 8 мая і кантралявалі тры дні. 15 мая паўстанцы пакінулі Лужкі, асцерагаючыся акружэння царскімі войскамі, і адступілі ў [[Жамойць]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/66259/|загаловак=Powstanie 1831 r. na Litwie|адказны=wydał Henryk Mościcki|год=1931|месца=Wilno|старонкі=128, 132-137}}</ref>. У маі 1832 года была школа была зачыненая па загадзе расійскіх уладаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/2151/|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Szkoły Walerianowskie x.x. pijarów łużeckich|год=1937|месца=Wilno|старонкі=148}}</ref>. Кляштар піяраў быў скасаваны, касцёл стаў выконваць функцыю парафіяльнага. [[Файл:Łužki, Rynak, Baharodzickaja. Лужкі, Рынак, Багародзіцкая (1900).jpg|міні|200x200пкс|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Лужкі)|Царква Раства Багародзіцы]] (фота каля 1900 г.)]] У 1861 годзе Лужкі сталі цэнтрам [[Воласць|воласці]]. У 1862 годзе адчынена [[народнае вучылішча]]. Станам на 1886 год у мястэчку існавалі вадзяны млын, конная паштовая станцыя, [[сінагога]], народнае вучылішча, бровар, 14 крамаў. У 1884 годзе - 1168 жыхароў<ref>{{Кніга|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V|год=1884|частка=Łużki|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/837|месца=Warszawa|старонкі=837}}</ref>. Рамёствамі ў Лужках займаліся пераважна хрысціяне, а гандлем - яўрэі<ref name=":5" />. З мясцовай яўрэйскай супольнасці паходзіў [[Эліэзэр Бэн-Егуда]] (1858 - 1922), які прысвяціў жыццё адраджэнню [[Іўрыт|іўрыта]] ў якасці размоўнай мовы яўрэяў. 12 (24) красавіка 1885 года пажар знішчыў больш за палову мястэчка. Была пашкоджаная царква. Падчас адбудовы дэмантаваныя элементы, характэрныя для грэка-каталіцкай царквы. Разабраныя франтон, закрыстыі, бакавыя алтары, надбудаваны купал - ''"каб зрабіць царкву чыста праваслаўнай".'' Перабудаваная царква асвечаная 22 снежня 1885 года (3 студзеня 1886 н. ст.)<ref name=":5">{{Кніга|аўтар=Булгаковский, Дмитрий|загаловак=На память христолюбивым благотворителям Лужецкой Рождество-Богородицкой церкви. По случаю возобновления и освящения ея|год=1886|месца=Санкт-Петербург|старонак=24}}</ref>. У 1901 годзе адкрылася царкоўнапрыходская школа. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Лужкі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Лужкі ўвайшлі ў склад [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча змянілі да вёскі. 10 ліпеня 1941 года вёска Лужкі была захоплена нямецкімі войскамі. Увосень 500 яўрэяў сагнаныя ў [[гета ў Лужках]]. Летам 1942 года гета было ліквідавана. Вязняў расстрэльвалі за два кіламетры на поўнач ад Лужкоў па дарозе на вёску Верацею, частка збегла ў лес да партызанаў.<gallery widths="160" heights="160" caption="Старыя фотаздымкі мястэчка"> Файл:Łužki, Kaścielnaja, Pijarski. Лужкі, Касьцельная, Піярскі (1915).jpg|Касцёл святога Міхала Арханёла (фота 1915 г.) Файл:Lužki, Rynak, Лужкі, Рынак, Łużki, Rynek, Лужки, Рынок (19.03.1934).jpg|Рынак (19.03.1934) Файл:Łužki, Rynak. Лужкі, Рынак (1926-29).jpg|Рынак (фота 20-х гг. ХХ ст.) Файл:Łužki, Лужкі, капліца Слуп, Лужки, часовня Слуп, Łużki, kaplica Słup (1931-39).jpg|Капліца ("Слуп") каля мястэчка (фота 30-х гг. ХХ ст.) </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1861 год — 639 чал.; 1886 год — 924 чал., 77 двароў. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1357 чал. у ''мястэчку Лужкі'', 111 чал. у ''маёнтку Лужкі''; 1921 год — 1362 чал., 212 двароў; 1996 год — 969 чал., 443 двары<ref>[[Язэп Бунто]]. Лужкі // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 396.</ref>; 1999 год — 905 чал., 399 двароў<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||359}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': 2003 год — 870 чал., 381 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Лужкі|488|}}</ref>; 2019 года — 586 чал. == Інфраструктура == У Лужках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, ветэрынарны пункт, амбулаторыя, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Лясніцтва, фермерскія гаспадаркі. == Памятныя мясціны == * [[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)|Касцёл Святога Архангела Міхаіла]] (1742—1756) * [[Вадзяны млын (Лужкі)|Вадзяны млын]] (XIX ст.), на правым беразе р. [[Мнюта (рака)|Мнюта]] па вул. Млынавай — {{ГККРБ 4|212Г000840}} * Руіны сінагагальнага комплексу, паміж домаўладаннямі па вул. Млынавай, 1 і 3 — {{ГККРБ 4|213Д000919}} * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Сінагога (Лужкі)|Сінагога]] (XIX ст.) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Лужкі)|Царква Нараджэння Божай Маці]] (1788) * Брацкая магіла савецкіх воінаў<ref name="bel9" />. == Вядомыя асобы == * [[Эліэзер Бен-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]] (1852—1922) — «бацька сучаснага іўрыту», заснавальнік гэбраізма. * [[Васіль Стома]] (1911—1992) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч эміграцыі. * [[Мікола Конан]] (нар. 1929) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву. * [[Мілецій Антонавіч Андзілеўка]] — [[беларусы|беларускі]] настаўнік біялогіі і хіміі, дырэктар Лужкаўскай сярэдняй школы, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларускай ССР. == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Лужкоў" mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Выява:Лужки костел.JPG|Касцёл Святога Архангела Міхаіла Царква Раства Багародзіцы Лужкі.JPG|Царква Нараджэння Божай Маці Orthodox church of the Birth of the Virgin ^amp, memorial to soldiers of WW2 - panoramio.jpg|Помнік на брацкай магіле Выява:Ruin of Synagogue in Łužki (22.05.2007).jpg|Руіны сінагогі Выява:Old Water-mill in Łužki (22.05.2007).jpg|Млын </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|487—488|Дулеба Г. І.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/БелЭн|9|||359}} * Łużki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/837 837]. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=18|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] rd0n5butchvs77j2wdtfxtkmlzwxj6y 100 121975 5216980 5216406 2026-10-12T15:50:52Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5216980 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Туміловічы герба «Астоя»|2026-10-12T09:30:14Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Нікола Гамберыні|2026-10-11T22:52:59Z|Nonsolobiz}} {{Новы артыкул|Ігнат Якавіцкі|2026-10-11T21:18:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ігнат Гарадзецкі|2026-10-11T07:56:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мікалай Аляксандравіч Хільтоў|2026-10-10T21:09:18Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Музей Янкі Купалы (Пячышчы)|2026-10-10T08:29:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Наві Пілэй|2026-10-09T21:15:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксеевіч Данец|2026-10-09T18:09:41Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Довід Еліновіч|2026-10-09T14:14:07Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Кэнса Сааі|2026-10-09T13:37:30Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Валянціна Адамаўна Выхота|2026-10-09T10:41:47Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Рыгор Міхайлавіч Данчанка|2026-10-09T10:25:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аскольд Мікалаевіч Чуркін|2026-10-09T10:05:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валерый Леанідавіч Цюніс|2026-10-09T09:59:37Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Юрый Сямёнавіч Мартынаў|2026-10-09T09:05:31Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Эміліа Агінальда|2026-10-09T08:22:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мэцью Бултан|2026-10-09T07:58:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Уілкінсан|2026-10-09T07:39:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ражэ Планшон|2026-10-09T07:24:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анры Каган|2026-10-09T05:56:04Z|Culamar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b8h8k1lyxqhqxal1m51gh3roxh2ucmy 10 122861 5216947 3938220 2026-10-12T13:26:03Z Culamar 102133 5216947 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 1976—2000 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Бертан Рыхтэр|Рыхтэр]] / [[Сэмюэл Тынг|Тынг]] (1976) * [[Філіп Уорэн Андэрсан|Ф.&nbsp;Андэрсан]] / [[Невіл Франсіс Мот|Мот]] / [[Джон Хазбрук ван Флек|Ван&nbsp;Флек]] (1977) * [[Пётр Леанідавіч Капіца|Капіца]] / [[Арно Алан Пензіяс|Пензіяс]] / [[Роберт Вудра Вільсан|Р.&nbsp;Вільсан]] (1978) * [[Шэлдан Лі Глэшау|Глэшау]] / [[Абдус Салам|Салам]] / [[Стывен Вайнберг|Вайнберг]] (1979) * [[Джэймс Уотсан Кронін|Кронін]] / [[Вал Логсдан Фіч|Фіч]] (1980) * [[Нікалас Бломберген|Бломберген]] / [[Артур Леанард Шаўлаў|Шаўлаў]] / [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан|К.&nbsp;Сігбан]] (1981) * [[Кенет Вільсан|К.&nbsp;Вільсан]] (1982) * [[Субрахманьян Чандрасекар|С.&nbsp;Чандрасекар]] / [[Уільям Алфрэд Фаўлер|Фаўлер]] (1983) * [[Карла Рубія|Рубія]] / [[Сімон ван дэр Мер|ван&nbsp;дэр&nbsp;Мер]] (1984) * [[Клаус фон Клітцынг|фон&nbsp;Клітцынг]] (1985) * [[Эрнст Аўгуст Руска|Руска]] / [[Герд Карл Бініг|Бініг]] / [[Генрых Рорэр|Рорэр]] (1986) * [[Іаханес Георг Беднарц|Беднарц]] / [[Карл Аляксандр Мюлер|Мюлер]] (1987) * [[Леон Макс Ледэрман|Ледэрман]] / [[Мелвін Шварц|Шварц]] / [[Джэк Стэйнбергер|Стэйнбергер]] (1988) * [[Норман Фостэр Рамзей|Рамзей]] / [[Ханс Георг Дэмельт|Дэмельт]] / [[Вольфганг Паўль|Паўль]] (1989) * [[Джэром Айзек Фрыдман|Фрыдман]] / [[Генры Уэй Кендал|Кендал]] / [[Рычард Эдвард Тэйлар|Р.&nbsp;Тэйлар]] (1990) * [[П’ер Жыль дэ Жэн|дэ&nbsp;Жэн]] (1991) * [[Жорж Шарпак|Шарпак]] (1992) * [[Расел Алан Халс|Халс]] / [[Джозеф Хотан Тэйлар|Дж.&nbsp;Тэйлар]] (1993) * [[Бертрам Брокхаўз|Брокхаўз]] / [[Кліфард Шал|Шал]] (1994) * [[Марцін Льюіс Перл|Перл]] / [[Фрэдэрык Райнес|Райнес]] (1995) * [[Дэвід Морыс Лі|Д.&nbsp;Лі]] / [[Дуглас Ошэраў|Ошэраў]] / [[Роберт Колман Рычардсан|Рычардсан]] (1996) * [[Стывен Чу|Чу]] / [[Клод Коэн-Тануджы|Коэн-Тануджы]] / [[Уільям Філіпс|Філіпс]] (1997) * [[Роберт Лафлін|Лафлін]] / [[Хорст Штормер|Штормер]] / [[Дэніел Цуі|Цуі]] (1998) * [[Герард ’т Хоафт|’т&nbsp;Хоафт]] / [[Марцінус Велтман|Велтман]] (1999) * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў]] / [[Герберт Кромер|Кромер]] / [[Джэк Кілбі|Кілбі]] (2000) |унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * '''(1976—2000)''' * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|(2026—2050)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 1976—2000]] </noinclude> qy9ufwx4llt2rl0v33dsk35hrh2es1h 0 128180 5217301 5216540 2026-10-13T10:08:33Z M.L.Bot 261 5217301 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Клецкае княства |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[12 стагоддзе|XII ст.]] |ліквідавана = [[1791]] |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |у_складзе = |сталіца = [[Клецк]] |гарады = |мова = [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |сёння = |заўв = }} '''Клецкае княства''' — феадальная воласць у складзе [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]], [[Тураўскае княства|Тураўскай зямлі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XII—XVIII стагоддзях з цэнтрам у горадзе [[Клецк]]у<ref name="evkl"/><ref name="egb"/>. == Часы Рурыкавічаў == [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1926). Карта Полацкае, Смаленскае й Тураўскае зямлі ў XII-XIV в.jpg|thumb|Клецк («Клечаск») у Тураўскай зямлі на карце XII—XIV стагоддзяў з «Кароткага нарысу гісторыі Беларусі» [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскага]] (1926)]] На пачатку XII стагоддзя вылучана як княжацкая воласць у складзе [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]]. Клецкі князь [[Вячаслаў Яраславіч (князь клецкі)|Вячаслаў Яраславіч]] згаданы пад 1127 годам, калі кіеўскі князь [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслаў Уладзіміравіч]] у кааліцыйным паходзе на [[Полацкае княства|Полацкую зямлю]] накіраваў ''«[[Вячаслаў Уладзіміравіч|Вячьслава]] ис [[Тураў|Турова]], [[Андрэй Уладзіміравіч Добры|Андрѣя]] из [[Уладзімір (горад, Украіна)|Володимера]], [[Усевалад Гарадзенскі|Всеволодка]] из [[Гродна|Городна]], [[Вячаслаў Яраславіч (князь клецкі)|Вячьслава Ярославича]] исъ [[Клецк|Кльчьска]]… ити къ [[Заслаўе|Ізяславлю]]»'', які яны захапілі і абрабавалі. У сярэдзіне XII — канцы XIII стагоддзя была воласцю Тураўскай зямлі, ахоплівала тэрыторыі [[Дрыгавічы|дрыгавіцкага]] рассялення ў басейне верхняй [[Лань (рака)|Лані]]. Калі [[Юрый Далгарукі|Юрый Даўгарукі]] заняў [[Кіеў]] (1149), [[Святаслаў Ольгавіч]] атрымаў ад яго ''«и [[Слуцк|Случеск]], и [[Клецк|Клеческ]], и вси [[Дрыгавічы|Дрегвиче]]»''. Святаславу Ольгавічу Клецк належаў таксама ў 1142—1146 гадах<ref name="egb"/>. Магчыма, да другой паловы XIII стагоддзя княства было ўладаннем чарнігаўскіх [[Ольгавічы|Ольгавічаў]]. == Пад уладай вялікіх князёў літоўскіх == У XIV—XV стагоддзях належала князям і вялікім князям літоўскім<ref name="evkl"/>. Пад 1398 годам упамінаецца клецкі князь [[Ямант Тулунтавіч]]. У 1401 годзе [[Вітаўт]] перадаў Клецк свайму брату [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонту Кейстутавічу]], а ў 1404 годзе — князю Раману Фёдаравічу. У 1433 годзе пад Клецкам войскі Жыгімонта Кейстутавіча разбілі [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]]<ref name="evklk"/>. Вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] на пачатку валадарства называў княства воласцю, пазней — паветам, бо яно ўваходзіла ў яго ўладанні нароўне з іншымі валасцямі і паветамі, статусам не вылучалася. Вялікія князі [[Аляксандр Ягелончык]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] таксама называлі княства паветам.<ref name="evkl"/><ref name="egb"/> Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], неўзабаве пасля ўступлення на велікакняжацкі пасад у 1440 годзе Казімір аддаў Клецк [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаілу Жыгімонтавічу]], аднак іншыя крыніцы гэтага не пацвярджаюць<ref name="evklk"/>; «Słownik geograficzny» датуе гэту перадачу 1442 годам<ref name="sgkp"/>. Паводле В. Пазднякова, прыкладна з 1492 да 1521—1522 года княства належала князям [[Іван Васілевіч Яраславіч|Івану Васілевічу]] і [[Фёдар Іванавіч Яраславіч|Фёдару Іванавічу]] Яраславічам<ref name="evkl"/><ref name="egb"/>. Паводле даследавання А. Грушы, Клецк быў перададзены Івану Васілевічу не раней за кастрычнік 1456 года, а пасля яго смерці ў 1507 годзе перайшоў да Фёдара Іванавіча<ref name="hrusha"/>. У гэты час уладанне называлася напэўна княствам, але ў дакументах Канцылярыі і старонніх асоб, звычайна, пісалася як «іменье», «добра». У 1522—1556 гадах ім валодала каралева і вялікая княгіня [[Бона Сфорца]], якая атрымала яго з тымі правамі, што мелі яе папярэднікі<ref name="evkl"/><ref name="evklk"/>. Княгіня ўжывала да яго назвы «павет» і «княства». Апошнім падкрэслівала прыроду сваёй улады, якую здзяйсняла праз клецкіх намеснікаў і падстаростаў. У 1552—1555 гадах Бона правяла на тэрыторыі Клецкага княства адну з першых у Вялікім Княстве Літоўскім [[Валочная памера|валочных памер]]. Таксама тады была ажыццёўлена адміністрацыйная рэформа — падзел княства на 6 дзясяткаў (Валасны, Вяжэвіцкі, Канюшскі, Малеўскі, Сіняўскі, Цяцераўскі) быў зменены падзелам на 5 войтаўстваў. Непасрэдна вялікай княгіне Боне ў княстве належала 698 валок зямлі, у тым ліку зямля Клецка (каля 45 валок), мястэчка Сіняўка і 52 сялы.<ref name="evkl"/> == Пад уладай Радзівілаў == [[Файл:Klecak. Клецак (T. Makoŭski, XVII).jpg|thumb|Клецк на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], пачатак XVII стагоддзя]] З 1558 года княствам валодалі [[Радзівілы]], у межах як мела яго Бона — прыкладна тэрыторыя сучаснага [[Клецкі раён|Клецкага]] і паўднёвай паловы [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]].<ref name="evkl"/> Горад і княства падараваў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] у 1551 годзе. У 1560-я гады ў клецкім кальвінскім зборы, пераробленым з касцёла, міністрам служыў [[Сымон Будны]]<ref name="evklk"/>; пазней [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл]] вярнуў касцёл католікам<ref name="sgkp"/>. Да 1575 года колькасць княжацкіх сёлаў скарацілася да 38 з-за іх узбуйнення, колькасць ворнай зямлі павялічылася да 809 валок. У 1586 годзе [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]] і [[Станіслаў Радзівіл (1559—1599)|Станіслаў Радзівіл]] заключылі пагадненне аб стварэнні трох [[Ардынацыя (Рэч Паспалітая)|ардынацый]] — Алыцкай, Нясвіжскай і Клецкай; 16 жніўня таго ж года яго зацвердзіў кароль [[Стэфан Баторый]]<ref name="sgkp"/>. Клецкая ардынацыя — буйное неадчужальнае ўладанне, якое склалася з Клецкага і [[Давыд-Гарадоцкае княства|Давыд-Гарадоцкага]] княстваў<ref name="evkl"/>. Першым клецкім ардынатам стаў [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]], вялікі маршалак літоўскі<ref name="sgkp"/>. Назву «Клецкае княства» ў XVI стагоддзі Радзівілы амаль не ўжывалі, ужывалася назва «Клецкае панства». «Клецкае княства» пачынае стала ўжывацца ў радзівілаўскіх дакументах з XVII стагоддзя. Пры Радзівілах Клецкае княства мела атрыбуты дзяржаўнай адміністрацыйнай адзінкі ВКЛ — [[замкавы суд]], харугву клецкай шляхты.<ref name="evkl"/> У 1791 годзе з Клецкага, [[Нясвіжскае княства|Нясвіжскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]] Радзівілаў утвораны [[Случарэцкі павет]] [[Новагародскае ваяводства|Наваградскага ваяводства]].<ref name="egb"/> Клецк заставаўся цэнтрам Клецкай ардынацыі Радзівілаў да 1939 года<ref name="evklk"/>. У 1874 годзе бяздзетны клецкі ардынат Леон Радзівіл з дазволу імператара саступіў свае правы нясвіжскаму ардынату Антонію Радзівілу; на той час ардынацыя ўключала каля 73 фальваркаў, мястэчак і лясніцтваў агульнай плошчай больш за 6160 [[валока|валок]] у [[Слуцкі павет|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]] паветах. Рэзідэнцыя клецкіх ардынатаў знаходзілася ў [[Красная Звязда (Клецкі раён)|Радзівілімонтах]]<ref name="sgkp"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Клецкае княства|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]|старонкі=106—107}}</ref> <ref name="evklk">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Клецк|аўтар=Пазднякоў В.|старонкі=105—106}}</ref> <ref name="egb">{{Крыніцы/ЭГБ|4|Клецкае княства|Пазднякоў В.|194}}</ref> <ref name="sgkp">[https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/122 Kleck] // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1883. — T. IV. — S. 122—123. {{ref-pl}}</ref> <ref name="hrusha">''Груша А. И.'' [https://www.drevnyaya.ru/vyp/2021_2/part_7.pdf Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»?] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2021. — № 2 (84). — С. 52—67. {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Клецкае княства|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў, В.]]|старонкі=106—107}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Клецкае княства|Пазднякоў В.|194}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|||333}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кле́цкае кня́ства|389|Пазднякоў В. С.}} [[Катэгорыя:Княствы Русі]] [[Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Клецка]] [[Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]] qwlnwtwdz2a0x9n9qjh8asrktxcspi0 0 136517 5217012 4945362 2026-10-12T18:12:10Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5217012 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Славутыч |арыгінальная назва = Славутич |падначаленне = |краіна = Украіна |герб = Gerbsllav.gif |сцяг =Slavutych prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 45|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Вышгарадск |рэгіён = |від раёна = |раён = Вышгарадскі раён |від абшчыны = Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада{{!}}Гарадская грамада |абшчына = Славутыцкая гарадская грамада{{!}}Славутыцкая |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 2,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 24464 |год перапісу = 01.01.2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 4579 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 07100 — 07199 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Slavutych |сайт = http://www.e-slavutich.gov.ua/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Славуціч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/378270|title=Горад Славуціч ва Украіне застаўся без святла і вады з-за ўдару расійскіх дронаў|website=Наша Ніва|date=2025-10-01|access-date=2026-10-12}}</ref> '''або Славутыч'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Славутич}}) — горад у [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] Украіны. Горад стаіць на левым беразе [[Дняпро|Дняпра]] (Славуціч — старажытная славянская назва Дняпра). Станам на сакавік 2025 года, насельніцтва Славуціча каля 20.000 чалавек. Большасць дарослага насельніцтва працуе на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]. == Геаграфія == Славуціч размешчаны на левым беразе [[Дняпро|Дняпра]], за 40 км ад [[Чарнігаў|Чарнігава]], 45 км ад [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]], 50 км ад [[Чарнобыль|Чарнобыля]] і 200 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Геаграфічна знаходзіцца ў межах [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], аднак адміністрацыйна адносіцца да [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]. == Гісторыя == Славуціч — наймаладзейшы горад Украіны. Яго будаўніцтва пачалося ў 1986 годзе неўзабаве пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай аварыі]], каб размясціць у ім працаўнікоў [[Чарнобыльская АЭС|АЭС]] з сем’ямі, эвакуіраваных з [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]]. Назва ўзятая ад [[Старажытнаруская мова|старарускай]] назвы ракі [[Дняпро]]. Першыя жыхары засяліліся ў свае хаты ў кастрычніку 1988 года. Дагэтуль тут пераважна жывуць пацярпелыя, адселеныя з [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|забруджанай зоны]], 8000 з якіх у часе аварыі былі дзецьмі. Большасць працаздольнага насельніцтва Славуціча працуе на атамнай станцыі, куды пракладзеная {{нп5|Участак Чарнігаў — Оўруч|чыгунка|uk|Дільниця Чернігів — Овруч}}, што двойчы перасякае [[Беларуска-ўкраінская граніца|беларускую мяжу]], а таксама на прадпрыемствах зоны адчужэння. Славуціч быў запланаваны як «горад XXI стагоддзя», у яго пабудове ўдзельнічалі будаўнікі і архітэктары з васьмі [[Спіс рэспублік СССР|савецкіх рэспублік]]: [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай]], [[Армянская ССР|Армянскай]], [[Грузінская ССР|Грузінскай]], [[Латвійская ССР|Латвійскай]], [[Літоўская ССР|Літоўскай]], [[Расійская СФСР|Расійскай]], [[Украінская ССР|Украінскай]] і [[Эстонская ССР|Эстонскай]]. У выніку горад падзелены на восем мікрараёнаў<ref>{{Cite web|author = Sébastien Daycard-Heid.|date = 24 красавіка 2006|url = http://www.cafebabel.co.uk/article/a-second-life-for-the-inhabitants-of-chernobyl.html|title = A second life for the inhabitants of Chernobyl|work = Cafébabel|access-date = 27 красавіка 2016|lang = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20131229035726/http://www.cafebabel.co.uk/article/a-second-life-for-the-inhabitants-of-chernobyl.html|archive-date = 29 снежня 2013|url-status = dead}}</ref>, якія маюць свой унікальны стыль і атмасферу. Да 17 ліпеня 2020 горад меў статус абласнога значэння і не ўваходзіў у склад якога-небудзь раёнаў. Горад быў цэнтрам Славуціцкага гарадскога савета. == Насельніцтва == === Колькасць === {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1989 !! 2001 !! 2008 !! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| 11 364 | align=center| 24 402 | align=center| 24 391 | align=center| 24 492 | align=center| 24 726 | align=center| 24 826 | align=center| 25 112 |} У Славуцічы назіраецца высокая нараджальнасць і нечакана нізкая смяротнасць, таму сярэдні ўзрост жыхара Славуціча значна меншы за любы іншы горад Украіны. Больш за ⅓ ягоных насельнікаў маладзейшыя за 18 гадоў. === Мова === {| width="35%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва паводле роднай мовы <small>(2001)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! украінская&nbsp;мова !! руская !! беларуская !! армянская |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|55,42 % | align=center|42,58 % | align=center|1,25 % | align=center|0,26 % |} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.e-slavutich.gov.ua/SitePages/home.aspx Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170308044758/http://e-slavutich.gov.ua/SitePages/home.aspx |date=8 сакавіка 2017 }} {{ref-uk}} * [http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp База дадзеных Дзяржаўнай службы статыстыкі Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |date=31 ліпеня 2014 }} {{ref-uk}} {{Вышгарадскі раён}} {{Кіеўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1986 годзе]] btlzlorbbixhgqqjezjypcd5r765pqu 5217013 5217012 2026-10-12T18:12:21Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Славутыч]] у [[Славуціч]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5217012 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Славутыч |арыгінальная назва = Славутич |падначаленне = |краіна = Украіна |герб = Gerbsllav.gif |сцяг =Slavutych prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 45|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Вышгарадск |рэгіён = |від раёна = |раён = Вышгарадскі раён |від абшчыны = Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада{{!}}Гарадская грамада |абшчына = Славутыцкая гарадская грамада{{!}}Славутыцкая |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 2,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 24464 |год перапісу = 01.01.2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 4579 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 07100 — 07199 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Slavutych |сайт = http://www.e-slavutich.gov.ua/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Славуціч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/378270|title=Горад Славуціч ва Украіне застаўся без святла і вады з-за ўдару расійскіх дронаў|website=Наша Ніва|date=2025-10-01|access-date=2026-10-12}}</ref> '''або Славутыч'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Славутич}}) — горад у [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] Украіны. Горад стаіць на левым беразе [[Дняпро|Дняпра]] (Славуціч — старажытная славянская назва Дняпра). Станам на сакавік 2025 года, насельніцтва Славуціча каля 20.000 чалавек. Большасць дарослага насельніцтва працуе на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]. == Геаграфія == Славуціч размешчаны на левым беразе [[Дняпро|Дняпра]], за 40 км ад [[Чарнігаў|Чарнігава]], 45 км ад [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]], 50 км ад [[Чарнобыль|Чарнобыля]] і 200 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Геаграфічна знаходзіцца ў межах [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], аднак адміністрацыйна адносіцца да [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]. == Гісторыя == Славуціч — наймаладзейшы горад Украіны. Яго будаўніцтва пачалося ў 1986 годзе неўзабаве пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай аварыі]], каб размясціць у ім працаўнікоў [[Чарнобыльская АЭС|АЭС]] з сем’ямі, эвакуіраваных з [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]]. Назва ўзятая ад [[Старажытнаруская мова|старарускай]] назвы ракі [[Дняпро]]. Першыя жыхары засяліліся ў свае хаты ў кастрычніку 1988 года. Дагэтуль тут пераважна жывуць пацярпелыя, адселеныя з [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|забруджанай зоны]], 8000 з якіх у часе аварыі былі дзецьмі. Большасць працаздольнага насельніцтва Славуціча працуе на атамнай станцыі, куды пракладзеная {{нп5|Участак Чарнігаў — Оўруч|чыгунка|uk|Дільниця Чернігів — Овруч}}, што двойчы перасякае [[Беларуска-ўкраінская граніца|беларускую мяжу]], а таксама на прадпрыемствах зоны адчужэння. Славуціч быў запланаваны як «горад XXI стагоддзя», у яго пабудове ўдзельнічалі будаўнікі і архітэктары з васьмі [[Спіс рэспублік СССР|савецкіх рэспублік]]: [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай]], [[Армянская ССР|Армянскай]], [[Грузінская ССР|Грузінскай]], [[Латвійская ССР|Латвійскай]], [[Літоўская ССР|Літоўскай]], [[Расійская СФСР|Расійскай]], [[Украінская ССР|Украінскай]] і [[Эстонская ССР|Эстонскай]]. У выніку горад падзелены на восем мікрараёнаў<ref>{{Cite web|author = Sébastien Daycard-Heid.|date = 24 красавіка 2006|url = http://www.cafebabel.co.uk/article/a-second-life-for-the-inhabitants-of-chernobyl.html|title = A second life for the inhabitants of Chernobyl|work = Cafébabel|access-date = 27 красавіка 2016|lang = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20131229035726/http://www.cafebabel.co.uk/article/a-second-life-for-the-inhabitants-of-chernobyl.html|archive-date = 29 снежня 2013|url-status = dead}}</ref>, якія маюць свой унікальны стыль і атмасферу. Да 17 ліпеня 2020 горад меў статус абласнога значэння і не ўваходзіў у склад якога-небудзь раёнаў. Горад быў цэнтрам Славуціцкага гарадскога савета. == Насельніцтва == === Колькасць === {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1989 !! 2001 !! 2008 !! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| 11 364 | align=center| 24 402 | align=center| 24 391 | align=center| 24 492 | align=center| 24 726 | align=center| 24 826 | align=center| 25 112 |} У Славуцічы назіраецца высокая нараджальнасць і нечакана нізкая смяротнасць, таму сярэдні ўзрост жыхара Славуціча значна меншы за любы іншы горад Украіны. Больш за ⅓ ягоных насельнікаў маладзейшыя за 18 гадоў. === Мова === {| width="35%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва паводле роднай мовы <small>(2001)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! украінская&nbsp;мова !! руская !! беларуская !! армянская |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|55,42 % | align=center|42,58 % | align=center|1,25 % | align=center|0,26 % |} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.e-slavutich.gov.ua/SitePages/home.aspx Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170308044758/http://e-slavutich.gov.ua/SitePages/home.aspx |date=8 сакавіка 2017 }} {{ref-uk}} * [http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp База дадзеных Дзяржаўнай службы статыстыкі Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |date=31 ліпеня 2014 }} {{ref-uk}} {{Вышгарадскі раён}} {{Кіеўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1986 годзе]] btlzlorbbixhgqqjezjypcd5r765pqu 0 145649 5217439 4564358 2026-10-13T11:54:45Z Ueschar 151377 шаблон 5217439 wikitext text/x-wiki {{Этнас |Карта = |Подпіс карты = |карта=Bantu area.png|подпіс карты=Чырвоным колерам адзначана зона асноўнага пражывання банту}} '''Банту''' — група народаў у [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]], буйнейшыя — [[Баньяруанда|руанда]], [[макуа]], [[шона]], [[Конга (народ)|конга]], [[чэва (народ)|чэва]], [[рундзі]], [[зулусы|зулу]], [[сукума]] і інш. Больш за 150 мільёнаў чалавек (1987). Гавораць на мовах групы банту. Шырока рассяліліся (з 1-га тыс. да н.э. да 19 стагоддзя), асімілюючы карэннае насельніцтва (пігмеяў і інш.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы банту]] rub37p3bec3d4pdqqf6u9p107ti2il5 0 147930 5217332 1562241 2026-10-13T10:53:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фосфар]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217332 wikitext text/x-wiki [[Выява:Phosphorescence.jpg|thumb|250px|Фасфарасцэнцыя]] [[Выява:Phosphorescent.jpg|thumb|250px|Фасфарасцэнтны парашок пры апрамяненні бачным святлом, ультрафіялетавым святлом і ў поўнай цемры.]]'''Фасфарасцэнцыя''' — гэта адмысловы тып [[фоталюмінесцэнцыя|фоталюмінесцэнцыі]]. У адрозненне ад флюарэсцэнтнага, фасфарасцэнтнае рэчыва выпраменьвае паглынутую энергію не адразу. Большы час рээмісія звязана з «забароненымі» энергетычнымі пераходамі ў [[квантавая механіка|квантавай механіцы]]. Паколькі такія пераходы назіраюцца радзей у звычайных матэрыялах, рээмісія паглынутага выпраменьвання праходзіць з больш нізкай інтэнсіўнасцю, і на працягу працяглага часу (да некалькіх гадзін). Вывучэнне фасфарасцэнтных рэчываў пачалося прыкладна з часу адкрыцця [[радыеактыўнасць|радыеактыўнасці]] ([[1896]]). == Гл. таксама == * [[Люмінесцэнцыя]] * [[Флуарэсцэнцыя]] * [[Біялюмінесцэнцыя]] * [[Соналюмінесцэнцыя]] * [[Электрафасфарэсцэнцыя]] * [[Хемілюмінесцэнцыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/Phosphorescence.html Phosphorescence on Scienceworld] * [http://www.crtsite.com/ The Cathode Ray Tube site] * [http://www.noxton.net/ Luminosity in real life] * [http://www.kronometric.org/article/lume/#4.0 LUMINOSITY IN WATCHES] {{Крыніцы святла}} [[Катэгорыя:Люмінесцэнцыя]] [[Катэгорыя:Фосфар]] lk5rekslckd4meghatsv50rbls1a0uq 0 151169 5217205 4408233 2026-10-13T08:12:28Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5217205 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |беларускае імя=Аляксандр Пронскі |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт= |шырыня партрэта= |подпіс= |герб=POL COA Pogoń Ruska.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Руская»]] |тытул=[[Кашталян троцкі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1591 |перыядканец=каля 1595 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Мікалай Радзівіл Сіротка]] |пераемнік=[[Мікалай Тальваш]] |каментар= |дата нараджэння=каля 1550 |месца нараджэння= |дата смерці=каля 1595 |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род=[[Пронскія]] |бацька=[[Фрыдэрык Пронскі]] |маці=Фядора [[Багавіцінавічы|Багавіцінавіч]] |муж= |жонка=Фядора [[Сангушкі|Сангушка]] |дзеці=Юліюш Эліяш, Аляксандр Актавіян |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Аляксандр Пронскі''' (каля [[1550]] — каля [[1595]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == У маладосці пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 быў у складзе пасольства па запрашэнні на трон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 падтрымаў абранне на трон [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. З 1576 [[стольнік ВКЛ]], з 1580 староста [[луцк]]і. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя прытрымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]] ІІІ на трон Рэчы Паспалітай. Удзельнічаў у бітве пад Бычынай [[24 студзеня]] [[1588]] веў ад імя князя перамовы ад здачы і разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>; быў пазбаўлены пасад і эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591. З 1591 [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. == Сям’я == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын кіеўскага ваяводы [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка]] і Фядоры Багавіцінавіч. Жанаты з Фядорай [[Сангушкі|Сангушкай]], дачкой гетмана [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты луцкія]] cba6e9chnz02kqf7l03iy14f8n1vakd 5217212 5217205 2026-10-13T08:17:39Z Voūk12 159072 /* Спасылкі */ 5217212 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |беларускае імя=Аляксандр Пронскі |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт= |шырыня партрэта= |подпіс= |герб=POL COA Pogoń Ruska.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Руская»]] |тытул=[[Кашталян троцкі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1591 |перыядканец=каля 1595 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Мікалай Радзівіл Сіротка]] |пераемнік=[[Мікалай Тальваш]] |каментар= |дата нараджэння=каля 1550 |месца нараджэння= |дата смерці=каля 1595 |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род=[[Пронскія]] |бацька=[[Фрыдэрык Пронскі]] |маці=Фядора [[Багавіцінавічы|Багавіцінавіч]] |муж= |жонка=Фядора [[Сангушкі|Сангушка]] |дзеці=Юліюш Эліяш, Аляксандр Актавіян |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Аляксандр Пронскі''' (каля [[1550]] — каля [[1595]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == У маладосці пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 быў у складзе пасольства па запрашэнні на трон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 падтрымаў абранне на трон [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. З 1576 [[стольнік ВКЛ]], з 1580 староста [[луцк]]і. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя актыўна прытрымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]] ІІІ на трон Рэчы Паспалітай. Кіраваў узброенымі аддзеламі іх прыхільнікаў з ВКЛ падчас элекцыйнай барацьбы восені-зімы 1587 - 1588 г. Асабіста ўдзельнічаў у бітве пад Бычынай [[24 студзеня]] [[1588]] веў ад імя аўстрыйскага вялікага князя перамовы з [[Ян Замойскі|Я. Замойскі]]<nowiki/>м аб здачы. Разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>; быў пазбаўлены пасад і эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591. З 1591 [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. == Сям’я == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын кіеўскага ваяводы [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка]] і Фядоры Багавіцінавіч. Жанаты з Фядорай [[Сангушкі|Сангушкай]], дачкой гетмана [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == *<references /> * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты луцкія]] gsac1a0nm2jao21b5lmxnjwt5nkz4tr 5217234 5217212 2026-10-13T08:31:00Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5217234 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |беларускае імя=Аляксандр Пронскі |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт= |шырыня партрэта= |подпіс= |герб=POL COA Pogoń Ruska.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Руская»]] |тытул=[[Кашталян троцкі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1591 |перыядканец=каля 1595 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Мікалай Радзівіл Сіротка]] |пераемнік=[[Мікалай Тальваш]] |каментар= |дата нараджэння=каля 1550 |месца нараджэння= |дата смерці=каля 1595 |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род=[[Пронскія]] |бацька=[[Фрыдэрык Пронскі]] |маці=Фядора [[Багавіцінавічы|Багавіцінавіч]] |муж= |жонка=Фядора [[Сангушкі|Сангушка]] |дзеці=Юліюш Эліяш, Аляксандр Актавіян |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Аляксандр Пронскі''' (каля [[1550]] — каля [[1595]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Вызначаўся фізічнай сілай і ростам. У маладосці пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 быў у складзе пасольства па запрашэнні на трон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 падтрымаў абранне на трон [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. З 1576 -1588 г. [[стольнік ВКЛ]], з 1582-1595 - луцкі ключнік, 1580 -1588 староста [[луцк]]і<ref>{{Кніга|загаловак=Urzędnicy wołyńscy XIV–XVIII w". Oprac. Marian Wolski, Kórnik 2007, s. 177}}</ref>. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя актыўна прытрымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]] ІІІ на трон Рэчы Паспалітай. Кіраваў узброенымі аддзеламі іх прыхільнікаў з ВКЛ падчас элекцыйнай барацьбы восені-зімы 1587 - 1588 г. Асабіста ўдзельнічаў у бітве пад Бычынай [[24 студзеня]] [[1588]] веў ад імя аўстрыйскага вялікага князя перамовы з [[Ян Замойскі|Я. Замойскі]]<nowiki/>м аб ганаровай здачы. Разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>. У 1588 г. быў пазбаўлены пасад і на час эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591. З 1591 [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. Падпісаў дэкларацыю Торуньскага сіноду 1595 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904, s. 132}}</ref> == Сям’я == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын кіеўскага ваяводы [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка]] і Фядоры Багавіцінавіч. Жанаты з Фядорай [[Сангушкі|Сангушкай]], дачкой гетмана [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == *<references /> * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты луцкія]] ov6tb0i14a21mha8q1dtnalyt334638 5217238 5217234 2026-10-13T08:33:22Z Voūk12 159072 5217238 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |беларускае імя=Аляксандр Пронскі |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт= |шырыня партрэта= |подпіс= |герб=POL COA Pogoń Ruska.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Руская»]] |тытул=[[Кашталян троцкі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1591 |перыядканец=каля 1595 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Мікалай Радзівіл Сіротка]] |пераемнік=[[Мікалай Тальваш]] |каментар= |дата нараджэння=каля 1550 |месца нараджэння= |дата смерці=каля 1595 |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род=[[Пронскія]] |бацька=[[Фрыдэрык Пронскі]] |маці=Фядора [[Багавіцінавічы|Багавіцінавіч]] |муж= |жонка=Фядора [[Сангушкі|Сангушка]] |дзеці=Юліюш Эліяш, Аляксандр Актавіян |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Аляксандр Пронскі''' (каля [[1550]] — каля [[1595]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ваяводы кіеўскія|кіеўскага ваяводы]] [[Фрыдэрык Пронскі|Фрыдэрыка Пронскага.]] Вызначаўся фізічнай сілай і ростам. У маладосці пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 быў у складзе пасольства па запрашэнні на трон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 падтрымаў абранне на трон [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. З 1576 -1588 г. [[стольнік ВКЛ]], з 1582-1595 - луцкі ключнік, 1580 -1588 староста [[луцк]]і<ref>{{Кніга|загаловак=Urzędnicy wołyńscy XIV–XVIII w". Oprac. Marian Wolski, Kórnik 2007, s. 177}}</ref>. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя актыўна прытрымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]] ІІІ на трон Рэчы Паспалітай. Кіраваў узброенымі аддзеламі іх прыхільнікаў з ВКЛ падчас элекцыйнай барацьбы восені-зімы 1587 - 1588 г. Асабіста ўдзельнічаў у бітве пад Бычынай [[24 студзеня]] [[1588]] веў ад імя аўстрыйскага вялікага князя перамовы з [[Ян Замойскі|Я. Замойскі]]<nowiki/>м аб ганаровай здачы. Разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>. У 1588 г. быў пазбаўлены пасад і на час эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591. З 1591 [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. Падпісаў дэкларацыю Торуньскага сіноду 1595 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904, s. 132}}</ref> == Сям’я == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын кіеўскага ваяводы [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка]] і Фядоры Багавіцінавіч. Жанаты з Фядорай [[Сангушкі|Сангушкай]], дачкой гетмана [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == *<references /> * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты луцкія]] lwduzhsqlrvvg3minrobrmr5p8o00vs 5217274 5217238 2026-10-13T09:17:08Z M.L.Bot 261 афармленне, ачыстка карткі 5217274 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Аляксандр Пронскі''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Стольнік вялікі літоўскі]] (1576—1588), ключнік луцкі (1582—1595), [[староста луцкі]] (1580—1588)<ref>{{Кніга|загаловак=Urzędnicy wołyńscy XIV–XVIII w. Oprac. Marian Wolski, Kórnik 2007, s. 177}}</ref>, кашталян троцкі (1591—1595). == Біяграфія == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын кіеўскага ваяводы князя [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка Пронскага]] і Фядоры з Багавіцінавічаў. Вызначаўся фізічнай сілай і ростам. У маладосці быў пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 годзе быў у пасольстве па запрашэнні на сталец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 годзе падтрымаў абранне на сталец [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя актыўна трымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна III]] на сталец Рэчы Паспалітай. Камандаваў атрадамі прыхільнікаў Габсбургаў з ВКЛ падчас элекцыйнай барацьбы восені-зімы 1587—1588 гадоў. Асабіста ўдзельнічаў у бітве пад Бычынай 24 студзеня 1588 года, веў ад імя аўстрыйскага вялікага князя перамовы з [[Ян Замойскі|Я. Замойскім]] пра ганаровую здачу. Разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>. У 1588 годзе пазбаўлены ўрадаў і на час эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591 гадоў. З 1591 года — [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. Падпісаў дэкларацыю Торуньскага сіноду 1595 года.<ref>{{Кніга|загаловак=Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904, s. 132}}</ref> == Сям’я == Жанаты з Фядорай, дачкой польнага гетмана літоўскага [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] 67ve458sfoiblxh49p50pdd73zex5j3 5217438 5217274 2026-10-13T11:54:40Z Voūk12 159072 5217438 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Аляксандр Пронскі''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Стольнік вялікі літоўскі]] (1576—1588), ключнік луцкі (1582—1595), [[староста луцкі]] (1580—1588)<ref>{{Кніга|загаловак=Urzędnicy wołyńscy XIV–XVIII w. Oprac. Marian Wolski, Kórnik 2007, s. 177}}</ref>, кашталян троцкі (1591—1595). == Біяграфія == З княскага роду [[Пронскія|Пронскіх]], герба "[[Пагоня Руская|Руская Пагоня]]". Сын кіеўскага ваяводы князя [[Фрыдэрык Пронскі|Сямёна-Фрыдэрыка Пронскага]] і Фядоры з Багавіцінавічаў. Вызначаўся фізічнай сілай і ростам. У маладосці быў пры двары французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. У 1573 годзе быў у пасольстве па запрашэнні на сталец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Генрык Валезы|Генрыка Валезы]]. У 1575 годзе падтрымаў абранне на сталец [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Удзельнічаў у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]]. Пасля смерці Стэфана Баторыя актыўна трымліваўся габсбургскай арыентацыі, выступаў за абранне эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна III]] на сталец Рэчы Паспалітай. Камандаваў атрадамі прыхільнікаў Габсбургаў з ВКЛ падчас элекцыйнай барацьбы восені-зімы 1587—1588 гадоў. Асабіста ўдзельнічаў у бітве пад Бычынай 24 студзеня 1588 года, веў ад імя аўстрыйскага вялікага князя перамовы з [[Ян Замойскі|Я. Замойскім]] пра ганаровую здачу. Разам з Максіміліянам ІІІ трапіў у няволю да прыхільнікаў [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Barwicka-Makula A. Od wrogości do przyjażni. Habsburgowie austiaccy wobec Polski w latach 1587 – 1592. – Katowice: Wydawnictwo uniwersytetu Sląskiego, 2019. – с. 142-144}}</ref>. У 1588 годзе пазбаўлены ўрадаў і на час эмігрыраваў у [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання абраны паслом на [[сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1590—1591 гадоў. З 1591 года — [[кашталян троцкі]]. Адстойваў суверэнітэт ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Вызнаваў [[кальвінізм]]. Падпісаў дэкларацыю Торуньскага сіноду 1595 года.<ref>{{Кніга|загаловак=Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904, s. 132}}</ref> == Сям’я == Жанаты з Фядорай, дачкой польнага гетмана літоўскага [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]], меў сыноў Юліюша Эліяша (? — 1613) і Аляксандра Актавіяна (? — 1638), якому было прысвечана першае выданне твора [[Міхалон Літвін|Міхалона Літвіна]] «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў». На сынах Аляксандра Фрыдрыхавіча род Пронскіх у ВКЛ згас. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Пронскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] krdwxqr2ir23ckzdr5zd8birexspjrc 0 151171 5217280 4839773 2026-10-13T09:25:17Z M.L.Bot 261 афармленне, ачыстка карткі 5217280 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сямён Глебавіч Пронскі''', у каталіцтве '''Фрыдэрык''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. У 1538—1539 гадах спраўца жытомірскі, у 1539 — староста брацлаўскі і вінніцкі, з 1544 — [[ваявода кіеўскі]]. З княжацкага роду [[Пронскія|Пронскіх]], сын мейшагольскага намесніка [[Глеб Юр’евіч Пронскі|Глеба Юр’евіча]]. Меў сыноў Юрыя (памёр маладым) і [[Аляксандр Пронскі|Аляксандра]]. == Крыніцы == {{крыніцы}}[[Катэгорыя:Ваяводы кіеўскія (Вялікае Княства Літоўскае)]] == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пронскі Фрыдэрык}} [[Катэгорыя:Пронскія|Фрыдэрык]] 4krdzbie7s97thka41htlnppm37nuui 0 151176 5217437 4198416 2026-10-13T11:53:10Z Voūk12 159072 5217437 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Пронскія | Герб = POL COA Pogoń Ruska.svg | Подпіс= [[Герб «Пагоня Руская»]] | Дэвіз = | Краіна паходжання = [[Разанскае княства]] | Тытул = князі | Прызнаныя ў = | Першы з роду = [[Міхаіл Яраславіч Пронскі|Міхаіл Яраславіч]] | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду =[[Разанскія Рурыкавічы|Разанскіх Рурыкавічаў]] | Адгалінаванні ад роду = }} '''Пронскія''' — княжацкі род, адгалінаванне [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Гісторыя == Род пайшоў ад галіны [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], якая ў XIV ст. атрымала ва ўладанне горад [[Пронск]] у [[Разанскае княства|Разанскім княстве]]. Прадстаўнікі роду зваліся князямі Пронскімі, але страцілі Пронск да 1483 года, калі ён ужо быў у складзе Разанскага княства (з 1521 у [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікім княстве Маскоўскім]]). Пасля Пронскія былі баярамі пры двары вялікіх князёў маскоўскіх і рускіх цароў. Род згас у канцы XVII ст. Адна з галін Пронскіх перайшла ў XV ст. на службу да вялікага князя літоўскага [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] і засталася ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Гэтая галіна карысталася гербам [[Пагоня Руская|«Пагоня Руская»]] і згасла ў 1638 годзе. == Вядомыя прадстаўнікі літоўскай галіны == * [[Фрыдэрык Пронскі|Сямён Пронскі]] (? — 1555) — ваявода кіеўскі, перайшоў у каталіцтва пад імем Фрыдэрык. * [[Андрэй Пронскі]] (? — каля 1548) — староста чаркаскі<ref>[[Уладзімір Іванавіч Сергійчук|''Сергійчук В.'']] Дмитро Вишневецький. — К.: Україна, 2003. — 192 с. — ISBN 966-524-129-X — С. 44. укр.</ref> * [[Аляксандр Пронскі]] (? — каля 1595) — кашталян троцкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=466|артыкул=Пронскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html Генеалогія літоўскай галіны Пронскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021201134/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pronscy01.html |date=21 кастрычніка 2013 }} * [http://rusgenealog.ru/index.php?id=gen_table&table_id=gen_rk_49 Генеалогія Пронскіх] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пронскія| ]] 5k2ofed2qu4yb7sztg09352zvmvsg3j 0 156517 5217371 5089094 2026-10-13T11:15:12Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217371 wikitext text/x-wiki [[Файл:Herb Korczak.jpg|thumb|«Корчак» — герб старэйшай лініі роду Ганскіх]] '''Ганскія''' — шляхецкі род польскага паходжання гербаў [[Корчак (герб)|«Корчак»]] і [[Газдава (герб)|«Газдава»]]. Тытул — [[граф]]ы. Атрымаў сваю назву ад крэпасці [[Ганьск Первшы|Ганск]] каля [[Люблін]]а. З’яўляўся адным з самых старажытных шляхецкіх родаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя роду == Польскі перыяд гісторыі роду бярэ пачатак з часоў [[Другі крыжовы паход|Другога Крыжовага паходу]], калі паўлегендарны заснавальнік роду перабраўся ў Польшчу з Францыі і атрымаў у спадчыннае валоданне ад князя Генрыка Сандамірскага крэпасць [[Ганьск Первшы|Ганск]], ад якой і ўтварылася прозвішча. Паводле сямейнай легенды Ганскія — марганацічная галіна дома [[Капетынгі|Раберцінаў]]. У XIV—XV стагоддзях Ганскія пражывалі на тэрыторыі [[Холмшчына|Холмшчыны]], тады ж яны ўпершыню сталі выкарыстоўваць герб «Корчак». Першае дакументальнае згадванне прозвішча «Ганскі» адносіцца да [[1372]] года. У дакуменце, які захоўваецца ў Люблінскім дзяржаўным архіве, згадваецца двор [[Ганьск Первшы|Ганск]], уласнікам якога значыцца Ян Ганскі. Усе ягоныя будынкі былі драўлянымі, маёнтак уключаў каля 7500 валок зямлі, у тым ліку лугі, балоты і лясы<ref>Onyszko J. Historia gminy Hańsk według Józefa Onyszko / red. D. Makaruk. — Chełm: Wydawnictwo TAWA, 2014. — 96 s.</ref>. У [[1430]] годзе нейкі [[Шляхта|шляхціц]] Андрушка Ганскі, павераны старасты Грыцька Кердзея, судзіўся з «рускім папом» Вацам ў надворным і земскім судах [[Хелм]]а. У [[1433]] годзе ўсе працэсы паспяхова завяршыліся на карысць Ганскага. У [[1539]] годзе згадваецца закладны кантракт, па якім [[Шляхта|шляхцічы]] Іван і Андрэй Ганскія аддаюць у заклад зямлю за 10 грыўняў Багдану Тарноўскаму.<ref>Ганский П. Н. Ганские: Прошлое и настоящее. Документально-историческое эссе.: 2-е изд., перераб. и доп. — [б. м.]: Издательские решения, 2020. — 370 с. — С. 74</ref> У XVII ст. Ганскія скасоўваюць і прадаюць ардынацыю ў [[Ганьск Первшы|Ганску]], якая на той час налічвала больш за 10 тыс. [[Морг (адзінка плошчы)|моргаў]] (каля 5,6 тыс. га) ворнай зямлі. У XVI—XVIII стагоддзі род распадаецца на дзве галіны — [[Газдава (герб)|герба «Газдава»]] і [[Корчак (герб)|герба «Корчак»]]. Прадстаўнікі роду Ганскіх займалі розныя пасады ў мясцовай адміністрацыі, мелі зямельныя ўладанні на [[Палессе|Палессі]], [[Падляшша|Падляссі]], [[Малая Польшча|Малапольшчы]], [[Мазовія|Мазовіі]], [[Галіцыя|Галіцыі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле]]. Лічыліся аднымі з найбуйнейшых землеўладальнікаў на Украіне. У [[Імперыя Габсбургаў|імперыі Габзбургаў]] [[Шляхта|шляхецкая]] годнасць і [[граф]]скі [[тытул]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] для рода Ганскіх пацверджана судом у [[Пшэмысль|Пшэмысле]] ў 1782 г.<ref>Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej. — Lwów: Drukarnia Instytutu stauropigiańskiego, 1857. — 352 s. — S. 92</ref> Прадстаўнікі роду зацверджаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1798]] годзе. Сёння Ганскія пражываюць у [[Польшча|Польшчы]], [[Украіна|Украіне]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]] і інш і выкарыстоўваюць абодва варыянты напісання прозвішча — як гістарычна дакладны варыянт «''Hanski''», так і транслітараваны варыянт «''Ganski''». У Германіі і Аўстрыі атрымаў распаўсюджванне варыянт напісання прозвішча з прыстаўкай «von», якая паказвае на шляхецкае паходжанне. == Вядомыя прадстаўнікі роду == * [[Ян Казімір Ганскі]] (нар. каля. 1640 г.) — земскі [[Пісар|пісар]] люблінскі з 1685, [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморнік]] земскі люблінскі, падпісар земскі і [[Рэгент (Вялікае Княства Літоўскае)|рэгент]] земскі люблінскі. * [[Францішак Ян Ганскі]] (нар. каля. 1650 г.) — [[Стольнік|стольнік]] чарнігаўскі з 1680 г., суддзя гродскі ва Уладзімір-Валынскім з 1686 г. * [[Стэфан Ганскі]] (нар. каля. 1685 г.) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай першай трэці [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], дыпламат, удзельнічаў у 1725 годзе ў пасольстве, якое суправаджала ў Францыю яе будучую каралеву [[Марыя Ляшчынская|Марыю Ляшчынскую]] — дачку караля [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і нявесту караля Францыі [[Людовік XV|Людовіка XV]]. * [[Казімір Ганскі]] (нар. каля. 1690 г.) — стольнік і [[Лоўчы|лоўчы]] земскі жытомірскі з 1718 г. * [[Аляксандр Пётр Ганскі]] (нар. каля. 1690 г.) — стольнік хелмскі з 1720 г. * [[Ян Ганскі]] (нар. каля. 1747 г.) — [[Падчашы|падчашы]] оўруцкі (1769 г.), [[Харунжы|харунжы]] жытомірскі і кіеўскі, [[Падваявода|падваявода]] кіеўскі з 1784 г., кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Св. Станіслава]] з 1785 г. * [[Захар Ганскі]] (нар. каля. 1760 г.) — каронны генерал-ад’ютант булавы польнай, [[Лоўчы надворны літоўскі|лоўчы надворны літоўскі]] з 1790 г., кавалер ордэна Св. Станіслава з 1790 г. * [[Вацлаў Ганскі]] (1782—1841) — дэпутат шляхецкай камісіі [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]] з 1801 г., з 1808 г. — маршалак радамысльскі, маршалак валынскі з 1811 г. Мецэнат, першы муж Эвеліны Ганскай. * [[Эвеліна Ганская]] (1801—1882) — народжаная графіня Ржавусская, жонка і муза французскага пісьменніка [[Анарэ дэ Бальзак]]а. * [[Пётр Паўлавіч Ганскі]] (1867—1942) — мастак-[[імпрэсіянізм|імпрэсіяніст]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя, маляваў пейзажы, партрэты, жанравыя кампазіцыі. Пасля эміграцыі ў Францыю прыняў яе грамадзянства і сан каталіцкага святара. * [[Аляксей Паўлавіч Ганскі]] (1870—1908) — астраном, геадэзіст і гравіметрыст. Асноўныя навуковыя даследаванні датычацца фізікі Сонца. Віцэ-прэзідэнт Рускага астранамічнага таварыства, сакратар Рускага аддзялення Міжнароднай сонечнай камісіі. * [[Станіслаў Ганскі]] (1880—1937) — каталіцкі святар, рэлігійны дзеяч 1910-1920-х гг. Займаўся пастырскім служэннем на Валыні і Падоллі, за што неаднаразова падвяргаўся рэпрэсіям з боку ўладаў СССР. 26 студзені 1930 г. арыштаваны па т. зв. «справе каталіцкага духавенства». 25 лістападзе 1937 года «тройкай» НКВД прыгавораны да вышэйшай меры пакарання, 8 снежня 1937 г расстраляны ў Салавецкай турме. * [[Уладзімір Аляксандравіч Ганскі]] (нар. у 1986 г.) — беларускі навуковец, доктар навук. * [[Мацей Ганскі]] (нар. у 1984 г.) — польскі музыкант, піяніст. == Галерэя == <center><gallery> Файл:Estate of Ganski6.JPG|Палац Ганскіх у Вярхоўні (паркавы фасад), сучасны стан. Файл:Manor House in Wierzchownia by Napoleon Orda (5362559).jpg|Вярхоўня - маёнтак Ганскіх, малюнак Н.Орды, 1860 г. Файл:Wenceslas Hanski Kriehuber 1835.jpg|Вацлаў Ганскі, партрэт пэндзля Ф.Крыехубера, 1835 г. Файл:Ewelina Hańska.png|Эвеліна Ганская, партрэт пэндзля Ф.Дэльмонта, 1837 г. Файл:Beauregard01.jpg| замак Борэгар у Францыі, які падаравала Э.Ганская дачцэ Ганне ў 1840-х г. Файл:Wierzchownia kapl Napoleon Orda 1872.jpg|Капліца-пахавальня Ганскіх ў Вярхоўні, малюнак Н.Орды, 1872 г. </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * Akty stanu cywilnego parafij rzymskokatolickiej / Dyrekcja Archiwów Państwowych. L.p. 1-5. Akt. 16-91. * Российский государственный исторический архив. Фонд 1343, опись 19, дело 629. * Российский государственный военно-исторический архив. Фонд 400, опись 17, дело 14308. * [http://www.psb.pan.krakow.pl/ Polski Słownik Biograficzny] * [http://genealodzy.pl Polskie Towarzystwo Genealogiczne] * [http://metryki.genealodzy.pl/metryki.php Program indeksacji aktów stanu cywilnego i metryk kościelnych] * [http://rodovoyegnezdo.narod.ru/Hanski/hanski.htm Сайт «Родовое гнездо»] [[Катэгорыя:Ганскія| ]] hkwu5geflu4i3s54wjhm7heif8jrgd3 10 157302 5216948 4204118 2026-10-12T13:26:16Z Culamar 102133 5216948 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 1951—1975 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Джон Дуглас Кокрафт|Кокрафт]] / [[Эрнест Томас Сінтан Уолтан|Уолтан]] (1951) * [[Фелікс Блох|Блох]] / [[Эдвард Мілс Пёрсел|Пёрсел]] (1952) * [[Фрыц Цэрніке|Цэрніке]] (1953) * [[Макс Борн|Борн]] / [[Вальтэр Ботэ|Ботэ]] (1954) * [[Уіліс Юджын Лэмб|Лэмб]] / [[Палікарп Куш|Куш]] (1955) * [[Уільям Брэдфард Шоклі|Шоклі]] / [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Уолтэр Хаўзер Братэйн|Братэйн]] (1956) * [[Янг Чжэньнін|Янг]] / [[Лі Цзундаа|Лі]] (1957) * [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|Чаранкоў]] / [[Ілья Міхайлавіч Франк|Франк]] / [[Ігар Яўгенавіч Там|Там]] (1958) * [[Эміліа Джына Сегрэ|Сегрэ]] / [[Оўэн Чэмберлен|Чэмберлен]] (1959) * [[Дональд Артур Глазер|Глазер]] (1960) * [[Роберт Хофштатэр|Хофштатэр]] / [[Рудольф Людвіг Мёсбаўэр|Мёсбаўэр]] (1961) * [[Леў Давідавіч Ландау|Ландау]] (1962) * [[Юджын Вігнер|Вігнер]] / [[Марыя Гёперт-Маер|Гёперт-Маер]] / [[Іаганес Ганс Даніэль Енсен|Енсен]] (1963) * [[Чарлз Хард Таўнс|Таўнс]] / [[Мікалай Генадзевіч Басаў|Басаў]] / [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|Прохараў]] (1964) * [[Сін’ітыра Таманага|Таманага]] / [[Джуліян Швінгер|Швінгер]] / [[Рычард Філіпс Фейнман|Фейнман]] (1965) * [[Альфрэд Кастлер|Кастлер]] (1966) * [[Ханс Альбрэхт Бетэ|Бетэ]] (1967) * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс]] (1968) * [[Мюрэй Гел-Ман|Гел-Ман]] (1969) * [[Ханес Альфвен|Альфвен]] / [[Луі Эжэн Фелікс Неель|Неель]] (1970) * [[Дэніс Габар|Габар]] (1971) * [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Леон Нейл Купер|Купер]] / [[Джон Роберт Шрыфер|Шрыфер]] (1972) * [[Леа Эсакі|Эсакі]] / [[Айвар Джаевер|Джаевер]] / [[ Браян Дэйвід Джозефсан|Джозефсан]] (1973) * [[Марцін Райл|Райл]] / [[Энтані Х’юіш|Х’юіш]] (1974) * [[Оге Нільс Бор|О. Бор]] / [[Бенжамін Мотэльсан|Мотэльсан]] / [[Леа Джэймс Рэйнуотэр|Рэйнуотэр]] (1975) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * '''(1951—1975)''' * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|(2026—2050)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 1951—1975]] </noinclude> 9htswgw4hod92f3r3yvd9ubwouol2vm 10 157388 5216946 4219692 2026-10-12T13:25:50Z Culamar 102133 5216946 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 2001—2025 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Эрык Алін Корнел|Корнел]] / [[Вольфганг Кетэрле|Кетэрле]] / [[Карл Віман|Віман]] (2001) * [[Райманд Дэвіс|Дэвіс]] / [[Масатосі Косіба|Косіба]] / [[Рыкарда Джаконі|Джаконі]] (2002) * [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў|Абрыкосаў]] / [[Віталь Лазаравіч Гінзбург|Гінзбург]] / [[Энтані Джэймс Легет|Легет]] (2003) * [[Дэвід Джонатан Грос|Грос]] / [[Х’ю Дэвід Політцэр|Політцэр]] / [[Фрэнк Вільчэк|Вільчэк]] (2004) * [[Рой Глаўбер|Глаўбер]] / [[Джон Хол|Хол]] / [[Тэадор Хэнш|Хэнш]] (2005) * [[Джон Кромвел Мазер|Мазер]] / [[Джордж Смут|Смут]] (2006) * [[Альберт Ферт|Ферт]] / [[Петэр Грунберг|Грунберг]] (2007) * [[Ёіціра Намбу|Намбу]] / [[Макота Кабаясі|Кабаясі]] / [[Тосіхідэ Масукава|Масукава]] (2008) * [[Чарлз Каа|Каа]] / [[Уілард Бойл|Бойл]] / [[Джордж Элвуд Сміт|Сміт]] (2009) * [[Андрэй Канстанцінавіч Гейм|Гейм]] / [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў|Навасёлаў]] (2010) * [[Сол Перлмутэр|Перлмутэр]] / [[Браян Шміт|Шміт]] / [[Адам Рыс|Рыс]] (2011) * [[Серж Арош|Арош]] / [[Дэвід Вайнленд|Вайнленд]] (2012) * [[Франсуа Энглер|Энглер]] / [[Пітэр Хігс|Хігс]] (2013) * [[Ісаму Акасакі|Акасакі]] / [[Хіросі Амана|Амана]] / [[Сюдзі Накамура|Накамура]] (2014) * [[Артур Мак-Дональд|Мак-Дональд]] / [[Такаакі Кадзіта|Кадзіта]] (2015) * [[Данкан Холдэйн|Холдэйн]] / [[Джон Майкл Костэрліц|Костэрліц]] / [[Дэвід Таўлес|Таўлес]] (2016) * [[Бары Бэрыш|Бэрыш]] / [[Райнер Вайс|Вайс]] / [[Кіп Торн|Торн]] (2017) * [[Артур Эшкін|Эшкін]] / [[Жэрар Муру|Муру]] / [[Дона Стрыкленд|Стрыкленд]] (2018) * [[Джэймс Піблз|Піблз]] / [[Мішэль Маёр|Маёр]] / [[Дзідзье Кэлё|Кэлё]] (2019) * [[Роджэр Пенроўз|Пенроўз]] / [[Райнхард Генцэль|Генцэль]] / [[Андрэа Гез|Гез]] (2020) * [[Сюкура Манабэ|Манабэ]] / [[Клаус Хасельман|Хасельман]] / [[Джорджа Парызі|Парызі]] (2021) * [[Ален Аспэ|Аспэ]] / [[Джон Клаўзер|Клаўзер]] / [[Антон Цайлінгер|Цайлінгер]] (2022) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * '''(2001—2025)''' * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|(2026—2050)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 2001—2025]] </noinclude> 06m5nyu6bofg2fyhtc6gv4fgam80nzv 0 158210 5217204 5156219 2026-10-13T08:11:52Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Parlophone]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217204 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі}} '''Parlophone Records''' («Парлафо́н рэ́кардз») — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[лэйбл]] гуказапісу, заснаваны ў [[1923]] годзе ў якасці філіяла [[Германія|германскага]] [[лэйбл]]а Parlophon (уваходзіў у склад кампаніі [[Carl Lindstrom]]). З 1923 па 1955 гг. менеджарам музычнага аддзела лэйбла быў Оскар Прэйс. У 20-я гг. Parlophone Records стаў вядучым [[джаз]]авым лэйблам у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] дзякуючы пласцінкам, выпушчаным па ліцэнзіі амерыканскага [[Okeh Records]]. У [[1927]] годзе брытанскі [[Columbia Graphophone]] набыў кампанію [[Carl Lindstrom]] (і, адпаведна, Parlophone Records). У [[1931]] годзе [[Columbia Graphophone]] і [[Gramophone]] аб’ядналіся ў кампанію [[EMI]], і лэйбл Parlophone Records перайшоў у ведамства [[EMI]]. [[EMI]] адвялі Parlophone Records выпуск запісаў гутарковага і камедыйнага жанру, а таксама музыкі, якая не паддаецца катэгарызацыі. У [[1955]] годзе Прэйс выйшаў на пенсію, і яго месца заняў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], які працаваў на Parlophone з [[1950]] года. Поспех да лэйбла, які дзесяцігоддзі заставаўся малапрыкметным, прыйшоў у [[1962]] годзе пасля падпісання кантракту з [[The Beatles]], пласцінкі якіх неўзабаве ператварылі Parlophone Records у адну з самых папулярных фірмаў гуказапісу. Пасля на лэйбле запісваліся [[Queen]], [[Pet Shop Boys]], [[Blur]], [[Radiohead]] і інш. == Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле == * [[The Beatles]] * [[Blur]] * [[Coldplay]] * [[Deep Purple]] * [[Pet Shop Boys]] * [[Queen]] * [[Radiohead]] * [[Кайлі Міноўг]] * [[Supergrass]] * [[Gorillaz]] * [[Тайні Тэмпа]] * [[Mansun]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Parlophone]] c1kynfwnezzh5oory5rmq7izxmeyxp6 0 159903 5217408 4594900 2026-10-13T11:41:06Z Autumndancer 168015 5217408 wikitext text/x-wiki [[File:1143-1144 (Pčalarstva ŭ Biełarusi).png|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны пчалярству.]] '''Пчаля́рства''' — галіна [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], гадоўля меданосных [[Пчолы|пчол]] і атрыманне ад іх [[мёд]]у, [[воск]]у і іншых прадуктаў пчалінай жыццядзейнасці. Пчалярства мае важнае значэнне для [[Пылок|апылення]] і падвышэння ўраджайнасці культурных і дзікіх [[Кветкавыя|кветкавых раслін]]. == Прадукцыя пчалярства == [[File:Пчолы на рамцы з расплодам.jpg|thumb|Пчолы на рамцы з расплодам]] * [[Мёд]] * [[Воск]] * [[Праполіс]] * [[Пылок]] * Пярга * Пчалінае матачнае малако * Пчаліны расплод * Пчаліны яд * Пчаліны падмор ([[хіцін]]) * Васковая моль == Гісторыя == [[File:Albrecht Dürer - Cupid the Honey Thief - WGA07372.jpg|thumb|left|Малюнак 1514 г.]] Найстаражытнейшыя відарысы збіральнікаў [[мёд]]у былі знойдзены ў [[пячора]]х на тэрыторыі [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]. Іх адносяць прыблізна да 7 тысячагоддзя да н. э. Трэба меркаваць, што здабыча мёду дзікіх [[пчолы|пчол]] з’явілася яшчэ раней, шырока практыкавалася ўва ўсім свеце, але месцам узнікнення пчалярства лічыцца [[Міжземнае мора|Міжземнамор’е]]. Гэта часткова пацвярджаецца тым, што з 20 тысяч відаў пчол пчаляры выкарыстоўваюць толькі некалькі дзясяткаў, прычым найбольш распаўсюджаны меданосныя пчолы з [[Еўропа|Еўрапейскага кантынента]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і Паўночнай [[Афрыка|Афрыкі]]. Важным з’яўляецца пацверджанне [[археалогія|археалагічнымі]] матэрыяламі. Вядомы відарыс на сцяне храма сонца часоў фараона Ніўсера (2458—2422 гады да н. э.) у [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]], на якой выбіты рабочыя, якія абкурваюць дымам пчаліныя соты. Відавочна, пчалярства ўзнікла ў Старажытным Егіпце значна раней. Мёд выкарыстоўваўся для саладжэння, у рытуальных мэтах, а таксама як антысептык. [[Воск]] быў незаменны ў працэсе ліцця [[бронза|бронзы]]. Найстаражытнейшы пчальнік быў знойдзены [[археалогія|археолагамі]] на тэрыторыі [[Ізраіль|Ізраіля]]. Мяркуецца, што яму больш за 3000 гадоў. Старажытныя пчаляры карысталіся для заваблення пчаліных раёў [[кераміка|керамічным]] посудам, плеценымі вуллямі з [[салома|саломы]] і галля, абмазанымі [[гліна]]й. У Старажытным Егіпце яны мелі [[цыліндр]]ычную форму. Такія вуллі каштавалі даволі дорага, але яшчэ больш каштоўным лічыўся вопыт саміх пчаляроў, без якога спробы развядзення меданосных пчол былі марнымі. Так, у 760 годзе да н. э. здзейснены няўдалы вопыт развіцця пчалярства ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]. У Старажытнай Еўропе пчалярства актыўна развівалася на [[Кіклады|Кікладскіх астравах]] (3 тысячагоддзе да н. э.), [[мінойцы|мінойскім]] [[востраў Крыт|Крыце]] (3 — 2 тысячагоддзі да н. э.), [[ахейцы|ахейскім]] [[Пелапанес]]е (2 тысячагоддзе да н. э.). У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Рыме]] здабыча мёду лічылася пачэснай справай. Згодна [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]], [[нектар]] быў напоем [[бог|багоў]]. Незалежнымі ад міжземнаморскага рэгіёну цэнтрамі ўзнікнення пчалярства былі Старажытны [[Кітай]] і [[Месаамерыка]] (цывілізацыя [[мая]]). У [[лес|лясной]] і лесастэпавай зоне Еўропы, у тым ліку на [[Беларусь|беларускіх]] землях, першаснай формай пчалярства было [[бортніцтва]] — утрыманне лясных пчол у штучных дуплах-борцях. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] вываз прадуктаў пчалярства быў важнай часткай [[гандаль|гандлю]] краін [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] з іншымі. Мёдам і воскам плацілі натуральную даніну. Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» [[Вольга (княгіня Кіеўская)|кіеўская Княгіня Вольга]] звярталася да паўстанцаў-[[драўляне|драўлян]]: «Вось ужо іду да вас, прыгатуйце мяды шматлікія ў [[горад]]зе, дзе забілі мужа майго». Яе сын [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] пісаў з [[Першае Балгарскае царства|Балгарыі]], што з [[Русь|Русі]] туды ідуць «мяхі і воск, мёд і рабы»<ref>[http://lib.ru/HISTORY/RUSSIA/povest.txt Повесть Временных лет]</ref>. «[[Хроніка Быхаўца]]» згадвае пра напад «мужыкоў маскоўскіх» на гандляроў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і дадае, што ў іх забралі «двух баброў ды тры кадаўцы мёду». Падчас падрыхтоўкі да каранацыі [[Вітаўт Кейстутавіч|Князь Вітаўт]] так частаваў сваіх гасцей: «І даваў князь вялікі Вітаўт гасцям сваім утрыманне вялікае: выходзіла на іх аброкаў штодня: мёду сычонага па семсот бочак, апрача мушкатэлю, мальмазіі ды іншых напояў і він размаітых; ялавіц, бараноў, вепрукоў таксама па семсот, зуброў па шэсцьдзесят, ласёў па сто, апрача іншай рознай зверыны, многіх мясных ды іншых хатніх страў. І прымаў вялікі князь Вітаўт у сябе тых гасцей сем тыдняў»<ref>[http://knihi.com/anon/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180729215853/http://knihi.com/anon/Kronika_Bychauca.html |date=29 ліпеня 2018 }}</ref>. Каля ХV—ХVІ стст. распаўсюдзіліся калодныя вуллі, якія па-ранейшым называлі борцямі. Калоды расстаўлялі на [[дрэва]]х на вышыні да 15 м пераважна ў [[ліпа]]вых і [[бяроза]]вых гаях, паблізу пойменных [[луг]]оў і [[верас]]овых [[балота|балот]], багатых меданосамі. У [[беларусы|беларусаў]] бортніцтва было звязана са звычаямі [[сябрына|сябрыны]] і [[бонда|бонды]]. Аднак бортніцтва, як і іншыя старажытныя формы пчалярства, засноўваліся на спусташэнні і наступнай згубе пчалінага рою. Прычым, у першую чаргу цярпелі роі найбольш поўных вуллёў, што ў выніку вяло да вынішчэння прадукцыйных сем’яў. Попыт на мёд і воск, які значна ўзрос ў еўрапейскіх краінах пасля XV ст., стымуляваў вывучэнне [[біялогія|біялогіі]] пчол. У XVIII ст. з’явіліся навуковыя працы, у якіх прапагандаваліся новыя перадавыя метады пчалярства. Яны прадугледжвалі адбор прадукцыйных раёў, падкормку і клопат пра іх. Вялікае значэнне мела вынаходніцтва {{нп5|Пятро Пракаповіч|Пятром Пракаповічам|be-tarask|Пятро Пракаповіч}} рамкавых вуллёў у 1814 годзе. У наш час вядуцца сталыя [[навука|навуковыя]] даследаванні, накіраваныя на паляпшэнне прадукцыйнасці і абарону меданосных пчол ад хвароб. <gallery> Image:27-alimenti, miele, Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|Старажытная форма плеценых вуллёў, XIV ст. Image:Bee-treeState museum of folk architecture and life.JPG|Борці ў Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту Image: Biskötsel, Gravenhorsts bågramkupa, Nordisk familjebok.png|Рамкавы пераносны вулей Image:Coat of Arms of Tambov (2008).svg|Вулей на гербе [[Тамбоў|Тамбова]] (канец XVIII ст.) </gallery> == Гарадское пчалярства == Апошнія дзесяцігоддзі гарадское пчалярства актыўна развіваецца ў краінах Еўропы і Амерыкі. З 2015 года было некалькі спроб разводзіць пчол у Мінску<ref>[https://www.belta.by/regions/view/fotoreportazh-na-kryshe-krasnogo-kostela-pojavilas-paseka-260883-2017/ 09 жніўня 2017. ФОТОРЕПОРТАЖ: На крыше Красного костела в Минске появилась пасека]</ref><ref>[https://naviny.by/new/20170729/1501358287-v-centre-minska-na-kryshe-kostela-poselili-60-tysyach-pchel?fbclid=IwAR1WynYpi6kJ3XpVg298hotH3pBt4Gc_8VdGFFNIBBhB7fxrnsu3H-2GeSg 29 ліпеня 2020. В центре Минска на крыше костела поселили 60 тысяч пчел] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200703011011/https://naviny.by/new/20170729/1501358287-v-centre-minska-na-kryshe-kostela-poselili-60-tysyach-pchel?fbclid=IwAR1WynYpi6kJ3XpVg298hotH3pBt4Gc_8VdGFFNIBBhB7fxrnsu3H-2GeSg |date=3 ліпеня 2020 }}</ref>. Актыўнае развіццё замаруджваецца з-за бюракратычных перашкод<ref>[https://news.tut.by/society/450545.html 3 чэрвеня 2105. Открытие пасеки на крыше Красного костела переносится.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200703140308/https://news.tut.by/society/450545.html |date=3 ліпеня 2020 }}</ref><ref>[https://minsknews.by/peshkom-po-gorodu-v-loshiczkom-parke-mozhet-poyavitsya-nastoyashhaya-paseka/ 5 снежня 2019 года. ПЕШКОМ ПО ГОРОДУ. В Лошицком парке может появиться настоящая пасека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200703173329/https://minsknews.by/peshkom-po-gorodu-v-loshiczkom-parke-mozhet-poyavitsya-nastoyashhaya-paseka/ |date=3 ліпеня 2020 }}</ref>. == Галерэя сучаснага пчалярства == <gallery> Паілка для пчол.jpg|Паілка для пчол з пластыкавай бутэлькі </gallery> == Вядомыя беларускія пчаляры == * [[Генрык Бэта]] * [[Зоська Верас]] * [[Мікола Папека]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Пчаля́рства|609—610}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bortnik-by.info/ bortnik-by.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504134856/http://bortnik-by.info/ |date=4 мая 2013 }} * [http://ethno.iatp.by/2/e03h.htm Этналогія пчалярства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080402073420/http://ethno.iatp.by/2/e03h.htm |date=2 красавіка 2008 }} * [http://agriculture.by/?cat=40 Пчалярства на agriculture.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130526083455/http://agriculture.by/?cat=40 |date=26 мая 2013 }} * [http://www.nikolai.grodno.by/ Практычнае пчалярства] * [http://pcheloverh.narod.ru/index.htm Пчалярства Верхнядзвіншчыны] * [http://mercana.by/index.php?option=com_content&view=article&id=223%3A-q-q&catid=83%3A2010-09-03-05-44-19&lang=be МУЗЕЙ НАСЯКОМЫХ І ПЧАЛЯРСТВА «СТАРАЯ ВЕСЬ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310215150/http://mercana.by/index.php?option=com_content&view=article&id=223:-q-q&catid=83:2010-09-03-05-44-19&lang=be |date=10 сакавіка 2016 }} * [http://www.pchelovod.info/ Беларускі форум pchelovod.info] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Пчалярства| ]] ldtb6nyzbxhz6yn07i3e4ecrstb5r58 0 167874 5216967 5045157 2026-10-12T14:23:49Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5216967 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karolin Castle by Napoleon Orda (5362082).jpg|міні|Руіны бастыёна Каралінскага замка на малюнку [[Н. Орда|Напалеона Орды]].]] '''Каралінскі замак''' — фартыфікацыйнае збудаванне ў [[Каралін (прадмесце)|Караліне]], прадмесці [[Пінск]]а. == Гісторыя == Заснаваны маршалкам вялікім літоўскім князем [[Ян Караль Дольскі|Янам Каралем Дольскім]], які ў 1690 годзе атрымаў ад [[Сойм Рэчы Паспалітай|Сойма]] землі каля [[Пінск]]а. Князь Дольскі пабудаваў прадмесце Каралін і замак, які меў ваенную і рэпрэзентатыўную функцыі, насупраць яго — [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)|касцёл Св. Карла Барамеуша]]. Пасля смерці Яна Караля Дольскага замак спадчынай перайшоў да князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]]. Замак разбураны ў 1706 годзе войскамі шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. Да пачатку XX ст. захаваліся [[руіны]] замка. Да цяперашняга часу захаваўся падземны ход, якім можна выйсці на [[бастыён]]ы. == Архітэктура == Замак пабудаваны ў [[новаітальянская фартыфікацыйная сістэма|новаітальянскай фартыфікацыйнай сістэме]], прамавугольны ў плане, меў памеры 76х38/46 метраў. Два паўднёвыя [[бастыён]]ы выходзілі на [[Прыпяць]] і мелі невялікія памеры. Перад замкам быў [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] шырынёй да 9 м з пад’ёмным мостам. На [[Дзядзінец|дзядзінцы]] стаяў [[палац]]. == Літаратура == * ''Ткачоў М.'' Каралінскі замак / Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. Мн.: БелЭн, 2006. — 792 с. — С. 47. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Пінска]] [[Катэгорыя:Дольскія]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1706 годзе]] [[Катэгорыя:Каралін (прадмесце)]] bbljv6bk9x82r8v9ks2g178p1e2e6yq 0 168478 5217200 5185876 2026-10-13T06:41:42Z Culamar 102133 /* 2020-я */ 5217200 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Выява:Рэверс нобелеўскага медалю 1.gif|thumb|Рэверс медаля, які ўручаецца лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы і хіміі]] '''Но́белеўская прэ́мія па фі́зіцы''' ({{lang-sv|Nobelpriset i fysik}}) — прэстыжная [[узнагарода|ўзнагарода]], якая штогод ўручаецца [[Нобелеўскі фонд|Нобелеўскім фондам]] за навуковыя дасягненні ў вобласці [[фізіка|фізікі]]. Адна з пяці [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскіх прэмій]]. {{toc-right}} == Гісторыя == Нобелеўская прэмія па фізіцы была заснавана [[Альфрэд Нобель|Альфрэдам Нобелем]] у яго завяшчанні, напісаным 27 лістапада 1895 года ў Парыжы, дзе яна згадваецца самай першай: {| |{{пачатак цытаты}} Указаныя даходы трэба падзяліць на пяць роўных частак, якія павінны размяркоўвацца наступным чынам: першая частка таму, хто зробіць найбольш важнае адкрыццё ці вынаходства ў вобласці фізікі.<ref name="ZavRu">{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/index6.php|title=Завяшчанне Альфрэда Нобеля|publisher=nobeliat.ru|accessdate=2012-07-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f85Tfzp?url=http://www.nobeliat.ru/index6.php|archivedate=4 жніўня 2012|url-status=live}}</ref> {{oq|sv|Räntan delas i fem lika delar som tillfalla: en del den som inom fysikens område har gjort den vigtigaste upptäckt eller uppfinning<ref name="ZavSv">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/testamente.html|title=Alfred Nobels testamente|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-07-06|lang=sv|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f86Ofjq?url=http://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/testamente.html|archivedate=4 жніўня 2012|url-status=live}}</ref> }} {{канец цытаты}} |} Нобелеўская прэмія па фізіцы прысуджаецца штогод з 1901 года і толькі шэсць разоў гэтага не адбывалася: у 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 і 1942 гадах.<ref name="NobelPhysFacts" /> Першым лаўрэатам у 1901 годзе стаў [[Вільгельм Рэнтген]]. З тых часоў 203 чалавекі атрымаў 204 прэміі.<ref name="NobelPhysFacts" /> == Адбор кандыдатаў == Паводле статута Нобелеўскага фонду, высоўваць кандыдатаў на прэмію па фізіцы могуць наступныя асобы<ref name="Nomin">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/nomination/index.html|title=Nomination and Selection of Physics Laureates|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120920165821/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/nomination/index.html|archivedate=20 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>: # члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук; # члены Нобелеўскага камітэта па фізіцы; # лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы; # Прафесары фізічных навук універсітэтаў і тэхнічных ВНУ [[Швецыя|Швецыі]], [[Данія|Даніі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Ісландыя|Ісландыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], а таксама стакгольмскага [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]]; # загадчыкі адпаведных кафедр, сама меней, у шасці ўніверсітэтах ці ўніверсітэцкіх каледжах, абраных Акадэміяй навук у відах належнага размеркавання паводле краін; # іншыя вучоныя, ад якіх Акадэмія палічыць патрэбным прыняць прапановы. Выбар асоб, згаданых у пунктах 5 і 6 для вылучэння кандыдатаў, павінен быць зроблены да канца верасня кожнага года, папярэдняга году ўзнагароджання. Адбор кандыдатаў ажыццяўляе Нобелеўскі камітэт па фізіцы. З іх ліку [[Шведская каралеўская акадэмія навук]] выбірае лаўрэатаў.<ref name="Nomin" /> Адначасова могуць быць узнагароджаны адна ці дзве працы, але пры гэтым агульная колькасць узнагароджаных не павінна перавышаць трох.<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/statutes.html#par4|title=Statutes of the Nobel Foundation, §&nbsp;4|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-07-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f87jL8s?url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/statutes.html#par4|archivedate=4 жніўня 2012|url-status=live}}</ref> == Узнагароджанне == Лаўрэаты прэміі па фізіцы звычайна аб’яўляюцца ў пачатку кастрычніка адразу пасля лаўрэатаў прэміі па медыцыне і фізіялогіі. Цырымонія ўручэння прэміі праходзіць [[10 снежня]] ў [[Стакгольм]]е, у дзень смерці [[Альфрэд Нобель|Альфрэда Нобеля]]. Як і лаўрэатам іншых нобелеўскіх прэмій, лаўрэатам прэміі па фізіцы ўручаюцца дыплом і медаль, а таксама грашовая ўзнагарода.<ref name="Nagr">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/award_ceremonies/|title=The Nobel Prize Award Ceremonies|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006172022/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/award_ceremonies/|archivedate=6 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref> Медаль для лаўрэатаў у вобласці фізікі і хіміі адрозніваецца рэверсам, — на ім сярод аблокаў намалявана жанчына, якая ўвасабляе геній навукі, яна зрывае вэлюм з жаночай фігуры з [[Рог дастатку|рогам дастатку]] ў руках, што ўвасабляе прыроду.<ref name="Medal">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/medal.html|title=The Nobel Medal for Physics and Chemistry|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ArI8GDC?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref> == Спіс лаўрэатаў == === 1900-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1901]] | [[Выява:WilhelmRöntgen.JPG|90px|Вільгельм Конрад Рэнтген]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Вільгельм Конрад Рэнтген]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання выключных паслуг, якія ён аказаў навуцы адкрыццём выдатных [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|прамянёў]], названых пасля ў яго гонар {{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable rays subsequently named after him}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1901">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1901/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514053201/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1901/|archivedate=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1902]] | [[Выява:H A Lorentz (Nobel).jpg|90px|Хендрык Антон Лорэнц]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Хендрык Антон Лорэнц]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} У знак прызнання выключных паслуг, якія яны аказалі навуцы сваімі даследаваннямі ўплыву [[магнетызм]]у на з’явы выпраменьвання (Гл. [[эфект Зеемана]]) {{oq|en|in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121220124145/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/|archivedate=20 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Pieter Zeeman 1902.jpg|90px|Пітэр Зееман]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Пітэр Зееман]] |- |rowspan="3"| [[1903]] | [[Выява:Henri Becquerel 1903.jpg|90px|Антуан Анры Бекерэль]] | {{сцяг|Францыя}} [[Антуан Анры Бекерэль]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання выключных паслуг, якія ён аказаў навуцы сваім адкрыццём самаадвольнай [[радыеактыўнасць|радыеактыўнасці]] {{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by his discovery of spontaneous radioactivity}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213222/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:PierreCurie.jpg|90px|П’ер Кюры]] | {{сцяг|Францыя}} [[П’ер Кюры]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} У знак прызнання выключных заслуг, якія яны аказалі навуцы сумеснымі даследаваннямі з’яў радыяцыі, адкрытай прафесарам Анры Бекерэлем {{oq|en|in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Marie Curie 1903.jpg|90px|Марыя Кюры]] | {{сцяг|Францыя}} [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыя Кюры]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[1904]] | [[Выява:Strutt.jpg|90px|Джон Уільям Стрэт]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)]] | {{пачатак цытаты}} За даследаванні шчыльнасцей найбольш распаўсюджаных газаў і за адкрыццё [[аргон]]у падчас гэтых даследаванняў {{oq|en|for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of argon in connection with these studies}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709042220/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/|archivedate=9 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1905]] | [[Выява:Lenard.jpg|90px|Філіп Ленард]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард]] | {{пачатак цытаты}} За даследчыя працы па [[Катодны прамень|катодных прамянях]] {{oq|en|for his work on cathode rays}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212816/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1906]] | [[Выява:JJ Thomson (Nobel).jpg|90px|Джозеф Джон Томсан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джозеф Джон Томсан]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання яго тэарэтычных і эксперыментальных даследаванняў, прысвечаных праводнасці электрычнасці газамі {{oq|en|in recognition of his theoretical and experimental investigations on the conduction of electricity by gases}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1906">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529034000/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/|archivedate=29 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1907]] | [[Выява:Albert Abraham Michelson.JPG|90px|Альберт Абрахам Майкельсан]] | {{сцяг|ЗША|1896}} [[Альберт Абрахам Майкельсан]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне дакладных аптычных інструментаў і спектраскапічныя і метралагічныя даследаванні, выкананыя з іх дапамогай (Гл. [[вопыт Майкельсана]]) {{oq|en|for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1907">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529035824/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/|archivedate=29 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1908]] | [[Выява:Gabriel Lippmann2.jpg|90px|Габрыэль Ліпман]] | {{сцяг|Францыя}} [[Габрыэль Ліпман]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне метаду [[фатаграфія|фатаграфічнай]] перадачы колераў на аснове з’явы [[інтэрферэнцыя хваль|інтэрферэнцыі]] {{oq|en|for his method of reproducing colours photographically based on the phenomenon of interference}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1908">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1908/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703034341/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1908/|archivedate=3 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1909]] | [[Выява:Marconi 1909.jpg|90px|Гульельма Марконі]] | {{сцяг|Італія|1861}} [[Гульельма Марконі]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} У знак прызнання іх унёску ў развіццё [[радыё|бесправадной тэлеграфіі]] {{oq|en|in recognition of their contributions to the development of wireless telegraphy}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212547/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Braun 1909.jpg|90px|Карл Фердынанд Браўн]] | {{сцяг|Германія|імперыя}} [[Карл Фердынанд Браўн]] |} === 1910-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1910]] | [[Выява:Van der Waals.jpg|90px|Ян Дыдэрык Ван-Драпак-Ваальс]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс]] | {{пачатак цытаты}} За працу, прысвечаную [[Ураўненне Ван-дэр-Ваальса|ўраўненню стану]] газаў і вадкасцей {{oq|en|for his work on the equation of state for gases and liquids}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1910/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213055/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1910/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1911]] | [[Выява:Wilhelm Wien 1911.jpg|90px|Вільгельм Він]] | {{сцяг|Германія|імперыя}} [[Вільгельм Він]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыцці, якія тычацца законаў, што кіруюць цеплавым выпраменьваннем (Гл. [[Закон зрушэння Віна]]) {{oq|en|for his discoveries regarding the laws governing the radiation of heat}} {{канец цытаты}} | <ref name="Physics1911">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212717/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1912]] | [[Выява:Nils Gustaf Dalén.jpg|90px|Нільс Густаў Дален]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Нільс Густаў Дален]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства аўтаматычных рэгулятараў, якія выкарыстоўваюцца ў спалучэнні з газавымі акумулятарамі для крыніц святла на маяках і [[Буй|буях]] {{oq|en|for his invention of automatic valves designed to be used in combination with gas accumulators in lighthouses and buoys}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1912">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1912/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212602/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1912/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1913]] | [[Выява:Kamerlingh portret.jpg|90px|Хейке Камерлінг-Онес]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Хейке Камерлінг-Онес]] | {{пачатак цытаты}} За даследаванні ўласцівасцей рэчыва пры нізкіх тэмпературах, што прывяло, сярод іншага, да атрымання [[вадкі гелій|вадкага гелію]] {{oq|en|for his investigations on the properties of matter at low temperatures which led, inter alia, to the production of liquid helium}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1913">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212415/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1914]] | [[Выява:Max von Laue 1914.jpg|90px|Макс фон Лаўэ]] | {{сцяг|Германія|імперыя}} [[Макс фон Лаўэ]] <small>(прысуджана ў 1915 г.)</small> | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[дыфракцыя|дыфракцыі]] [[рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскіх прамянёў]] на крышталях {{oq|en|For his discovery of the diffraction of X-rays by crystals}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1914">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212132/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1915]] | [[Выява:Wh-bragg.jpg|90px|Уільям Генры Брэг]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Уільям Генры Брэг]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За заслугі ў даследаванні [[крышталічная структура|структуры крышталёў]] з дапамогай рэнтгенаўскіх прамянёў {{oq|en|For their services in the analysis of crystal structure by means of X-rays}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1915">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212534/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Wl-bragg.jpg|90px|Уільям Лорэнс Брэг]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Уільям Лорэнс Брэг]] |- | [[1916]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі'' |<ref name="«Physics1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1916/|title=The Nobel Prize in Physics 1916|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212944/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1916/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1917]] | [[Выява:Charles Glover Barkla.jpg|90px|Чарлз Гловер Баркла]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Чарлз Гловер Баркла]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё характарыстычнага рэнтгенаўскага выпраменьвання элементаў {{oq|en|For his discovery of the characteristic Rontgen radiation of the elements, another important step in the development of X-ray spectroscopy}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1917">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213122/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1918]] | [[Выява:Max Planck Nobel 1918.jpg|90px|Макс Планк]] | {{сцяг|Германія|імперыя}} [[Макс Планк|Макс Карл Эрнст Людвіг Планк]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання паслуг, якія ён аказаў развіццю фізікі сваім адкрыццём [[квант]]аў энергіі {{oq|en|in recognition of the services he rendered to the advancement of Physics by his discovery of energy quanta}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1918">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212953/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1919]] | [[Выява:Johannes Stark.jpg|90px|Іаганес Штарк]] | {{сцяг|Германія}} [[Іаганес Штарк]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[эфект Доплера|эфекту Доплера]] у каналавых прамянях і расшчаплення [[спектральная лінія|спектральных ліній]] у [[электрычнае поле|электрычным полі]] (Гл. [[эфект Штарка]]) {{oq|en|for his discovery of the Doppler effect in canal rays and the splitting of spectral lines in electric fields}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1919">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212807/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |} === 1920-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1920]] | [[Выява:Guillaume 1920.jpg|90px|Шарль Эдуар Гіём]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Шарль Эдуар Гіём]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання паслуг, якія ён аказаў дакладным вымярэнням у фізіцы сваім адкрыццём анамалій у сплавах [[нікель|нікелю]] і [[сталь|сталі]] {{oq|en|in recognition of the service he has rendered to precision measurements in physics by his discovery of anomalies in nickel-steel alloys}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1920">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1920/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529035813/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1920/|archivedate=29 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1921]] | [[Выява:Albert Einstein (Nobel).jpg|90px|Альберт Эйнштэйн]] | {{сцяг|Германія}} {{сцяг|Швейцарыя}} [[Альберт Эйнштэйн]] | {{пачатак цытаты}} За заслугі перад [[тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікай]] і асабліва за адкрыццё закона [[Фотаэфект|фотаэлектрычнага эфекту]] {{oq|en|for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the photoelectric effect}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1921">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017213309/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/|archivedate=17 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[1922]] | [[Выява:Niels Bohr.jpg|90px|Нільс Бор]] | {{сцяг|Данія}} [[Нільс Бор]] | {{пачатак цытаты}} За заслугі ў даследаванні будовы [[атам]]аў і іх выпраменьвання {{oq|en|for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1922">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805022406/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |- | [[1923]] | [[Выява:Millikan.jpg|90px|Роберт Эндрус Мілікен]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Роберт Эндрус Мілікен]] | {{пачатак цытаты}} За працы па вызначэнню [[Элементарны электрычны зарад|элементарнага электрычнага зараду]] і па фотаэлектрычнаму эфекту {{oq|en|for his work on the elementary charge of electricity and on the photoelectric effect}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213051/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1924]] | [[Выява:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|90px|Манне Сігбан]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Карл Манэ Георг Сігбан|Манэ Сігбан]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыцці і даследаванні ў вобласці [[Рэнтгенаспектральны аналіз|рэнтгенаўскай спектраскапіі]] {{oq|en|for his discoveries and research in the field of X-ray spectroscopy}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1924/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213127/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1924/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1925]] | [[Выява:James Franck 1925.jpg|90px|Джэймс Франк]] | {{сцяг|Германія}} [[Джэймс Франк]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё законаў сутыкнення [[электрон]]а з атамам {{oq|en|for their discovery of the laws governing the impact of an electron upon an atom}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1925">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212940/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Gustav Hertz.jpg|90px|Густаў Герц]] | {{сцяг|Германія}} [[Густаў Людвіг Герц]] <small>(прысуджана ў 1926 г.)</small> |- | [[1926]] | [[Выява:Jean Perrin 1926.jpg|90px|Жан Батыст Перэн]] | {{сцяг|Францыя}} [[Жан Батыст Перэн]] | {{пачатак цытаты}} За даследаванні дыскрэтнай структуры матэрыі і асабліва за адкрыццё [[седыментацыйная раўнавага|седыментацыйнай раўнавагі]] {{oq|en|for his work on the discontinuous structure of matter, and especially for his discovery of sedimentation equilibrium}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1926/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212539/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1926/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1927]] | [[Выява:Arthur Compton.jpg|90px|Артур Холі Комптан]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Артур Холі Комптан]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[эфект Комптана|эфекту]], названага яго імем {{oq|en|for his discovery of the effect named after him}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1927">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081024124054/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/|archivedate=24 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:CTR Wilson.jpg|90px|Чарлз Томсан Рыз Вільсан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Чарлз Томсан Рыз Вільсан]] | {{пачатак цытаты}} За [[камера Вільсана|метад візуальнага выяўлення]] траекторый электрычна зараджаных часціц з дапамогай кандэнсацыі пары {{oq|en|for his method of making the paths of electrically charged particles visible by condensation of vapour}} {{канец цытаты}} |- | [[1928]] | [[Выява:Owen Richardson.jpg|90px|Оўэн Уіланс Рычардсан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Оўэн Уіланс Рычардсан]] <small>(прысуджана ў 1929 г.)</small> | {{пачатак цытаты}} За працы, прысвечаныя [[Тэрмаэлектронная эмісія|тэрміённым з’явам]], і асабліва за адкрыццё [[закон Рычардсана|закона, які носіць яго імя]] {{oq|en|for his work on the thermionic phenomenon and especially for the discovery of the law named after him}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1928/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212325/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1928/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1929]] | [[Выява:Louis de Broglie.jpg|90px|Луі дэ Бройль]] | {{сцяг|Францыя}} [[Луі дэ Бройль]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё хвалевай прыроды электронаў (Гл. [[Карпускулярна-хвалевы дуалізм]]) {{oq|en|for his discovery of the wave nature of electrons}} {{канец цытаты}} | <ref name="Physics1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1929/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118040728/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1929/|archivedate=18 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> |} === 1930-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1930]] | [[Выява:Sir CV Raman.JPG|90px|Чандрасекара Раман]] | {{сцяг|Індыя|1880}} [[Чандрасекхара Венката Раман]] | {{пачатак цытаты}} За працы па рассейванні святла і за адкрыццё [[Камбінацыйнае рассейванне святла|эфекту, названага ў яго гонар]] {{oq|en|for his work on the scattering of light and for the discovery of the effect named after him}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1930">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1930/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213227/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1930/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1931]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі'' |<ref name="«Physics1931">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1931/|title=The Nobel Prize in Physics 1931|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212838/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1931/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1932]] | [[Выява:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|90px|Вернер Карл Гейзенберг]] | {{сцяг|Германія|1919}} [[Вернер Гейзенберг|Вернер Карл Гейзенберг]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне [[квантавая механіка|квантавай механікі]], прымяненне якой прывяло, акрамя іншага, да адкрыцця [[Алатропія|алатрапічных]] форм [[вадарод]]у {{oq|en|for the creation of quantum mechanics, the application of which has, inter alia, led to the discovery of the allotropic forms of hydrogen}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1932">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080716011447/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/|archivedate=16 ліпеня 2008|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1933]] | [[Выява:Erwin Schrödinger (1933).jpg|90px|Эрвін Шродзінгер]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Эрвін Шродзінгер]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё новых прадуктыўных форм атамнай тэорыі {{oq|en|for the discovery of new productive forms of atomic theory}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516122532/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/|archivedate=16 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Paul Dirac, 1933.jpg|90px|Поль Дзірак]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Поль Адрыен Марыс Дзірак]] |- | [[1934]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)'' |<ref name="«Physics1934">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1934/|title=The Nobel Prize in Physics 1934|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212316/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1934/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1935]] | [[Выява:James Chadwick.jpg|90px|Джэймс Чэдвік]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Чэдвік]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[нейтрон]]а {{oq|en|for the discovery of the neutron}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1935">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1935/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003030602/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1935/|archivedate=3 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1936]] | [[Выява:Hess.jpg|90px|Віктар Франц Гес]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Віктар Франц Гес]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[касмічнае выпраменьванне|касмічных прамянёў]] {{oq|en|for his discovery of cosmic radiation}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1936">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212820/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Carl David Anderson.jpg|90px|Карл Дэйвід Андэрсан]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Карл Дэйвід Андэрсан]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[пазітрон]]а {{oq|en|for his discovery of the positron}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="2"| [[1937]] | [[Выява:Clinton Davisson.jpg|90px|Клінтан Джозеф Дэвісан]] | {{сцяг|ЗША}} [[Клінтан Джозеф Дэвісан]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За эксперыментальнае адкрыццё [[Дыфракцыя электронаў|дыфракцыі электронаў]] на крышталях (Гл. [[Карпускулярна-хвалевы дуалізм]]) {{oq|en|for their experimental discovery of the diffraction of electrons by crystals}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1937">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022153550/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/|archivedate=22 кастрычніка 2007|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:George Paget Thomson.jpg|90px|Джордж Паджэт Томсан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джордж Паджэт Томсан]] |- | [[1938]] | [[Выява:Enrico Fermi.jpg|90px|Энрыка Фермі]] | {{сцяг|Італія|1861}} [[Энрыка Фермі]] | {{пачатак цытаты}} За доказ існавання новых радыеактыўных элементаў, атрыманых пры апрамяненні нейтронамі, і звязанае з гэтым адкрыццё ядзерных рэакцый, якія выклікаюцца павольнымі нейтронамі {{oq|en|for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by neutron irradiation, and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213113/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1939]] | [[Выява:Ernest Lawrence.jpg|90px|Эрнэст Арланда Лоўрэнс]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Эрнэст Арланда Лоўрэнс]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства і ўдасканаленне [[цыклатрон]]а і за атрыманыя з яго дапамогай вынікі, асабліва ў адносінах да штучных радыеактыўных элементаў {{oq|en|for the invention and development of the cyclotron and for results obtained with it, especially with regard to artificial radioactive elements}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1939">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1939/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20121209163851/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1939/|archivedate=9 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> |} === 1940-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1940]] |rowspan="3"| |rowspan="3"| ''Прэмія не прысуджалася'' |rowspan="3"| ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)'' |<ref name="«Physics1940">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1940/|title=The Nobel Prize in Physics 1940|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212525/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1940/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1941]] |<ref name="«Physics1941">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1941/|title=The Nobel Prize in Physics 1941|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212141/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1941/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1942]] |<ref name="«Physics1942">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1942/|title=The Nobel Prize in Physics 1942|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213131/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1942/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1943]] | [[Выява:Otto Stern.jpg|90px|Ота Штэрн]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Ота Штэрн]] | {{пачатак цытаты}} За ўклад у развіццё метаду малекулярных пучкоў і за адкрыццё [[магнітны момант|магнітнага моманту]] [[пратон]]а {{oq|en|for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the magnetic moment of the proton}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1943">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1943/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212936/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1943/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1944]] | [[Выява:II Rabi.jpg|90px|Ісідар Айзек Рабі]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Ісідар Айзек Рабі]] | {{пачатак цытаты}} За [[ядзерны магнітны рэзананс|рэзанансны метад]] вымярэнняў магнітных уласцівасцей [[Атамнае ядро|атамных ядраў]] {{oq|en|for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1944">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212726/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1945]] | [[Выява:Pauli.jpg|90px|Вольфганг Паўлі]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Вольфганг Паўлі]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[прынцып Паўлі|прынцыпу забароны]], названага яго імем {{oq|en|for the discovery of the Exclusion Principle, also called the Pauli principle}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709013913/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/|archivedate=9 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1946]] | [[Выява:Bridgman.jpg|90px|Персі Уільямс Брыджмен]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Персі Уільямс Брыджмен]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства апаратуры, якая дазваляе ствараць звышвысокія ціскі, і за адкрыцці, зробленыя ў сувязі з гэтым у фізіцы высокіх ціскаў {{oq|en|for the invention of an apparatus to produce extremely high pressures, and for the discoveries he made there within the field of high pressure physics}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1946/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212406/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1946/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1947]] | [[Выява:Appleton.jpg|90px|Эдуард Віктар Эплтан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эдуард Віктар Эплтан]] | {{пачатак цытаты}} За даследаванні фізікі верхніх пластоў атмасферы, асабліва за адкрыццё так званага [[слой Эплтана|слою Эплтана]] {{oq|en|for his investigations of the physics of the upper atmosphere especially for the discovery of the so-called Appleton layer}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1947/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514085013/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1947/|archivedate=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1948]] | [[Выява:Blackett.jpg|90px|Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет]] | {{пачатак цытаты}} За ўдасканаленне метаду камеры Вільсана і зробленыя ў сувязі з гэтым адкрыцці ў вобласці ядзернай фізікі і фізікі касмічнага выпраменьвання {{oq|en|for his development of the Wilson cloud chamber method, and his discoveries therewith in the fields of nuclear physics and cosmic radiation}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1948/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929204245/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1948/|archivedate=29 верасня 2007|url-status=dead}}</ref> |- | [[1949]] | [[Выява:Yukawa.jpg|90px|Хідэкі Юкава]] | {{сцяг|Японія}} [[Хідэкі Юкава]] | {{пачатак цытаты}} За прадказанне існавання [[мезон]]аў на аснове тэарэтычнай працы па ядзерных сілах (Гл. [[патэнцыял Юкавы]]) {{oq|en|for his prediction of the existence of mesons on the basis of theoretical work on nuclear forces}} {{канец цытаты}} | <ref name="Physics1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1949/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212223/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1949/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |} === 1950-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1950]] | [[Выява:Cecil Powell.jpg|90px|Сесіл Фрэнк Паўэл]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Сесіл Фрэнк Паўэл]] | {{пачатак цытаты}} За распрацоўку фатаграфічнага метаду даследавання ядзерных працэсаў і адкрыццё [[мезон]]аў, ажыццёўленае з дапамогай гэтага метаду {{oq|en|for his development of the photographic method of studying nuclear processes and his discoveries regarding mesons made with this method}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1950">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1950/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212825/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1950/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1951]] | [[Выява:Cockcroft.jpg|90px|Джон Дуглас Кокрафт]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джон Дуглас Кокрафт]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За даследчую працу па ператварэнні [[атамнае ядро|атамных ядраў]] з дапамогай штучна паскораных атамных часціц {{oq|en|for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1951">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529035819/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/|archivedate=29 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Ernest Walton.jpg|90px|Эрнэст Уолтан]] | {{сцяг|Ірландыя}} [[Эрнэст Томас Сінтан Уолтан]] |- |rowspan="2"| [[1952]] | [[Выява:Bloch.jpg|90px|Фелікс Блох]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Фелікс Блох]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За развіццё новых метадаў для дакладных ядзерных магнітных вымярэнняў і звязаныя з гэтым адкрыцці {{oq|en|for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718043606/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/|archivedate=18 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Edward Mills Purcell.jpg|90px|Эдвард Мілс Пёрсел]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Эдвард Мілс Пёрсел]] |- | [[1953]] | [[Выява:Zernike.jpg|90px|Фрыц Цэрніке]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Фрыц Цэрніке]] | {{пачатак цытаты}} За абгрунтаванне фазава-кантрастнага метаду, асабліва за вынаходства [[Фазава-кантрастная мікраскапія|фазава-кантрастнага мікраскопа]] {{oq|en|for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the phase contrast microscope}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212700/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1954]] | [[Выява:Max Born 1954.jpg|90px|Макс Борн]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Макс Борн]] | {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя даследаванні па квантавай механіцы, асабліва за [[Статыстычная інтэрпрэтацыя хвалевай функцыі|статыстычную інтэрпрэтацыю хвалевай функцыі]] {{oq|en|for his fundamental research in quantum mechanics, especially for his statistical interpretation of the wavefunction}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126141357/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/|archivedate=26 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Bothe.jpg|90px|Вальтэр Ботэ]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Вальтэр Ботэ]] | {{пачатак цытаты}} За [[метад супадзенняў]] для выяўлення касмічных прамянёў і зробленыя ў сувязі з гэтым адкрыцці {{oq|en|for the coincidence method and his discoveries made therewith}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="2"| [[1955]] | [[Выява:Willis Lamb 1955.jpg|90px|Уіліс Юджын Лэмб]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Уіліс Юджын Лэмб]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыцці, звязаныя з тонкай структурай спектра вадароду (Гл. [[Лэмбаўскае зрушэнне]]) {{oq|en|for his discoveries concerning the fine structure of the hydrogen spectrum}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"| <ref name="Physics1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512152635/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/|archivedate=12 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Polykarp Kusch.jpg|90px|Палікарп Куш]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Палікарп Куш]] | {{пачатак цытаты}} За дакладнае вызначэнне магнітнага моманту электрона {{oq|en|for his precision determination of the magnetic moment of the electron}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"| [[1956]] | [[Выява:Shockley.jpg|90px|Уільям Брэдфард Шокли]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Уільям Брэдфард Шоклі]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За даследаванні [[паўправаднік]]оў і [[вынаходства транзістара|адкрыццё транзістарнага эфекту]] {{oq|en|for their researches on semiconductors and their discovery of the transistor effect}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623114029/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Bardeen.jpg|90px|Джон Бардзін]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Джон Бардзін]] |- | [[Выява:Brattain.jpg|90px|Уолтэр Хаўзер Братэйн]] | {{сцяг|ЗША|1912}} [[Уолтэр Хаўзер Братэйн]] |- |rowspan="2"| [[1957]] | [[Выява:Yang.jpg|90px|Янг Чжэньнін]] | {{сцяг|Кітай}} {{сцяг|ЗША|1912}} [[Янг Чжэньнін]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За праніклівае даследаванне так званых законаў [[Цотнасць (фізіка)|цотнасці]], якое прывяло да важных адкрыццяў у фізіцы элементарных часціц {{oq|en|for their penetrating investigation of the so-called parity laws which has led to important discoveries regarding the elementary particles}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1957">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1957/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060709174912/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1957/|archivedate=9 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:TD Lee.jpg|90px|Ці Чжэндаа]] | {{сцяг|Кітай}} {{сцяг|ЗША|1912}} [[Лі Чжэндаа]] |- |rowspan="3"| [[1958]] | [[Выява:Cerenkov.jpg|90px|Павел Аляксеевіч Чаранкоў]] | {{сцяг|СССР}} [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё і вытлумачэнне [[Эфект Вавілава — Чаранкова|эфекту Вавілава — Чаранкова]] {{oq|en|for the discovery and the interpretation of the Cherenkov effect}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081018162638/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/|archivedate=18 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Ilya Frank.jpg|90px|Ілья Міхайлавіч Франк]] | {{сцяг|СССР}} [[Ілья Міхайлавіч Франк]] |- | [[Выява:Igor Tamm.jpg|90px|Ігар Яўгенавіч Там]] | {{сцяг|СССР}} [[Ігар Яўгенавіч Там]] |- |rowspan="2"| [[1959]] | [[Выява:Segre.jpg|90px|Эміліа Джына Сегрэ]] | {{сцяг|ЗША|1959}} [[Эміліа Джына Сегрэ]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[антыпратон]]а {{oq|en|for their discovery of the antiproton}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1959">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213109/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Owen Chamberlain.jpg|90px|Оўэн Чэмберлен]] | {{сцяг|ЗША|1959}} [[Оўэн Чэмберлен]] |} === 1960-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1960]] | [[Выява:Donald Glaser.jpg|90px|Дональд Артур Глазер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дональд Артур Глазер]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства [[Пузырковая камера|пузырковай камеры]] {{oq|en|for the invention of the bubble chamber}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1960">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212655/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1961]] | [[Выява:Robert Hofstadter.jpg|90px|Роберт Хофштатэр]] | {{сцяг|ЗША}} [[Роберт Хофштатэр]] | {{пачатак цытаты}} За асноватворныя даследаванні рассейвання электронаў на атамных ядрах і за звязаныя з імі адкрыцці, якія тычацца структуры [[нуклон]]аў {{oq|en|for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1961/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212307/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1961/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Mossbauer.jpg|90px|Рудольф Мёсбаўэр]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Рудольф Людвіг Мёсбаўэр]] | {{пачатак цытаты}} За даследаванні рэзананснага паглынання [[гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]] і адкрыццё ў сувязі з гэтым [[эфект Мёсбаўэра|эфекту, які носіць яго імя]] {{oq|en|for his researches concerning the resonance absorption of gamma radiation and his discovery in this connection of the effect which bears his name}} {{канец цытаты}} |- | [[1962]] | [[Выява:Landau.jpg|90px|Леў Давідавіч Ландау]] | {{сцяг|СССР}} [[Леў Давідавіч Ландау]] | {{пачатак цытаты}} За наватарскія тэорыі [[Фізіка кандэнсаваных асяроддзяў|кандэнсаваных асяроддзяў]], асабліва [[вадкі гелій|вадкага гелію]] {{oq|en|for his pioneering theories for condensed matter, especially liquid helium}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212958/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1963]] | [[Выява:Wigner.jpg|90px|Юджын Вігнер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Юджын Вігнер]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За ўклад у тэорыю атамнага ядра і [[элементарная часціца|элементарных часціц]], асабліва з дапамогай адкрыцця і прымянення фундаментальных прынцыпаў [[сіметрыя|сіметрыі]] {{oq|en|for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1963/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222222323/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1963/|archivedate=22 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Mayer.jpg|90px|Марыя Гёперт-Маер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Марыя Гёперт-Маер]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыцці, якія тычацца [[Тэорыя абалонкавага будынка ядра|абалонкавай структуры ядра]] {{oq|en|for their discoveries concerning nuclear shell structure}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Jensen.jpg|90px|Ганс Енсен]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Іаганес Ганс Даніэль Енсен|Ганс Енсен]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="3"| [[1964]] | [[Выява:2007 nibib pett-tow hi.jpg|90px|Чарлз Хард Таўнс (справа)]] | {{сцяг|ЗША}} [[Чарлз Хард Таўнс]] <small>(1/2 прэміі)</small> |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя працы ў вобласці квантавай электронікі, якія прывялі да стварэння [[Квантавы генератар|генератараў]] і [[Квантавы ўзмацняльнік|узмацняльнікаў]] на [[лазер]]на-[[мазер]]ным прынцыпе {{oq|en|for fundamental work in the field of quantum electronics, which has led to the construction of oscillators and amplifiers based on the maser-laser principle}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1964">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120621233408/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/|archivedate=21 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Basov.jpg|90px|Мікалай Генадзевіч Басоў]] | {{сцяг|СССР}} [[Мікалай Генадзевіч Басаў]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[Выява:Aleksandr Prokhorov.jpg|90px|Аляксандр Міхайлавіч Прохараў]] | {{сцяг|СССР}} [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="3"| [[1965]] | [[Выява:Tomonaga.jpg|90px|Сін’ітыра Таманага]] | {{сцяг|Японія}} [[Сін’ітыра Таманага]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя працы па [[Квантавая электрадынаміка|квантавай электрадынаміцы]], якія мелі глыбокія вынікі для фізікі элементарных часціц {{oq|en|for their fundamental work in quantum electrodynamics, with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1965">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081024052537/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/|archivedate=24 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Schwinger.jpg|90px|Джуліян Швінгер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джуліян Швінгер]] |- | [[Выява:Feynman at Los Alamos.jpg|90px|Рычард Філіпс Фейнман]] | {{сцяг|ЗША}} [[Рычард Філіпс Фейнман]] |- | [[1966]] | [[Выява:Kastler.jpg|90px|Альфрэд Кастлер]] | {{сцяг|Францыя}} [[Альфрэд Кастлер]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё і распрацоўку аптычных метадаў даследавання [[рэзананс Герца|рэзанансаў Герца]] ў атамах {{oq|en|for the discovery and development of optical methods for studying Hertzian resonances in atoms}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1966">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212242/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1967]] | [[Выява:Hans Bethe.jpg|90px|Ханс Альбрэхт Бетэ]] | {{сцяг|ЗША}} [[Ханс Альбрэхт Бетэ]] | {{пачатак цытаты}} За ўклад у тэорыю ядзерных рэакцый, асабліва за адкрыцці, якія тычацца крыніц энергіі [[зорка|зорак]] {{oq|en|for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212447/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1968]] | [[Выява:LWA Picture Final.jpg|90px|Луіс Уолтэр Альварэс]] | {{сцяг|ЗША}} [[Луіс Альварэс|Луіс Уолтэр Альварэс]] | {{пачатак цытаты}} За вырашальны ўклад у фізіку элементарных часціц, у прыватнасці за адкрыццё вялікай колькасці [[Рэзанансы|рэзанансаў]], што стала магчымым дзякуючы распрацаванай ім методыцы выкарыстання вадароднай пузырковай камеры і апрацоўцы даных {{oq|en|for his decisive contributions to elementary particle physics, in particular the discovery of a large number of resonance states, made possible through his development of the technique of using hydrogen bubble chamber and data analysis }} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1968">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1968/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212553/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1968/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1969]] | [[Выява:MurrayGellMannJI1.jpg|90px|Мюрэй Гел-Ман]] | {{сцяг|ЗША}} [[Мюрэй Гел-Ман]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыцці, звязаныя з класіфікацыяй элементарных часціц і іх узаемадзеянняў (Гл. [[Васьмярковы шлях, фізіка|Васьмярковы шлях]]) {{oq|en|for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713083609/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/|archivedate=13 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |} === 1970-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="2"| [[1970]] | [[Выява:YoungAlfven.jpg|90px|Ханес Альфвен]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Ханес Альфвен]] | {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя працы і адкрыцці ў [[Гідрадынаміка#Магнітная гідрадынаміка|магнітнай гідрадынаміцы]] і плённыя прыкладанні іх у розных абласцях [[Фізіка плазмы|фізікі плазмы]] {{oq|en|for fundamental work and discoveries in magneto-hydrodynamics with fruitful applications in different parts of plasma physics}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1970/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212931/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1970/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Louis Neel 1970.jpg|90px]] | {{сцяг|Францыя}} [[Луі Эжэн Фелікс Неель]] | {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя працы і адкрыцці ў вобласці [[антыферамагнетызм]]у і [[ферамагнетызм]]у, якія прывялі да важных прыкладанняў у вобласці [[Фізіка цвёрдага цела|фізікі цвёрдага цела]] {{oq|en|for fundamental work and discoveries concerning antiferromagnetism and ferrimagnetism which have led to important applications in solid state physics}} {{канец цытаты}} |- | [[1971]] | [[Выява:Dennis Gabor 1971.jpg|90px|Дэніс Габар]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Дэніс Габар]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства і ўдасканаленне [[галаграфія|галаграфічнага метаду]] {{oq|en|for his invention and development of the holographic method}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1971">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213135/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1972]] | [[Выява:Bardeen.jpg|90px|Джон Бардзін]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Бардзін]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За стварэнне тэорыі [[Звышправоднасць|звышправоднасці]], вядомай як [[БКШ-тэорыя]] {{oq|en|for their jointly developed theory of superconductivity, usually called the BCS-theory}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1972/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011050516/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1972/|archivedate=11 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Леон Нейл Купер]] |- | [[Выява:John Robert Schrieffer.jpg|90px|Джон Роберт Шрыфер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Роберт Шрыфер]] |- |rowspan="3"| [[1973]] | [[Выява:Brian Josephson, March 2004.jpg|90px|Браян Дэвід Джозефсан]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Браян Дэвід Джозефсан]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За тэарэтычнае прадказанне ўласцівасцей току звышправоднасці праз [[Тунэльны эфект|тунэльны бар’ер]], у прыватнасці з’яў, вядомых як [[эфект Джозефсана]] {{oq|en|for his theoretical predictions of the properties of a supercurrent through a tunnel barrier, in particular those phenomena which are generally known as the Josephson effect}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1973">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1973/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212530/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1973/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Leo Esaki 1959b.jpg|90px|Леа Эсакі]] | {{сцяг|Японія}} [[Леа Эсакі]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За эксперыментальныя адкрыцці [[тунэльны эфект|тунэльных з’яў]] у [[паўправаднік]]ах і [[звышправаднік]]ах адпаведна {{oq|en|for their experimental discoveries regarding tunneling phenomena in semiconductors and superconductors, respectively}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Ivar Giaever.jpg|90px|Айвар Джаевер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Айвар Джаевер]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="2"| [[1974]] | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Марцін Райл]] | {{пачатак цытаты}} За вынікі навуковых назіранняў і вынаходствы, у прыватнасці метаду [[Апертурны сінтэз|апертурнага сінтэзу]] {{oq|en|for his observations and inventions, in particular of the aperture synthesis technique}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1974">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120612012456/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/|archivedate=12 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Энтані Х’юіш]] |{{пачатак цытаты}} За яго вызначальную ролю ў адкрыцці пульсараў {{oq|en|for his decisive role in the discovery of pulsars}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"| [[1975]] | [[Выява:Bohr,Aage 1963 Kopenhagen.jpg|90px|Оге Нільс Бор]] | {{сцяг|Данія}} [[Оге Нільс Бор]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё ўзаемасувязі паміж калектыўным рухам і рухам асобнай часціцы ў атамным ядры і развіццё тэорыі будовы атамнага ядра, заснаванай на гэтай узаемасувязі {{oq|en|for the discovery of the connection between collective motion and particle motion in atomic nuclei and the development of the theory of the structure of the atomic nucleus based on this connection}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1975/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212410/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1975/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|90px|Бэн Рой Мотэльсан]] | {{сцяг|Данія}} [[Бен Рой Мотэльсан]] |- | [[Выява:James Rainwater 2.jpg|90px|Леа Джэймс Рэйнуотэр]] | {{сцяг|ЗША}} [[Леа Джэймс Рэйнуотэр]] |- |rowspan="2"| [[1976]] | [[Выява:Burton Richter - charm quark.jpg|90px|Бертан Рыхтэр]] | {{сцяг|ЗША}} [[Бертан Рыхтэр]] |rowspan="2" | {{пачатак цытаты}} За асноватворны ўклад у адкрыццё цяжкай элементарнай часціцы новага тыпу (Гл. [[J/ψ-мезон]]) {{oq|en|for their pioneering work in the discovery of a heavy elementary particle of a new kind}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1976">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1976/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060718023001/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1976/|archivedate=18 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Samuel ting 10-19-10.jpg|90px|Сэмюэл Тынг]] | {{сцяг|ЗША}} [[Сэмюэл Тынг]] |- |rowspan="3"| [[1977]] | [[Выява:Andersonphoto.jpg|90px|Філіп Уорэн Андэрсан]] | {{сцяг|ЗША}} [[Філіп Уорэн Андэрсан]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя тэарэтычныя даследаванні электроннай структуры магнітных і неўпарадкаваных сістэм {{oq|en|for their fundamental theoretical investigations of the electronic structure of magnetic and disordered systems}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1977">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1977/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625063806/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1977/|archivedate=25 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|90px|Невіл Франсіс Мот]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Невіл Франсіс Мот]] |- | [[File:JH van Vleck 1974.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Хазбрук Ван Флек|Джон Ван Флек]] |- |rowspan="3"| [[1978]] | [[Выява:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|90px|Пётр Леанідавіч Капіца]] | {{сцяг|СССР}} [[Пётр Леанідавіч Капіца]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя вынаходствы і адкрыцці ў вобласці [[фізіка нізкіх тэмператур|фізікі нізкіх тэмператур]] {{oq|en|for his basic inventions and discoveries in the area of low-temperature physics}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1978">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120801071241/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/|archivedate=1 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Arno Penzias.jpg|90px|Арно Алан Пензіяс]] | {{сцяг|ЗША}} [[Арно Алан Пензіяс]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[рэліктавае выпраменьванне|мікрахвалевага рэліктавага выпраменьвання]] {{oq|en|for their discovery of cosmic microwave background radiation}} {{канец цытаты}} |- | | {{сцяг|ЗША}} [[Роберт Вудра Вільсан]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="3"| [[1979]] | [[Выява:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|90px|Шэлдан Лі Глэшау]] | {{сцяг|ЗША}} [[Шэлдан Лі Глэшау]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За ўклад у [[электраслабае ўзаемадзеянне|аб’яднаную тэорыю слабых і электрамагнітных узаемадзеянняў]] паміж элементарнымі часціцамі, у тым ліку прадказанне [[нейтральны ток|слабых нейтральных токаў]] {{oq|en|for their contributions to the theory of the unified weak and electromagnetic interaction between elementary particles, including, inter alia, the prediction of the weak neutral current}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140706082221/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/|archivedate=6 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Abdus Salam.jpg|90px|Абдус Салам]] | {{сцяг|Пакістан}} [[Абдус Салам]] |- | [[Выява:Steven Weinberg 2010.jpg|90px|Стывен Вайнберг]] | {{сцяг|ЗША}} [[Стывен Вайнберг]] |} === 1980-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="2"| [[1980]] | [[Выява:James-cronin.jpg|90px|Джэймс Кронін]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джэймс Уотсан Кронін]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё парушэнняў фундаментальных прынцыпаў сіметрыі ў распадзе нейтральных [[K-мезон]]аў (Гл. [[парушэнне CP-сіметрыі]]) {{oq|en|for the discovery of violations of fundamental symmetry principles in the decay of neutral K-mesons}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"| <ref name="Physics1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120705051951/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/|archivedate=5 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Val Fitch.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Вал Логсдан Фіч]] |- |rowspan="3"| [[1981]] | [[Выява:Nico 2006 Tucson Wiki.png|90px|Нікалас Бломберген]] | {{сцяг|ЗША}} [[Нікалас Бломберген]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За ўклад у развіццё лазернай спектраскапіі {{oq|en|for their contribution to the development of laser spectroscopy}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1981">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1981/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212949/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1981/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|90px|Артур Шаўлаў]] | {{сцяг|ЗША}} [[Артур Леанард Шаўлаў]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[Выява:Kai Manne Börje Siegbahn.jpg|90px]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан|Кай Сігбан]] <small>(1/2 прэміі)</small><br /> | {{пачатак цытаты}} За ўклад у развіццё [[Электронная спектраскапія|электроннай спектраскапіі]] высокага распазнавання {{oq|en|for his contribution to the development of high-resolution electron spectroscopy}} {{канец цытаты}} |- | [[1982]] | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Кенет Вільсан]] | {{пачатак цытаты}} За тэорыю крытычных з’яў у сувязі з фазавымі пераходамі {{oq|en|for his theory for critical phenomena in connection with phase transitions}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1982/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212321/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1982/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1983]] | [[Выява:Subrahmanyan Chandrasekhar.gif|90px]] | {{сцяг|Індыя|1880}}{{сцяг|ЗША}} [[Субрахманьян Чандрасекар]] | {{пачатак цытаты}} За тэарэтычныя даследаванні фізічных працэсаў, істотных для будовы і эвалюцыі зорак (Гл. [[Мяжа Чандрасекара]]) {{oq|en|for his theoretical studies of the physical processes of importance to the structure and evolution of the stars}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1983">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1983/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518065921/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1983/|archivedate=18 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:William A. Fowler Los Alamos ID.png|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Уільям Алфрэд Фаўлер]] | {{пачатак цытаты}} За тэарэтычнае і эксперыментальнае даследаванне ядзерных рэакцый, істотных для [[Нуклеасінтэз|ўтварэння хімічных элементаў]] у Сусвеце {{oq|en|for his theoretical and experimental studies of the nuclear reactions of importance in the formation of the chemical elements in the universe}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="2"| [[1984]] | [[Выява:Carlo Rubbia W and Z bosons.jpg|90px|Карла Рубіа]] | {{сцяг|Італія}} [[Карла Рубіа]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За вырашальны ўклад у вялікі праект, ажыццяўленне якога прывяло да адкрыцця [[W- і Z-базоны|квантаў поля W і Z]] — пераносчыкаў [[слабае ўзаемадзеянне|слабага ўзаемадзеяння]] {{oq|en|for their decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field particles W and Z, communicators of weak interaction}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1984">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110407155453/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/|archivedate=7 красавіка 2011|url-status=dead}}</ref> |- | | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Сімон ван дэр Мер]] |- | [[1985]] | [[Выява:Klaus von Klitzing 2015.jpg|90px|Клаус фон Клітцынг]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Клаус фон Клітцынг]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[квантавы эфект Хола|квантавага эфекту Хола]] {{oq|en|for the discovery of the quantized Hall effect}} {{канец цытаты}} | <ref name="Physics1985">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702171204/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/|archivedate=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1986]] | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Эрнст Руска]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За фундаментальную працу па [[Электронная оптыка|электроннай оптыцы]] і за стварэнне першага [[электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] {{oq|en|for his fundamental work in electron optics, and for the design of the first electron microscope}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213241/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Gerd Binnig sw.jpg|90px|Герд Бініг]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Герд Карл Бініг|Герд Бініг]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За вынаходства [[Сканіруючы тунэльны мікраскоп|сканіруючага тунэльнага мікраскопа]] {{oq|en|for their design of the scanning tunneling microscope}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Rohrer.jpg|90px|Генрых Рорэр]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Генрых Рорэр]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="2"| [[1987]] | [[Выява:Ibmgb.jpg|90px|Георг Беднарц]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Іаханес Георг Беднарц|Георг Беднарц]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За важны прарыў у адкрыцці [[Высокатэмпературная звышправоднасць|звышправоднасці ў керамічных матэрыялах]] {{oq|en|for their important break-through in the discovery of superconductivity in ceramic materials}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1987">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1987/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212846/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1987/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Karl Alexander Mueller.jpg|90px|Карл Мюлер]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Карл Аляксандр Мюлер|Карл Мюлер]] |- |rowspan="3"| [[1988]] | [[Выява:Leon M. Lederman.jpg|90px|Леон Ледэрман]] | {{сцяг|ЗША}} [[Леон Макс Ледэрман|Леон Ледэрман]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За метад [[нейтрына|нейтрыннага]] пучка і доказ дублетнай структуры [[лептон]]аў праз адкрыццю мюоннага нейтрына {{oq|en|for the neutrino beam method and the demonstration of the doublet structure of the leptons through the discovery of the muon neutrino}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517042605/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/|archivedate=17 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Melvin Schwartz.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Мелвін Шварц]] |- | [[Выява:Jack-Steinberger-2008.JPG|90px|Джэк Стэйнбергер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джэк Стэйнбергер]] |- |rowspan="3"| [[1989]] | [[Выява:Pugwash NAL tour 1970-com.jpg|90px|Норман Рамзей (злева)]] | {{сцяг|ЗША}} [[Норман Фостэр Рамзей|Норман Рамзей]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За вынаходства метаду разнесеных асцылюючых палёў і яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых [[Атамны гадзіннік|атамных гадзінніках]] {{oq|en|for the invention of the separated oscillatory fields method and its use in the hydrogen maser and other atomic clocks}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513213100/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Ханс Георг Дэмельт|Ханс Дэмельт]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За распрацоўку метаду ўтрымання адзіночных іонаў {{oq|en|for the development of the ion trap technique}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|ФРГ}} [[Вольфганг Паўль]] <small>(1/4 прэміі)</small> |} === 1990-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="3"| [[1990]] | [[Выява:Physics Nobel laureate Jerry Friedman, 2016.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джэром Айзек Фрыдман|Джэром Фрыдман]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За піянерскія даследаванні глыбоканяпругкага рассейвання электронаў на пратонах і звязаных нейтронах, што мела вялікае значэнне для развіцця [[кварк]]авай мадэлі ў фізіцы часціц {{oq|en|for their pioneering investigations concerning deep inelastic scattering of electrons on protons and bound neutrons, which have been of essential importance for the development of the quark model in particle physics}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516095713/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/|archivedate=16 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Henry Kendall by Tom Frost.jpg|90px|Генры Кендал]] | {{сцяг|ЗША}} [[Генры Уэй Кендал|Генры Кендал]] |- | [[Выява:Richard E. Taylor.jpg|90px]] | {{сцяг|Канада}} [[Рычард Эдвард Тэйлар|Рычард Тэйлар]] |- | [[1991]] | [[Выява:Pierre-Gilles crop.jpg|90px|П’ер Жыль дэ Жэн]] | {{сцяг|Францыя}} [[П’ер Жыль дэ Жэн]] | {{пачатак цытаты}} За выяўленне таго, што метады, развітыя для вывучэння з’яў упарадкаванасці ў простых сістэмах, могуць быць абагульнены на больш складаныя формы матэрыі, у прыватнасці, на [[вадкія крышталі]] і палімеры {{oq|en|for discovering that methods developed for studying order phenomena in simple systems can be generalized to more complex forms of matter, in particular to liquid crystals and polymers}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1991">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1991/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212149/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1991/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[1992]] | [[Выява:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|90px|Жорж Шарпак]] | {{сцяг|Францыя}} [[Жорж Шарпак]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства і ўдасканаленне дэтэктараў часціц, у прыватнасці шматдрацяной [[Прапарцыянальная камера|прапарцыянальнай камеры]] {{oq|en|for his invention and development of particle detectors, in particular the multiwire proportional chamber}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618171600/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/|archivedate=18 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1993]] | [[Выява:Russell Alan Hulse.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Расел Алан Халс|Расел Халс]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё новага тыпу [[пульсар]]аў, якое дало новыя магчымасці ў вывучэнні [[Гравітацыя|гравітацыі]] {{oq|en|for the discovery of a new type of pulsar, a discovery that has opened up new possibilities for the study of gravitation}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218225930/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/|archivedate=18 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:2008JosephTaylorWithMarietta.jpg|90px|Джозеф Тэйлар мл. (злева)]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джозеф Хотан Тэйлар|Джозеф Тэйлар мал.]] |- |rowspan="2"| [[1994]] | [[Выява:Bertram Brockhouse.jpg|90px|Бертрам Брокхаўз]] | {{сцяг|Канада}} [[Бертрам Брокхаўз]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне [[нейтрон]]най спектраскапіі {{oq|en|for the development of neutron spectroscopy}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1994/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120621043240/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1994/|archivedate=21 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Wollan and Shull 1949 (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Кліфард Шал]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне метаду нейтроннай дыфракцыі {{oq|en|for the development of the neutron diffraction technique}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="2"| [[1995]] | [[Выява:Martin Perl - tau.jpg|90px|Марцін Перл]] | {{сцяг|ЗША}} [[Марцін Льюіс Перл|Марцін Перл]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[тау-лептон]]а {{oq|en|for the discovery of the tau lepton}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1995">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1995/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630025246/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1995/|archivedate=30 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Frederick Reines.jpg|90px|Фрэдэрык Райнес]] | {{сцяг|ЗША}} [[Фрэдэрык Райнес]] | {{пачатак цытаты}} За эксперыментальнае выяўленне [[нейтрына]] {{oq|en|for the detection of the neutrino}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"| [[1996]] | [[Выява:David M Lee Dec 2008.jpg|90px|Дуглас Ошэраў]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дэвід Морыс Лі|Дэвід Лі]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[звышцякучасць|звышцякучасці]] [[Гелій-3|гелію-3]] {{oq|en|for their discovery of superfluidity in helium-3}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624095235/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/|archivedate=24 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Douglas Osheroff.jpg|90px|Дуглас Ошэраў]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дуглас Ошэраў]] |- | [[Выява:Robert Coleman Richardson.jpg|90px|Роберт Рычардсан]] | {{сцяг|ЗША}} [[Роберт Колман Рычардсан|Роберт Рычардсан]] |- |rowspan="3"| [[1997]] | [[Выява:Steven Chu official portrait headshot.jpg|90px|Стывен Чу]] | {{сцяг|ЗША}} [[Стывен Чу]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За стварэнне метадаў ахаладжэння і ўтрымання атамаў з дапамогай [[лазер]]нага святла {{oq|en|for development of methods to cool and trap atoms with laser light}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1997">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409211854/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/|archivedate=9 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|90px|Клод Коэн-Тануджы]] | {{сцяг|Францыя}} [[Клод Коэн-Тануджы]] |- | [[Выява:William Phillips-physicist photo.jpg|90px|Уільям Філіпс]] | {{сцяг|ЗША}} [[Уільям Філіпс]] |- |rowspan="3"| [[1998]] | [[Выява:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|90px|Роберт Лафлін]] | {{сцяг|ЗША}} [[Роберт Лафлін]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё новай формы квантавай вадкасці з дробна зараджанымі ўзбуджэннямі (Гл. [[квантавы эфект Хола]]) {{oq|en|for their discovery of a new form of quantum fluid with fractionally charged excitations}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"| <ref name="Physics1998">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1998/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212501/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1998/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Horst Störmer cropped.jpg|90px|Хорст Штормер]] | {{сцяг|Германія}} [[Хорст Штормер]] |- | [[Выява:Daniel Chee Tsui.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дэніел Цуі]] |- |rowspan="2"| [[1999]] | [[Выява:GerardtHooft.jpg|90px|Герард ’т Хоафт]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Герард ’т Хоафт]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За праясненне квантавай структуры [[электраслабае ўзаемадзеянне|электраслабых узаемадзеянняў]] {{oq|en|for elucidating the quantum structure of electroweak interactions in physics}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513212232/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/|archivedate=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Martinus Veltman.jpg|90px|Марцінус Велтман]] | {{сцяг|Нідэрланды}} [[Марцінус Велтман]] |} === 2000-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="3"| [[2000]] | [[Выява:Zhores Alferov.jpg|90px|Жарэс Іванавіч Алфёраў]] | {{сцяг|Расія}} [[Жарэс Іванавіч Алфёраў]]<br /><small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За распрацоўку [[паўправаднікі|паўправадніковых]] [[гетэраструктура|гетэраструктур]], якія выкарыстоўваюцца ў высокачастотных схемах і [[оптаэлектроніка|оптаэлектроніцы]] {{oq|en|for developing semiconductor heterostructures used in high-speed- and optoelectronics}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2000">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219224903/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/|archivedate=19 снежня 2008|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Herbert Kroemer.jpg|90px]] | {{сцяг|Германія}} [[Герберт Кромер]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[Выява:Jack Kilby 1960s.png|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джэк Кілбі]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За ўдзел у [[вынаходства інтэгральнай схемы|вынаходстве інтэгральнай схемы]] {{oq|en|for his part in the invention of the integrated circuit}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"| [[2001]] | [[Выява:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Эрык Алін Корнел|Эрык Корнел]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За дасягненне [[Кандэнсат Бозэ — Эйнштэйна|кандэнсацыі Бозэ — Эйнштэйна]] ў разрэджаных газах шчолачных металаў і за пачатковыя фундаментальныя даследаванні ўласцівасцей кандэнсатаў {{oq|en|for the achievement of Bose-Einstein condensation in dilute gases of alkali atoms, and for early fundamental studies of the properties of the condensates}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2001">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2001/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623224244/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2001/|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Ketterle.jpg|90px|Вольфганг Кетэрле]] | {{сцяг|Германія}} [[Вольфганг Кетэрле]] |- | [[Выява:Carl Wieman.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Карл Віман]] |- |rowspan="3"| [[2002]] | [[Выява:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|90px|Райманд Дэвіс мал.]] | {{сцяг|ЗША}} [[Райманд Дэвіс|Райманд Дэвіс мал.]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2" | {{пачатак цытаты}} За піянерскі ўклад у [[Астрафізіка|астрафізіку]], у прыватнасці, за выяўленне касмічных [[нейтрына]] {{oq|en|for pioneering contributions to astrophysics, in particular for the detection of cosmic neutrinos}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2002">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607090814/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/|archivedate=7 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Masatoshi Koshiba 2002.jpg|90px]] | {{сцяг|Японія}} [[Масатосі Косіба]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[Выява:RiccardoGiacconi.jpg|90px|Рыкарда Джаконі]] | {{сцяг|ЗША}} [[Рыкарда Джаконі]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За пошукі ў вобласці [[Астрафізіка|астрафізікі]], якія прывялі да адкрыцця [[Рэнтгенаўская астраномія|касмічных крыніц рэнтгенаўскага выпраменьвання]] {{oq|en|for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of cosmic X-ray sources}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"| [[2003]] | [[Выява:Abrikosov in a lecture crop.jpg|90px|Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў]] | {{сцяг|СССР}} {{сцяг|ЗША}} [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За піянерскі ўклад у тэорыю [[Звышправоднасць|звышправаднікоў]] і [[Звышцякучасць|звышцякучых вадкасцей]] {{oq|en|for pioneering contributions to the theory of superconductors and superfluids}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060705235943/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/|archivedate=5 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява: Виталий Лазаревич Гинзбург.jpg|90px|Віталь Лазаравіч Гінзбург]] | {{сцяг|Расія}} [[Віталь Лазаравіч Гінзбург]] |- | [[Выява:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} {{сцяг|ЗША}} [[Энтані Джэймс Легет|Энтані Легет]] |- |rowspan="3"| [[2004]] | [[Выява:David Gross cropped.JPG|90px|Дэвід Грос]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дэвід Грос]] |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[асімптатычная свабода|асімптатычнай свабоды]] ў тэорыі [[моцнае ўзаемадзеянне|моцных узаемадзеянняў]] {{oq|en|for the discovery of asymptotic freedom in the theory of the strong interaction}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2004">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629211948/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|archivedate=29 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:No male portrait be.svg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Х’ю Дэвід Політцэр|Дэвід Політцэр]] |- | [[Выява:FrankStockholm2004.jpg|90px|Фрэнк Вільчэк]] | {{сцяг|ЗША}} [[Фрэнк Вільчэк]] |- |rowspan="3"| [[2005]] | [[Выява:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|90px|Рой Глаўбер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Рой Глаўбер]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За ўклад у квантавую тэорыю аптычнай [[Кагерэнтнасць|кагерэнтнасці]] {{oq|en|for his contribution to the quantum theory of optical coherence}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2005">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701143004/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005/|archivedate=1 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:George W. Bush meets with the 2005 Nobel Prize recipients.jpg|90px|Джон Хол (крайні злева)]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Хол]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За ўклад у развіццё лазернай дакладнай [[Спектраскапія|спектраскапіі]], уключаючы тэхніку прэцызіённага разліку светлавога зруху ў аптычных [[Стандарт частаты|стандартах частаты]] (аптычных грабянёў) {{oq|en|for their contributions to the development of laser-based precision spectroscopy, including the optical frequency comb technique}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Theodor W Haensch.jpg|90px|Тэадор Хенш]] | {{Германія}} [[Тэадор Хэнш]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="2"| [[2006]] | [[Выява:John-C-Mather crop.jpg|90px|Джон Мазер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Кромвел Мазер|Джон Мазер]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё чарнацельнай формы спектра і анізатрапіі [[рэліктавае выпраменьванне|касмічнага мікрахвалевага фонавага выпраменьвання]] {{oq|en|for their discovery of the blackbody form and anisotropy of the cosmic microwave background radiation}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2006">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/|title=The Nobel Prize in Physics 2006|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722020302/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/|archivedate=22 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:George Smoot crop.jpg|90px|Джордж Смут]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джордж Смут]] |- |rowspan="2"| [[2007]] | [[Выява:Albert Fert 0109.jpg|90px|Альбер Ферт]] | {{сцяг|Францыя}} [[Альбер Ферт]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[Гіганцкае магнетасупраціўленне|эфекту гіганцкага магнетасупраціўлення]] {{oq|en|for the discovery of giant magnetoresistance}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2007">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120613235632/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/|archivedate=13 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Peter Gruenberg 01.jpg|90px|Петэр Грунберг]] | {{Германія}} [[Петэр Грунберг]] |- |rowspan="3"| [[2008]] | [[Выява:YoichiroNambu.jpg|90px|Ёіціра Намбу]] | {{сцяг|Японія}} {{сцяг|ЗША}} [[Ёіціра Намбу]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё механізму [[Спантаннае парушэнне сіметрыі|спантаннага парушэння сіметрыі]] ў [[Субатамная часціца|субатамнай фізіцы]] {{oq|en|for the discovery of the mechanism of spontaneous broken symmetry in subatomic physics}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725112548/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/|archivedate=25 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Makoto Kobayashi-press conference Dec 07th, 2008-2b.jpg|90px|Макота Кабаясі]] | {{сцяг|Японія}} [[Макота Кабаясі]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё крыніцы парушэння сіметрыі, якое дазволіла прадказаць існаванне ў прыродзе сама меней трох [[Пакаленне (фізіка элементарных часціц)|пакаленняў]] [[кварк]]аў {{oq|en|for the discovery of the origin of the broken symmetry which predicts the existence of at least three families of quarks in nature}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Toshihide Masukawa-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|90px|Тосіхідэ Масукава]] | {{сцяг|Японія}} [[Тосіхідэ Масукава]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="3"| [[2009]] | [[Выява:Charles K. Kao cropped 2.jpg|90px|Чарлз Каа]] | {{сцяг|Кітай}} {{сцяг|ЗША}} [[Чарлз Каа]] <small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За рэвалюцыйныя дасягненні, якія тычацца перадачы святла ў [[Аптычнае валакно|валокнах]] для патрэб аптычнай сувязі {{oq|en|for groundbreaking achievements concerning the transmission of light in fibers for optical communication}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331083828/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/|archivedate=31 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|90px|Уілард Бойл]] | {{сцяг|ЗША}} [[Уілард Бойл]] <small>(1/4 прэміі)</small> |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За вынаходства паўправадніковай схемы для рэгістрацыі выяў — [[ПЗС-матрыца|ПЗС-сэнсара]] {{oq|en|for the invention of an imaging semiconductor circuit – the CCD sensor}} {{канец цытаты}} |- | [[Выява:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|90px|Джордж Элвуд Сміт]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джордж Элвуд Сміт]] <small>(1/4 прэміі)</small> |} === 2010-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="2"|[[2010]] | [[Выява:Andre Geim 2010-1.jpg|90px|Андрэй Гейм]] | {{сцяг|СССР}} {{сцяг|Нідэрланды}} [[Андрэй Канстанцінавіч Гейм|Андрэй Гейм]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За наватарскія эксперыменты па даследаванні двухмернага матэрыялу [[графен]]у {{oq|en|for groundbreaking experiments regarding the two-dimensional material graphene}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref>[http://www.rg.ru/2010/10/05/nobel-premia-anons.html Нобелеўская прэмія па фізіцы прысуджана выхадцам з Расіі за стварэнне графену] — «[[Расійская газета]]», 5 кастрычніка 2010</ref><br /><ref name="Physics2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118153224/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=18 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Konstantin Novoselov at MIPT.jpg|90px|Канстанцін Навасёлаў]] | {{сцяг|Расія}} {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў|Канстанцін Навасёлаў]] |- |rowspan="3"|[[2011]] | [[Выява:Saul Perlmutter.jpg|90px|Сол Перлмутэр]] | {{сцяг|ЗША}} [[Сол Перлмутэр]] <small>(1/2 прэміі)</small> |rowspan="3"| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё паскоранага пашырэння [[Сусвет]]у праз назіранні далёкіх [[Звышновая зорка|звышновых]] {{oq|en|for the discovery of the accelerating expansion of the Universe through observations of distant supernovae}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2011">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611125049/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/|archivedate=11 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:Brian P Schmidt.jpg|90px|Браян Шміт]] | {{сцяг|ЗША}} {{сцяг|Аўстралія}} [[Браян Шміт]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- | [[Выява:Adam Riess.jpg|90px|Адам Рыс]] | {{сцяг|ЗША}} [[Адам Рыс]] <small>(1/4 прэміі)</small> |- |rowspan="2"|[[2012]] | [[Выява:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|90px|Серж Арош]] | {{сцяг|Францыя}} [[Серж Арош]] |rowspan="2"| {{пачатак цытаты}} За стварэнне прарыўных тэхналогій маніпулявання [[Квантавая механіка|квантавымі сістэмамі]], якія зрабілі магчымымі вымярэнне асобных квантавых сістэм і кіраванне імі {{oq|en|for ground-breaking experimental methods that enable measuring and manipulation of individual quantum systems}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2012">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2012/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-10-09|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017052733/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2012/|archivedate=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> |- | [[Выява:David Wineland 2008.jpg|90px|Дэвід Вайнленд]] | {{сцяг|ЗША}} [[Дэвід Вайнленд]] |- |rowspan="2"|[[2013]] | [[Файл:Francois Englert.jpg|90px|Франсуа Энглер]] | {{сцяг|Бельгія}} [[Франсуа Энглер]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За тэарэтычнае адкрыццё [[Спантаннае парушэнне электраслабай сіметрыі|механізма]], які дапамагае нам зразумець паходжанне масы [[Элементарныя часціцы|субатамных часціц]] і быў нядаўна пацверджаны выяўленнем [[Базон Хігса|прадказанай фундаментальнай часціцы]] ў эксперыментах [[Эксперымент ATLAS|ATLAS]] і [[Кампактны мюонны саленоід|CMS]] на [[Вялікі адронны калайдар|Вялікім адронным калайдары]] ў [[ЦЕРН]] {{oq|en|for the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERN's Large Hadron Collider}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2013">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2013-10-08|lang=en}}</ref> |- | [[Файл:Higgs, Peter (1929)3.jpg|90px|Пітэр Хігс]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}}[[Пітэр Хігс]] |- |rowspan="3"|2014 | [[Файл:Isamu Akasaki 201111.jpg|90px]] | {{сцяг|Японія}} [[Ісаму Акасакі]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За вынаходніцтва эфектыўных блакітных святлодыёдаў, якое прывяло да з’яўлення яркіх і энергазберагальных белых крыніц святла {{oq|en|for the invention of efficient blue light-emitting diodes which has enabled bright and energy-saving white light sources}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2014">[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2014/press.html The Nobel Prize in Physics 2014]</ref> |- | [[Файл:Hiroshi Amano 20141211.jpg|90px]] | {{сцяг|Японія}}[[Хіросі Амана]] |- | [[Файл:Professor_Shuji_Nakamura_(Cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Японія}}, {{сцяг|ЗША}}[[Сюдзі Накамура]] |- |rowspan="2"|2015 | [[Файл:Takaaki Kajita 5171-2015.jpg|90px]] | {{сцяг|Японія}}[[Такаакі Кадзіта]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё нейтрынных асцыляцый, якія даказваюць наяўнасць масы [[нейтрына]]. {{oq|en|for the discovery of neutrino oscillations, which shows that neutrinos have mass}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2015">[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2015/ The Nobel Prize in Physics 2015]</ref> |- | [[Файл:Arthur B. McDonald 5193-2015.jpg|90px]] | {{сцяг|Канада}} [[Артур Мак-Дональд]] |- |rowspan="3"|2016 | [[Файл:DavidThouless 1995 UW.jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} {{сцяг|ЗША}} [[Дэвід Таўлес]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За тэарэтычныя адкрыцці [[Тапалагічны парадак|тапалагічных фазавых пераходаў і тапалагічных фаз рэчыва]]. {{oq|en|for theoretical discoveries of topological phase transitions and topological phases of matter}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2016">[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2016/ The Nobel Prize in Physics 2016]</ref> |- | [[Файл:Duncan Haldane.jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} {{сцяг|ЗША}} [[Данкан Холдэйн]] |- | [[Файл:Jkosterl.jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} {{сцяг|ЗША}} [[Джон Майкл Костэрліц]] |- |rowspan="3"|2017 | [[Файл:Rainer Weiss - December 2006.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Райнер Вайс]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За назіранні за [[Гравітацыйная хваля|гравітацыйнымі хвалямі]]. {{oq|en|for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2017">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/ The Nobel Prize in Physics 2017]</ref> |- | [[Файл:05-0367-92D.hr.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Бары Бэрыш]] |- | [[Файл:Kip Thorne at Caltech.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Кіп Торн]] |- |rowspan="3"|2018 | [[Файл:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450).jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Артур Эшкін]] | {{пачатак цытаты}} За вынаходства [[Аптычны пінцэт|аптычнага пінцэта]] і яго ужыванне ў біялагічных сістэмах. {{oq|en|for the optical tweezers and their application to biological systems}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2018">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/summary/]</ref> |- | [[Файл:Gérard Mourou, 2014.jpg|90px]] | {{сцяг|Францыя}} [[Жэрар Муру]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За метад генерацыі высокаінтэнсіўных ультракароткіх аптычных імпульсаў. {{oq|en|for their method of generating high-intensity, ultra-short optical pulses}} {{канец цытаты}} |- | [[Файл:Donna Strickland EM1B5760 (46183560632) (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Канада}} [[Дона Стрыкленд]] |- |rowspan="3"|2019 | [[Файл:Jim Peebles.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} {{сцяг|Канада}} [[Джэймс Піблз]] | {{пачатак цытаты}} За тэарэтычныя даследаванні ў фізічнай касмалогіі. {{oq|en|for theoretical discoveries in physical cosmology}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2019">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/]</ref> |- | [[Файл:Michel Mayor, 2012 (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Мішэль Маёр]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё [[Экзапланета|экзапланеты]] на арбіце сонцападобнай зоркі. {{oq|en|for the discovery of an exoplanet orbiting a solar-type star}} {{канец цытаты}} |- | [[Файл:Didier Queloz, 2012 (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Дзідзье Кэлё]] |} === 2020-я === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- |rowspan="3"|2020 | [[Файл:Roger Penrose-6Nov2005.jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Роджэр Пенроўз]] | {{пачатак цытаты}} За адкрыццё таго, што ўтварэнне чорных дзірак з патрэбай вынікае з агульнай тэорыі рэлятыўнасці. {{oq|en|for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2020">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/]</ref> |- | [[Файл:Reinhard Genzel.jpg|90px]] | {{сцяг|Германія}} [[Райнхард Генцэль]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё звышмасіўнага кампактнага аб’екта ў цэнтры [[Млечны Шлях|нашай галактыкі]]. {{oq|en|for the discovery of a supermassive compact object at the centre of our galaxy}} {{канец цытаты}} |- | [[Файл:Andrea Ghez.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Андрэа Гез]] |- |rowspan="3"|2021 | [[Файл:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Сюкура Манабэ]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За фізічнае мадэляванне [[клімат]]у Зямлі, колькаснага вызначэння зменлівасці і надзейнага прагназавання [[глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. {{oq|en|for the physical modelling of Earth’s climate, quantifying variability and reliably predicting global warming}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2021">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/]</ref> |- | | {{сцяг|Германія}} [[Клаус Хасельман]] |- | [[Файл:Parisi giorgio.jpg|90px]] | {{сцяг|Італія}} [[Джорджыа Парызі]] |{{пачатак цытаты}} За адкрыццё ўзаемадзеяння бязладзіцы і флуктуацый у фізічных сістэмах ад атамных да планетарных маштабаў. {{oq|en|for the discovery of the interplay of disorder and fluctuations in physical systems from atomic to planetary scales}} {{канец цытаты}} |- |rowspan="3"|2022 | [[Файл:Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Францыя}} [[Ален Аспэ]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За эксперыменты з заблытанымі фатонамі, усталяванне парушэння няроўнасцей Бэла і наватарскай навукі аб квантавай інфармацыі. {{oq|en|for the physical modelling of Earth’s climate, quantifying variability and reliably predicting global warming}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2022">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/press-release/]</ref> |- | [[Файл:John Francis Clauser (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Клаўзер]] |- | [[Файл:A. Zeilinger (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Антон Цайлінгер]] |- |rowspan="3"|2023 | [[Файл:Anne LHuiller 01.JPG|90px]] | {{сцяг|Францыя}} {{сцяг|Швецыя}} [[Анн Л’Юе]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За эксперыментальныя метады, якія генеруюць атасекундныя імпульсы святла для вывучэння дынамікі электронаў у рэчыве. {{oq|en|for experimental methods that generate attosecond pulses of light for the study of electron dynamics in matter}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2023">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/]</ref> |- | [[Файл:Ferenc Krausz.jpg|90px]] | {{сцяг|Венгрыя}} {{сцяг|Германія}} [[Ферэнц Краус]] |- | [[Файл:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53397591873) (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Францыя}} [[П’ер Агасціні]] |- |rowspan="2"|2024 | [[Файл:John Hopfield 2016.jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Хопфілд]] |rowspan=2| {{пачатак цытаты}} За фундаментальныя адкрыцці і вынаходкі, якія дазваляюць праводзіць [[машыннае навучанне]] з выкарыстаннем штучных нейронных сетак. {{oq|en|for foundational discoveries and inventions that enable machine learning with artificial neural networks}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2024">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/]</ref> |- | [[Файл:Geoffrey Hinton at Collision 2024 in Toronto (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} {{сцяг|Канада}} [[Джэфры Хінтан]] |- |rowspan="3"|2025 | [[Файл:John Clarke (physicist) 2025 (4x5).png|90px]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джон Кларк (фізік)|Джон Кларк]] |rowspan=3| {{пачатак цытаты}} За адкрыццё макраскапічнага квантавамеханічнага тунэлявання і квантавання энергіі ў электрычным ланцугу. {{oq|en|for the discovery of macroscopic quantum mechanical tunnelling and energy quantisation in an electric circuit}} {{канец цытаты}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2025">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/press-release/]</ref> |- | [[Файл:Michel H. Devoret 2017 190x180.jpg|90px]] | {{сцяг|Францыя}} [[Мішэль Дэварэ]] |- | [[Файл:John Martinis (cropped).jpg|90px]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Марцініс]] |- |2026 | [[Файл:Francis Halzen (2025).jpg|90px]] | {{сцяг|Бельгія}} [[Фрэнсіс Халзен]] | {{пачатак цытаты}} За вырашальны ўклад у абсерваторыю нейтрына IceCube і адкрыццё высокаэнергетычных нейтрына астрафізічнага паходжання. {{oq|en|For decisive contributions to the IceCube Neutrino Observatory and the discovery of high-energy neutrinos of astrophysical origin}} {{канец цытаты}} |<ref name="Physics2026">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/press-release/]</ref> |- |} == Статыстыка паводле краін == {| class="simple" align="center" cellspacing="4" |- align="center" valign="bottom" |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|85|8|надпіс=85+8}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|23|1|надпіс=23+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|22|2|надпіс=22+2}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|14|надпіс=14}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|10|3|надпіс=10+3}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|8|1|надпіс=8+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|6|1|надпіс=6+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|4|надпіс=4}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|3|1|надпіс=3+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|3|1|надпіс=3+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|2|1|надпіс=2+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|2|1|надпіс=2+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|0|3|надпіс=0+3}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|0|3|надпіс=0+3}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|1|1|надпіс=1+1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|1|надпіс=1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|1|надпіс=1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|1|надпіс=1}} |{{слупок дыяграмы|расцяжка=3|0|1|надпіс=0+1}} |- align="center" | {{ЗША}} | {{Германія}} | {{Вялікабрытанія}} | {{Францыя}} | {{Расія}}<br />{{СССР}} | {{Нідэрланды}} | {{Японія}} | {{Швецыя}} | {{Канада}} | {{Швейцарыя}} | {{Данія}} | {{Італія}} | {{Аўстрыя}} | {{Кітай}} | {{Індыя}} | {{Ірландыя}} | {{Пакістан}} | {{Бельгія}} | {{Аўстралія}} |- | colspan="19" |{{слупок дыяграмы|15}} лаўрэаты з адным грамадзянствам |- | colspan="19" |{{слупок дыяграмы|0|15}} лаўрэаты, якія не маюць вызначанай дзяржаўнай прыналежнасці |} == Цікавыя факты == * За ўсю гісторыю Нобелеўскай прэміі па фізіцы яе лаўрэатамі сталі толькі тры жанчыны — [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыя Кюры]] ў [[1903]] годзе, якая стала таксама першай жанчынай-лаўрэатам Нобелеўскай прэміі наогул, [[Марыя Гёперт-Маер]] у [[1963]] годзе<ref name="NobelPhysFacts">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/shortfacts.html|title=Facts on the Nobel Prize in Physics|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2012-06-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ArI8GDC?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref> і [[Дона Стрыкленд]] у 2018 годзе. * Адзіным чалавекам, які атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы два разы, быў [[Джон Бардзін]] — у [[1956]] і [[1972]] гадах.<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Самым маладым на момант прысуджэння лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы і Нобелеўскай прэміі наогул стаў [[Уільям Лорэнс Брэг]], які атрымаў яе ў [[1915]] годзе разам са сваім бацькам [[Уільям Генры Брэг|Уільямам Генры Брэгам]] ва ўзросце ўсяго 25 гадоў.<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Самым старым на момант прысуджэння лаўрэатам стаў [[Райманд Дэвіс]], ганараваны прэміяй [[2002]] года ва ўзросце 88 гадоў.<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Найбольш доўгае жыццё дасталася лаўрэату [[1967]] года [[Ханс Альбрэхт Бетэ|Хансу Бетэ]], які пражыў 98 гадоў. Менш за ўсіх пражыў лаўрэат [[1903]] года [[П’ер Кюры]], які ўжо ў [[1906]] годзе трагічна загінуў у дарожным здарэнні ва ўзросце 46 гадоў. * Даўжэй за ўсіх з моманту атрымання Нобелеўскай прэміі па фізіцы і Нобелеўскай прэміі наогул пражыў лаўрэат [[1929]] года [[Луі дэ Бройль]], які памёр у [[1987]] годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Чолаков В. |загаловак =Нобелевские премии: Учёные и открытия |спасылка = |адказны = Валерий Чолаков; Пер. с [[балгарская мова|болг.]] А. С. Никольского; Под ред. и с предисл. д-ра хим. наук [[Аляксей Мікалаевіч Шамін|А. Н. Шамина]] |выданне = |месца = М. |выдавецтва = [[Мір, выдавецтва|Мир]] |год = 1987 |старонкі = |старонак = 270 |серыя = Библиотечная серия |тыраж = Доп. тир. 100&nbsp;000 }} (у зав.) == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://n-t.ru/nl/fz/ Навука і тэхніка: Нобелеўскія лаўрэаты: Прэмія па фізіцы] * {{З|Брытаніка|http://www.britannica.com/nobelprize/table?tocId{{=}}9343009|загаловак=Nobel Prize winners by category (physics)}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нобелеўская прэмія}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Фізіка]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы| ]] 4mx6z34x5qt932w4yhffqis71jxpw8g 14 170210 5217281 3211314 2026-10-13T09:28:30Z M.L.Bot 261 выдалена [[Катэгорыя:Постаці Вільнюса]]; дададзена [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217281 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Літвы|Вільнюс]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюскім павеце|Вільнюс]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 5txufypa15vxx3i9b7i44rx06oe5jal 0 170979 5217095 4403400 2026-10-12T21:16:01Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба]] у [[Яруба]]: Уніфікацыя назваў 4403400 wikitext text/x-wiki '''Ёруба''': * [[Ёруба (народ)|Ёруба, народ]], народ у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] * [[Ёруба (мова)|Ёруба, мова]], мова народа ёруба {{неадназначнасць}} juxqwtqit0yrwj8fekettfi43yrezt6 5217097 5217095 2026-10-12T21:17:12Z Ueschar 151377 5217097 wikitext text/x-wiki '''Ёруба''': * [[Яруба (народ)|Яруба]] — народ у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] * [[Яруба (мова)|Яруба]] — мова народа яруба {{неадназначнасць}} 0q2x4u27ru0ddfj7ouyeix5ll00ft5l 5217098 5217097 2026-10-12T21:17:19Z Ueschar 151377 5217098 wikitext text/x-wiki '''Яруба''': * [[Яруба (народ)|Яруба]] — народ у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] * [[Яруба (мова)|Яруба]] — мова народа яруба {{неадназначнасць}} chzvqyd8bm7x4xtq6z901er3a4xlayt 0 171568 5217409 4947193 2026-10-13T11:41:28Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5217409 wikitext text/x-wiki '''Гетэрозіс''' — паскарэнне росту і павелічэнне памераў, павышэнне жыццястойкасці і пладавітасці гібрыдаў першага пакалення пры розных скрыжаваннях як [[жывёлы|жывёл]], так і [[расліны|раслін]]. У другім і наступных пакаленнях гетэрозіс звычайна згасае. Адрозніваюць гетэрозіс сапраўдны — здольнасць гібрыдаў пакідаць вялікую колькасць пладавітых нашчадкаў, і гігантызм — павелічэнне ўсяго гібрыднага арганізма або асобных яго частак. Гетэрозіс выяўлены ў разнастайных мнагаклетачных жывёл і раслін (у тым ліку і самаапыляльнікаў). Падобныя з гетэрозісам з’явы назіраюцца пры палавым працэсе і ў некаторых аднаклетачных. У [[сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчых жывёл]] і вырошчваемых раслін гетэрозіс нярэдка прыводзіць да значнага павышэння прадукцыйнасці і ўраджайнасці. Гетэрозіс і адваротная яму інбрэдная дэпрэсія ([[інбрыдынг]]) былі вядомыя яшчэ старажытным грэкам, у прыватнасці [[Арыстоцель|Арыстоцелю]]. Першыя навуковыя даследаванні гетэрозісу ў раслін праведзены нямецкім батанікам І. Кельрэйтэрам (1760). [[Чарлз Дарвін]] абагульніў назіранні аб карысці скрыжаванняў (1876). Тэрмін «Гетэрозіс» прапанаваў амерыканскі генетык Г. Шэл (1914); ён першы атрымаў «двайныя» міжлінейныя [[гібрыд]]ы [[кукуруза|кукурузы]]. Асновы метаду прамысловага вырошчвання гэтых гібрыдаў распрацаваў Д. Джонс (1917 г.). Выкарыстанне гібрыдызацыі ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] пашыраецца з году ў год, што стымулюе і тэарэтычныя даследаванні гетэрозісу. Асобіны з моцна выяўленым гетэрозісам маюць перавагі пры натуральным адборы, і таму праявы гетэрозісу ўзмацняюцца, што спрыяе павелічэнню генетычнай зменлівасці. Нярэдка ўзнікаюць ўстойлівыя генетычныя сістэмы, якія забяспечваюць пераважнае выжыванне [[гетэразігота|гетэразігот]] па многіх генах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гетэрозіс||210}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Генетыка]] [[Катэгорыя:Гібрыды]] lm3mbsrw8gkhzu1enpjzxc98rb9qu59 0 182185 5217100 4532232 2026-10-12T21:35:52Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217100 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Пінскі Лешчанскі манастыр |Арыгінальная назва = | Выява = Leshinsky monastery by Napoleon Orda (5362095).jpg | Подпіс выявы = Лешчанскі манастыр. Малюнак Н. Орды | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Пінск]] |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Турава-Пінская епархія |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = праваслаўны манастыр |Будаўнік = |Заснаванне = [[1263]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Пі́нскі Ле́шчанскі манасты́р''' Нараджэння Багародзіцы ― праваслаўны манастыр XIII стагоддзя, адзін з найбольш старажытных у [[Беларусь|Беларусі]]. Не захаваўся. == Гісторыя манастыра == Першыя звесткі пра манастыр адносяцца да 1263 года<ref name="Mironowicz A. 2011">Mironowicz A.: Biskupstwo turowsko-pińskie w XI—XVI wieku. Trans Humana, 2011, s. 261—263. ISBN 978-83-61209-55-3</ref>. Знаходзіўся ў прадмесці [[Пінск]]а Лешчы. У XIV—XV ст. быў цэнтрам праваслаўнай Турава-Пінскай епархіі, тут вяліся хронікі, перапісваліся славянскія пераклады візантыйскіх літаратурных твораў. У Турава-Пінскай епархіі к 1420 году налічвалася 49 манастыроў<ref name="Mironowicz A. 2011"/>. Некалі існавала паданне, што манастыр заснаваны кіеўскім князем [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]]. З часу заснавання ён стаў цэнтрам заходняга праваслаўя. Да XVII стагоддзя мітрапаліты заходнерускай царквы называлі сябе ў дадатак да тытулаў Мітрапаліта Кіеўскага, Галіцкага і ўсяе Русі ― Лешчанскімі, і толькі пазней Кіева-Пячэрскімі<ref>Шляпкин И. А. Дмитрий Ростовский и его время. ― СПб., 1891. С. 12-13</ref>. Першая царква манастыра была асвечана ў імя Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы. Яна згадваецца пад 1263 годам, калі сын князя [[Міндоўг]]а манах Раман ([[Войшалк]]) пасля забойства [[Транята]]й Міндоўга, бег сюды з [[Лаўрышаўскі манастыр|Лаўрышаўскага манастыра]]<ref name="Mironowicz A. 2011"/><ref>Мілавідаў А. І. Аб становішчы праваслаўя і рускай народнасці ў Пінскім ўдзельнай княстве і горадзе Пінску да 1703. ― М., 1894. С. 28.</ref>. У XVI стагоддзі манастыр разбурылі татары. [[Архімандрыт]]амі Лешчанскага манастыра былі [[Іосіф Нелюбовіч-Тукальскі]], [[Елісей Плецянецкі]]. У 1596, 1605—1623, 1638 гг. манастыр належаў [[Уніяты|уніятам]]. У 1639 годзе стараннямі Нелюбовіча-Тукальскага ён вернуты праваслаўным як пажыццёвае валоданне архімандрыта Нікіфара Лазоўскага<ref>Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 100—103. ISBN 978-83-7431-150-2</ref>. Кароль Уладзіслаў IV падпарадкаваў манастыр кіеўскаму мітрапаліту [[Сільвестр Косаў|Сільвестру Косаву]], аднак у 1668 годзе манастыр зноў перайшоў да [[Ордэн Базыльян|базылян]] і заставаўся ў іх да 1838 года<ref>[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic06.shtml А. Мілавідаў. Адабраць і перадаць. З гісторыі Ляшчынскага манастыра]</ref>. У 1778 годзе ў царкве манастыра быў усталяваны арган, першы ў беларускіх уніяцкіх цэрквах. У XIX стагоддзі манастыр знаходзіўся ў адміністрацыйным падначаленні ў Жыровіцкага «правінцыяла», як і іншыя 20 уніяцкіх манастыроў. Пасля скасавання кляштара ў 1840 годзе, Успенская царква стала парафіяльнай<ref>Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі. ― Мн. Вып. V. С.84−85</ref><ref>Мілавідаў А. І. Архіў скасаванага пінскага Лешчынскага манастыра. ― М., 1900.</ref>. У 1997 годзе месца, дзе знаходзіўся манастыр, пазначылі памятным знакам. Цяпер тут гарадскі парк. == Архітэктура манастыра == Паводле інвентароў 1588 і 1595 комплекс манастыра быў драўляным, абгароджан [[плот]]ам з калоў. На дзядзінцы, куды вяла шмат’ярусная [[званіца]] з дарожнай [[Брама|брамы]], знаходзіліся [[грыдніца]] са [[святліца]]й, трохкамерная [[хата]], [[гумно]], [[стайня]], [[лазня]], дзве царквы: пяцівярховая з вертыкальна пастаўленых брусаў ― Успенская, і «цёплая» з трапезнай ― св. Духа. У 1740 годзе пабудавана новая барочная драўляная Успенская царква, [[базіліка]], трохнефнае збудаванне з ярусным верхам над цэнтральнай часткай і двума вежамі на фасадзе. Яна на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Згарэла ў 1905 годзе<ref>[[Інэса Мікалаеўна Слюнькова|Слюнькова И. Н.]] [https://disk.yandex.ru/public/?hash=tSp9lrA1tNfLd7nrfX/ntHHzuGo1HXADU5ypeNQtcxY%3D&locale= Манастыры ўсходняй і заходняй традыцый. Спадчына архітэктуры Беларусі]. ― М, Прагрэс-традыцыя, 2002. С. 508—511</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пінскі Лешчанскі манастыр||371—372}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=436|артыкул=Пінскі Лешчанскі манастыр|аўтар=}} * РГИА, Ф. 824, воп. 2, адз. хр. 207. 1834 Інвентар Ляшчынскага манастыра * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} * ''Мосейчук В.'' История Пинского Свято-Успенского Лещинского монастыря. ― Сергиев Посад, 2002 == Спасылкі == * [http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=64:latest-news&id=218:2011-05-31-07-57-08 Леща]{{Недаступная спасылка}} * [http://pinsk-city.info/blog/2008/12/17/buldozerom-v-kulturnyj-sloj/ Вечерний Брест: Бульдозером в культурный слой]{{Недаступная спасылка}} * [http://pinsklib.by/obretenie.html Обретение утраченного]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манастыры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Пінска]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] niffnsmhtcedf2yw8kxuth7ufspf15q 100 193297 5216981 5216407 2026-10-12T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5216981 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ігнат Якавіцкі|2026-10-11T21:18:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марскі чорт|2026-10-11T16:36:42Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Гіганцкая арапайма|2026-10-11T12:45:34Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Хламідаманадавыя|2026-10-10T17:36:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мядзведзь пячорны|2026-10-08T12:32:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георг Нагель|2026-10-07T12:36:31Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Арганагенез|2026-10-07T10:06:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Эйхвальд|2026-10-07T06:51:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Карл Дэйсерот|2026-10-06T09:50:19Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Асацыяцыя (псіхалогія)|2026-10-05T06:56:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міганне|2026-10-02T11:30:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аскакарп|2026-10-01T10:39:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Авізм|2026-09-30T10:37:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Славалюбства|2026-09-30T06:48:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грунколь|2026-09-28T16:36:33Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Алагенез|2026-09-28T06:52:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перакрыжаванае апыленне|2026-09-28T06:46:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смаржок ядомы|2026-09-26T08:24:23Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ggnuphlu5qdt0m54cvtk6ixtkxf3arr 10 200205 5216940 5046441 2026-10-12T12:56:47Z Culamar 102133 5216940 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы | загаловак = {{гэта ВС}} [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіцы|Лаўрэаты]] [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | загаловак1 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|1901—1925]] | спіс1 = * [[Вільгельм Конрад Рэнтген|Рэнтген]] (1901) * [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]] / [[Пітэр Зееман|Зееман]] (1902) * [[Антуан Анры Бекерэль|Бекерэль]] / [[П’ер Кюры|П. Кюры]] / [[Марыя Складоўская-Кюры|М. Кюры]] (1903) * [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Рэлей]] (1904) * [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]] (1905) * [[Джозеф Джон Томсан|Томсан]] (1906) * [[Альберт Абрахам Майкельсан|Майкельсан]] (1907) * [[Габрыэль Ліпман|Ліпман]] (1908) * [[Гульельма Марконі|Марконі]] / [[Карл Фердынанд Браўн|Браўн]] (1909) * [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс|Ван-дэр-Ваальс]] (1910) * [[Вільгельм Він|Він]] (1911) * [[Нільс Густаў Дален|Дален]] (1912) * [[Хейке Камерлінг-Онес|Камерлінг-Онес]] (1913) * [[Макс фон Лаўэ|фон Лаўэ]] (1914) * [[Уільям Генры Брэг|У. Г. Брэг]] / [[Уільям Лорэнс Брэг|У. Л. Брэг]] (1915) * [[Чарлз Гловер Баркла|Баркла]] (1917) * {{гэта выдатны артыкул}} {{гэта артыкул года}} [[Макс Планк|Планк]] (1918) * [[Іаганес Штарк|Штарк]] (1919) * [[Шарль Эдуар Гіём|Гіём]] (1920) * {{гэта выдатны артыкул}} [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] (1921) * [[Нільс Бор|Н. Бор]] (1922) * [[Роберт Эндрус Мілікен|Мілікен]] (1923) * [[Карл Манэ Георг Сігбан|Сігбан]] (1924) * [[Джэймс Франк|Франк]] / [[Густаў Людвіг Герц|Герц]] (1925) | загаловак2 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|1926—1950]] | спіс2 = * [[Жан Батыст Перэн|Перэн]] (1926) * [[Артур Комптан|Комптан]] / [[Чарлз Томсан Рыз Вільсан|Вільсан]] (1927) * [[Оўэн Уіланс Рычардсан|Рычардсан]] (1928) * [[Луі дэ Бройль|дэ&nbsp;Бройль]] (1929) * [[Чандрасекхара Венката Раман|Раман]] (1930) * [[Вернер Карл Гайзенберг|Гейзенберг]] (1932) * [[Эрвін Шродзінгер|Шродзінгер]] / [[Поль Дзірак|Дзірак]] (1933) * [[Джэймс Чэдвік|Чэдвік]] (1935) * [[Віктар Франц Гес|Гес]] / [[Карл Дэйвід Андэрсан|Андэрсан]] (1936) * [[Клінтан Джозеф Дэвісан|Дэвісан]] / [[Джордж Паджэт Томсан|Томсан]] (1937) * [[Энрыка Фермі|Фермі]] (1938) * [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Лоўрэнс]] (1939) * [[Ота Штэрн|Штэрн]] (1943) * [[Ісідар Айзек Рабі|Рабі]] (1944) * [[Вольфганг Паўлі|Паўлі]] (1945) * [[Персі Уільямс Брыджмен|Брыджмен]] (1946) * [[Эдуард Віктар Эплтан|Эплтан]] (1947) * [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет|Блэкет]] (1948) * [[Хідэкі Юкава|Юкава]] (1949) * [[Сесіл Фрэнк Паўэл|Паўэл]] (1950) | загаловак3 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|1951—1975]] | спіс3 = * [[Джон Дуглас Кокрафт|Кокрафт]] / [[Эрнест Томас Сінтан Уолтан|Уолтан]] (1951) * [[Фелікс Блох|Блох]] / [[Эдвард Мілс Пёрсел|Пёрсел]] (1952) * [[Фрыц Цэрніке|Цэрніке]] (1953) * [[Макс Борн|Борн]] / [[Вальтэр Ботэ|Ботэ]] (1954) * [[Уіліс Юджын Лэмб|Лэмб]] / [[Палікарп Куш|Куш]] (1955) * [[Уільям Брэдфард Шоклі|Шоклі]] / [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Уолтэр Хаўзер Братэйн|Братэйн]] (1956) * [[Янг Чжэньнін|Янг]] / [[Лі Цзундаа|Лі]] (1957) * [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|Чаранкоў]] / [[Ілья Міхайлавіч Франк|Франк]] / [[Ігар Яўгенавіч Там|Там]] (1958) * [[Эміліа Джына Сегрэ|Сегрэ]] / [[Оўэн Чэмберлен|Чэмберлен]] (1959) * [[Дональд Артур Глазер|Глазер]] (1960) * [[Роберт Хофштатэр|Хофштатэр]] / [[Рудольф Людвіг Мёсбаўэр|Мёсбаўэр]] (1961) * [[Леў Давідавіч Ландау|Ландау]] (1962) * [[Юджын Вігнер|Вігнер]] / [[Марыя Гёперт-Маер|Гёперт-Маер]] / [[Іаганес Ганс Даніэль Енсен|Енсен]] (1963) * [[Чарлз Хард Таўнс|Таўнс]] / [[Мікалай Генадзевіч Басаў|Басаў]] / [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|Прохараў]] (1964) * [[Сін’ітыра Таманага|Таманага]] / [[Джуліян Швінгер|Швінгер]] / [[Рычард Філіпс Фейнман|Фейнман]] (1965) * [[Альфрэд Кастлер|Кастлер]] (1966) * [[Ханс Альбрэхт Бетэ|Бетэ]] (1967) * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс]] (1968) * [[Мюрэй Гел-Ман|Гел-Ман]] (1969) * [[Ханес Альфвен|Альфвен]] / [[Луі Эжэн Фелікс Неель|Неель]] (1970) * [[Дэніс Габар|Габар]] (1971) * [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Леон Нейл Купер|Купер]] / [[Джон Роберт Шрыфер|Шрыфер]] (1972) * [[Леа Эсакі|Эсакі]] / [[Айвар Джаевер|Джаевер]] / [[ Браян Дэйвід Джозефсан|Джозефсан]] (1973) * [[Марцін Райл|Райл]] / [[Энтані Х’юіш|Х’юіш]] (1974) * [[Оге Нільс Бор|О. Бор]] / [[Бенжамін Мотэльсан|Мотэльсан]] / [[Леа Джэймс Рэйнуотэр|Рэйнуотэр]] (1975) | загаловак4 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|1976—2000]] | спіс4 = * [[Бертан Рыхтэр|Рыхтэр]] / [[Сэмюэл Тынг|Тынг]] (1976) * [[Філіп Уорэн Андэрсан|Ф.&nbsp;Андэрсан]] / [[Невіл Франсіс Мот|Мот]] / [[Джон Хазбрук ван Флек|ван&nbsp;Флек]] (1977) * [[Пётр Леанідавіч Капіца|Капіца]] / [[Арно Алан Пензіяс|Пензіяс]] / [[Роберт Вудра Вільсан|Р.&nbsp;Вільсан]] (1978) * [[Шэлдан Лі Глэшау|Глэшау]] / [[Абдус Салам|Салам]] / [[Стывен Вайнберг|Вайнберг]] (1979) * [[Джэймс Уотсан Кронін|Кронін]] / [[Вал Логсдан Фіч|Фіч]] (1980) * [[Нікалас Бломберген|Бломберген]] / [[Артур Леанард Шаўлаў|Шаўлаў]] / [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан|К.&nbsp;Сігбан]] (1981) * [[Кенет Вільсан|К.&nbsp;Вільсан]] (1982) * [[Субрахманьян Чандрасекар|С.&nbsp;Чандрасекар]] / [[Уільям Алфрэд Фаўлер|Фаўлер]] (1983) * [[Карла Рубія|Рубія]] / [[Сімон ван дэр Мер|ван&nbsp;дэр&nbsp;Мер]] (1984) * [[Клаус фон Клітцынг|фон&nbsp;Клітцынг]] (1985) * [[Эрнст Аўгуст Руска|Руска]] / [[Герд Карл Бініг|Бініг]] / [[Генрых Рорэр|Рорэр]] (1986) * [[Іаханес Георг Беднарц|Беднарц]] / [[Карл Аляксандр Мюлер|Мюлер]] (1987) * [[Леон Макс Ледэрман|Ледэрман]] / [[Мелвін Шварц|Шварц]] / [[Джэк Стэйнбергер|Стэйнбергер]] (1988) * [[Норман Фостэр Рамзей|Рамзей]] / [[Ханс Георг Дэмельт|Дэмельт]] / [[Вольфганг Паўль|Паўль]] (1989) * [[Джэром Айзек Фрыдман|Фрыдман]] / [[Генры Уэй Кендал|Кендал]] / [[Рычард Эдвард Тэйлар|Р.&nbsp;Тэйлар]] (1990) * [[П’ер Жыль дэ Жэн|дэ&nbsp;Жэн]] (1991) * [[Жорж Шарпак|Шарпак]] (1992) * [[Расел Алан Халс|Халс]] / [[Джозеф Хотан Тэйлар|Дж.&nbsp;Тэйлар]] (1993) * [[Бертрам Брокхаўз|Брокхаўз]] / [[Кліфард Шал|Шал]] (1994) * [[Марцін Льюіс Перл|Перл]] / [[Фрэдэрык Райнес|Райнес]] (1995) * [[Дэвід Морыс Лі|Д.&nbsp;Лі]] / [[Дуглас Ошэраў|Ошэраў]] / [[Роберт Колман Рычардсан|Рычардсан]] (1996) * [[Стывен Чу|Чу]] / [[Клод Коэн-Тануджы|Коэн-Тануджы]] / [[Уільям Філіпс|Філіпс]] (1997) * [[Роберт Лафлін|Лафлін]] / [[Хорст Штормер|Штормер]] / [[Дэніел Цуі|Цуі]] (1998) * [[Герард ’т Хоафт|’т&nbsp;Хоафт]] / [[Марцінус Велтман|Велтман]] (1999) * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў]] / [[Герберт Кромер|Кромер]] / [[Джэк Кілбі|Кілбі]] (2000) | загаловак5 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|2001—2025]] | спіс5 = * [[Эрык Алін Корнел|Корнел]] / [[Вольфганг Кетэрле|Кетэрле]] / [[Карл Віман|Віман]] (2001) * [[Райманд Дэвіс|Дэвіс]] / [[Масатосі Косіба|Косіба]] / [[Рыкарда Джаконі|Джаконі]] (2002) * [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў|Абрыкосаў]] / [[Віталь Лазаравіч Гінзбург|Гінзбург]] / [[Энтані Джэймс Легет|Легет]](2003) * [[Дэвід Джонатан Грос|Грос]] / [[Х’ю Дэвід Політцэр|Політцэр]] / [[Фрэнк Вільчэк|Вільчэк]] (2004) * [[Рой Глаўбер|Глаўбер]] / [[Джон Хол|Хол]] / [[Тэадор Хэнш|Хэнш]] (2005) * [[Джон Кромвел Мазер|Мазер]] / [[Джордж Смут|Смут]] (2006) * [[Альберт Ферт|Ферт]] / [[Петэр Грунберг|Грунберг]] (2007) * [[Ёіціра Намбу|Намбу]] / [[Макота Кабаясі|Кабаясі]] / [[Тосіхідэ Масукава|Масукава]] (2008) * [[Чарлз Каа|Каа]] / [[Уілард Бойл|Бойл]] / [[Джордж Элвуд Сміт|Сміт]] (2009) * [[Андрэй Канстанцінавіч Гейм|Гейм]] / [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў|Навасёлаў]] (2010) * [[Сол Перлмутэр|Перлмутэр]] / [[Браян Шміт|Шміт]] / [[Адам Рыс|Рыс]] (2011) * [[Серж Арош|Арош]] / [[Дэвід Вайнленд|Вайнленд]] (2012) * [[Франсуа Энглер|Энглер]] / [[Пітэр Хігс|Хігс]] (2013) * [[Ісаму Акасакі|Акасакі]] / [[Хіросі Амана|Амана]] / [[Сюдзі Накамура|Накамура]] (2014) * [[Артур Мак-Дональд|Мак-Дональд]] / [[Такаакі Кадзіта|Кадзіта]] (2015) * [[Данкан Холдэйн|Холдэйн]] / [[Джон Майкл Костэрліц|Костэрліц]] / [[Дэвід Таўлес|Таўлес]] (2016) * [[Райнер Вайс|Вайс]] / [[Бары Бэрыш|Бэрыш]] / [[Кіп Торн|Торн]] (2017) * [[Артур Эшкін|Эшкін]] / [[Жэрар Муру|Муру]] / [[Дона Стрыкленд|Стрыкленд]] (2018) * [[Джэймс Піблз|Піблз]] / [[Мішэль Маёр|Маёр]] / [[Дзідзье Кэлё|Кэлё]] (2019) * [[Роджэр Пенроўз|Пенроўз]] / [[Райнхард Генцэль|Генцэль]] / [[Андрэа Гез|Гез]] (2020) * [[Сюкура Манабэ|Манабэ]] / [[Клаус Хасельман|Хасельман]] / [[Джорджа Парызі|Парызі]] (2021) * [[Ален Аспэ|Аспэ]] / [[Джон Клаўзер|Клаўзер]] / [[Антон Цайлінгер|Цайлінгер]] (2022) * [[Анн Л’Юе|Л’Юе]] / [[Ферэнц Краус|Краус]] / [[П’ер Агасціні|Агасціні]] (2023) * [[Джон Хопфілд|Хопфілд]] / [[Джэфры Хінтан|Хінтан]] (2024) * [[Джон Кларк (фізік)|Кларк]] / [[Мішэль Дэварэ|Дэварэ]] / [[Джон Марцініс|Марцініс]] (2025) | загаловак6 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|з 2026]] | спіс6 = * [[Фрэнсіс Халзен]] (2026) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка]] </noinclude> mr89271xub688bmoh0z9m5tlz3a1kld 5216953 5216940 2026-10-12T13:28:51Z Culamar 102133 5216953 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы | загаловак = {{гэта ВС}} [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіцы|Лаўрэаты]] [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | загаловак1 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|1901—1925]] | спіс1 = * [[Вільгельм Конрад Рэнтген|Рэнтген]] (1901) * [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]] / [[Пітэр Зееман|Зееман]] (1902) * [[Антуан Анры Бекерэль|Бекерэль]] / [[П’ер Кюры|П. Кюры]] / [[Марыя Складоўская-Кюры|М. Кюры]] (1903) * [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Рэлей]] (1904) * [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]] (1905) * [[Джозеф Джон Томсан|Томсан]] (1906) * [[Альберт Абрахам Майкельсан|Майкельсан]] (1907) * [[Габрыэль Ліпман|Ліпман]] (1908) * [[Гульельма Марконі|Марконі]] / [[Карл Фердынанд Браўн|Браўн]] (1909) * [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс|Ван-дэр-Ваальс]] (1910) * [[Вільгельм Він|Він]] (1911) * [[Нільс Густаў Дален|Дален]] (1912) * [[Хейке Камерлінг-Онес|Камерлінг-Онес]] (1913) * [[Макс фон Лаўэ|фон Лаўэ]] (1914) * [[Уільям Генры Брэг|У. Г. Брэг]] / [[Уільям Лорэнс Брэг|У. Л. Брэг]] (1915) * [[Чарлз Гловер Баркла|Баркла]] (1917) * {{гэта выдатны артыкул}} {{гэта артыкул года}} [[Макс Планк|Планк]] (1918) * [[Іаганес Штарк|Штарк]] (1919) * [[Шарль Эдуар Гіём|Гіём]] (1920) * {{гэта выдатны артыкул}} [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] (1921) * [[Нільс Бор|Н. Бор]] (1922) * [[Роберт Эндрус Мілікен|Мілікен]] (1923) * [[Карл Манэ Георг Сігбан|Сігбан]] (1924) * [[Джэймс Франк|Франк]] / [[Густаў Людвіг Герц|Герц]] (1925) | загаловак2 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|1926—1950]] | спіс2 = * [[Жан Батыст Перэн|Перэн]] (1926) * [[Артур Комптан|Комптан]] / [[Чарлз Томсан Рыз Вільсан|Вільсан]] (1927) * [[Оўэн Уіланс Рычардсан|Рычардсан]] (1928) * [[Луі дэ Бройль|дэ&nbsp;Бройль]] (1929) * [[Чандрасекхара Венката Раман|Раман]] (1930) * [[Вернер Карл Гайзенберг|Гейзенберг]] (1932) * [[Эрвін Шродзінгер|Шродзінгер]] / [[Поль Дзірак|Дзірак]] (1933) * [[Джэймс Чэдвік|Чэдвік]] (1935) * [[Віктар Франц Гес|Гес]] / [[Карл Дэйвід Андэрсан|Андэрсан]] (1936) * [[Клінтан Джозеф Дэвісан|Дэвісан]] / [[Джордж Паджэт Томсан|Томсан]] (1937) * [[Энрыка Фермі|Фермі]] (1938) * [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Лоўрэнс]] (1939) * [[Ота Штэрн|Штэрн]] (1943) * [[Ісідар Айзек Рабі|Рабі]] (1944) * [[Вольфганг Паўлі|Паўлі]] (1945) * [[Персі Уільямс Брыджмен|Брыджмен]] (1946) * [[Эдуард Віктар Эплтан|Эплтан]] (1947) * [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет|Блэкет]] (1948) * [[Хідэкі Юкава|Юкава]] (1949) * [[Сесіл Фрэнк Паўэл|Паўэл]] (1950) | загаловак3 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|1951—1975]] | спіс3 = * [[Джон Дуглас Кокрафт|Кокрафт]] / [[Эрнест Томас Сінтан Уолтан|Уолтан]] (1951) * [[Фелікс Блох|Блох]] / [[Эдвард Мілс Пёрсел|Пёрсел]] (1952) * [[Фрыц Цэрніке|Цэрніке]] (1953) * [[Макс Борн|Борн]] / [[Вальтэр Ботэ|Ботэ]] (1954) * [[Уіліс Юджын Лэмб|Лэмб]] / [[Палікарп Куш|Куш]] (1955) * [[Уільям Брэдфард Шоклі|Шоклі]] / [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Уолтэр Хаўзер Братэйн|Братэйн]] (1956) * [[Янг Чжэньнін|Янг]] / [[Лі Цзундаа|Лі]] (1957) * [[Павел Аляксеевіч Чаранкоў|Чаранкоў]] / [[Ілья Міхайлавіч Франк|Франк]] / [[Ігар Яўгенавіч Там|Там]] (1958) * [[Эміліа Джына Сегрэ|Сегрэ]] / [[Оўэн Чэмберлен|Чэмберлен]] (1959) * [[Дональд Артур Глазер|Глазер]] (1960) * [[Роберт Хофштатэр|Хофштатэр]] / [[Рудольф Людвіг Мёсбаўэр|Мёсбаўэр]] (1961) * [[Леў Давідавіч Ландау|Ландау]] (1962) * [[Юджын Вігнер|Вігнер]] / [[Марыя Гёперт-Маер|Гёперт-Маер]] / [[Іаганес Ганс Даніэль Енсен|Енсен]] (1963) * [[Чарлз Хард Таўнс|Таўнс]] / [[Мікалай Генадзевіч Басаў|Басаў]] / [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|Прохараў]] (1964) * [[Сін’ітыра Таманага|Таманага]] / [[Джуліян Швінгер|Швінгер]] / [[Рычард Філіпс Фейнман|Фейнман]] (1965) * [[Альфрэд Кастлер|Кастлер]] (1966) * [[Ханс Альбрэхт Бетэ|Бетэ]] (1967) * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс]] (1968) * [[Мюрэй Гел-Ман|Гел-Ман]] (1969) * [[Ханес Альфвен|Альфвен]] / [[Луі Эжэн Фелікс Неель|Неель]] (1970) * [[Дэніс Габар|Габар]] (1971) * [[Джон Бардзін|Бардзін]] / [[Леон Нейл Купер|Купер]] / [[Джон Роберт Шрыфер|Шрыфер]] (1972) * [[Леа Эсакі|Эсакі]] / [[Айвар Джаевер|Джаевер]] / [[ Браян Дэйвід Джозефсан|Джозефсан]] (1973) * [[Марцін Райл|Райл]] / [[Энтані Х’юіш|Х’юіш]] (1974) * [[Оге Нільс Бор|О. Бор]] / [[Бенжамін Мотэльсан|Мотэльсан]] / [[Леа Джэймс Рэйнуотэр|Рэйнуотэр]] (1975) | загаловак4 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|1976—2000]] | спіс4 = * [[Бертан Рыхтэр|Рыхтэр]] / [[Сэмюэл Тынг|Тынг]] (1976) * [[Філіп Уорэн Андэрсан|Ф.&nbsp;Андэрсан]] / [[Невіл Франсіс Мот|Мот]] / [[Джон Хазбрук ван Флек|ван&nbsp;Флек]] (1977) * [[Пётр Леанідавіч Капіца|Капіца]] / [[Арно Алан Пензіяс|Пензіяс]] / [[Роберт Вудра Вільсан|Р.&nbsp;Вільсан]] (1978) * [[Шэлдан Лі Глэшау|Глэшау]] / [[Абдус Салам|Салам]] / [[Стывен Вайнберг|Вайнберг]] (1979) * [[Джэймс Уотсан Кронін|Кронін]] / [[Вал Логсдан Фіч|Фіч]] (1980) * [[Нікалас Бломберген|Бломберген]] / [[Артур Леанард Шаўлаў|Шаўлаў]] / [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан|К.&nbsp;Сігбан]] (1981) * [[Кенет Вільсан|К.&nbsp;Вільсан]] (1982) * [[Субрахманьян Чандрасекар|С.&nbsp;Чандрасекар]] / [[Уільям Алфрэд Фаўлер|Фаўлер]] (1983) * [[Карла Рубія|Рубія]] / [[Сімон ван дэр Мер|ван&nbsp;дэр&nbsp;Мер]] (1984) * [[Клаус фон Клітцынг|фон&nbsp;Клітцынг]] (1985) * [[Эрнст Аўгуст Руска|Руска]] / [[Герд Карл Бініг|Бініг]] / [[Генрых Рорэр|Рорэр]] (1986) * [[Іаханес Георг Беднарц|Беднарц]] / [[Карл Аляксандр Мюлер|Мюлер]] (1987) * [[Леон Макс Ледэрман|Ледэрман]] / [[Мелвін Шварц|Шварц]] / [[Джэк Стэйнбергер|Стэйнбергер]] (1988) * [[Норман Фостэр Рамзей|Рамзей]] / [[Ханс Георг Дэмельт|Дэмельт]] / [[Вольфганг Паўль|Паўль]] (1989) * [[Джэром Айзек Фрыдман|Фрыдман]] / [[Генры Уэй Кендал|Кендал]] / [[Рычард Эдвард Тэйлар|Р.&nbsp;Тэйлар]] (1990) * [[П’ер Жыль дэ Жэн|дэ&nbsp;Жэн]] (1991) * [[Жорж Шарпак|Шарпак]] (1992) * [[Расел Алан Халс|Халс]] / [[Джозеф Хотан Тэйлар|Дж.&nbsp;Тэйлар]] (1993) * [[Бертрам Брокхаўз|Брокхаўз]] / [[Кліфард Шал|Шал]] (1994) * [[Марцін Льюіс Перл|Перл]] / [[Фрэдэрык Райнес|Райнес]] (1995) * [[Дэвід Морыс Лі|Д.&nbsp;Лі]] / [[Дуглас Ошэраў|Ошэраў]] / [[Роберт Колман Рычардсан|Рычардсан]] (1996) * [[Стывен Чу|Чу]] / [[Клод Коэн-Тануджы|Коэн-Тануджы]] / [[Уільям Філіпс|Філіпс]] (1997) * [[Роберт Лафлін|Лафлін]] / [[Хорст Штормер|Штормер]] / [[Дэніел Цуі|Цуі]] (1998) * [[Герард ’т Хоафт|’т&nbsp;Хоафт]] / [[Марцінус Велтман|Велтман]] (1999) * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў]] / [[Герберт Кромер|Кромер]] / [[Джэк Кілбі|Кілбі]] (2000) | загаловак5 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|2001—2025]] | спіс5 = * [[Эрык Алін Корнел|Корнел]] / [[Вольфганг Кетэрле|Кетэрле]] / [[Карл Віман|Віман]] (2001) * [[Райманд Дэвіс|Дэвіс]] / [[Масатосі Косіба|Косіба]] / [[Рыкарда Джаконі|Джаконі]] (2002) * [[Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў|Абрыкосаў]] / [[Віталь Лазаравіч Гінзбург|Гінзбург]] / [[Энтані Джэймс Легет|Легет]](2003) * [[Дэвід Джонатан Грос|Грос]] / [[Х’ю Дэвід Політцэр|Політцэр]] / [[Фрэнк Вільчэк|Вільчэк]] (2004) * [[Рой Глаўбер|Глаўбер]] / [[Джон Хол|Хол]] / [[Тэадор Хэнш|Хэнш]] (2005) * [[Джон Кромвел Мазер|Мазер]] / [[Джордж Смут|Смут]] (2006) * [[Альберт Ферт|Ферт]] / [[Петэр Грунберг|Грунберг]] (2007) * [[Ёіціра Намбу|Намбу]] / [[Макота Кабаясі|Кабаясі]] / [[Тосіхідэ Масукава|Масукава]] (2008) * [[Чарлз Каа|Каа]] / [[Уілард Бойл|Бойл]] / [[Джордж Элвуд Сміт|Сміт]] (2009) * [[Андрэй Канстанцінавіч Гейм|Гейм]] / [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў|Навасёлаў]] (2010) * [[Сол Перлмутэр|Перлмутэр]] / [[Браян Шміт|Шміт]] / [[Адам Рыс|Рыс]] (2011) * [[Серж Арош|Арош]] / [[Дэвід Вайнленд|Вайнленд]] (2012) * [[Франсуа Энглер|Энглер]] / [[Пітэр Хігс|Хігс]] (2013) * [[Ісаму Акасакі|Акасакі]] / [[Хіросі Амана|Амана]] / [[Сюдзі Накамура|Накамура]] (2014) * [[Артур Мак-Дональд|Мак-Дональд]] / [[Такаакі Кадзіта|Кадзіта]] (2015) * [[Данкан Холдэйн|Холдэйн]] / [[Джон Майкл Костэрліц|Костэрліц]] / [[Дэвід Таўлес|Таўлес]] (2016) * [[Райнер Вайс|Вайс]] / [[Бары Бэрыш|Бэрыш]] / [[Кіп Торн|Торн]] (2017) * [[Артур Эшкін|Эшкін]] / [[Жэрар Муру|Муру]] / [[Дона Стрыкленд|Стрыкленд]] (2018) * [[Джэймс Піблз|Піблз]] / [[Мішэль Маёр|Маёр]] / [[Дзідзье Кэлё|Кэлё]] (2019) * [[Роджэр Пенроўз|Пенроўз]] / [[Райнхард Генцэль|Генцэль]] / [[Андрэа Гез|Гез]] (2020) * [[Сюкура Манабэ|Манабэ]] / [[Клаус Хасельман|Хасельман]] / [[Джорджа Парызі|Парызі]] (2021) * [[Ален Аспэ|Аспэ]] / [[Джон Клаўзер|Клаўзер]] / [[Антон Цайлінгер|Цайлінгер]] (2022) * [[Анн Л’Юе|Л’Юе]] / [[Ферэнц Краус|Краус]] / [[П’ер Агасціні|Агасціні]] (2023) * [[Джон Хопфілд|Хопфілд]] / [[Джэфры Хінтан|Хінтан]] (2024) * [[Джон Кларк (фізік)|Кларк]] / [[Мішэль Дэварэ|Дэварэ]] / [[Джон Марцініс|Марцініс]] (2025) | загаловак6 = [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050|з 2026]] | спіс6 = * [[Фрэнсіс Халзен|Халзен]] (2026) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка]] </noinclude> pnictkm53196ps7srhnbdfhvoilsjoq 0 200833 5216962 4884479 2026-10-12T13:57:07Z Ueschar 151377 афармленне 5216962 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = горад | арыгінальная назва = بنزرت | від рэгіёна = Вілает | рэгіён = Вілает Бізерта{{!}}Бізерта }} '''Бізе́рта''' ([[фінікійская мова|фінік.]]:<span dir="rtl">[[Файл:Phoenician aleph.svg|12px|א]][[Файл:Phoenician pe.svg|12px|פ]][[Файл:Phoenician aleph.svg|12px|א]]</span>, {{lang-la|Hippo Diarrhytus}}, {{lang-ar|<big>بنزرت</big>}}) — [[горад]] у [[Туніс]]е, марскі [[порт]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Размешчаны каля мыса [[Бланко]]. Самы паўночны горад [[Туніс]]а, а таксама і ўсёй [[Афрыка|Афрыкі]]. Насельніцтва складае 114 тысяч жыхароў (2004). == Гісторыя == [[Фінікія|Фінікійская]] калонія '''Гіпон Акра''' ([[фінікійская мова|фінік.]]: ''𐤄𐤉𐤁𐤅 𐤀𐤊𐤓𐤀'') была заснавана напачатку [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзя да н.э.]] Порт горада адыгрываў важную, дзякуючы свайму ўнікальнаму геаграфічнаму становішчу. У [[XVI]] стст. Бізерта стала базай [[пірат]]аў Міжземнамор'я. [[Файл:Bizerte port 1906.jpg|thumb|злева|План порта Бізерта 1906 г.]] Да канца [[XIX]] стагоддзя горад быў занядбаны, шаша і чыгунка адсутнічалі, марскі порт — засыпаны. З [[1891]] па [[1895]] праз пясчаны перашыек быў пракапаны канал, які непасрэдна злучыў Міжземнае мора з возерам Бізерты. На ўтвораным насыпе быў пабудаваны сучасны горад. У [[1895]] порт быў адкрыты для міжнароднага гандлю. Тады ж ён перайшоў у валоданне [[Ваенна-марскія сілы Францыі|Ваенна-марскога флоту]] [[Францыя|Францыі]]. У [[1961]] годзе паміж Францыяй і Тунісам адбыўся ўзброены канфлікт з-за ваенна-марской базы ў Бізерце, вядомы як [[Бізерцінскі крызіс]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бицерта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Туніса]] [[Катэгорыя:Парты міжземнаморскага ўзбярэжжа Афрыкі]] tri858wjt7e452zlbs7v4ozctihjszs 10 203216 5217249 4971949 2026-10-13T08:42:51Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217249 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Грэчаскія вазы |загаловак = [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі]] |выява = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Для віна і вады |спіс1 = * [[Аскас]] * [[Гідрыя]] * [[Дынас]] * [[Канфар]] * [[Кіяф]] * [[Кілік]] * [[Катыла]] * [[Кафон]] * [[Кратар (пасудзіна)|Кратар]] * [[Мастас]] * [[Айнахоя]] * [[Псіктар]] * [[Рытон]] * [[Скіфас]] |загаловак2 = Для пахаў<br />і вясельных абрадаў |спіс2 = * [[Алабастран]] * [[Амфарыск]] * [[Арыбал]] * [[Лебес гамікас]] * [[Лагінас]] * [[Лекана]] * [[Лекіф]] * [[Лідыян]] * [[Лутрафор]] * [[Ольпа]] * [[Племахоя]] * [[Піксіда, пасудзіна|Піксіда]] * [[Эпінетран]] * [[Эпіхізіс]] |загаловак3= Для пахавальных<br />і культавых абрадаў |спіс3= * [[Гідрыя]] * [[Гутус]] * [[Калаф]] * [[Кальпіда]] * [[Кернас]] * [[Лекіф]] * [[Лутрафор]] * [[Фіяла]] |загаловак4= Для захоўвання прадуктаў |спіс4= * [[Амфара]] * [[Лебес]] * [[Нестарыда]] * [[Пеліка]] * [[Піфас]] * [[Рыбная талерка]] * [[Стамнас]] |загаловак5= Стылі вазапісу |спіс5= * [[Неаліт]]ычныя стылі: [[Кераміка Сескла]] * [[Кераміка Дыміні]] * [[Культура імпрэса|Імпрэса]] * [[Кікладская кераміка]] * [[Урфірніс]] * Эгейскія стылі ([[бронзавы век]]): [[Мінойская кераміка]] * [[Кантынентальная паліхромная кераміка]] * [[Мінійская кераміка]] * [[Мікенская кераміка]] * [[Субмікенская кераміка]] * Постэгейскія стылі ([[Архаічная Грэцыя|архаіка]] і [[антычнасць]]): [[Протагеаметрычны стыль|Протагеаметрыка]] * [[Геаметрычны стыль|Геаметрыка]] * [[Арыенталізавальны стыль]] * [[Чорнафігурны вазапіс]] * [[Вазапіс па белым фоне]] * [[Чорналакавая кераміка]] * [[Білінгва (вазапіс)|Білінгва]] * [[Чырвонафігурны вазапіс]] * [[Гнафія]] |загаловак6=Ганчары |спіс6= * [[Амасіс (ганчар)|Амасіс]] * [[Нікасфен (ганчар)|Нікасфен]] * [[Эксекій]] |загаловак7= [[:Катэгорыя:Вазапісцы Старажытнай Грэцыі|Вазапісцы]] |спіс7= * [[Вазапісцы-піянеры]] * [[Майстар Амасіса|Амасіс]] * [[Андокід (вазапісец)|Андокід]] * [[Дурыс (вазапісец)|Дурыс]] * [[Еўфімід (вазапісец|Еўфімід]] * [[Еўфроній]] * [[Майстар Клеафрада|Клеафрад]] * [[Клітый (вазапісец)|Клітый]] * [[Лідос (вазапісец)|Лідос]] * [[Мідый (вазапісец)|Мідый]] * [[Пасіяд (вазапісец)|Пасіяд]] * [[Пістаксен (вазапісец)|Пістаксен]] * [[Псіякс (вазапісец)|Псіякс]] * [[Майстар Трыпталема|Трыпталем]] * [[Харэс (вазапісец)|Харэс]] * [[Эксекій]] |загаловак8= Дадаткова |спіс8= * [[Тыпалогія формаў старажытнагрэчаскіх пасудзін|Тыпалогія]] * [[Ваза]] * [[Ваза Франсуа]] * [[Дыпілонскія амфары]] * [[Керчанскія вазы]] * [[Ноланскія амфары]] * [[Сіянскія чары]] * [[Сімпосій]] * [[Сімпасіярх]] * [[Комас]] * [[Панафінейскія амфары]] * [[Пінака]] * [[Тэхналогія вырабу і дэкарыравання старажытнагрэчаскай керамікі|Тэхналогія вырабу і дэкарыравання]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Старажытная Грэцыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Старажытны свет]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Мастацтва]] </noinclude> itw7e13cpekqzv3kafp6ngqqeaqf5em 0 216214 5216990 4862214 2026-10-12T16:07:52Z Summershell67 159583 /* */ 5216990 wikitext text/x-wiki {{НП | выява = Dashoguz (2) (46100624741).jpg }} '''Дашагуз''' ({{lang-tk|Daşoguz}}, раней '''Ташауз''') — горад на паўночным усходзе [[Туркменістан]]а, адміністрацыйны цэнтр Дашагузскага велаята. Насельніцтва — 210 тыс. жыхароў (паводле афіцыйных дадзеных на 2004 год). Размешчаны на поўначы Туркменістана, на абодвух берагах канала Шават (ірыгацыйнае адгалінаванне [[Амудар’я|ракі Амудар’я]]). Знаходзіцца ў экалагічна неспрыяльным раёне Аральскага мора. Адлегласць ад [[Ашгабад]]а — 630 км, да [[Нукус|Нукуса]] — сталіцы [[Каракалпакстан]]а 101 км. Горад заснаваны ў 1681 годзе як караван-сарай з на ўскраіне Хівінскага ханства. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дашагуз}} [[Катэгорыя:Гарады Туркменістана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1681 годзе]] saq0jc5hwojejp2cf0kqp47lrpqca29 5217286 5216990 2026-10-13T09:38:46Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 4862214, зробленая Rymchonak: калі ласка, на Элемент Вікіданых, не ў картку 5217286 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дашагуз''' ({{lang-tk|Daşoguz}}, раней '''Ташауз''') — горад на паўночным усходзе [[Туркменістан]]а, адміністрацыйны цэнтр Дашагузскага велаята. Насельніцтва — 210 тыс. жыхароў (паводле афіцыйных дадзеных на 2004 год). Размешчаны на поўначы Туркменістана, на абодвух берагах канала Шават (ірыгацыйнае адгалінаванне [[Амудар’я|ракі Амудар’я]]). Знаходзіцца ў экалагічна неспрыяльным раёне Аральскага мора. Адлегласць ад [[Ашгабад]]а — 630 км, да [[Нукус|Нукуса]] — сталіцы [[Каракалпакстан]]а 101 км. Горад заснаваны ў 1681 годзе як караван-сарай з на ўскраіне Хівінскага ханства. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дашагуз}} [[Катэгорыя:Гарады Туркменістана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1681 годзе]] mqp3a2uywpht9f5rlohmp614lc7lu8z 0 218634 5217191 3161426 2026-10-13T06:35:02Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Славутыч]] на [[Славуціч]] 5217191 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Славуціч]] pcsxg1a7mte7i1chl7u128za0r4zsoj 10 220261 5217072 4705015 2026-10-12T20:37:36Z Ueschar 151377 5217072 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |загаловак = [[Данецкая вобласць]] |імя = Данецкая вобласць |выява = [[Выява:Coat of Arms of Donetsk Oblast.svg|55px|Герб Данецкай вобласці]] |стыль_цела = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Раёны |спіс1 = * [[Алэксандрыўскі раён (Данецкая вобласць)|Алэксандрыўскі]] * [[Амвросііўскі раён|Амвросііўскі]] * [[Бахмуцкі раён|Бахмуцкі]] * [[Бойкіўскі раён|Бойкіўскі]] * [[Вэлыканавасілкаўскі раён|Вэлыканавасілкаўскі]] * [[Валнавахскі раён|Валнавахскі]] * [[Дабрапільскі раён|Дабрапільскі]] * [[Касцянтыніўскі раён|Касцянтыніўскі]] * [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскі]] * [[Мангушскі раён|Мангушскі]] * [[Мар’інскі раён|Мар’інскі]] * [[Нікольскі раён|Нікольскі]] * [[Новаазоўскі раён|Новаазоўскі]] * [[Пакроўскі раён (Данецкая вобласць)|Пакроўскі]] * [[Славянскі раён|Славянскі]] * [[Старабэшэўскі раён|Старабэшэўскі]] * [[Шахтарскі раён|Шахтарскі]] * [[Ясынувацкі раён|Ясынувацкі]] |загаловак2 = Гарады |спіс2 = * [[Амвросііўка]] * [[Аўдзііўка]]¹ * [[Бахмут]]¹ * [[Білазэрскэ]] * [[Білыцкэ]] * [[Бунгэ]] * [[Валнаваха]] * [[Вуглэгірск]] * [[Вуглэдар]]¹ * [[Гірнык (Данецкая вобласць)|Гірнык]] * [[Горліўка]]¹ * [[Дабрапілля]]¹ * [[Дакучаеўск]]¹ * '''[[Данецк]]'''¹ * [[Дружкіўка]]¹ * [[Дэбальцэвэ]]¹ * [[Жданіўка]]¹ * [[Залізнэ]] * [[Зугрэс]] * [[Ілавайск]] * [[Кальміускэ]] * [[Касцянтыніўка (Данецкая вобласць)|Касцянтыніўка]]¹ * [[Краматорск]]¹ * [[Краснагорыўка]] * [[Курахавэ]] * [[Ліман]]¹ * [[Макееўка]]¹ * [[Марыупаль]]¹ * [[Мар’інка]] * [[Моспынэ]] * [[Мыкалаіўка (Данецкая вобласць)|Мыкалаіўка]] * [[Мырнаград]]¹ * [[Навагродзіўка]]¹ * [[Новаазоўск]] * [[Пакроўск (Украіна)|Пакроўск]]¹ * [[Родынскэ]] * [[Салэдар]] * [[Світладарск]] * [[Святагірск]] * [[Сівэрск]] * [[Славянск]]¹ * [[Сніжнэ]]¹ * [[Сэлыдавэ]]¹ * [[Тарэцк]]¹ * [[Украінск]] * [[Харцызск]]¹ * [[Хрэсціўка]]¹ * [[Часіў Яр]] * [[Чысцяковэ]]¹ * [[Шахтарск]]¹ * [[Янакіевэ]]¹ * [[Ясынувата]]¹ |унізе = ¹горад абласнога значэння; |стыль_унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Данецкая вобласць| ]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэгіёнаў Украіны|Данецкая]] </noinclude> 3imcrybbvoza05looqon7fuvnm781nw 5217073 5217072 2026-10-12T20:38:09Z Ueschar 151377 5217073 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |загаловак = [[Данецкая вобласць]] |імя = Данецкая вобласць |выява = [[Выява:Coat of Arms of Donetsk Oblast.svg|55px|Герб Данецкай вобласці]] |стыль_цела = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Раёны |спіс1 = * [[Алэксандрыўскі раён (Данецкая вобласць)|Алэксандрыўскі]] * [[Амвросііўскі раён|Амвросііўскі]] * [[Бахмуцкі раён|Бахмуцкі]] * [[Бойкіўскі раён|Бойкіўскі]] * [[Вэлыканавасілкаўскі раён|Вэлыканавасілкаўскі]] * [[Валнавахскі раён|Валнавахскі]] * [[Дабрапільскі раён|Дабрапільскі]] * [[Касцянтыніўскі раён|Касцянтыніўскі]] * [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскі]] * [[Мангушскі раён|Мангушскі]] * [[Мар’інскі раён|Мар’інскі]] * [[Нікольскі раён|Нікольскі]] * [[Новаазоўскі раён|Новаазоўскі]] * [[Пакроўскі раён (Данецкая вобласць)|Пакроўскі]] * [[Славянскі раён|Славянскі]] * [[Старабэшэўскі раён|Старабэшэўскі]] * [[Шахтарскі раён|Шахтарскі]] * [[Ясынувацкі раён|Ясынувацкі]] |загаловак2 = Гарады |спіс2 = * [[Амвросііўка]] * [[Аўдзііўка]]¹ * [[Бахмут]]¹ * [[Білазэрскэ]] * [[Білыцкэ]] * [[Бунгэ]] * [[Валнаваха]] * [[Вуглэгірск]] * [[Вуглэдар]]¹ * [[Гірнык (Данецкая вобласць)|Гірнык]] * [[Горліўка]]¹ * [[Дабрапілля]]¹ * [[Дакучаеўск]]¹ * '''[[Данецк]]'''¹ * [[Дружкіўка]]¹ * [[Дэбальцэвэ]]¹ * [[Жданіўка]]¹ * [[Залізнэ]] * [[Зугрэс]] * [[Ілавайск]] * [[Кальміускэ]] * [[Касцянтыніўка (Данецкая вобласць)|Касцянтыніўка]]¹ * [[Краматорск]]¹ * [[Краснагорыўка]] * [[Курахавэ]] * [[Ліман]]¹ * [[Макееўка (Данецкая вобласць)|Макееўка]]¹ * [[Марыупаль]]¹ * [[Мар’інка]] * [[Моспынэ]] * [[Мыкалаіўка (Данецкая вобласць)|Мыкалаіўка]] * [[Мырнаград]]¹ * [[Навагродзіўка]]¹ * [[Новаазоўск]] * [[Пакроўск (Украіна)|Пакроўск]]¹ * [[Родынскэ]] * [[Салэдар]] * [[Світладарск]] * [[Святагірск]] * [[Сівэрск]] * [[Славянск]]¹ * [[Сніжнэ]]¹ * [[Сэлыдавэ]]¹ * [[Тарэцк]]¹ * [[Украінск]] * [[Харцызск]]¹ * [[Хрэсціўка]]¹ * [[Часіў Яр]] * [[Чысцяковэ]]¹ * [[Шахтарск]]¹ * [[Янакіевэ]]¹ * [[Ясынувата]]¹ |унізе = ¹горад абласнога значэння; |стыль_унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Данецкая вобласць| ]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэгіёнаў Украіны|Данецкая]] </noinclude> f2vs4y188z7dqqolga6h1ttrzg6bzid 0 223165 5217246 4445647 2026-10-13T08:41:48Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217246 wikitext text/x-wiki [[Image:Athena Herakles Staatliche Antikensammlungen 2301 A full.jpg|thumb|right|200px|[[Амфара]]-{{нп3|Білінгва, вазапіс|білінгва|ru|Билингва (вазопись)}} {{нп3|Андакід, вазапісец|вазапісца Андакіда|ru|Андокид (вазописец)}}. «Геракл і Афіна». каля {{нп3|520-я да н.э.|520 г. да н.э.|ru|520-е годы до н. э.}} {{нп3|Дзяржаўны антычны збор||ru|Государственное античное собрание}}. [[Мюнхен]]]] '''[[Старажытная Грэцыя|Старажытнагрэчаскі]] {{нп3|вазапіс||ru|Вазопись}}''' — дэкаратыўны роспіс сасудаў, выкананы керамічным спосабам, г. зн. адмысловымі фарбамі з наступным абпалам. Ахоплівае перыяд з дагрэчаскай [[Мінойская цывілізацыя|мінойскай культуры]] і аж да [[элінізм]]у, гэта значыць, пачынаючы з [[2500-я да н.э.|2500 да н.э.]] і уключаючы апошняе стагоддзе, якое папярэднічала з’яўленню [[хрысціянства]]. Грэчаская кераміка з’яўляецца найбольш распаўсюджанай знаходкай у [[археалогія|археалагічных]] даследаваннях [[антычнасць|антычнай]] Грэцыі, выявіць яе можна ва ўсім арэале рассялення старажытных грэкаў. Акрамя грэчаскай [[Метраполія, Старажытная Грэцыя|метраполіі]], якая ў значнай ступені супадала з тэрыторыяй сучаснай [[Грэцыя|Грэцыі]], у яго ўваходзяць: заходняе ўзбярэжжа [[Малая Азія|Малой Азіі]], астравы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], востраў [[востраў Крыт|Крыт]], часткова востраў [[востраў Кіпр|Кіпр]] і заселеныя грэкамі раёны паўднёвай [[Італія|Італіі]]. Як [[экспарт]]ны тавар грэчаская кераміка, а разам з ёй старажытнагрэчаскі вазапіс, трапілі ў [[Этрурыя|Этрурыю]], на [[Блізкі Усход]], у [[Егіпет]] і Паўночную Афрыку. Размаляваную грэчаскую кераміку знаходзяць нават у пахаваннях [[кельты|кельцкай]] знаці. == Літаратура == * Античное стекло в собрании Эрмитажа / Сост. Н. З. Кунина. СПб., 1997. * ''Блаватский В. Д.'' История античной расписной керамики. М., 1953. * ''Горбунова К. С.'' Чернофигурные аттические вазы в Эрмитаже. Л., 1983. * ''Горбунова К.С, Передольская А. А.'' Мастера греческих расписных ваз. Л., 1961. * ''Максимова М. И.'' Античные фигурные вазы. М., 1916. * ''Передольская А. А.'' Краснофигурные аттические вазы в Эрмитаже. Л., 1967. * ''Сидорова Н. А., Тугушева О. В., Забелина В. С.'' Античная расписная керамика из собрания ГМИИ им. А. С. Пушкина. М., 1985. * ''Beazley J.D.'' Attic black-figure vase-painters. Oxford, 1956. * ''Beazley J.D.'' Attic red-figure vase-painters. Oxford, 1963. * ''Cook R.M.'' Greek painted pottery. 2nd ed. London, 1972. * ''Pfuhl E.'' Malerei und Zeichnung der Griechen. Bd.1-3. Munchen, 1923. * ''Robertson M.'' The art of vase-painting in Classical Athens. Cambridge, 1992. * ''Villard F.'' Les vases grecs. Paris, 1959. * ''Waldhauer O.'' Die antiken Tonlampen. St.Petersburg, 1913. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Ancient Greek pottery|Вазапіс Старажытнай Грэцыі}} {{Грэчаскія вазы}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Культура Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Посуд Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Вазапіс Старажытнай Грэцыі| ]] ic5fsc997udjj7kkaw4lvok6mahk27c 0 223276 5217084 5206825 2026-10-12T20:52:27Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5217084 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Шып | regnum = Жывёлы | parent = Acipenser | rang = Від | latin = Acipenser nudiventris | author = [[Lovetzky]], 1828 | iucnstatus = CR | iucn = 225 | wikispecies = Acipenser nudiventris }} '''Шып''' (''Acipenser nudiventris'') — [[біялагічны від|від]] рыб сямейства асятровых. Пашырана ў басейнах [[Каспійскае мора|Каспійскага]] і [[Аральскае мора|Аральскага]] мораў, радзей [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Азоўскае мора|Азоўскага]]. == Апісанне == [[Файл:Acipenser nudiventris.jpg|left|thumb|Шып на малюнку.]] Даўжыня больш за 2 м, маса да 50—60 (больш за 40—70<ref name="ua">[http://redbook-ua.org/ru/item/acipenser-nudiventris-lovetsky/ Шип Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828 // Красная книга Украины]{{ref-ru}}</ref>) кг. [[Цела (біялогія)|Цела]] доўгае, верацёнападобнае. Рот у выглядзе папярочнай шчыліны. Ніжняя губа (у адрозненне ад іншых [[асятровыя|асятровых]]) не перарваная. Верхняя частка цела шэрая, часам амаль чорная. Бруха белае. Касцяныя пласцінкі (жучкі) на спіне прадаўгаватыя, з вострымі канцамі. == Асаблівасці біялогіі == Кормяцца [[Малюскі|малюскамі]] і іншымі воднымі [[Беспазваночныя|беспазваночнымі]] і дробнай рыбай. Прахадныя рыбы. Нерастуюць у рэках на ўчастках з хуткім цячэннем і цвёрдым галечным або пясчаным дном. Перыяд нерасту з канца красавіка да канца мая пры тэмпературы 10—15 [[Градус Цэльсія|°С]]. [[Самец|Самцы]] дасягаюць палавой спеласці ва ўзросце 6—9 гадоў, [[Самка|самкі]] ў 12—14 пры даўжыні 110<ref name="ua" /> см. Пладавітасць складае ад 250 тыс. да 1 млн 290 тыс. [[Ікра|ікрынак]]. Жывуць да 30 гадоў. Утварае [[гібрыд]]ы з [[бялуга]]й, [[сяўруга]]й і рускім асятром. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-1}} == Спасылкі == * [http://ours-nature.ru/article/1273__3494.html Шип (''Acipenser nudiventris'') // Наша-Природа.рф] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230084819/http://ours-nature.ru/article/1273__3494.html |date=30 снежня 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.redbookkz.info/species.php?lang=ru&num=74 Шип (аральская популяция) // Красная книга Казахстана] {{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.ecocommunity.ru/rb.php?id=233 Шип (''Acipenser Nudiventris'') // Экология. Всё об экологии]{{ref-ru}} * [http://redbook-ua.org/ru/item/acipenser-nudiventris-lovetsky/ Шип Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828 // Красная книга Украины]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асятровыя]] eca3bdmgeawqzraebzx82y62stmkz3c 0 235949 5216936 5170884 2026-10-12T12:05:27Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гісторыя */ арфаграфія 5216936 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Удзела |выява = Удзела. Касцёл са званіцай.jpg |подпіс = Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''У́дзела'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ву́дзела'''</ref> ({{lang-be-trans|Udziela}}, {{lang-ru|Удело}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1643 годзе мсціслаўскі ваявода [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]] заснаваў у Удзеле драўляны касцёл і кляштар для манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]. Мясцовая парафія Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі афіцыйна заснавана ў 1727 годзе. На месцы ранейшага драўлянага будынку ў 1766—1791 гады ўзведзены новы мураваны касцёл у стылі позняга барока. У 1809 годзе пасля моцнага пажару храм часткова перабудавалі, дадаўшы рысы класіцызму. У 1832 годзе пасля вызваленчага паўстання расійскія ўлады скасавалі кляштар, але касцёл працягваў дзейнічаць як парафіяльны. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касцёл і ператварылі яго ў сховішча. У 1989 годзе храм вярнулі вернікам, а праз некаторы час сюды зноў вярнуліся манахі-францысканцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Культура == У касцёле Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]. Канцэрты адбываюцца ў межах нядзельнай службы<ref>http://catholicnews.by/bogasluzhe-nne-u-udzelau-skim-kastsyole-supravadzhalasya-gukami-dudy/</ref>. == Славутасці == [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Удзела)|Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар францысканцаў (XVIII ст.). Парафія мае бібліятэку, катэхетычную залу. Пры касцёле ёсць цікавая батлейка, пабудаваная на ўзор непакалянаўскай, ёсць магчымасць наведаць касцёльныя сутарэнні == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/miesca/udzela.html Удзела] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/udelo/index.htm Здымкі на Globustut.by] {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Удзела| ]] ljbcl8ma9rdkx1scxxgcd8fkt05afbt 0 236160 5217317 4936793 2026-10-13T10:19:57Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ 5217317 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Крулеўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Крулеўшчынскі |OpenStreetMap = 243019029 }} '''Круле́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Круляўшчы́зна, Кру́ля'''</ref> ({{lang-be-trans|Krulieŭščyna}}, {{lang-ru|Крулевщина}}) — [[аграгарадок]] у [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], ля ракі [[Чорная (рака)|Чорная]]. Цэнтр [[Крулеўшчынскі сельсавет|Крулеўшчынскага сельсавета]]. Каля аграгарадка чыгуначная станцыя [[Крулеўшчына (станцыя)|Крулеўшчына]]. == Гісторыя == [[Файл:Karaleŭščyna, Čyhunačnaja. Каралеўшчына, Чыгуначная (21.02.1916).jpg|міні|злева|Чыгуначная станцыя, 1916 г.]] У часе будаўніцтва Балагое-Сядлецкай чыгункі (1902—1906) непадалёк ад аднайменнага засценка была ўзведзена станцыя [[Крулеўшчына (станцыя)|Крулеўшчына (Крулевщина)]]<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01008873638#?page=11 Альбом типовых и исполнительных чертежей сооружений железнодорожной линии Полоцк-Седлец и ветви Гродна-Мосты 1902—1906 гг. Санкт-Петербург : Техническая автолитография Георгия де-Кельш, 1907]</ref>. 18 красавіка 1914 года станцыя перайменаваная ў Сеславіна (Сеславино) ў гонар генерала Аляксандра Сяславіна, удзельніка [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] на тэрыторыі Беларусі<ref>История Белорусской железной дороги. Минск, 2012 — с. 784.</ref>. У 1919 годзе, пасля заняцця станцыі польскім войскам, станцыі вернута першапачатковая назва, але ў польскай версіі — Круляўшчызна («Królewszczyzna»)<ref>Шыталь Кастусь. Крулеўшчына ці «Крулевщизна»: чаму назва чыгуначнай станцыі настолькі адрозніваецца па-беларуску і па-руску — «Наша Ніва» — першая беларуская газета.[https://nn.by/?c=ar&i=197923]</ref>. [[Файл:Karaleŭščyna, Serca Jezusa. Каралеўшчына, Сэрца Езуса (1937-39) (2).jpg|міні|Касцёл, канец 1930-х гг.]] У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскай мірнай дамовы]] (1921) Крулеўшчына ўвайшла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Адносілася да Докшыцкай гміны [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага павета]], з 1 студзеня 1926 года - Порплішчанскай гміны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгуначнай лініі, адкрыты прамы рух цягнікоў з Вільня - Загацце праз Падброддзе, Лынтупы, Крулеўшчыну. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком (так званыя "тарпеды")<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. З 1939 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр сельсавета Докшыцкага раёна. [[Файл:Крулеўшчына Крулевщизна Крулевщина Królewszczyzna (02.07.1944).jpg|міні|Чыгуначная станцыя ў момант адступлення немцаў, 2 ліпеня 1944 г.]] У Другую сусветную вайну на ст. Крулеўшчына размяшчаўся буйны нямецкі гарнізон, якія ахоўваў чыгуначны вузел і забяспечваў перавозку ваенных грузаў і войск. Станцыя была акружана сістэмай абарончых збудаванняў — дзотаў, хадоў зносін, акопаў і іншага. 17 жніўня 1943 года партызаны 1-й Антыфашысцкай брыгады штурмам авалодалі чыгуначнай станцыяй, разграмілі гарнізон, знішчылі ўсё абсталяванне станцыі, захапілі шмат зброі і боепрыпасаў. У 1950 годзе створана Крулеўшчынская МТС (працавала да 1957 г.). З вёскай Крулеўшчына зліліся вёскі Бабічы, Стралкоўскія і Швэплі<ref name="kr1">Памяць. Докшыцкі раён. Мінск «Беларуская Энцыклапедыя». 2004 г.</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 2687 чалавек * 2004 год — 3148 чалавек <ref name="kr1" /> * 1999 год — 3285 чалавек * 1972 год — 2611 чалавек <ref name="kr1" /> * 1921 год — 245 чалавек <ref name="kr1" /> * пач. 20 ст. — 14 двароў, 79 чалавек == Інфраструктура == У Крулеўшчыне ёсць Дом культуры (з 2004 г.), 2 бібліятэкі, [[Крулеўшчына#Крулеўшчынская сярэдняя школа|сярэдняя]] і музычная школы, 3 дзіцячых садкі, бальніца, фельчарска-акушэрскі пункт, аптэка, 2 лазні, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, 2 сталовыя, шэраг магазінаў і гандлёвых кропак<ref name="kr1" />. == Адукацыя == [[Файл:Karaleŭščyna, Škoła. Каралеўшчына, Школа (1937).jpg|міні|Школа, 1937 г.]] У аграгарадку Крулеўшчына ёсць сярэдняя школа. Пачатак дзейнасці адукацыйных устаноў у вёсцы Крулеўшчына сягае пачатку 1920-х гадоў, калі ў населеным пункце ўзнікла сямігадовая польскамоўная школа. Асобны будынак для школы пабудаваны ў 1938 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Кастусь Шыталь.|загаловак=Гісторыя Крулеўшчыны=http://westki.info/artykuly/443/historyia-krulieuschyny}}</ref>. Крулеўшчынская сярэдняя школа была адкрыта ў вёсцы Крулеўшчына ў 1954 годзе па вул. Чарняхоўскага. Праектная магутнасць школы — 640 навучэнцаў. Да 1972 году там вучылася амаль 1000 вучняў. У новым будынку па вул. Палявога школа пачала працаваць з 1 верасня 1973 года. У 2006 годзе школа перайменаваная ва УА «Крулеўшчынская дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа Докшыцкага раёна». У 2011 годзе адбылася яшчэ адна змена ў назве, школа перайменавана ў ДУА «Крулеўшчынская сярэдняя школа [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]»<ref name="lol">[http://dokshitsy.edu.by/ru/main.aspx?guid=2841 Адзел адукацыі, спорту і турызма Докшыцкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180502140610/http://dokshitsy.edu.by/ru/main.aspx?guid=2841 |date=2 мая 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Крулеўшчына. Гаспадарчая пабудова на тэр. былой в. Янушэва (01).jpg|міні|злева|Гаспадарчая пабудова на тэрыторыі былой в. Янушэва]] [[Файл:Karaleŭščyna, Serca Jezusa. Каралеўшчына, Сэрца Езуса (1937-39).jpg|міні|справа|Былы касцёл]] * Чыгуначная станцыя (XX ст.) * Казарма (пач. XX ст.) * Праваслаўная [[Спаса-Праабражэнская капліца (Крулеўшчына)|Спаса-Праабражэнская капліца]] (1915—1916 гг.), на могілках на поўнач ад Крулеўшчыны * Рускія вайсковыя могілкі (1915—1918 гг.), на поўнач ад Крулеўшчыны, каля Свята-Праабражэнскай капліцы * Польскія вайсковыя могілкі (1919—1920 гг.) * Касцёл (пабудаваны ў 1924 годзе, у 1965 годзе разабраны) * Шараговая забудова (1-я пал. XX ст.) * Гаспадарчая пабудова, на тэрыторыі былой в. Янушэва * Кантора дыстанцыі пуці (1930-я гг.) * Помнік партызанскай славы, у 1964 годзе ў гонар партызанскай баявой аперацыі пастаўлена стэла * [[Касцёл Сэрца Ісуса (Крулеўшчына)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (2-я пал. XX ст., 1994 г.), у былой спартзале * [[Царква Раства Іаана Прадцечы, Крулеўшчына|Царква Раства Іаана Прадцечы]] (2002—2004 гг.) == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Віктаравіч Мінаеў]], ваенны дзеяч, генерал-маёр дацэнт. * [[Кастусь Шыталь]] (нар. 1990) — беларускі краязнавец, журналіст, грамадскі актывіст == Галерэя == <gallery> Файл:Бальніца Крулеўшчыны.jpg|Бальніца Крулеўшчыны Файл:Дом у Крулеўшчыне.jpg|Дом у Крулеўшчыне Файл:Царква Адсячэння галавы Яна Прадвесніка.jpg|Царква Адсячэння галавы Яна Прадвесніка Файл:Дом ў закапанскім стыле.jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Дом у закапанскім стылі.jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Дом у "закапанскім стылі".jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Прыгожые дамы у Крулеўшчына.jpg|Забудова </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{гб|http://globustut.by/krulevschi/index.htm}} {{Крулеўшчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крулеўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Крулеўшчына| ]] 0fq9v7i3hm7x70qvn6pq9ofequoxc8r 5217318 5217317 2026-10-13T10:21:19Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дапаўненне 5217318 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Крулеўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Крулеўшчынскі |OpenStreetMap = 243019029 }} '''Круле́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Круляўшчы́зна, Кру́ля'''</ref> ({{lang-be-trans|Krulieŭščyna}}, {{lang-ru|Крулевщина}}) — [[аграгарадок]] у [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], ля ракі [[Чорная (рака)|Чорная]]. Цэнтр [[Крулеўшчынскі сельсавет|Крулеўшчынскага сельсавета]]. Каля аграгарадка чыгуначная станцыя [[Крулеўшчына (станцыя)|Крулеўшчына]]. == Гісторыя == [[Файл:Karaleŭščyna, Čyhunačnaja. Каралеўшчына, Чыгуначная (21.02.1916).jpg|міні|злева|Чыгуначная станцыя, 1916 г.]] У часе будаўніцтва Балагое-Сядлецкай чыгункі (1902—1906) непадалёк ад аднайменнага засценка была ўзведзена станцыя [[Крулеўшчына (станцыя)|Крулеўшчына (Крулевщина)]]<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01008873638#?page=11 Альбом типовых и исполнительных чертежей сооружений железнодорожной линии Полоцк-Седлец и ветви Гродна-Мосты 1902—1906 гг. Санкт-Петербург : Техническая автолитография Георгия де-Кельш, 1907]</ref>. 18 красавіка 1914 года станцыя перайменаваная ў Сеславіна (Сеславино) ў гонар генерала Аляксандра Сяславіна, удзельніка [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] на тэрыторыі Беларусі<ref>История Белорусской железной дороги. Минск, 2012 — с. 784.</ref>. У 1919 годзе, пасля заняцця станцыі польскім войскам, станцыі вернута першапачатковая назва, але ў польскай версіі — Круляўшчызна («Królewszczyzna»)<ref>Шыталь Кастусь. Крулеўшчына ці «Крулевщизна»: чаму назва чыгуначнай станцыі настолькі адрозніваецца па-беларуску і па-руску — «Наша Ніва» — першая беларуская газета.[https://nn.by/?c=ar&i=197923]</ref>. [[Файл:Karaleŭščyna, Serca Jezusa. Каралеўшчына, Сэрца Езуса (1937-39) (2).jpg|міні|Касцёл, канец 1930-х гг.]] У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскай мірнай дамовы]] (1921) Крулеўшчына ўвайшла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Адносілася да Докшыцкай гміны [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага павета]], з 1 студзеня 1926 года - Порплішчанскай гміны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгуначнай лініі на еўрапейскую каляіну шырынёй 1435 мм, адкрыты прамы рух цягнікоў [[Вільня]] - [[Загацце (станцыя)|Загацце]] праз [[Падброддзе]], [[Лынтупы]], Крулеўшчыну. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх абслугоўвалі [[Маторны вагон|маторныя вагоны]] з дызельным рухавіком (так званыя ''"тарпеды"'')<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. З 1939 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр сельсавета Докшыцкага раёна. [[Файл:Крулеўшчына Крулевщизна Крулевщина Królewszczyzna (02.07.1944).jpg|міні|Чыгуначная станцыя ў момант адступлення немцаў, 2 ліпеня 1944 г.]] У Другую сусветную вайну на ст. Крулеўшчына размяшчаўся буйны нямецкі гарнізон, якія ахоўваў чыгуначны вузел і забяспечваў перавозку ваенных грузаў і войск. Станцыя была акружана сістэмай абарончых збудаванняў — дзотаў, хадоў зносін, акопаў і іншага. 17 жніўня 1943 года партызаны 1-й Антыфашысцкай брыгады штурмам авалодалі чыгуначнай станцыяй, разграмілі гарнізон, знішчылі ўсё абсталяванне станцыі, захапілі шмат зброі і боепрыпасаў. У 1950 годзе створана Крулеўшчынская МТС (працавала да 1957 г.). З вёскай Крулеўшчына зліліся вёскі Бабічы, Стралкоўскія і Швэплі<ref name="kr1">Памяць. Докшыцкі раён. Мінск «Беларуская Энцыклапедыя». 2004 г.</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 2687 чалавек * 2004 год — 3148 чалавек <ref name="kr1" /> * 1999 год — 3285 чалавек * 1972 год — 2611 чалавек <ref name="kr1" /> * 1921 год — 245 чалавек <ref name="kr1" /> * пач. 20 ст. — 14 двароў, 79 чалавек == Інфраструктура == У Крулеўшчыне ёсць Дом культуры (з 2004 г.), 2 бібліятэкі, [[Крулеўшчына#Крулеўшчынская сярэдняя школа|сярэдняя]] і музычная школы, 3 дзіцячых садкі, бальніца, фельчарска-акушэрскі пункт, аптэка, 2 лазні, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, 2 сталовыя, шэраг магазінаў і гандлёвых кропак<ref name="kr1" />. == Адукацыя == [[Файл:Karaleŭščyna, Škoła. Каралеўшчына, Школа (1937).jpg|міні|Школа, 1937 г.]] У аграгарадку Крулеўшчына ёсць сярэдняя школа. Пачатак дзейнасці адукацыйных устаноў у вёсцы Крулеўшчына сягае пачатку 1920-х гадоў, калі ў населеным пункце ўзнікла сямігадовая польскамоўная школа. Асобны будынак для школы пабудаваны ў 1938 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Кастусь Шыталь.|загаловак=Гісторыя Крулеўшчыны=http://westki.info/artykuly/443/historyia-krulieuschyny}}</ref>. Крулеўшчынская сярэдняя школа была адкрыта ў вёсцы Крулеўшчына ў 1954 годзе па вул. Чарняхоўскага. Праектная магутнасць школы — 640 навучэнцаў. Да 1972 году там вучылася амаль 1000 вучняў. У новым будынку па вул. Палявога школа пачала працаваць з 1 верасня 1973 года. У 2006 годзе школа перайменаваная ва УА «Крулеўшчынская дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа Докшыцкага раёна». У 2011 годзе адбылася яшчэ адна змена ў назве, школа перайменавана ў ДУА «Крулеўшчынская сярэдняя школа [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]»<ref name="lol">[http://dokshitsy.edu.by/ru/main.aspx?guid=2841 Адзел адукацыі, спорту і турызма Докшыцкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180502140610/http://dokshitsy.edu.by/ru/main.aspx?guid=2841 |date=2 мая 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Крулеўшчына. Гаспадарчая пабудова на тэр. былой в. Янушэва (01).jpg|міні|злева|Гаспадарчая пабудова на тэрыторыі былой в. Янушэва]] [[Файл:Karaleŭščyna, Serca Jezusa. Каралеўшчына, Сэрца Езуса (1937-39).jpg|міні|справа|Былы касцёл]] * Чыгуначная станцыя (XX ст.) * Казарма (пач. XX ст.) * Праваслаўная [[Спаса-Праабражэнская капліца (Крулеўшчына)|Спаса-Праабражэнская капліца]] (1915—1916 гг.), на могілках на поўнач ад Крулеўшчыны * Рускія вайсковыя могілкі (1915—1918 гг.), на поўнач ад Крулеўшчыны, каля Свята-Праабражэнскай капліцы * Польскія вайсковыя могілкі (1919—1920 гг.) * Касцёл (пабудаваны ў 1924 годзе, у 1965 годзе разабраны) * Шараговая забудова (1-я пал. XX ст.) * Гаспадарчая пабудова, на тэрыторыі былой в. Янушэва * Кантора дыстанцыі пуці (1930-я гг.) * Помнік партызанскай славы, у 1964 годзе ў гонар партызанскай баявой аперацыі пастаўлена стэла * [[Касцёл Сэрца Ісуса (Крулеўшчына)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (2-я пал. XX ст., 1994 г.), у былой спартзале * [[Царква Раства Іаана Прадцечы, Крулеўшчына|Царква Раства Іаана Прадцечы]] (2002—2004 гг.) == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Віктаравіч Мінаеў]], ваенны дзеяч, генерал-маёр дацэнт. * [[Кастусь Шыталь]] (нар. 1990) — беларускі краязнавец, журналіст, грамадскі актывіст == Галерэя == <gallery> Файл:Бальніца Крулеўшчыны.jpg|Бальніца Крулеўшчыны Файл:Дом у Крулеўшчыне.jpg|Дом у Крулеўшчыне Файл:Царква Адсячэння галавы Яна Прадвесніка.jpg|Царква Адсячэння галавы Яна Прадвесніка Файл:Дом ў закапанскім стыле.jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Дом у закапанскім стылі.jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Дом у "закапанскім стылі".jpg|Дом у закапанскім стылі Файл:Прыгожые дамы у Крулеўшчына.jpg|Забудова </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{гб|http://globustut.by/krulevschi/index.htm}} {{Крулеўшчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крулеўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Крулеўшчына| ]] 7i2vuytvybz5qbl9eandpefpym05aq1 0 239998 5217076 4996449 2026-10-12T20:39:19Z Ueschar 151377 5217076 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лыманскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Лиманський район}} |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Лыманскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Лыманскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Данецкая вобласць]] |Уключае =5 пасялковы савет<br />7 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Лыман]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 21371 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 21,8 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1018 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Лиманська громада.svg |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 1423000000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-6261 |Паштовыя індэксы = 84400-84464 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Ліманскі раён'''<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиманський район}}), да [[2016]] года — '''Красналіманскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Краснолиманський район}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Лыман|Ліман]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиман}}). Насельніцтва раёна на {{дата|01|04|2015|1}} года складае 21371 чалавек, плошча — 1018&nbsp;км². [[19 мая]] [[2016]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] ў рамках [[Дэкамунізацыя ва Украіне|дэкамунізацыі]] прыняла пастанову аб перайменаванні Красналіманскага раёна ў Ліманскі раён<ref>{{ПВРУ-1377-VIII}}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 5 пасялковых і 7 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 5 пасёлак гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 27 сёл. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Лыманскі раён|*]] [[Катэгорыя:Раёны Данецкай вобласці]] 7efk1i7bbwyi58ddqf8sx6tciog8hnv 5217077 5217076 2026-10-12T20:39:29Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] у [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217076 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лыманскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Лиманський район}} |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Лыманскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Лыманскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Данецкая вобласць]] |Уключае =5 пасялковы савет<br />7 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Лыман]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 21371 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 21,8 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1018 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Лиманська громада.svg |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 1423000000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-6261 |Паштовыя індэксы = 84400-84464 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Ліманскі раён'''<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиманський район}}), да [[2016]] года — '''Красналіманскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Краснолиманський район}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Лыман|Ліман]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиман}}). Насельніцтва раёна на {{дата|01|04|2015|1}} года складае 21371 чалавек, плошча — 1018&nbsp;км². [[19 мая]] [[2016]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] ў рамках [[Дэкамунізацыя ва Украіне|дэкамунізацыі]] прыняла пастанову аб перайменаванні Красналіманскага раёна ў Ліманскі раён<ref>{{ПВРУ-1377-VIII}}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 5 пасялковых і 7 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 5 пасёлак гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 27 сёл. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Лыманскі раён|*]] [[Катэгорыя:Раёны Данецкай вобласці]] 7efk1i7bbwyi58ddqf8sx6tciog8hnv 5217079 5217077 2026-10-12T20:39:45Z Ueschar 151377 5217079 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Арыгінальная назва = {{lang-uk|Лиманський район}} | Герб = | Сцяг = | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = Герб Лыманскага раёна | Апісанне сцяга = Сцяг Лыманскага раёна | Краіна = [[Украіна]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Данецкая вобласць]] | Уключае = 5 пасялковы савет<br />7 сельскіх саветаў | Сталіца = [[Лыман]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Утварэнне = | Скасаванне = | Глава = | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[украінская]] | Мовы = | Насельніцтва = {{падзенне}} 21371 | Год перапісу = 2015 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = 21,8 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 1018 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = Лиманська громада.svg | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = {{EET}} | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = 1423000000 | Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-6261 | Паштовыя індэксы = 84400-84464 | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Заўвагі = }} '''Ліманскі раён'''<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиманський район}}), да [[2016]] года — '''Красналіманскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Краснолиманський район}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Лыман|Ліман]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Лиман}}). Насельніцтва раёна на {{дата|01|04|2015|1}} года складае 21371 чалавек, плошча — 1018&nbsp;км². [[19 мая]] [[2016]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] ў рамках [[Дэкамунізацыя ва Украіне|дэкамунізацыі]] прыняла пастанову аб перайменаванні Красналіманскага раёна ў Ліманскі раён<ref>{{ПВРУ-1377-VIII}}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 5 пасялковых і 7 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 5 пасёлак гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 27 сёл. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Лыманскі раён|*]] [[Катэгорыя:Раёны Данецкай вобласці]] 4xqa4lspif8wtnv2cvt3newcriroo2n 0 242761 5217031 5148736 2026-10-12T18:52:34Z Змітрок Бядуля 175208 Маёнтак і сядзіба Незабытоўскіх («Страчаная спадчына»), фота 1911 г. 5217031 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бацэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 14|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет = Бацэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243027805 }} '''Бацэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bacevičy}}, {{lang-ru|Бацевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1560 годзе як вёска ў [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1769, воп. 1, спр. 7, с. 178</ref>. У 1676 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1696 годзе [[Людвіка Караліна Радзівіл]] прадала маёнтак Бацэвічы Станіславу Незабытоўскаму за 960 000 злотых. [[Незабытоўскія]] валодалі ім да Першай сусветнай вайны; апошнім уладальнікам быў [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі]]. На пачатку XX стагоддзя маёнтак займаў 14 250 [[морг]]аў зямлі; гаспадарка ўключала некалькі [[фальварак|фальваркаў]], млын, тартак, бровар, маслазавод, запалкавую фабрыку, цагляны завод, фабрыку дрэнажных труб і мэблі, а таксама шпіталь для работнікаў<ref name="ss-bac">''[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А.]]'' [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html Бацэвіцкая сядзіба] // {{Крыніцы/Страчаная спадчына (2003)}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Bacevičy, Niezabytoŭski. Бацэвічы, Незабытоўскі (1911).jpg|міні|Палац Незабытоўскіх у Бацэвічах, 1911 год]] * Сядзіба Незабытоўскіх (не захавалася). Сядзіба, якая склалася ў XVIII—XIX стагоддзях, згарэла каля 1900 года. У 1909 годзе на месцы драўлянага сядзібнага дома быў пабудаваны мураваны двухпавярховы палац у стылі [[неарэнесанс]]у. Палац стаяў у парку над поймай ракі [[Ольса|Ольсы]]<ref name="ss-bac"/>. == Вядомыя асобы == * [[Ян Якуб Офенберг]] - лекар, польскі незалежніцкі дзяяч * [[Стэфан Офенберг]] - чыгуначнік, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. * [[Аркадзь Антонавіч Смоліч]] (1891—1938) — дзеяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння]], вучоны у галіне эканомікі, сельскай гаспадаркі, картаграфіі, геаграфіі. * [[Ларыса Георгіеўна Дзям’янава]] (нар. 1947) — беларускі архітэктар і дызайнер. * [[Ніна Якаўлеўна Сямак]] (нар. 1919) — беларуская ўрач, Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1964). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bacevičy}} {{Бацэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бацэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Бацэвічы| ]] g48o6pkfnqhs4t2d68rrxqf47wmd2in 0 282537 5216939 5190717 2026-10-12T12:52:31Z Culamar 102133 /* 2021—… */ 5216939 wikitext text/x-wiki {{інфармацыйны спіс}} [[Файл:600px-Nobel medal dsc06171.jpg|thumb|300px|Медаль, які атрымліваюць лаўрэаты Нобелеўскай прэміі. Быў упершыню адчаканены ў 1902 годзе.]] '''[[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Но́белеўская прэ́мія па фізіяло́гіі і медыцы́не]]''' ({{lang-sv|Nobelpriset i fysiologi eller medicin}}) — найвышэйшая ўзнагарода за навуковыя дасягненні ў галінах [[Фізіялогія|фізіялогіі]] і [[Медыцына|медыцыны]], якая штогод прысуджаецца шведскім [[Каралінскі інстытут|Каралінскім інстытутам]] у [[Стакгольм]]е. Адна з пяці [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскіх прэмій]], заснаваных у [[1895]] годзе паводле запавету [[Швецыя|шведскага]] хіміка [[Альфрэд Нобель|Альфрэда Нобеля]], які памёр у [[1896]] годзе. Гэтыя прэміі прысуджаюцца за выдатныя заслугі ў галінах [[Нобелеўская прэмія па хіміі|хіміі]], [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|фізікі]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|літаратуры]], [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] і [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|фізіялогіі або медыцыны]]<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У адпаведнасці з запаветам Нобеля прэмія знаходзіцца ў падпарадкаванні [[Фонд Нобеля|Фонду Нобеля]] і прысуджаецца камісіяй з пяці членаў і выканаўчага сакратара, якія выбіраюцца Каралінскім інстытутам<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Awarders | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/articles/lindsten-ringertz-rev/index.html |accessdate=2008-11-21}}</ref><ref name="History">{{cite web | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine, 1901–2000* | publisher = Nobel Foundation| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/articles/malmstrom/index.html|author=Lindsten, Jan and Nils Ringertz |date=2001-06-26|accessdate=2008-11-21}}</ref>. Нягледзячы на тое, што прэмію звчайна называюць «''Нобелеўскай прэміяй па медыцыне''», у сваім запавеце Нобель падкрэсліваў, што прэмія павінна ўручацца за дасягненні ў «''фізіялогіі або медыцыне''», у выніку чаго на прыз прэтэндуюць навукоўцы з больш шырокага спектра абласцей<ref name="History"/>. Лаўрэатам першай Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў [[1901]] годзе стаў [[Эміль Адольф фон Берынг]] з [[Германія|Германіі]]. Кожны лаўрэат атрымлівае медаль, дыплом і грашовы прыз, які змяняецца з цягам часу<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/|accessdate=2008-10-07}}</ref>. У 1901 годзе фон Берынг атрымаў 150 782 [[Шведская крона|шведскія кроны]], што ў снежні [[2008]] года было эквівалентна 7 731 004 шведскім кронам. Прэмія ўручаецца на штогадовай цырымоніі [[10 снежня]], у гадавіну смерці Альфрэда Нобеля<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | accessdate = 2008-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ | archivedate = 22 жніўня 2008 | url-status = live }}</ref>. == Лаўрэаты == __NOTOC__ <center> [[#1901—1910|1901—1910]] • [[#1911—1920|1911—1920]] • [[#1921—1930|1921—1930]] • [[#1931—1940|1931—1940]] • [[#1941—1950|1941—1950]] • [[#1951—1960|1951—1960]] • [[#1961—1970|1961—1970]] • [[#1971—1980|1971—1980]] • [[#1981—1990|1981—1990]] • [[#1991—2000|1991—2000]] • [[#2001—2010|2001—2010]] • [[#2011—2020|2011—2020]] • [[#2021—…|2021—…]] </center> ---- === 1901—1910 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name">Форма і напісанне імёнаў паводле дадзеных nobelprize.org, афіцыйнага сайту Фонду Нобеля. Альтэрнатыўныя формы і напісанні імёнаў, калі яны існуюць, прыведзены ў артыкулах пра асоб.</ref> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country">Прыналежнасць да краіны паводле дадзеных nobelprize.org, афіцыйнага сайту Фонду Нобеля. Нацыянальнасць лаўрэата можа быць іншай.</ref> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation">Цытаты абгрунтавання кожнай прэміі прыведзены (не заўсёды ў поўным аб’ёме) паводле дадзеных nobelprize.org, афіцыйнага сайту Фонду Нобеля. Больш поўная інфармацыя аб працы, праведзенай кожным з лаўрэатаў, прыведзена ў артыкулах пра асоб.</ref> |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1901 | [[Файл:EmilVonBehring.jpg|85px]] |style="text-align:center"|'''[[Эміль Адольф фон Берынг]]'''<br /><small>(1854—1917)</small> | {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]] | За працы, прысвечаныя сыроваткавай тэрапіі, асабліва за яе прымяненне пры лячэнні [[Дыфтэрыя|дыфтэрыі]], што адкрыла новыя шляхі ў медыцынскай навуцы і тым самым дало ў рукі лекараў пераможную зброю супраць хваробы і смерці<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1901 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX5xrWWT?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1902 | [[Файл:Ronald Ross.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рональд Рос]]'''<br /><small>(1857—1932)</small> | {{UK}}, [[Індыя]] (нарадзіўся ў [[Горад Алмора|горадзе Алмора]], [[Індыя]]) | За працы, прысвечаныя [[Малярыя|малярыі]], у якіх ён паказаў, якім чынам яе ўзбуджальнік трапляе ў арганізм, і тым самым заклаў аснову для далейшых паспяховых даследаванняў у галіне распрацовак метадаў барацьбы з гэтай хваробай<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1902 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX61AEcI?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1903 | [[Файл:Niels Ryberg Finsen portrait.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Нільс Руберг Фінзен]]'''<br /><small>(1860—1904)</small> | {{DEN}} (нарадзіўся ў [[Торсхаўн|горадзе Торсхаўн]], сучасныя {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Фарэрскія астравы]]) | У знак прызнання яго заслуг у лячэнні хвароб — асабліва [[Сістэмная чырвоная ваўчанка|ваўчанкі]] — з дапамогай канцэнтраванага светлавога выпраменьвання, што адкрыла новыя магчымасці ў медыцынскай навуцы<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1903 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX61rANa?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1904 | [[Файл:Ivan Pavlov nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Іван Пятровіч Паўлаў]]'''<br /><small>(1849—1936)</small> | {{Сцяг Расійскай Імперыі}} [[Расійская імперыя]] | У знак прызнання прац па фізіялогіі [[Страваванне|стрававання]], дзякуючы якім веды аб жыццёва важных аспектах гэтага пытання былі зменены і пашыраны<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1904 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1904/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX62XXIf?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1904/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1905 | [[Файл:RobertKoch cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роберт Кох]]'''<br /><small>(1843—1910)</small> | {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]] | За даследаванні і адкрыцці, звязаныя з лячэннем [[туберкулёз]]у<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1905 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX63Dp1M?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"| 1906 | [[Файл:Camillo Golgi nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Каміла Гольджы]]'''<br /><small>(1843—1926)</small> | {{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Італія]] | rowspan=2| У знак прызнання прац аб структуры [[Нервовая сістэма|нервовай сістэмы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1906 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX63tdM9?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Cajal-Restored.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сант’яга Рамон-і-Кахаль]]'''<br /><small>(1852—1934)</small> | {{Сцяг Іспаніі (1785—1931)}} [[Іспанія]] |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1907 | [[Файл:Charles Laveran nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Шарль Луі Альфонс Лаверан]]'''<br /><small>(1845—1922)</small> | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] | За даследаванні ролі [[Прасцейшыя|прасцейшых]] ва ўзнікненні захворванняў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1907 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1907/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX64ZVr4?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1907/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1908 | [[Файл:Ilya Mechnikov nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ілья Ільіч Мечнікаў]]'''<br /><small>(1845—1916)</small> | {{Сцяг Расійскай Імперыі}} [[Расійская імперыя]] | rowspan=2|У знак прызнання прац аб [[Імунітэт|імунітэце]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1908 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX65F7yi?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Paul Ehrlich (1926-27 Microbe Hunters).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Паўль Эрліх]]'''<br /><small>(1854—1915)</small> | {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]] |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1909 | [[Файл:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эміль Тэадор Кохер]]'''<br /><small>(1841—1917)</small> | {{CHE}} | За працы ў галінах [[Фізіялогія|фізіялогіі]], [[Паталогія|паталогіі]] і [[Хірургія|хірургіі]] [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1909 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX65vtaq?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1910 | [[Файл:Albrecht Kossel nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Альбрэхт Косель]]'''<br /><small>(1853—1927)</small> | {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]] | У знак прызнання ўкладу ў вывучэнне хіміі [[Клетка|клеткі]], унесенага даследаваннямі [[Бялок|бялкоў]], у прыватнасці нуклеінавых рэчываў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1910 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/|accessdate=25 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX66bJEf?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |} === 1911—1920 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1911 | [[Файл:Allvar Gullstrand 02.jpg|85px]] |style="text-align:center"|'''[[Альвар Гульстранд]]'''<br /><small>(1862—1930)</small> | {{SWE}} | За працы, прысвечаныя [[Дыёптрыка|дыёптрыцы]] вока<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1911 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1911/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX67H5El?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1911/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1912 | [[Файл:Alexis Carrel 02.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Алексіс Карэль]]'''<br /><small>(1873—1944)</small> | {{FRA}} | У знак прызнання прац над сасудзістым швом і [[Трансплантацыя|трансплантацыі]] [[Крывяносныя сасуды|крывяносных сасудаў]] і органаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1912 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX680wzR?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1913 | [[Файл:Charles Robert Richet nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Шарль Рышэ]]'''<br /><small>(1850—1935)</small> | {{FRA}} | У знак прызнання работ па [[Анафілактычны шок|анафілаксіі]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1913 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1913/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX68jP7U?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1913/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1914 | [[Файл:Robert Barany nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роберт Барані]]'''<br /><small>(1876—1936)</small> | {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя]] (нарадзіўся ў [[Вена|Вене]], сучасная {{AUT}}) | За працы па фізіялогіі і паталогіі [[Вестыбулярны апарат|вестыбулярнага апарату]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1914 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1914/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX69OpXe?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1914/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1915 | colspan=4 rowspan=4 align=center|''Прэмія не прысуджалася''<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1915 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1915/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6A4WrV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1915/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1916 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1916/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6AmHa1?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1916/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1917 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1917/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6BS33k?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1917/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1918 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1918/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6C7HWZ?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1918/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1916 |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1917 |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1918 |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1919 | [[Файл:Jules Bordet nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Жуль Бардэ]]'''<br /><small>(1870—1961)</small> | {{BEL}} | За адкрыцці, звязаныя з імунітэтам<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1919 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6CmKo1?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1920 | [[Файл:August Krogh nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Аўгуст Крог|Шэк Аўгуст Стынберг Крог]]'''<br /><small>(1874—1949)</small> | {{DEN}} | За адкрыццё механізму рэгуляцыі прасвету [[капіляр]]аў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1920 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/|accessdate=28 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6DSaBg?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |} === 1921—1930 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1921 | colspan=4 align=center|''Прэмія не прысуджалася''<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1921 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1921/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6E8nE4?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1921/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1922 | [[Файл:Archibald Vivian Hill.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Арчыбалд Хіл|Арчыбалд Вівіен Хіл]]'''<br /><small>(1886—1977)</small> | {{GBR}} | За даследаванні, звязаныя з утварэннем цяпла ў [[Мускулы|цягліцах]]<ref name="нп22">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1922 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1922/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Eo428?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1922/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Otto Fritz Meyerhof.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ота Меергоф|Ота Фрыц Меергоф]]'''<br /><small>(1884—1951)</small> | {{GER}} | За адкрыццё цеснай ўзаемасувязі паміж спажываннем [[кісларод]]у і [[метабалізм]]ам [[Малочная кіслата|малочнай кіслаты]] ў цягліцах<ref name="нп22"/>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1923 | [[Файл:Fredrick banting.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэдэрык Грант Бантынг]]'''<br /><small>(1891—1941)</small> | [[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|25px]] [[Канада]] | rowspan=2 | За адкрыццё [[інсулін]]у<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1923 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6FVGgR?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Джэймс Рыкард Маклеад]]'''<br /><small>(1876—1935)</small> | [[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|25px]] [[Канада]] (нарадзіўся ў [[Горад Клуні, Шатландыя|горадзе Клуні]], {{SCO}}) |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1924 | [[Файл:Willem Einthoven 01.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Вілем Эйнтховен]]'''<br /><small>(1860—1927)</small> | {{NED}} (нарадзіўся ў [[Семаранг|горадзе Семаранг]] (сучасная {{IDN}}), у складзе [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]]) | За адкрыццё механізму [[Электракардыяграфія|электракардыяграмы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1924 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6GCT52?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1925 | colspan=4 align=center|''Прэмія не прысуджалася''<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1925 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1925/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6GsX1L?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1925/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1926 | [[Файл:J Fibiger.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Іаханес Андрэас Грыб Фібігер]]'''<br /><small>(1867—1928)</small> | {{DEN}} | За адкрыццё [[Карцынома|карцыномы]], якая выклікаецца ''Spiroptera<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1926 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6HYTA4?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>.'' |- |style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1927 | [[Файл:Julius Wagner-Jauregg.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Юліус Вагнер-Яўрэг]]'''<br /><small>(1857—1940)</small> | {{AUT}} | За адкрыццё тэрапеўтычнага эфекту заражэння малярыяй пры лячэнні [[Прагрэсіўны параліч|прагрэсіўнага паралічу]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1927 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1927/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6IG1P8?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1927/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1928 | [[Файл:Ch Nicolle.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Шарль Ніколь|Шарль Жуль Анры Ніколь]]'''<br /><small>(1866—1936)</small> | {{FRA}} | За працы, звязаныя з [[Сыпны тыф|сыпным тыфам]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1928 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6IvrIq?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1929 | [[Файл:Eijkman.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Хрысціян Эйкман]]'''<br /><small>(1858—1930)</small> | {{NED}} | За ўклад у адкрыццё вітамінаў<ref name="нп29">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1929 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Jcxix?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэдэрык Гоўленд Хопкінс]]'''<br /><small>(1861—1947)</small> | {{GBR}} | За адкрыццё вітамінаў, якія стымулююць працэсы росту<ref name="нп29"/>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1930 | [[Файл:Karl Landsteiner nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Карл Ландштэйнер]]'''<br /><small>(1868—1943)</small> | {{AUT}} | За адкрыццё [[Група крыві|груп крыві]] чалавека<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1930 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6KK4v0?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |} === 1931—1940 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1931 | [[Файл:Otto Warburg.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ота Генрых Варбург]]'''<br /><small>(1883—1970)</small> | {{GER}} | За адкрыццё прыроды і механізму дзеяння [[Тканкавае дыханне|дыхальнага ферменту]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1931 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6L0GuZ?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1932 | [[Файл:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Чарлз Скот Шэрынгтан]]'''<br /><small>(1857—1952)</small> | {{GBR}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца функцый [[нейрон]]аў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1932 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6LgZvn?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Edgar Douglas Adrian nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдгар Дуглас Эдрыян]]'''<br /><small>(1889—1977)</small> | {{GBR}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1933 | [[Файл:Thomas Hunt Morgan.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Томас Хант Морган]]'''<br /><small>(1866—1945)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | За адкрыцці, звязаныя з роляй [[Храмасома|храмасом]] у [[Спадчыннасць|спадчыннасці]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1933 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1933/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6MMp3Y?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1933/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1934 | [[Файл:George Whipple nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Уіпл|Джордж Хойт Уіпл]]'''<br /><small>(1878—1976)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | rowspan=3| За адкрыцці, звязаныя з выкарыстаннем [[Печань|печані]] пры лячэнні [[Анемія|анеміі]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1934 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6N2oq2?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:George Minot nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Майнат|Джордж Рычардс Майнат]]'''<br /><small>(1885—1950)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | [[Файл:William P Murphy.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Уільям Мёрфі|Уільям Пэры Мёрфі]]'''<br /><small>(1892—1987)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1935 | [[Файл:Hans Spemann nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ханс Шпеман]]'''<br /><small>(1869—1941)</small> | {{Сцяг Германіі (1933-1945)}} [[Германія]] | За адкрыццё эфектаў [[Эмбрыянальнае развіццё|эмбрыянальнага развіцця]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1935 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Nki8I?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1936 | [[Файл:Henry Dale nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Генры Халет Дэйл]]'''<br /><small>(1875—1968)</small> | {{GBR}} | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя з хімічнай перадачай нервовых імпульсаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1936 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6OSRoS?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Otto Loewi nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ота Лёві]]'''<br /><small>(1873—1961)</small> | {{AUT}} (нарадзіўся ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]]) |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1937 | [[Файл:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Альберт Сент-Дзьёрдзы|Альберт Сент-Дзьёрдзы фон Нейгірапалт]]'''<br /><small>(1893—1986)</small> | {{Сцяг Венгрыі (1919-1946)}} [[Венгрыя]] | За адкрыцці, звязаныя з працэсамі біялагічнага [[Акісленне|акіслення]], звязаных у тым ліку з вывучэннем [[Аскарбінавая кіслата|вітаміну C]] і [[каталіз]]у [[Фумаравая кіслата|фумаравай кіслаты]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1937 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6P8TPQ?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1938 | [[Файл:Corneille Heymans nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Карней Хейманс|Карней Жан Франсуа Хейманс]]'''<br /><small>(1892—1968)</small> | {{BEL}} | За адкрыццё ролі [[Сінус, біялогія|сінусавага]] і [[Аорта|аартальнага]] механізмаў у рэгуляцыі дыхання<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1938 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Pp4t7?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1939 | [[Файл:Gerhard Domagk nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Герхард Домагк]]'''<br /><small>(1895—1964)</small> | {{Сцяг Германіі (1933-1945)}} [[Германія]] | За адкрыццё антыбактэрыяльнага эфекту [[прантазіл]]у<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1939 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/|accessdate=30 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6QVyIb?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1940 | colspan=4 align=center|''Прэмія не прысуджалася''<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1940 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1940/|accessdate=29 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6RCEkt?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1940/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |} === 1941—1950 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1941 | colspan=4 rowspan=2 align=center| ''Прэмія не прысуджалася''<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1941 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1941/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Rrq3k?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1941/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1942 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1942/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6SYkml?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1942/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1942 |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1943 | [[Файл:Henrik Dam nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Хенрык Карл Петэр Дам|Карл Петэр Хенрык Дам]]'''<br /><small>(1895—1976)</small> | {{DEN}} | За адкрыццё [[Вітамін K|вітаміну К]]<ref name="нп43">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1943 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6TFU3S?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Edward A Doisy.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдуард Адальберт Дойзі]]'''<br /><small>(1893—1986)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | За адкрыццё хімічнай структуры вітаміну К<ref name="нп43"/>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1944 | [[Файл:Joseph Erlanger nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джозеф Эрлангер]]'''<br /><small>(1874—1965)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя з высокадыферэнцыраванымі функцыямі некаторых нервовых валокнаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1944 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1944/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Twfw8?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1944/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Herbert Spencer Gasser nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Герберт Спенсер Гасер]]'''<br /><small>(1888—1963)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1945 | [[Файл:Alexander Fleming 1945.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Аляксандр Флемінг]]'''<br /><small>(1881—1955)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Горад Дарвел|горадзе Дарвел]], {{SCO}}) | rowspan=3| За адкрыццё [[пеніцылін]]у і яго гаючага ўздзеяння пры лячэнні розных [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных захворванняў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1945 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6Uj4im?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Ernst Boris Chain 1945.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эрнст Борыс Чэйн]]'''<br /><small>(1906—1979)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Берлін]]е, {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]]) |- | [[Файл:Howard Walter Florey 1945.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Хоўард Уолтэр Флоры]]'''<br /><small>(1898—1968)</small> | {{AUS}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1946 | [[Файл:HJ Muller 1952.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Герман Джозеф Мёлер]]'''<br /><small>(1890—1967)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | За адкрыццё з’яўлення [[Мутацыя|мутацый]] пад уплывам [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскага выпраменьвання]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1946 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1946/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX6VSXEX?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1946/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1947 | [[Файл:Carl Ferdinand Cori.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Карл Фердынанд Коры]]'''<br /><small>(1896—1984)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзіўся ў [[Прага|Празе]] (сучасная {{CZE}}), якая ўваходзіла ў склад {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) | rowspan=2| За адкрыццё каталітычнага ператварэння [[глікаген]]у<ref name="нп47">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1947 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBDkqri?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Gerty Theresa Cori.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Герці Тэрэза Коры|Герці Тэрэза Коры, нар. Радніц]]'''<br /><small>(1896—1957)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзілася ў [[Прага|Празе]] (сучасная {{CZE}}), якая ўваходзіла ў склад {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) |- | [[Файл:Bernardo Alberto Houssay nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Бернарда Альберта Усай]]'''<br /><small>(1887—1971)</small> | {{ARG}} | За адкрыццё ролі гармонаў пярэдняй долі [[гіпофіз]]у ў [[метабалізм]]е [[Глюкоза|глюкозы]]<ref name="нп47"/>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1948 | [[Файл:Paul Hermann Müller nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Паўль Герман Мюлер]]'''<br /><small>(1899—1965)</small> | {{CHE}} | За адкрыццё высокай эфектыўнасці [[ДДТ]] як кантактнага яду супраць многіх відаў [[Членістаногія|членістаногіх]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1948 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1948/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBEXfdu?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1948/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1949 | [[Файл:Walter Hess.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Вальтэр Гес|Вальтэр Рудольф Гес]]'''<br /><small>(1881—1973)</small> | {{CHE}} | За адкрыццё функцыянальнай арганізацыі [[Прамежкавы мозг|прамежкавага мозга]] як каардынатара актыўнасці ўнутраных органаў<ref name="нп49">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1949 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBFEBvN?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Moniz.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эгаш Маніш|Антоніу Каэтану Эгаш Маніш]]'''<br /><small>(1874—1955)</small> | {{POR}} | За адкрыцці, якія тычацца тэрапеўтычнага дзеяння [[Лабатамія|лабатаміі]] пры лячэнні некаторых [[Псіхічны разлад|псіхічных захворванняў]]<ref name="нп49"/>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1950 | [[Файл:Edward Calvin Kendall 1940s.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдвард Калвін Кендал]]'''<br /><small>(1886—1972)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца гармонаў кары [[Наднырачнікі|наднырачнікаў]], іх структуры і біялагічных эфектаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1950 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1950/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBFucDq?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1950/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Тадэвуш Рэйхштэйн]]'''<br /><small>(1897—1996)</small> | {{CHE}}<br />{{POL}} (нарадзіўся ў [[Улацлавак|горадзе Улацлавак]], [[Файл:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Царства Польскае]] (сучасная [[Польшча]])) |- | [[Файл:Philip Showalter Hench.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Філіп Хенч|Філіп Шоўалтэр Хенч]]'''<br /><small>(1896—1965)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |} === 1951—1960 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1951 | [[Файл:Max Theiler nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Макс Тэйлер]]'''<br /><small>(1899—1972)</small> | {{Сцяг ПАР (1927-1994)}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] | За адкрыцці, звязаныя з [[Жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкай]] і барацьбой з ёй<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1951 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBGbPf5?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1952 | [[Файл:Selman Waksman NYWTScrop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Зельман Ваксман|Зельман Абрахам Ваксман]]'''<br /><small>(1888—1973)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзіўся ў [[Горад Нова-Прылука|горадзе Нова-Прылука]] (сучасная {{UKR}}), які тады ўваходзіў у склад {{Сцяг Расійскай Імперыі}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) | За адкрыццё [[стрэптаміцын]]у, першага [[Антыбіётыкі|антыбіётыка]], эфектыўнага пры лячэнні туберкулёзу<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1952 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1952/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBHH2Zx?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1952/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1953 | [[Файл:Hans Adolf Krebs.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ханс Адольф Крэбс]]'''<br /><small>(1900—1981)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Гільдэсгайм]]е, {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]]) | За адкрыццё [[Цыкл трыкарбонавых кіслот|цыклу лімоннай кіслаты]]<ref name="нп53">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1953 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1953/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBHzeJk?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1953/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Lipmann Nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрыц Альберт Ліпман]]'''<br /><small>(1899—1986)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзіўся ў [[Калінінград|Кёнігсбергу]], {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]], які зараз уваходзіць у склад {{Сцяг Расіі}} [[Расія|Расіі]] пад назвай [[Калінінград]]) | За адкрыццё [[Кафермент A|каферменту А]] і яго значэння для прамежкавых стадый [[метабалізм]]у<ref name="нп53"/>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1954 | [[Файл:Джон Франклін Эндэрс.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Франклін Эндэрс]]'''<br /><small>(1897—1985)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | rowspan=3| За адкрыццё здольнасці вірусу [[поліяміэліт]]у расці ў культурах розных тканін<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1954 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1954/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBIfSOh?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1954/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Томас Хакл Уэлер.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Томас Хакл Уэлер]]'''<br /><small>(1915—2008)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | [[Файл:Frederick Chapman Robbins nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэдэрык Чапмен Робінс]]'''<br /><small>(1916—2003)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1955 | [[Файл:Hugo Theorell nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Аксель Хуга Тэадор Тэарэль]]'''<br /><small>(1903—1982)</small> | {{SWE}} | За адкрыцці, якія тычацца прыроды і механізму дзеяння [[Аксідарэдуктазы|акісляльных ферментаў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1955 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1955/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBJLC3f?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1955/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1956 | [[Файл:André Frédéric Cournand nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Андрэ Фрэдэрык Курнан]]'''<br /><small>(1895—1988)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзіўся ў [[Парыж]]ы, {{FRA}}) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца [[катэтар]]ызацыі сэрца і паталагічных змяненняў у сістэме [[кровазварот]]у<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1956 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1956/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBK0a9S?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1956/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Werner Forssmann nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Вернер Форсман]]'''<br /><small>(1904—1979)</small> | {{Сцяг Германіі}} [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Федэратыўная Рэспубліка Германіі]] |- | [[Файл:Дыкінсан Рычардс.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дзікінсан Рычардс]]'''<br /><small>(1895—1973)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1957 | [[Файл:Daniel Bovet nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Даніэле Бавэ]]'''<br /><small>(1907—1992)</small> | {{ITA}} (нарадзіўся ў [[Нёўшатэль|Нёўшатэлі]], {{CHE}}) | За адкрыцці, якія тычацца сінтэтычных злучэнняў, якія блакіруюць дзеянне некаторых рэчываў арганізма, і за выяўленне іх дзеяння на [[Сардэчна-судзінкавая сістэма|сасудзістую сістэму]] і [[Папярочна-падзеленыя цягліцы|шкілетныя цягліцы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1957 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBKgQ2e?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1958 | [[Файл:Джордж Уэлс Бідл.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Уэлс Бідл]]'''<br /><small>(1903—1989)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя з роляй генаў у спецыфічных біяхімічных працэсах<ref name="нп58">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1958 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1958/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBLMIno?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1958/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Edward Lawrie Tatum.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдуард Тэйтэм|Эдвард Лоры Тэйтэм]]'''<br /><small>(1909—1975)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | [[Файл:Joshua Lederberg crop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джошуа Ледэрберг]]'''<br /><small>(1925—2008)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] | За адкрыцці, якія тычацца [[Генетычная рэкамбінацыі|генетычнай рэкамбінацыі]] і арганізацыі [[Генетычны матэрыял|генетычнага матэрыялу]] [[Бактэрыі|бактэрый]]<ref name="нп58"/>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1959 | [[Файл:Severo Ochoa 1958b.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Севера Ачоа]]'''<br /><small>(1905—1993)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] (нарадзіўся ў [[Горад Луарка|горадзе Луарка]], {{ESP}}) | rowspan=2| За адкрыццё механізмаў біялагічнага сінтэзу [[Рыбануклеінавыя кіслоты|рыбануклеінавай]] і [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|дэзоксірыбануклеінавай]] кіслот<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1959 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBM2Cra?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Arthur Kornberg (30828410210).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Артур Корнберг]]'''<br /><small>(1918—2007)</small> | {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]] |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1960 | [[Файл:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэнк Макфарлейн Бёрнет]]'''<br /><small>(1899—1985)</small> | {{AUS}} | rowspan=2| За адкрыццё набытай [[Імуналагічная талерантнасць|імуналагічнай талерантнасці]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1960 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/|accessdate=31 студзеня 2013 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBMhlLu?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Peter Brian Medawar.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пітэр Браян Медавар]]'''<br /><small>(1915—1987)</small> | {{BRA}}<br />{{GBR}} |} === 1961—1970 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1961 | [[Файл:Georg von Békésy nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дзьёрдзь фон Бекешы]]'''<br /><small>(1899—1972)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Будапешт|Будапешце]] (сучасная {{HUN}}), які тады ўваходзіў у склад {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) | За адкрыццё фізічных механізмаў ўспрымання раздражненняў [[Унутранае вуха|унутранага вуха]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1961 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBNN2vV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1962 | [[Файл:Francis Crick crop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэнсіс Гары Крык|Фрэнсіс Гары Комптан Крык]]'''<br /><small>(1916—2004)</small> | {{GBR}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца малекулярнай структуры [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] і іх значэнне для перадачы інфармацыі ў жывой матэрыі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1962 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBO2cyD?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:JamesWatson.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэймс Дзьюі Уотсан]]'''<br /><small>(нар. 1928)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Maurice Wilkins nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Марыс Уілкінс|Марыс Хью Фрэдэрык Уілкінс]]'''<br /><small>(1916—2004)</small> | {{GBR}}<br />{{NZL}} (нарадзіўся ў [[Горад Пангароа|горадзе Пангароа]], [[Новая Зеландыя]]) |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1963 | [[Файл:Sir John Eccles Wellcome L0026812.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Кэр’ю Эклс]]'''<br /><small>(1903—1997)</small> | {{AUS}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца іённых механізмаў узбуджэння і тармажэння ў перыферычных і цэнтральных участках мембраны [[Нейрон|нервовых клетак]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1963 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBOkLLm?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Alan Lloyd Hodgkin nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Алан Ходжкін|Алан Лойд Ходжкін]]'''<br /><small>(1914—1998)</small> | {{GBR}} |- | [[Файл:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эндру Філдынг Хакслі]]'''<br /><small>(1917—2012)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1964 | [[Файл:Konrad Bloch.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Конрад Эміль Блох|Конрад Блох]]'''<br /><small>(1912—2000)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Горад Ніса|Нісе]] (сучасная {{POL}}), які ўваходзіў у склад {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія|Германіі]]) | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца механізмаў і рэгуляцыі абмену [[халестэрын]]у і [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1964 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBPPiuH?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Feodor Lynen with pipette.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Феадор Лінен]]'''<br /><small>(1911—1979)</small> | {{Сцяг Германіі}} [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Федэратыўная Рэспубліка Германіі]] |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1965 | [[Файл:François Jacob nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Франсуа Жакоб]]'''<br /><small>(1920—2013)</small> | {{FRA}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца генетычнага кантролю сінтэзу ферментаў і вірусаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1965 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBQ58IA?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:André Lwoff nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Андрэ Львоф]]'''<br /><small>(1902—1994)</small> | {{FRA}} |- | [[Файл:Jacques Monod nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Жак Мано]]'''<br /><small>(1910—1976)</small> | {{FRA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1966 | [[Файл:Пейтан Роўс.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэнсіс Пейтан Роўс|Пейтан Роўс]]'''<br /><small>(1879—1970)</small> | {{USA}} | За адкрыццё [[Анкагенныя вірусы|анкагенных вірусаў]]<ref name="нп66">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1966 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1966/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBQlbBn?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1966/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Чарлз Брэнтан Хагінс.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Чарлз Брэнтан Хагінс]]'''<br /><small>(1901—1997)</small> | {{USA}} | За адкрыцці, якія тычацца гарманальнага лячэння [[Рак прадсталёвай залозы|рака прадсталёвай залозы]]<ref name="нп66"/>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1967 | [[Файл:Ragnar Granit2.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рагнар Граніт]]'''<br /><small>(1900—1991)</small> | {{SWE}} (нарадзіўся ў [[Хельсінкі|горадзе Хельсінкі]] (сучасная {{FIN}}), які ўваходзіў у склад {{Сцяг Расійскай Імперыі}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) | rowspan=3| За адкрыцці, звязаныя з першаснымі фізіялагічнымі і хімічнымі глядзельнымі працэсамі ў воку<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1967 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBRR2f3?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Холдэн Кефер Хартлайн]]'''<br /><small>(1903—1983)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:George Wald nobel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Уолд]]'''<br /><small>(1906—1997)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1968 | [[Файл:Robert Holley.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роберт Холі|Роберт У. Холі]]'''<br /><small>(1922—1993)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За расшыфроўку [[Генетычны код|генетычнага кода]] і яго ролі ў [[Біясінтэз бялкоў|сінтэзе бялкоў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1968 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBS7Yvt?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | | style="text-align:center"|'''[[Хар Гобінд Карана]]'''<br /><small>(1922—2011)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Горад Райпун|Райпуне]], {{Сцяг Брытанскай Індыі}} [[Брытанская Індыя]]) |- | [[Файл:Marshall Nirenberg.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Маршал Нірэнберг|Маршал У. Нірэнберг]]'''<br /><small>(1927—2010)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1969 | [[Файл:Max Delbruck.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Макс Дэльбрук]]'''<br /><small>(1906—1981)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Берлін]]е, {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]]) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца механізму рэплікацыі і генетычнай структуры вірусаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1969 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1969/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBSnRh0?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1969/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Alfred Hershey.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Алфрэд Хершы|Алфрэд Д. Хершы]]'''<br /><small>(1908—1997)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Salvador E. Luria ca.1969.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сальвадор Лурыя|Сальвадор Э. Лурыя]]'''<br /><small>(1912—1991)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Турын]]е, {{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Італія]]) |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1970 | [[Файл:Sir Bernard Katz.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Бернард Кац]]'''<br /><small>(1911—2003)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Лейпцыг]]у, {{Сцяг Германіі (1871-1918)}} [[Германія]]) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца [[Гумаральная рэгуляцыя|гумаральных]] пасярэднікаў у нервовых канчатках, механізмаў іх захавання, выдзялення і інактывацыі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1970 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1970/|accessdate=2013-02-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBTTkiH?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1970/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Ulf von Euler.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ульф фон Эйлер]]'''<br /><small>(1905—1983)</small> | {{SWE}} |- | [[Файл:Axelrod01.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джуліус Аксельрад]]'''<br /><small>(1912—2004)</small> | {{USA}} |} === 1971—1980 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1971 | [[Файл:Earl Wilbur Sutherland Jr.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эрл Сазерленд|Эрл У. Сазерленд мал.]]'''<br /><small>(1915—1974)</small> | {{USA}} | За адкрыцці, якія тычацца механізмаў дзеяння гармонаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1971 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1971/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBU9S2S?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1971/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1972 | [[Файл:Professor Gerald M. Edelman (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэралд Морыс Эдэльмэн|Джэралд М. Эдэльмэн]]'''<br /><small>(1929—2014)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца хімічнай структуры [[Антыцелы|антыцелаў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1972 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBUoj6a?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Rodney Robert Porter.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Родні Портэр|Родні Р. Портэр]]'''<br /><small>(1917—1985)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1973 | [[Файл:Karl von Frisch - Atelier Veritas, c. 1926.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Карл фон Фрыш]]'''<br /><small>(1886—1982)</small> | {{FRG}} (нарадзіўся ў [[Вена|Вене]] (сучасная {{AUT}}), якая тады ўваходзіла ў склад {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца арганізацыі і выяўлення індывідуальных і сацыяльных мадэлей [[Эталогія|паводзін]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1973 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1973/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBVVTw8?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1973/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Konrad Lorenz.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Конрад Лорэнц]]'''<br /><small>(1903—1989)</small> | {{AUT}} |- | [[Файл:Nikolaas Tinbergen 1978.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Нікалас Тынберген]]'''<br /><small>(1907—1988)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Гаага|горадзе Гаага]], {{NED}}) |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1974 | [[Файл:Albert Claude 1974.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Альбер Клод]]'''<br /><small>(1899—1983)</small> | {{BEL}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1974 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBWBBFu?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Christian de Duve cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Крысціян Рэнэ дэ Дзюу|Крысціян дэ Дзюу]]'''<br /><small>(1917—2013)</small> | {{BEL}} |- | [[Файл:Джордж Э. Паладэ.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Паладэ|Джордж Э. Паладэ]]'''<br /><small>(1912—2008)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Ясы|горадзе Ясы]], {{ROM}}) |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1975 | [[Файл:DavidBaltimore2008.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дэвід Балтымар]]'''<br /><small>(нар. 1938)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца ўзаемадзеяння паміж анкавірусамі і генетычным матэрыялам клеткі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1975 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBWtBJG?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Renato Dulbecco crop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рэната Дульбека]]'''<br /><small>(1914—2012)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Катандзара|Катандзары]], {{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Італія]]) |- | [[Файл:Howard Martin Temin 1975.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Хоўард Тэмін|Хоўард М. Тэмін]]'''<br /><small>(1934—1994)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1976 | [[Файл:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Барух Сэмюэл Бламберг|Барух С. Бламберг]]'''<br /><small>(1925—2011)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца новых механізмаў паходжання і распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1976 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBXYd21?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Daniel Carleton Gajdusek 2bw.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Даніэл Карлтан Гайдузек|Д. Карлтан Гайдузек]]'''<br /><small>(1923—2008)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1977 | [[Файл:Roger Guillemin.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Гілемэн Ражэ Гіймэн|Ражэ Гіймэн]]'''<br /><small>(1924—2024)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Дыжон|горадзе Дыжон]], {{FRA}}) | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя з сакрэцыяй [[Пептыды|пептыдных гармонаў]] [[Галаўны мозг|мозга]]<ref name="нп77">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1977 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBYEYvA?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Schally portrait.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эндру Віктар Шалі|Эндру В. Шалі]]'''<br /><small>(1926—2024)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Вільнюс|Вільні]] (сучасная {{LTU}}), якая ўваходзіла ў склад {{Сцяг Польшчы}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]) |- | [[Файл:Rosalyn Yalow - portrait.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Разалін Сасмэн Ялау|Разалін Ялау]]'''<br /><small>(1921—2011)</small> | {{USA}} | За развіццё радыёімунных метадаў вызначэння пептыдных гармонаў<ref name="нп77"/>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1978 | [[Файл:Werner Arber 2008.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Вернер Арбер]]'''<br /><small>(нар. 1929)</small> | {{CHE}} | rowspan=3| За адкрыццё [[Рэстрыктазы|рэстрыкцыённых ферментаў]] і іх прымяненне ў [[Малекулярная генетыка|малекулярнай генетыцы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1978 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBYypMV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | | style="text-align:center"|'''[[Даніэл Натанс]]'''<br /><small>(1928—1999)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Hamilton Smith, 2.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Гамільтан Сміт|Гамільтан О. Сміт]]'''<br /><small>(нар. 1931)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1979 | | style="text-align:center"|'''[[Алан Кормак|Алан М. Кормак]]'''<br /><small>(1924—1998)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Яганэсбург]]у, [[Файл:Red Ensign of South Africa (1912-1951).svg|23px]] [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|ПАС]]) | rowspan=2| За распрацоўку [[Камп’ютарная тамаграфія|камп’ютарнай тамаграфіі]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1979 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1979/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBZgPfz?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1979/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Godfrey Hounsfield.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Годфрэй Ньюбалд Хаўнсфілд|Годфрэй Н. Хаўнсфілд]]'''<br /><small>(1919—2004)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1980 | [[Файл:Baruj Benacerraf 1969.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Барух Бенасераф]]'''<br /><small>(1920—2011)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Каракас]]е, [[Файл:Flag_of_Venezuela_(1905-1930).svg|23px]] [[Венесуэла]]) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца генетычна дэтэрмінаваных структур на клетачнай паверхні, якія рэгулююць імунныя рэакцыі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1980 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBaMixP?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Jean Dausset 1968.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Жан Батыст Габрыэль Дасэ|Жан Дасэ]]'''<br /><small>(1916—2009)</small> | {{FRA}} |- | | style="text-align:center"|'''[[Джордж Дэйвіс Снел|Джордж Д. Снел]]'''<br /><small>(1903—1996)</small> | {{USA}} |} === 1981—1990 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1981 | [[Файл:Roger Wolcott Sperry.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роджэр Уолкат Сперы|Роджэр У. Сперы]]'''<br /><small>(1913—1994)</small> | {{USA}} | За адкрыцці, якія тычацца функцыянальнай спецыялізацыі паўшар’яў галаўнога мозгу<ref name="нп81">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1981 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1981/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBb40oU?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1981/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:DHUBEL.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дэвід Хантэр Х’юбел|Дэвід Х. Х’юбел]]'''<br /><small>(1926—2013)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Горад Уіндсар, Антарыа|горадзе Уіндсар]], {{Сцяг Канады (1921-1957)}} [[Канада]]) | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца прынцыпаў апрацоўкі інфармацыі ў [[Глядзельная сістэма|глядзельнай сістэме]]<ref name="нп81"/>. |- | [[Файл:Torsten Wiesel-7Nov2006.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Торстэн Нільс Візел|Торстэн Н. Візел]]'''<br /><small>(нар. 1924)</small> | {{SWE}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1982 | [[Файл:Sune Bergström 3.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сунэ Бергстрэм|Сунэ К. Бергстрэм]]'''<br /><small>(1916—2004)</small> | {{SWE}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца [[Простагландзіны|простагландзінаў]] і блізкіх да іх [[Біялагічна актыўныя рэчывы|біялагічна актыўных рэчываў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1982 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1982/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBbkzBF?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1982/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Bengt Samuelsson.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Бенгт Самуэльсан|Бенгт І. Самуэльсан]]'''<br /><small>(1934—2024)</small> | {{SWE}} |- | [[Файл:John Robert Vane.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Роберт Вейн|Джон Р. Вейн]]'''<br /><small>(1927—2004)</small> | {{GBR}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1983 | [[Файл:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Барбара Мак-Клінтак]]'''<br /><small>(1902—1992)</small> | {{USA}} | За адкрыццё [[Мабільныя генетычныя элементы|мабільных генетычных элементаў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1983 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBcS8yY?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1984 | [[Файл:Niels Kaj Jerne 1950 crop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Нільс Кай Ернэ|Нільс К. Ернэ]]'''<br /><small>(1911—1994)</small> | {{DEN}} | rowspan=3| За тэорыі адносна спецыфічнасці ў развіцці і кантролі [[Імунная сістэма|імуннай сістэмы]] і за адкрыццё прынцыпу выпрацоўкі [[Монакланальные антыцелы|монакланальных антыцелаў]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1984 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1984/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBd844M?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1984/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Einweihung des Max-Planck-Institutes für Immunbiologie (1990) (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Георг Кёлер|Георг Ж. Ф. Кёлер]]'''<br /><small>(1946—1995)</small> | {{FRG}} |- | [[Файл:Milstein lnp restauración.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сезар Мільштэйн]]'''<br /><small>(1927—2002)</small> | {{GBR}}<br />{{ARG}} (нарадзіўся ў [[Горад Бая-Бланка|горадзе Бая-Бланка]], [[Аргенціна]]) |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1985 | [[Файл:Mike Brown 2003.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Майкл Сцюарт Браўн|Майкл С. Браўн]]'''<br /><small>(нар. 1941)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца рэгуляцыі абмену халестэрыну<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1985 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1985/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBdocwp?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1985/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Joe Goldstein.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джозеф Леанард Голдстайн|Джозеф Л. Голдстайн]]'''<br /><small>(нар. 1940)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1986 | [[Файл:Stanley Cohen Nobel.webp|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Стэнлі Коэн]]'''<br /><small>(1922—2020)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё [[Фактары росту|фактараў росту]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1986 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBeW3u8?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Rita Levi-Montalcini (1986) (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рыта Леві-Мантальчыні]]'''<br /><small>(1909—2012)</small> | {{ITA}}<br />{{USA}} (нарадзілася ў [[Турын]]е, [[Італія]]) |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1987 | [[Файл:Susumu-Tonegawa.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сусуму Танегава|Судзумі Танегава]]'''<br /><small>(нар. 1939)</small> | {{JPN}} | За адкрыццё генетычнага прынцыпу генерацыі разнавіднасці антыцелаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1987 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBfBTXy?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1988 | [[Файл:James Black (pharmacologist).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэймс Уайт Блэк|Джэймс У. Блэк]]'''<br /><small>(1924—2010)</small> | {{GBR}} | rowspan=3| За адкрыццё важных прынцыпаў медыкаментознай тэрапіі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1988 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBfrhMn?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Gertrude Elion.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Гертруда Бэл Элаян|Гертруда Б. Элаян]]'''<br /><small>(1918—1999)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:George H. Hitchings 1988.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джордж Херберт Хітчынгс|Джордж Х. Хітчынгс]]'''<br /><small>(1905—1998)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1989 | [[Файл:Nci-vol-8172-300 j michael bishop.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Майкл Бішап|Дж. Майкл Бішап]]'''<br /><small>(нар. 1936)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё клеткавага паходжання рэтравірусных анкагенаў<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1989 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBgZEZI?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:HEVarmus.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Харальд Эліят Вармус|Харальд Э. Вармус]]'''<br /><small>(нар. 1939)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1990 | | style="text-align:center"|'''[[Джозеф Эдвард Мары|Джозеф Э. Мары]]'''<br /><small>(1919—2012)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца [[Трансплантацыя|трансплантацыі органаў і клетак]] пры лячэнні чалавечых хвароб<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1990 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBhFhCz?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Edward Donnall "Don" Thomas.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдуард Донал Томас|Э. Донал Томас]]'''<br /><small>(1920—2012)</small> | {{USA}} |} === 1991—2000 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1991 | [[Файл:Erwin neher 2007 lindau.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эрвін Неер]]'''<br /><small>(нар. 1944)</small> | {{GER}} | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя з функцыямі адзіночных [[Іённыя каналы|іённых каналаў]] у клетках<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1991 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1991/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBhwbOy?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1991/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Sakmann.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Берт Закман]]'''<br /><small>(нар. 1942)</small> | {{GER}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1992 | [[Файл:Edmond Fischer Nobel Laureate 1992.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдманд Фішэр|Эдманд Г. Фішэр]]'''<br /><small>(1920—2021)</small> | {{USA}}<br />{{CHE}} (нарадзіўся ў [[Шанхай|Шанхаі]], {{Сцяг Кітая (1912-1928)}} [[Кітай]]) | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца зваротнага бялковага [[Фасфарыліраванне|фасфарыліравання]] як механізму біялагічнай рэгуляцыі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1992 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBibxfA?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | | style="text-align:center"|'''[[Эдвін Крэбс|Эдвін Г. Крэбс]]'''<br /><small>(1918—2009)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1993 | [[Файл:Roberts, Richard John (1943).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рычард Робертс|Рычард Дж. Робертс]]'''<br /><small>(нар. 1943)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]], {{GBR}}) | rowspan=2| За адкрыццё перарывістай структуры гена<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1993 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1993/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBjJB6f?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1993/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Phillip A Sharp NIH.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Філіп Шарп|Філіп А. Шарп]]'''<br /><small>(нар. 1944)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1994 | [[Файл:Alfred Goodman Gilman (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Алфрэд Гілман|Алфрэд Г. Гілман]]'''<br /><small>(1941—2015)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё [[G-бялкі|G-бялкоў]] і ролі гэтых бялкоў у [[Перадача сігналу, біялогія|перадачы сігналу]] у клетцы<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1994 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1994/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBk0mjI?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1994/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Rodbell, Martin (1925-1998).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Марцін Родбел]]'''<br /><small>(1925—1998)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1995 | [[Файл:Ed Lewis 1986.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдвард Льюіс|Эдвард Б. Льюіс]]'''<br /><small>(1918—2004)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца генетычнага кантролю на ранніх стадыях [[Эмбрыянальнае развіццё|эмбрыянальнага развіцця]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1995 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBkgH2X?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард]]'''<br /><small>(нар. 1942)</small> | {{GER}} |- | [[Файл:Eric F. Wieschaus.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эрык Вішаус|Эрык Ф. Вішаус]]'''<br /><small>(нар. 1947)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1996 | [[Файл:Peter Doherty 09.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пітэр Чарлз Догерці|Пітэр Ч. Догерці]]'''<br /><small>(нар. 1940)</small> | {{AUS}} | rowspan=2| За адкрыцці, звязаныя са спецыфічнасцю [[Клеткавы імунітэт|клеткавага імунітэту]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1996 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1996/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBlNkrP?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1996/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Rolf Zinkernagel Erudite Conclave medical college trivandrum.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рольф Цынкернагель|Рольф М. Цынкернагель]]'''<br /><small>(нар. 1944)</small> | {{CHE}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1997 | [[Файл:Prusiner 1.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Стэнлі Бен Прузінер|Стэнлі Б. Прузінер]]'''<br /><small>(нар. 1942)</small> | {{USA}} | За адкрыццё [[Прыёны|прыёнаў]] — новага экалагічнага прынцыпу інфекцыі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1997 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1997/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBm57eW?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1997/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1998 | [[Файл:Drfurchgott.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роберт Ферчгат|Роберт Ф. Ферчгат]]'''<br /><small>(1916—2009)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыццё ролі [[Аксіды азоту|аксіду азоту]] як сігнальнай малекулы ў рэгуляцыі [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1998 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBmmUBg?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Louis J. Ignarro portrait.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Луіс Ігнара|Луіс Х. Ігнара]]'''<br /><small>(нар. 1941)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Ferid Murad.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ферыд Мурад]]'''<br /><small>(1936—2023)</small> | {{USA}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|1999 | [[Файл:Gunter Blobel 2008 1.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Гюнтэр Блобель]]'''<br /><small>(1936—2018)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў горадзе Вальтэрсдорф (сучасныя [[Горад Негаславіцы|Негаславіцы]], {{POL}}), які ўваходзіў у склад {{Сцяг Германіі (1933-1945)}} [[Трэці рэйх|Германіі]]) | За адкрыццё ў бялковых малекулах ўнутраных [[Сігнальны пептыд|сігнальных паслядоўнасцяў]], якія накіроўваюць іх транспарт і вызначаюць лакалізацыю ў клетцы<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1999 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1999/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBnSIGi?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1999/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2000 | [[Файл:Arvid Carlsson 2011a.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Арвід Карлсан]]'''<br /><small>(1923—2018)</small> | {{SWE}} | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца перадачы сігналу ў нервовай сістэме<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2000 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBz7J9C?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Paul Greengard.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пол Грынгард]]'''<br /><small>(1925—2019)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Eric Kandel World Economic Forum 2013.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эрык Кэндэл|Эрык Р. Кэндэл]]'''<br /><small>(нар. 1929)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Вена|Вене]], {{AUT}}) |} === 2001—2010 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2001 | | style="text-align:center"|'''[[Леланд Хартвел|Леланд Х. Хартвел]]'''<br /><small>(нар. 1939)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыццё ключавых рэгулятараў [[Клетачны цыкл|клетачнага цыкла]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2001 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBznKUP?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Tim hunt.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Цімаці Хант|Цім Хант]]'''<br /><small>(нар. 1943)</small> | {{GBR}} |- | [[Файл:Paul Nurse portrait.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пол Нерс|Пол М. Нерс]]'''<br /><small>(нар. 1949)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2002 | [[Файл:Sydney Brenner 1965 cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сідней Брэнер]]'''<br /><small>(1927—2019)</small> | {{GBR}} (нарадзіўся ў [[Файл:Red Ensign of South Africa (1912-1951).svg|23px]] [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|Паўднёва-Афрыканскім Саюзе]]) | rowspan=3| За адкрыцці, якія тычацца генетычнай рэгуляцыі развіцця чалавечых органаў і «''запраграмаванай''» гібелі клеткі<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2002 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC0TK0U?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | | style="text-align:center"|'''[[Роберт Хорвіц|Х. Роберт Хорвіц]]'''<br /><small>(нар. 1947)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:John Sulston.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Салстан|Джон Э. Салстан]]'''<br /><small>(1942—2018)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2003 | [[Файл:Paul Lauterbur 2003 cropped.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пол Лотэрбур]]'''<br /><small>(1929—2007)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё метаду [[Магнітна-рэзанансная тамаграфія|магнітна-рэзананснай тамаграфіі]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2003 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2003/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC1960g?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2003/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Peter Mansfield Leipzig.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пітэр Мэнсфілд]]'''<br /><small>(1933—2017)</small> | {{GBR}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2004 | [[Файл:Richard Axel.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рычард Эксел]]'''<br /><small>(нар. 1946)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За даследаванні [[Нюх|нюхальных рэцэптараў]] і арганізацыі сістэмы [[Нюхальны аналізатар|органаў нюху]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2004 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC1pL86?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:LindaBuck cropped 1.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Лінда Бак|Лінда Б. Бак]]'''<br /><small>(нар. 1947)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2005 | [[Файл:Marshall 2008.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Бары Маршал|Бары Дж. Маршал]]'''<br /><small>(нар. 1951)</small> | {{AUS}} | rowspan=2| За адкрыццё бактэрыі «''[[Helicobacter pylori]]''» і даследаванне яе ўплыву на ўзнікненне [[гастрыт]]у і [[Язвавая хвароба|язвавай хваробы]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2005 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2005/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC2V7O7?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2005/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Robin Warren.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Робін Уорэн|Дж. Робін Уорэн]]'''<br /><small>(1937—2024)</small> | {{AUS}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2006 | [[Файл:Andrew Fire, Stanford University.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эндру Фаер|Эндру З. Фаер]]'''<br /><small>(нар. 1959)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё [[РНК-інтэрферэнцыя|РНК-інтэрферэнцыі]] — прыгнёт [[Экспрэсія генаў|экспрэсіі генаў]] двухланцуговай РНК<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2006 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2006/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC3Afs6?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2006/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Craig Mello 2.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Крэйг Мело|Крэйг К. Мело]]'''<br /><small>(нар. 1960)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2007 | [[Файл:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Марыа Капекі|Марыа Р. Капекі]]'''<br /><small>(нар. 1937)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў {{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Італія|Італіі]]) | rowspan=3| За адкрыццё прынцыпаў увядзення спецыфічных генных мадыфікацый з выкарыстаннем [[Эмбрыянальныя ствалавыя клеткі|эмбрыянальных ствалавых клетак]] у [[Мышыныя|мышэй]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2007 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC3rEiW?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Martin Evans Nobel Prize.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Марцін Эванс|Марцін Дж. Эванс]]'''<br /><small>(нар. 1941)</small> | {{GBR}} |- | [[Файл:Oliver-smithies.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Олівер Сміціс]]'''<br /><small>(1925—2017)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]) |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2008 | [[Файл:Harald zur Hausen 01.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Харальд цур Хаўзен]]'''<br /><small>(1936—2023)</small> | {{GER}} | За вывучэнне [[Папіломавірусы|папіломавіруса]], які выклікае [[рак шыйкі маткі]]<ref name="нп08">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2008 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC4WXd4?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Франсуаза Барэ-Сінусі]]'''<br /><small>(нар. 1947)</small> | {{FRA}} | rowspan=2| За вывучэнне [[Вірус імунадэфіцыту чалавека|віруса імунадэфіцыту чалавека]]<ref name="нп08"/>. |- | [[Файл:Luc Montagnier-press conference Dec 06th, 2008-6.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Люк Мантанье]]'''<br /><small>(1932—2022)</small> | {{FRA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2009 | [[Файл:Elizabeth Blackburn 2009-01.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Элізабэт Блэкбёрн|Элізабэт Э. Блэкбёрн]]'''<br /><small>(нар. 1948)</small> | {{USA}}<br />{{AUS}} (нарадзілася ў [[Хобарт|горадзе Хобарт]], {{AUS}}) | rowspan=3| За адкрыццё механізму абароны [[Храмасома|храмасом]] [[целамера]]мі і ферментам [[Целамеразы|целамеразай]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2009 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC5EdfT?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Carol Greider 2009-01.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Кэрал Грэйдэр|Кэрал У. Грэйдэр]]'''<br /><small>(нар. 1961)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:JSzostak.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэк Шостак|Джэк У. Шостак]]'''<br /><small>(нар. 1952)</small> | {{USA}} (нарадзіўся ў [[Лондан]]е, {{GBR}}) |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2010 | [[Файл:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Роберт Джэфры Эдвардс|Роберт Дж. Эдвардс]]'''<br /><small>(1925—2013)</small> | {{GBR}} | За распрацоўку тэхналогіі [[Штучнае апладненне|штучнага апладнення]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2010 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2010/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC5uyVH?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2010/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |} === 2011—2020 === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2011 | [[Файл:Nobel Prize 2011-Press Conference KI-DSC 7509.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Брус Бётлер|Брус А. Бётлер]]'''<br /><small>(нар. 1957)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За працы па вывучэнні актывацыі [[Прыроджаны імунітэт|прыроджанага імунітэту]]<ref name="нп11">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2011 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2011/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXC6afZ3?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2011/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Nobel Prize 2011-Press Conference KI-DSC 7584.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Жуль Хофман|Жуль А. Хофман]]'''<br /><small>(нар. 1941)</small> | {{FRA}} (нарадзіўся ў [[Горад Эхтэрнах|горадзе Эхтэрнах]], {{LUX}}) |- | [[Файл:RMSt.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ральф Штэйнмэн|Ральф М. Штэйнмэн]]'''<br /><small>(1943—2011)</small> | {{USA}}<br />{{CAN}} | За адкрыццё [[Дэндрытныя клеткі|дэндрытных клетак]] і вывучэнне іх ролі для [[Набыты імунітэт|набытага імунітэту]]<ref name="нп11"/>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2012 | [[Файл:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон Гёрдан|Джон Б. Гёрдан]]'''<br /><small>(нар. 1933)</small> | {{GBR}} | rowspan=2| За адкрыццё рэпраграмавання спелых клетак у [[Стваловыя клеткі|плюрыпатэнтныя стваловыя]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2012 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HX60SUgM?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Shinya Yamanaka, 20130224.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сін’я Яманака]]'''<br /><small>(нар. 1962)</small> | {{JPN}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2013 | [[Файл:James Edward Rothman.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэймс Ротмэн|Джэймс Э. Ротмэн]]'''<br /><small>(нар. 1950)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыццё механізмаў рэгуляцыі дастаўкі [[Везікула|везікул]] — галоўнай транспартнай сістэмы нашых клетак<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2013 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2013/|accessdate=2013-10-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6MNL21bYs?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2013/|archivedate=4 студзеня 2014|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Randy Schekman 8 February 2012.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Рэндзі Шэкмэн|Рэндзі У. Шэкмэн]]'''<br /><small>(нар. 1948)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Thomas c südhof.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Томас Зюдхаф|Томас К. Зюдхаф]]'''<br /><small>(нар. 1955)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2014 | [[Файл:John O'Keefe (neuroscientist) 2014b.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джон О’Кіф]]'''<br /><small>(нар. 1939)</small> | {{USA}}<br />{{GBR}} | rowspan=3| За адкрыццё [[Прасторавыя клеткі|прасторавых клетак]] мозгу, якія адказваюць за сістэму арыентацыі чалавека ў прасторы<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2014 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2014/|accessdate=2014-10-06}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:May-Britt Moser 2014.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Май-Брыт Мозер]]'''<br /><small>(нар. 1963)</small> | {{NOR}} |- | [[Файл:Edvard Moser.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Эдвард Мозер|Эдвард І. Мозер]]'''<br /><small>(нар. 1962)</small> | {{NOR}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2015 | [[Файл:William C. Campbell 4983-1-2015.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Уільям Кэмпбэл|Уільям С. Кэмпбэл]]'''<br /><small>(нар. 1930)</small> | {{IRL}}<br />{{USA}} (нарадзіўся ў [[Горад Рамелтан|горадзе Рамелтан]], [[Ірландыя]]) | rowspan=2| За адкрыцці, якія тычацца лячэння захворванняў, выкліканых [[Круглыя чэрві|круглымі чарвямі]]<ref name="нп15">{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2015 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2015/|accessdate=2015-10-05}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Satoshi Ōmura 5086-1-2015.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Сатосі Омура]]'''<br /><small>(нар. 1935)</small> | {{JPN}} |- | [[Файл:Tu_Youyou_5012-1-2015.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ту Юю]]'''<br /><small>(нар. 1930)</small> | {{CHN}} | За адкрыцці, якія тычацца лячэння [[Малярыя|малярыі]]<ref name="нп15"/>. |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2016 | [[Файл:Yoshinori_Osumi_201511.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ёсіноры Асумі]]'''<br /><small>(нар. 1945)</small> | {{JPN}} | За даследванні механізмаў [[Аўтафагія|аўтафагіі]]<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2016 года|publisher=Nobelprize.org|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/press.html}}{{ref-en}}</ref>. |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2017 | [[Файл:Jeffrey C. Hall D81 4349 (25006040668).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэфры Хол]]'''<br /><small>(нар. 1945)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыцці малекульных механізмаў, што кіруюць [[цыркадны рытм|цыркадным рытмам]]<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2017/summary/</ref>. |- | [[Файл:Michael Rosbash EM1B8756 (38847326642).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Майкл Росбаш]]'''<br /><small>(нар. 1944)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Michael W. Young D81 4345 (38162439194).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Майкл Янг]]'''<br /><small>(нар. 1949)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2018 | [[Файл:Tasuku Honjo 201311.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Тасуку Хондзё]]'''<br /><small>(нар. 1942)</small> | {{JPN}} | rowspan=2| За іх адкрыцці тэрапіі раку шляхам інгібітавання адмоўнай імуннай рэгуляцыі<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2018/summary/</ref>. |- | [[Файл:James P. Allison EM1B5525 (46207775441).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Джэймс Элісан]]'''<br /><small>(нар. 1948)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2019 | [[Файл:William G. Kaelin Jr. UNIST CGI 2019.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Уільям Кэлін]]'''<br /><small>(нар. 1957)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За іх адкрыцці таго, як клеткі адчуваюць і адаптуюцца да даступнасці кіслароду (гл. [[Тканкавае дыханне]])<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2019/summary/</ref>. |- | [[Файл:Peter J. Ratcliffe (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Пітэр Рэткліф]]'''<br /><small>(нар. 1954)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Nobel 9 Dec 2019 012 copy (49204052292) (cropped).jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Грэг Семенза]]'''<br /><small>(нар. 1956)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2020 | [[Файл:Harvey J. Alter.jpeg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Харві Джэймс Алтэр]]'''<br /><small>(нар. 1935)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За адкрыццё віруса гепатыту C<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/summary/</ref>. |- | [[Файл:Prof Michael Houghton.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Майкл Хаўтан]]'''<br /><small>(нар. 1949)</small> | {{GBR}} |- | [[Файл:Charles M. Rice.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Чарлз Райс]]'''<br /><small>(нар. 1952)</small> | {{USA}} |- |} === 2021—… === {|border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: #FF3C3C 1px; border-collapse: collapse;" width="100%" |- style="background:#FF8181; color:white" ! width="25" |Год ! width="75" class="unsortable" |Партрэт ! width="225" |Імя<ref group="заўв" name="Name"/> ! width="125" |Краіна<ref group="заўв" name="Country"/> !class="unsortable"|Абгрунтаванне<ref group="заўв" name="Citation"/> |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2021 | [[Файл:Davidjuliuswithsnake.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дэвід Джуліус]]'''<br /><small>(нар. 1955)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё рэцэптараў тэмпературы і дотыку<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/summary/</ref>. |- | [[Файл:Ardem Patapoutian at Scripps in 2022 03.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Ардэм Патапуцян]]'''<br /><small>(нар. 1949)</small> | {{LIB}} |- | style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2022 | [[Файл:Professor Svante Paabo ForMemRS.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Свантэ Пяэба]]'''<br /><small>(нар. 1955)</small> | {{SWE}} | За адкрыцці, якія тычацца геномаў вымерлых гамінінаў і эвалюцыі чалавека<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2022/summary/</ref>. |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2023 | [[Файл:Katalin Kariko light corrected.jpeg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Каталін Карыко]]'''<br /><small>(нар. 1955)</small> | {{HUN}} {{USA}} | rowspan=2| За адкрыцці, якія датычаць мадыфікацый нуклеазідных асноў, што дазволілі распрацаваць эфектыўныя мРНК-вакцыны супраць [[COVID-19]]<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/summary/</ref>. |- | [[Файл:Drew Weissman Life Science medalist.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Дру Вайсман]]'''<br /><small>(нар. 1959)</small> | {{USA}} |- | rowspan=2 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2024 | [[Файл:Ambros3.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Віктар Эмбрас]]'''<br /><small>(нар. 1953)</small> | {{USA}} | rowspan=2| За адкрыццё мікраРНК і яе ролі ў посттранскрыпцыйнай рэгуляцыі генаў<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2024/summary/</ref>. |- | [[Файл:Gary Ruvkun, 2024 Nobel Prize Laureate in Medicine.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Гэры Раўкан]]'''<br /><small>(нар. 1952)</small> | {{USA}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2025 | [[Файл:Mary Brunkow - US Embassy Sweden Nobel Reception 2025.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Мэры Брункаў]]'''<br /><small>(нар. 1961)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За іх адкрыцці якія тычацца перыферычнай імуннай талерантнасці<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/summary/</ref>. |- | [[Файл:Fred Ramsdell - US Embassy Sweden Nobel Reception 2025.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Фрэд Рамсдэл]]'''<br /><small>(нар. 1960)</small> | {{USA}} |- | [[Файл:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Шымон Сакагучы]]'''<br /><small>(нар. 1951)</small> | {{JAP}} |- | rowspan=3 style="background: #FF8181; text-align:center; color:white"|2026 | [[Файл:Karl_Deisseroth_by_Christopher_Michel_04.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Карл Дэйсерот]]'''<br /><small>(нар. 1971)</small> | {{USA}} | rowspan=3| За даследаванні ў галіне святлокіравальных іённых каналаў і аптагенетыкі<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/</ref>. |- | [[Файл:Peter Hegemann.jpg|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Петэр Хегеман]]'''<br /><small>(нар. 1954)</small> | {{GER}} |- | [[Файл:Prof. Dr. Georg Nagel.png|85px]] | style="text-align:center"|'''[[Георг Нагель]]'''<br /><small>(нар. 1953)</small> | {{GER}} |- |} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} {{зноскі|4}} == Спасылкі == {{commonscat|Nobel laureates in Physiology or Medicine}} * [http://www.kva.se/en/ Афіцыйны сайт Шведскай каралеўскай акадэміі навук] * [http://nobelprize.org/ Афіцыйны сайт Фонду Нобеля] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Нобелеўскія лаўрэаты] на сайце Nobelprize.org {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нобелеўская прэмія}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне}} {{Выдатны спіс}} {{Артыкул года|2016}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне| ]] [[Катэгорыя:Спісы лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Медыцына]] korrviep6mhbqtyakg8fvzafjg7cwqu 0 289658 5217344 4048509 2026-10-13T11:02:50Z ~2026-51797-40 175409 5217344 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Генадзь Варанцоў | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] | сцяг = Flag_of_Belarus.svg | сцяг2 = Bel_minjust.gif | перыядпачатак = [[23 студзеня]] [[1997]] | перыядканец = [[21 верасня]] [[2001]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Лінг]]<br/>[[Уладзімір Ярмошын]] | папярэднік = [[Валянцін Сукала]] | пераемнік = [[Віктар Галаванаў]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | тытул_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэм'ер-міністр_3 = | прэзідэнт_3 = | тытул_4 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | прэм'ер-міністр_4 = | прэзідэнт_4 = | тытул_5 = | перыядпачатак_5 = | перыядканец_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер-міністр_5 = | прэзідэнт_5 = | тытул_6 = | перыядпачатак_6 = | перыядканец_6 = | папярэднік_6 = | пераемнік_6 = | прэм'ер-міністр_6 = | прэзідэнт_6 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = беларус | назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{цёзкі2|Варанцоў}} '''Гена́дзь Мікала́евіч Варанцоў''' ([[1948]]—[[18 лістапада]] [[2023]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, былы [[міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] ([[1997]]—[[2001]]). == Біяграфія == У [[1977]] г. скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «правазнаўства». Працоўную дзейнасць пачаў у [[1964]] годзе фрэзероўшчыкам на Маладзечанскім станкабудаўнічым заводзе. У [[1967]]—[[1969]] гадах — служба ў радах Савецкай Арміі. Пасля службы вярнуўся на Маладзечанскі станкабудаўнічы завод, дзе прайшоў шлях ад фрэзероўшчыка, майстра да інжынера. У 1977 годзе пасля заканчэння Беларускага дзяржаўнага універсітэта працаваў суддзёй, старшынёй суда ў горадзе [[Маладзечна]]. У [[1991]]—[[1995]] гадах — Член [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]]. З 1995 года — начальнік ўпраўлення юстыцыі [[Мінскі аблвыканкам|Мінскага аблвыканкама]]. [[23 студзеня]] [[1997]] года быў прызначаны Міністрам юстыцыі Рэспублікі Беларусь.<ref>[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos06/ukaz06331.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 23 студзеня 1997 г. № 92 «Аб прызначэнні Г. М. Варанцова Міністрам юстыцыі Рэспублікі Беларусь»{{ref-ru}}]</ref> [[21 верасня]] [[2001]] года Савет міністраў Рэспублікі Беларусь склаў паўнамоцтвы перад новаабраным прэзідэнтам<ref>[http://laws.newsby.org/documents/sovetm/pos10/sovmin10531.htm Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 21 верасня 2001 г. № 1395 «Аб складанні паўнамоцтваў Урадам Рэспублікі Беларусь»{{ref-ru}}]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=1337 Біяграфія на сайце Bymedianet]{{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Варанцоў}} {{Міністры юстыцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] es3eio6xqxnzip5u7ijd1rh0fc9g8rp 0 302362 5216938 4466078 2026-10-12T12:51:50Z Ciepiersia 162280 афармленне 5216938 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} <hiero>G47-t:Z1-A1</hiero> '''Чаці (Джаці)''' ({{lang-egy|tjati}}, {{lang-egy2|tjaty}}) — '''вялікі ўправіцель''', вышэйшая пасада ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]. У рускамоўнай літаратуры часам перакладаецца арабскім тэрмінам [[візір]]. Чаці быў правай рукой [[фараон]]а, у яго руках было засяроджана практычна ўсё кіраванне дзяржавай, за выключэннем ваенных структур. Чаці быў «казначэем багоў», «таемным дарадцам для варварскіх краін», кіраваў усімі працамі і даручэннямі. Акрамя таго, чаці быў вярхоўным суддзёй, кіруючы так званымі «Шасцю вялікімі палатамі». У апошні перыяд існавання [[Старое царства (Егіпет)|Старога царства]] чаці таксама сталі кіраўніком горада сталіцы. Пачынаючы з XXII стагоддзя да н. э. на пасаду чаці фараон прызначаў толькі сваіх сваякоў. У познім царстве існавала два чаці — {{нп3|Верхні Егіпет|Верхняга Егіпта|ru|Верхний Египет}} (Чаці Поўдня) і {{нп3|Ніжні Егіпет|Ніжняга Егіпта|ru|Нижний Египет}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чаці| ]] iwzsmdqumau82b3fbjbeic8n53u1c4b 0 313268 5217440 4837824 2026-10-13T11:55:43Z Ueschar 151377 шаблон 5217440 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Нгуні}} {{Этнас}} [[File:Angas - Zoeloe vrouens brou bier.png|thumb|Вытворчасць піва, мал. 1849 г.]] '''Нгу́ні''' — група народаў [[банту]] на [[Паўднёвая Афрыка|поўдні Афрыкі]], якія размаўляюць на мовах нгуні. Нгуні — нашчадкі адной з буйных міграцый банту ў Паўднёвую Афрыку меркавана з рэгіёна [[Вялікія Афрыканскія азёры|Вялікіх Афрыканскіх азёр]] у [[14 стагоддзе|XIV]] ст. [[генетыка|Генетыкамі]] выяўлена, што нгуні асімілявалі мясцовых тубыльцаў, перш за ўсё [[бушмены|бушменаў]], а таксама мігрантаў, якія прыбывалі ў Паўднёвую Афрыку з боку [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Традыцыйная [[культура]] нгуні прыстасавана да ўмоў пражывання ў [[саванна]]х. Да пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. займаліся пашавай [[жывёлагадоўля]]й і [[земляробства]]м, ведалі выплаўку [[жалеза]] і выраб [[кераміка|керамікі]]. У першай трэці XIX ст. правадыр [[Чака]] стварыў дзяржаву [[зулусы|зулусаў]] і пачаў заваяванні, якія выклікалі другасную міграцыю нгуні на поўнач. Найбольшыя па колькасці сучасныя народы нгуні: * [[Зулусы]] * [[Коса]] * [[Нгоні]] * [[Ндэбеле]] * [[Свазі]] == Спасылкі == * [http://www.sahistory.org.za/article/nguni Nguni] * [http://abahlali.org/files/Cobbing.Mfecane+as+Alibi.pdf JULI.AN COBBING, THE LIFECANE AS ALIBI: THOUGHTS ON DITHAKONG AND MBOLOMPO] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210909193128/http://abahlali.org//////files/Cobbing.Mfecane+as+Alibi.pdf |date=9 верасня 2021 }} * [http://orvillejenkins.com/peoples/yemenisinsouthernafrica.html Orville Boyd Jenkins, Yemenis in Southern Africa: How Nguni South African and Yemeni Arab Streams Combined in Central Africa] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы банту]] [[Катэгорыя:Народы Паўднёвай Афрыкі]] jooopous1uu0jr7h9xvn0hqwf5a3lhg 0 327346 5217426 5055191 2026-10-13T11:47:44Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217426 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{значэнні2|Гной}} [[Файл:Cereals and Dung - geograph.org.uk - 25139.jpg|250px|thumb|Подсцілкавы гной перад унясеннем на палеткі]] '''Гной''' — арганічнае [[Угнаенні|ўгнаенне]] на аснове [[кал|экстрыментаў]] свойскай [[жывёлы]]. Выходзіць ў працэсе [[Ферменты|ферментацыі]] і [[Мікраарганізмы|мікраарганічнай]] апрацоўкі. Утрымоўвае ўсе неабходныя [[расліны|раслінам]] элементы сілкавання, валодае значным запасам [[Арганічныя рэчывы|арганічных рэчываў]] для стварэння [[гумус]]у ў [[глеба|глебе]]. Гной таксама выкарыстоўваецца як [[Субстрат (біялогія)|субстрат]], [[паліва]], [[сыравіна]] ў [[прамысловасць|прамысловасці]], звязальны раствор у традыцыйным [[Будаўніцтва|будаўніцтве]]. == Класіфікацыя == Класіфікацыя гною залежыць ад паходжання і мэты яго выкарыстання. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] прынята адрозніваць: * Подсцілкавы гной * Бясподсцілкавы гной * Птушыны памёт і [[гуана]] * Фекаліі Подсцілкавы гной утвараецца ў выніку выкарыстання подсцілкі ([[торф]], [[салома]], [[драўніна|драўнянае]] пілавінне і г. д.) для стойлавай жывёлы. Подсцілкавы гной уяўляе сабою сумясь подсцілкі з цвёрдымі і вадкімі экстрыментамі. У сваю чаргу, подсцілкавы гной падзяляецца на: * Свежы і слаба згнілы, калі подсцілка і рэшткі кармоў нязначна змяняюць колер і трываласць * Напалову перапрэлы (подсцілка і рэшткі кармоў набываюць цёмна-карычневы колер, губляюць трываласць і лёгка раздзіраюцца) * Перапрэлы, што выглядае як аднастайная цёмная маса, з цяжкаадрознымі складовымі часткамі * Перагной — чорная аднастайная сыпкая маса Падчас захавання хімічны склад подсцілкавага гною змяняецца. Не рэкамендуецца даводзіць яго да стадыі перапрэлага, бо гэта прыводзіць да памяншэння арганічных рэчываў у 2 — 3 разы<ref>Вильдфлуш И. Р., Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов. С. 224</ref>. Пры захаванні гною ўтвараецца гнойная жыжка — каштоўнае вадкае ўгнаенне. На буйных [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўчых]] комплексах подсцілка амаль не выкарыстоўваецца. Напрыклад, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] [[Беларусь|Беларусі]] 60 % свойскай жывёлы трымаюцца без подсцілкі<ref>Вильдфлуш И. Р., Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов. С. 229</ref>. Бясподсцілкавы гной уяўляе сабою сумесь вадкіх і цвёрдых экстрыментаў з прымешкамі вады і кармоў. У залежнасці ад суадносін цвёрдай і вадкай фракцый вылучаюць: * Напалову вадкі (болей за 8 % сухіх рэчываў) * Вадкі (3 % — 8 % сухіх рэчываў) * Гнойныя сцёкі (меней за 3 % сухіх рэчываў) Птушыны памёт таксама прынята падзяляць на подсцілкавы і бясподсцілкавы<ref>Вильдфлуш И. Р., Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов. С. 234</ref>. Гуана — сухое ўгнаенне. У залежнасці ад умоў захавання яно мае адрозны хімічны скдад і падзяляецца на [[Шчолачы|вышчалачанае]] і нявышчалачанае<ref>[http://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/guano-industry Guano Industry — Dictionary definition of Guano Industry]</ref>. Фекаліі — сумясь [[кал]]у і [[мача|мачы]] чалавека. У залежнасці ад умоў захавання і абеззаражання фекальныя масы адрозніваюцца па ўтрыманню карысных рэчываў<ref>Кидин В. В., Органические удобрения: Учебное пособие. — М.: Издательство РГАУ-МСХА, 2012. — С. 96 — 98</ref>. == Вытворчасць і захаванне == Колькасць і якасць гною ў вялікай ступені залежыць ад скормленых кармоў, відаў і ўзросту жывёл, тыпу кармлення, працягласці стойлавага перыяда, спосабаў утрымання і тэхналогіі назапашвання. [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] вызначае аб’ём вытворчасці гною ад адной галавы згодна наступнай норме<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Methodology/m5_agriculture.docx |title=Методика по расчету объема и индекса производства продукции сельского хозяйства (с изменениями и дополнениями, внесенными постановлениями Белстата от 16.03.2017 № 12, от 15.03.2019 № 6) |access-date=25 красавіка 2023 |archive-date=5 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405091011/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Methodology/m5_agriculture.docx |url-status=dead }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Жывёла !! Выхад гною, [[Тона|тон]] у [[год]] |- | [[Карова|Буйная рагатая жывёла]] || 8 |- | [[Конь свойскі]] || 7 |- | [[Свойская свіння]] || 1,5 |- | [[Авечка свойская]] || 0,4 |- | [[Курыца|Птушка свойская]] || 0,025 |} Выхад подсцілкавага гною ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] разлічваецца згодна формулам<ref>Вильдфлуш И. Р., Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов. С. 225</ref>: * ''Г = 4(К/2+П)'' * ''Г = 2(К+П)'', дзе ''Г'' — выхад гною, ''К'' — сухое рэчыва корму, ''П'' — вага подсцілкі. Склад подсцілкавага гною залежыць ад спосабу захоўвання: гарачы, халодны, гарачы прасаваны. Пры гарачым спосабе гной укладваецца ў вузкія (не шырэй за 3 м) штабелі. Пры халодным гной складуецца ў штабель шырынёй 5 м і вышынёй 1,5 — 2 м, адразу ж уплатняецца. Пры гарачым прасаваным гной спачатку ўкладваецца друзла пластамі 80 — 100 см, пасля падвышэння тэмпературы да 55&nbsp;°C — 60&nbsp;°C уплатняецца. Халодны спосаб з’яўляецца найбольш эфектыўным, паколькі пры гэтым менш губляецца [[азот]]а і [[Арганічныя рэчывы|арганічных рэчываў]], болей назапашваецца і захоўваецца [[Амоній|аманійнага]] азота<ref>Вильдфлуш И. Р., Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов. С. 225—226</ref>. Гной захоўваецца ў сховішчах катлаваннага і наземнага тыпаў. Звычайна яны абсталяваны жыжказборнікамі. Паколькі гной мае спецыфічны пах і ўтрымоўвае небяспечныя для навакольнай экалогіі рэчывы<ref>Охрана земель с основами ландшафтоведения. Агроэкологическое зонирование территории : методические указания по выполнению лабораторной работы / О. А. Поддубный [и др.]. — Горки: БГСХА, 2016. — С. 8</ref>, дзейнічаюць санітарныя нормы, якія прадугледжваюць будаўніцтва гнойных сховішчаў на пэўнай адлегласці ад чалавечага жытла і ферм, прыродных аб’ектаў, ізаляцыю гноя ад паверхневых і падземных вод<ref>[http://kenves.by/pol_info_44.html Санитарные правила для животноводческих предприятий]</ref>. == Ужыванне ў земляробстве == Гной — [[Арганічныя ўгнаенні|арганічнае ўгнаенне]], якое выкарыстоўваецца ў [[земляробства|земляробстве]] са старажытных часоў<ref>[http://dzsarea.com/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B7/ Необычный навоз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191225152714/http://dzsarea.com/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B7/ |date=25 снежня 2019 }}</ref>. Ён мае працяглы тэрмін уздзеяння на [[расліны]]. Прыбаўка да [[Ураджай|ўраджаю]] пры яго ўнясенні на лёгкіх [[глеба]]х адзначаецца на працягу 3 — 4 гадоў, а на цяжкіх — 5 — 6 гадоў<ref>Апанасенка І. П. Ваш прысядзібны ўчастак — С. 25</ref>. У залежнасці ад ступені [[Закісанне|ферментацыі]] і вырошчваемай культуры гной уносяць у глебу ўвосень або ўвесну. Пад раннюю [[бульба|бульбу]] і [[капуста|капусту]] лепш уносіць пры асенняй апрацоўцы глебы, пад познія — можна і пры веснавым ўзворванні. [[Гарбузовыя]] патрабуюць добра ферментаваны гной, што ўносіцца ўвесну. [[Морква пасяўная|Моркву]], [[Цыбуля рэпчатая|цыбулю]] і зеляніну лепей сеяць на другі год пасля ўнясення гною. Для набліжэння паспявання культур выкарыстоўваюць гноевую жыжу. Яна адрозніваецца хуткасцю ўздзеяння. Мінеральныя элементы ў ёй знаходзяцца ў легкадаступнай для раслін форме. Для падкормкі раслін у [[вегетацыйны перыяд]] яе патрэбна разбаўляць вадой у суадносінах 1:5 ці 1:10. Гноевую жыжу таксама выкарыстоўваюць для прыгатавання [[торф|тарфяна]]-жыжавых [[кампост]]аў, куды для павышэння якасці дабаўляюць [[мінеральныя ўгнаенні]] (на 10 л. — 30 — 50 г. суперфасфату або 20 — 30 г. бясхлорных калійных угнаенняў). Калі расліны бледныя або патрабуецца хутка нарасціць зялёную масу, да вадкіх арганічных угнаенняў дадаюць аміячную салетру: 10 — 20 г. на 10 л. раствора<ref>Апанасенка І. П. Ваш прысядзібны ўчастак — С. 26</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Апанасенка І. П. Ваш прысядзібны ўчастак — Мн.: Полымя, 1993. — 432 с.. ISBN 5-345-00651-2 * [[Ігар Робертавіч Вільдфлуш|Вильдфлуш И. Р.]], Агрохимия: учеб. для студ. с.­х. вузов / [[Ігар Робертавіч Вільдфлуш|И. Р. Вильдфлуш]], [[Сяргей Патапавіч Кукраш|С. П. Кукреш]], В. А. Ионас. — Минск: Ураджай, 1995. —­ 480 с. — ­ISBN 985-04-0057-9 * Драздоў, М. Я. Працы аддзелу паляводства за 1928 i 1929 год / М. Я. Драздоў, В. С. Рубанаў. — Рагачэў: Выд. Турскай с.-г. даследчай станцыi , 1930. — 115 c. * [[Сяргей Іванавіч Назараў|Назаров, С. И.]] Механизация обработки и внесение органических удобрений: учебное пособие для студентов сельскохозяйственных вузов по специальности «Механизация животноводства» / [[Сяргей Іванавіч Назараў|С. И. Назаров]], [[Вячаслаў Аляксеевіч Шаршуноў|В. А. Шаршунов.]] — Минск: Ураджай, 1993. — 296 с. — ISBN 5-339-00682-4 * [http://whatcom.wsu.edu/ag/compost/pdfs/Marketing%20Guide.PDF Cramer, A., Manure Compost Marketing Guide / A. W. Cramer. Editors: Craig MaConnell, WSU Cooperative Extension; Wayne Chaudiere, Whatcom Conservation District. — Whatcom Conservation District, Washington State University Cooperative Extension, Washington State Department of Ecology Centennial Clean Water Fund, n.d. — 40 p.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151211112208/http://whatcom.wsu.edu/ag/compost/pdfs/Marketing%20Guide.PDF |date=11 снежня 2015 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Manure}} * [http://zviazda.by/be/news/20131031/1383211220-yak-i-kali-unosic-gnoy Як і калі ўносіць гной?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200908192855/http://zviazda.by/be/news/20131031/1383211220-yak-i-kali-unosic-gnoy |date=8 верасня 2020 }} * [http://zviazda.by/be/news/20150708/1436303929-menyu-dlya-agurkou Меню для агуркоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200909094047/http://zviazda.by/be/news/20150708/1436303929-menyu-dlya-agurkou |date=9 верасня 2020 }} * [http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=753911 Паліўныя пэрспэктывы Беларусі — птушыны памёт і рапсавая салярка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022173822/https://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=753911 |date=22 кастрычніка 2020 }} * [http://www.energya.by/vozmozhno-li-sdelat-biogazovuyu-ustanovku-svoimi-rukami/ БИОГАЗОВАЯ УСТАНОВКА СВОИМИ РУКАМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324051854/http://www.energya.by/vozmozhno-li-sdelat-biogazovuyu-ustanovku-svoimi-rukami/ |date=24 сакавіка 2016 }} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганічныя ўгнаенні]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Сыравіна]] a2oq76p5fp8sp2liggn3u9z3gau83sb 0 333375 5217193 3027232 2026-10-13T06:35:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] на [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] 5217193 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] qn1yz8i99jmboqzvvlohn44a9oy1k6z 0 339364 5217397 4203660 2026-10-13T11:38:45Z Autumndancer 168015 5217397 wikitext text/x-wiki [[Файл:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|right|Вылаў рыбы на ферме па вырошчванні сома ў [[Місісіпі]]]] '''Аквакульту́ра''' — [[развядзенне]] і таварнае [[вырошчванне]] каштоўных водных арганізмаў ([[рыбы|рыб]], [[Ракападобныя|ракападобных]], [[Малюскі|малюскаў]], [[водарасці|водарасцяў]]). Адрозніваюць аквакультуру [[Прэсная вада|прэснаводную]] і [[мора|марскую]] ([[марыкультура|марыкультуру]]). Вылучаюць 2 кірункі развіцця аквакультур: вырошчванне каштоўных відаў рыб і [[Беспазваночныя|беспазваночных]] з выкарыстаннем штучных [[корм|кармоў]] і пашавае — на натуральнай кармавой базе ў паўкантралюемых умовах. У прэснаводнай аквакультуры выкарыстоўваюць [[штучны вадаём|штучныя]] і натуральныя вадаёмы, а таксама [[індустрыя]]льныя ўстаноўкі, у [[марыкультура|марыкультуры]] — прыбярэжную зону [[мора]]ў. Існуе ў краінах з высокім тэхнічным узроўнем [[рыбалоўства]] ([[Японія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нарвегія]]) і краінах [[Паўднёвая Азія|паўднёва-азіяцкага]] і [[афрыка]]нскага рэгіёнаў. Сусветны прадукт аквакультуры складае 9,4—9,5 млн [[тона|т]] (на марыкультуру прыпадае каля 2/3; [[1983]]—[[1987]]). == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] аквакультура існуе ў выглядзе [[сажалка]]вага і [[возера|азёрнага]] [[рыбаводства]], развіваюцца індустрыяльныя формы рыбаводства на [[прамысловае прадпрыемства|прамысловых прадпрыемствах]]. Функцыянуюць 21 сажалкавы, 6 азёрных [[рыбгас]]аў, 8 [[рыбагадавальнік]]аў; вырошчваюць [[карп]]а, [[сазан]]а, [[Карась сярэбраны|карася сярэбранага]], [[амур белы|амура белага]], [[таўсталобік]]а, [[Стронга радужная|стронгу радужную]]. Сярэднегадавы аб’ём сажалкавай рыбы складаў каля 18 тыс. т у [[1986]]—[[1990]], 6 тыс. т у [[1994]], у азёрных гаспадарках 0,7 тыс. т, у індустрыяльным рыбаводстве 1,4 гас. т ([[1990]]). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Аквакультура}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Аквакультура| ]] 1958p8r2wf3zrjzdvtbkc8l7r0vwxcj 5217412 5217397 2026-10-13T11:42:29Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217412 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|right|Вылаў рыбы на ферме па вырошчванні сома ў [[Місісіпі]]]] '''Аквакульту́ра''' — [[развядзенне]] і таварнае [[вырошчванне]] каштоўных водных арганізмаў ([[рыбы|рыб]], [[Ракападобныя|ракападобных]], [[Малюскі|малюскаў]], [[водарасці|водарасцяў]]). Адрозніваюць аквакультуру [[Прэсная вада|прэснаводную]] і [[мора|марскую]] ([[марыкультура|марыкультуру]]). Вылучаюць 2 кірункі развіцця аквакультур: вырошчванне каштоўных відаў рыб і [[Беспазваночныя|беспазваночных]] з выкарыстаннем штучных [[корм|кармоў]] і пашавае — на натуральнай кармавой базе ў паўкантралюемых умовах. У прэснаводнай аквакультуры выкарыстоўваюць [[штучны вадаём|штучныя]] і натуральныя вадаёмы, а таксама [[індустрыя]]льныя ўстаноўкі, у [[марыкультура|марыкультуры]] — прыбярэжную зону [[мора]]ў. Існуе ў краінах з высокім тэхнічным узроўнем [[рыбалоўства]] ([[Японія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нарвегія]]) і краінах [[Паўднёвая Азія|паўднёва-азіяцкага]] і [[афрыка]]нскага рэгіёнаў. Сусветны прадукт аквакультуры складае 9,4—9,5 млн [[тона|т]] (на марыкультуру прыпадае каля 2/3; [[1983]]—[[1987]]). == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] аквакультура існуе ў выглядзе [[сажалка]]вага і [[возера|азёрнага]] [[рыбаводства]], развіваюцца індустрыяльныя формы рыбаводства на [[прамысловае прадпрыемства|прамысловых прадпрыемствах]]. Функцыянуюць 21 сажалкавы, 6 азёрных [[рыбгас]]аў, 8 [[рыбагадавальнік]]аў; вырошчваюць [[карп]]а, [[сазан]]а, [[Карась сярэбраны|карася сярэбранага]], [[амур белы|амура белага]], [[таўсталобік]]а, [[Стронга радужная|стронгу радужную]]. Сярэднегадавы аб’ём сажалкавай рыбы складаў каля 18 тыс. т у [[1986]]—[[1990]], 6 тыс. т у [[1994]], у азёрных гаспадарках 0,7 тыс. т, у індустрыяльным рыбаводстве 1,4 гас. т ([[1990]]). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Аквакультура}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аквакультура| ]] ku6rots3dp032fjmt71oytuskmj0wzo 5217413 5217412 2026-10-13T11:42:49Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|right|Вылаў рыбы на ферме па вырошчванні сома ў [[Місісіпі]]]] '''Аквакульту́ра''' — [[развядзенне]] і таварнае [[вырошчванне]] каштоўных водных арганізмаў ([[рыбы|рыб]], [[Ракападобныя|ракападобных]], [[Малюскі|малюскаў]], [[водарасці|водарасцяў]]). Адрозніваюць аквакультуру [[Прэсная вада|прэснаводную]] і [[мора|марскую]] ([[марыкультура|марыкультуру]]). Вылучаюць 2 кірункі развіцця аквакультур: вырошчванне каштоўных відаў рыб і [[Беспазваночныя|беспазваночных]] з выкарыстаннем штучных [[корм|кармоў]] і пашавае — на натуральнай кармавой базе ў паўкантралюемых умовах. У прэснаводнай аквакультуры выкарыстоўваюць [[штучны вадаём|штучныя]] і натуральныя вадаёмы, а таксама [[індустрыя]]льныя ўстаноўкі, у [[марыкультура|марыкультуры]] — прыбярэжную зону [[мора]]ў. Існуе ў краінах з высокім тэхнічным узроўнем [[рыбалоўства]] ([[Японія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нарвегія]]) і краінах [[Паўднёвая Азія|паўднёва-азіяцкага]] і [[афрыка]]нскага рэгіёнаў. Сусветны прадукт аквакультуры складае 9,4—9,5 млн [[тона|т]] (на марыкультуру прыпадае каля 2/3; [[1983]]—[[1987]]). == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] аквакультура існуе ў выглядзе [[сажалка]]вага і [[возера|азёрнага]] [[рыбаводства]], развіваюцца індустрыяльныя формы рыбаводства на [[прамысловае прадпрыемства|прамысловых прадпрыемствах]]. Функцыянуюць 21 сажалкавы, 6 азёрных [[рыбгас]]аў, 8 [[рыбагадавальнік]]аў; вырошчваюць [[карп]]а, [[сазан]]а, [[Карась сярэбраны|карася сярэбранага]], [[амур белы|амура белага]], [[таўсталобік]]а, [[Стронга радужная|стронгу радужную]]. Сярэднегадавы аб’ём сажалкавай рыбы складаў каля 18 тыс. т у [[1986]]—[[1990]], 6 тыс. т у [[1994]], у азёрных гаспадарках 0,7 тыс. т, у індустрыяльным рыбаводстве 1,4 гас. т ([[1990]]). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Аквакультура}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аквакультура| ]] 80spe4u9j36ygla15sola2ec6fit5lg 0 347988 5217219 4151058 2026-10-13T08:19:45Z ~2026-54303-83 175283 Мікола Арочка 5217219 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2013}} '''[[2013]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == * [[студзень]] — убачыў свет першы нумар часопіса фантастыкі «[[Космопорт]]». == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2013 года}} * «[[Дараванне (аповесць)|Дараванне]]» — аповесць [[Алена Валер’еўна Брава|Алены Брава]]. *«[[Стыльна па-беларуску]]» — кніга Веранікі Бандаровіч. *«[[Удзячны калодзеж]]» — зборнік прозы Алеся Масарэнкі == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Эліс Манро]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[2 сакавіка]]: [[Мікола Арочка]] (82) — беларускі паэт і літаратуразнавец. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2013 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] p1mf61r5os9awrwjbc4hctdlhhxdyw9 10 358988 5217017 4842134 2026-10-12T18:15:31Z Ueschar 151377 удакладненне 5217017 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіеўская вобласць |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кіеўская вобласць]] |выява = [[Файл:Flag of Kyiv Oblast.svg|45px|center|Сцяг Кіеўскай вобласці]]<br />[[Файл:Coat of Arms of Kyiv Oblast.png|40px|center|Герб Кіеўскай вобласці]] |стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Раён]]ы |спіс1 = * [[Абухіўскі раён|Абухіўскі]] * [[Барыспільскі раён|Барыспільскі]] * [[Бучанскі раён|Бучанскі]] * [[Білацэркаўскі раён|Білацэркаўскі]] * [[Браварскі раён|Браварскі]] * [[Вышгарадскі раён|Вышгарадскі]] * [[Фасціўскі раён|Фасціўскі]] |загаловак2 = [[Горад|Гарады]] |спіс2 = * [[Абухіў]] * [[Багуслаў]] * [[Барыспаль]] * [[Белая Царква]] * [[Боярка]] * [[Бравары]] * [[Буча]] * [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзань]] * [[Васылькіў]] * [[Вышгарад]] * [[Вышнэвэ]] * [[Ірпінь]] * [[Кагарлык]] * [[Мыроніўка]] * [[Пераяслаў]] * [[Прып’яць]] * [[Ржышчаў]] * [[Сквыра]] * [[Славуціч]] * [[Тарашча]] * [[Тэцііў]] * [[Узын]] * [[Украінка (горад)|Украінка]] * [[Фасціў]] * [[Чарнобыль]] * [[Ягатын]] |загаловак3 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] |спіс3 = * [[Бабынці]] * [[Барава (Фасціўскі раён)|Барава]] * [[Барадзянка]] * [[Барышыўка]] * [[Валодарка]] * [[Ворзэль]] * [[Вэлыка Дымэрка]] * [[Гастомэль]] * [[Глэваха]] * [[Грэбінкы]] * [[Даслідныцкэ]] * [[Дымэр]] * [[Згурыўка]] * [[Іванкіў]] * [[Казын]] * [[Калыніўка (Браварскі раён)|Калыніўка]] ''(Браварскі раён)'' * [[Калыніўка (Васылькіўскі раён)|Калыніўка]] ''(Фасціўскі раён)'' * [[Калыта]] * [[Кацюбынскэ]] * [[Клаўдзіева-Тарасавэ]] * [[Кодра (Кіеўская вобласць)|Кодра]] * [[Кожанка]] * [[Красятычы]] * [[Макарыў]] * [[Нэмішаевэ|Нэмішаевэ]] * [[Піскіўка]] * [[Ракытнэ (Кіеўская вобласць)|Ракытнэ]] * [[Ставышчэ]] * [[Тэрэзынэ]] * [[Чабаны (Фасціўскі раён)|Чабаны]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Кіеўская вобласць| ]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэгіёнаў Украіны|Кіеўская]] </noinclude> 2i8bkvci5xuonnfnfns6d1xytwfijrb 5217020 5217017 2026-10-12T18:16:14Z Ueschar 151377 5217020 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіеўская вобласць |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кіеўская вобласць]] |выява = [[Файл:Flag of Kyiv Oblast.svg|45px|center|Сцяг Кіеўскай вобласці]]<br />[[Файл:Coat of Arms of Kyiv Oblast.png|40px|center|Герб Кіеўскай вобласці]] |стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Раён]]ы |спіс1 = * [[Абухіўскі раён|Абухіўскі]] * [[Барыспільскі раён|Барыспальскі]] * [[Бучанскі раён|Бучанскі]] * [[Білацэркаўскі раён|Білацэркаўскі]] * [[Браварскі раён|Браварскі]] * [[Вышгарадскі раён|Вышгарадскі]] * [[Фасціўскі раён|Фасціўскі]] |загаловак2 = [[Горад|Гарады]] |спіс2 = * [[Абухіў]] * [[Багуслаў]] * [[Барыспаль]] * [[Белая Царква]] * [[Боярка]] * [[Бравары]] * [[Буча]] * [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзань]] * [[Васылькіў]] * [[Вышгарад]] * [[Вышнэвэ]] * [[Ірпінь]] * [[Кагарлык]] * [[Мыроніўка]] * [[Пераяслаў]] * [[Прып’яць]] * [[Ржышчаў]] * [[Сквыра]] * [[Славуціч]] * [[Тарашча]] * [[Тэцііў]] * [[Узын]] * [[Украінка (горад)|Украінка]] * [[Фасціў]] * [[Чарнобыль]] * [[Ягатын]] |загаловак3 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] |спіс3 = * [[Бабынці]] * [[Барава (Фасціўскі раён)|Барава]] * [[Барадзянка]] * [[Барышыўка]] * [[Валодарка]] * [[Ворзэль]] * [[Вэлыка Дымэрка]] * [[Гастомэль]] * [[Глэваха]] * [[Грэбінкы]] * [[Даслідныцкэ]] * [[Дымэр]] * [[Згурыўка]] * [[Іванкіў]] * [[Казын]] * [[Калыніўка (Браварскі раён)|Калыніўка]] ''(Браварскі раён)'' * [[Калыніўка (Васылькіўскі раён)|Калыніўка]] ''(Фасціўскі раён)'' * [[Калыта]] * [[Кацюбынскэ]] * [[Клаўдзіева-Тарасавэ]] * [[Кодра (Кіеўская вобласць)|Кодра]] * [[Кожанка]] * [[Красятычы]] * [[Макарыў]] * [[Нэмішаевэ|Нэмішаевэ]] * [[Піскіўка]] * [[Ракытнэ (Кіеўская вобласць)|Ракытнэ]] * [[Ставышчэ]] * [[Тэрэзынэ]] * [[Чабаны (Фасціўскі раён)|Чабаны]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Кіеўская вобласць| ]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэгіёнаў Украіны|Кіеўская]] </noinclude> siit6bsv6jxmhev7utncaft19ddg3r5 5217025 5217020 2026-10-12T18:22:54Z Ueschar 151377 5217025 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіеўская вобласць |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кіеўская вобласць]] |выява = [[Файл:Flag of Kyiv Oblast.svg|45px|center|Сцяг Кіеўскай вобласці]]<br />[[Файл:Coat of Arms of Kyiv Oblast.png|40px|center|Герб Кіеўскай вобласці]] |стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Раён]]ы |спіс1 = * [[Абухіўскі раён|Абухіўскі]] * [[Барыспільскі раён|Барыспальскі]] * [[Бучанскі раён|Бучанскі]] * [[Білацэркаўскі раён|Білацэркаўскі]] * [[Браварскі раён|Браварскі]] * [[Вышгарадскі раён|Вышгарадскі]] * [[Фастаўскі раён|Фастаўскі]] |загаловак2 = [[Горад|Гарады]] |спіс2 = * [[Абухіў]] * [[Багуслаў]] * [[Барыспаль]] * [[Белая Царква]] * [[Боярка]] * [[Бравары]] * [[Буча]] * [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзань]] * [[Васылькіў]] * [[Вышгарад]] * [[Вышнэвэ]] * [[Ірпінь]] * [[Кагарлык]] * [[Мыроніўка]] * [[Пераяслаў]] * [[Прып’яць]] * [[Ржышчаў (Кіеўская вобласць)|Ржышчаў]] * [[Сквыра]] * [[Славуціч]] * [[Тарашча]] * [[Тэцііў]] * [[Узын]] * [[Украінка (горад)|Украінка]] * [[Фастаў]] * [[Чарнобыль]] * [[Ягатын]] |загаловак3 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] |спіс3 = * [[Бабынці]] * [[Барава (Фастаўскі раён)|Барава]] * [[Барадзянка]] * [[Барышыўка]] * [[Валодарка]] * [[Ворзэль]] * [[Вэлыка Дымэрка]] * [[Гастомэль]] * [[Глэваха]] * [[Грэбінкы]] * [[Даслідныцкэ]] * [[Дымэр]] * [[Згурыўка]] * [[Іванкіў]] * [[Казын]] * [[Калыніўка (Браварскі раён)|Калыніўка]] ''(Браварскі раён)'' * [[Калыніўка (Васылькіўскі раён)|Калыніўка]] ''(Фасціўскі раён)'' * [[Калыта]] * [[Кацюбынскэ]] * [[Клаўдзіева-Тарасавэ]] * [[Кодра (Кіеўская вобласць)|Кодра]] * [[Кожанка]] * [[Красятычы]] * [[Макарыў]] * [[Нэмішаевэ|Нэмішаевэ]] * [[Піскіўка]] * [[Ракытнэ (Кіеўская вобласць)|Ракытнэ]] * [[Ставышчэ]] * [[Тэрэзынэ]] * [[Чабаны (Фастаўскі раён)|Чабаны]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Кіеўская вобласць| ]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэгіёнаў Украіны|Кіеўская]] </noinclude> 88whldhy70iqk8kxp2aja2u99hexz5c 0 465675 5216973 4637165 2026-10-12T15:07:16Z JackyM59 160110 Photograph updated 5216973 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cycladic idol 02.JPG|міні]] [[Файл:Statuette féminine précanonique (Louvre Ma 4995).jpg|міні|Дакананічная жаночая статуэтка, паміж 3200 і 2700 гг. да н.э., Луўр.]] '''Кікладскія ідалы''' — невялікія [[Антрапамарфізм|антрапаморфныя]] статуэткі з [[мармур]]у з выяўленай геаметрызацыяй формаў, характэрныя для {{нп3|Кікладская цывілізацыя|кікладскай цывілізацыі|ru|Кикладская цивилизация}}. Фігуркі, якія пераважна датуюцца III—II тысячагоддзем да н.э., з’яўляюцца самымі яркімі помнікамі [[Кікладскае мастацтва|кікладскага мастацтва]]. == Апісанне == Памер статуэтак вагаецца ад некалькіх цаляў да двух — двух з паловай футаў у вышыню. Часцей за ўсё старажытныя майстры малявалі аголеную жаночую фігуру са скрыжаванымі на грудзях рукамі і шчыльна сціснутымі канечнасцямі ног<ref name="КікС">[http://vita-studia.com/2011/04/кикладская-скульптура/ Кикладская скульптура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170504135229/http://vita-studia.com/2011/04/кикладская-скульптура/ |date=4 мая 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. Ідалы створаны ў старажытных, амаль неалітычных формах, якія зведзеныя да чыстай абстракцыі, але захоўваюць магічную сілу фетыша<ref name="БВ">{{кніга |аўтар = Бекетт В.; Пер. с англ. В. Нетесовой. |загаловак = История живописи |адказны = |спасылка = |месца = М. |выдавецтва = Астрель: АСТ |год = 2007 |том = |старонак = 400 с.: ил. |старонкі = 14 |isbn = }}</ref>. Гэта мастацтва тлумачыла чалавечае цела ў геаметрычных формах, надаючы яму велізарную грубую моц, што заключана ў межы лінейнага абрыса<ref name="БВ"/>. У ідалаў былі расфарбаваныя вочы, вусны і іншыя дэталі<ref name="БВ"/>. == Прызначэнне == Даследчыкі мяркуюць, што кікладскія ідалы, хутчэй за ўсё, выкарыстоўваліся з рэлігійнымі мэтамі. Паколькі большая частка статуэтак паказвае цяжарных жанчын, то можна выказаць думку пра прысвечанасць гэтай скульптуры багіні ўрадлівасці. == Уплыў на сучасную культуру == Гэтыя кіпенна белыя, выдатна адпаліраваныя фігуркі дэманструюць гледачам такі ўпэўнены почырк і цэласны гарманічны характар, што аказалі моцны ўплыў на творчасць сучасных майстроў. Многія мастакі цяперашняга часу, напрыклад, [[Канстанцін Бранкузі|Бранкузі]], {{нп3|Джэйкаб Эпстайн||ru|Эпстайн, Джейкоб}} і [[Амедэо Мадыльяні|Мадыльяні]], чэрпалі сваё натхненне ў простых і першародных абрысах кікладскіх фігурак<ref name="КікС"/>. {{зноскі}} {{Commonscat|Cycladic figurines}} [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] [[Катэгорыя:Кікладская цывілізацыя]] [[Катэгорыя:Ідалы]] [[Катэгорыя:Скульптуры з мармуру]] tjgb0bd4iny1hoiwosiglcmgau6thvr 0 469746 5217217 2843149 2026-10-13T08:19:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217217 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sugar_bowl_with_combed,_slip-marbled_decoration,_China,_c._1795,_porcelain_-_Concord_Museum_-_Concord,_MA_-_DSC05753.JPG|міні|250px||[[Кітайскі фарфор|Кітайская фарфоравая]] цукарніца, упрыгожаная грабянным шлікерным дэкорам.]] '''Шлікер''' ({{Lang-de|Schlicker}}) — кашападобная, мяккая фарфоравая маса, якая выкарыстоўваецца ў вытворчасці [[фарфор]]у і складаецца з [[каалін]]у, [[кварц]]у і [[Палявы шпат|палявога шпату]]. Змяшаная з вадой і падфарбаваная гліна, якая выкарыстоўвалася ў старажытнасці для роспісу керамікі, таксама называецца шлікерам. У цяперашні час шлікерам называюць водныя завісі саставаў на аснове гліны, якія выкарыстоўваюцца для фармавання керамічных вырабаў метадам ліцця ў кіпрыя, як правіла, гіпсавыя формы. Тыповая вільготнасць шлікера для ліцця [[фарфор]]у — 30-33 %, для ліцця [[фаянс]]у — 33-37 %, шлікера на аснове чырвонаабпальных глін могуць мець вільготнасць і больш за 40 %. Чым менш вільготнасць шлікера, тым хутчэй адбываецца фарміраванне пласта керамічнай масы на паверхні гіпсавай формы, тым менш ўсаджванне пры сушцы і дэфармацыя вырабаў. Для падрыхтоўкі шлікера з нізкай вільготнасцю у яго склад уводзяць дэфлакулянты (развадняльнікі) — вадкае шкло, [[кальцыніраваная сода|кальцыніраваную соду]], вугляшчолачавы рэагент — у колькасці 0,1-0,5 %. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Кераміка]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Фарфор]] [[Катэгорыя:Мастацкія тэхнікі]] inc6ya04joycwvjyr8hkry20zupk4c6 0 472339 5217424 4806487 2026-10-13T11:47:01Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217424 wikitext text/x-wiki [[Файл:Opossum_fur.jpg|міні|300x300пкс|Поўсць апосума]] '''Поўсць''', '''шэрсць'''<ref>Жывёльны свет: Тэматычны слоўнік. — Мн.: Беларуская навука, 1999. ISBN 985-08-0185-9</ref> — [[Валасы|валасяное]] покрыва скуры ў жывёл, акрамя чалавека. == Будова == Поўсць складаецца з восцевых (покрыўных) валасоў і падшэрстка. '''Восцевыя''', або '''покрыўныя''' валасы ўтвараюць верхні ярус валасянога покрыва, маюць вялікую даўжыню, добра развіты прамы або злёгку выгнуты стрыжань з [[луска]]вай будовай. Да сярэдзіны злёгку патоўшчаныя. Вяршыня воласа ўяўляе сабой конус. Восцевыя валасы падпадзяляюцца на валасы I, ll, III і часам IV парадку, у залежнасці ад таўшчыні. Самыя тоўстыя і доўгія называюцца накіроўвалымі. Яны размешчаны больш рэдка, і іх канцы выдаюцца над агульнай масай валасянога покрыва. Будова восцявых валасоў абумоўлівае хвалістасць і структуру воўны. Чым яны прамей і трывалей, тым поўсць менш хвалістая. Часта маюць потовую і сальную залозу. Покрыўныя валасы выконваюць перш за ўсё ахоўную функцыю, захоўваючы цяпло і абараняючы скуру ад траўмаў. У многіх відаў жывёл поўсць мае вельмі важную для выжывання камуфляжную афарбоўку, дазваляючы жывёлам быць малапрыкметным на фоне навакольнага асяроддзя (напрыклад, [[заяц-бяляк]] і [[Мядзведзь белы|белы мядзведзь]]). '''Пуховыя''' валасы ('''пушок''' або '''падшэрстак''') — гэта больш кароткія і тонкія, звычайна хваліста выгнутыя валасы без асяродку або са слаба развітой асяродкам. Яны служаць для больш эфектыўнага ўтрымання цяпла ў шарсцяным покрыве. У многіх відаў жывёл з’яўляюцца ў вялікай колькасці толькі ў халодны час года<ref>[http://zverstvo.com/?p=98 Энциклопедия домашних животных.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адрозніваюць яшчэ прамежкавыя валасы, якія займаюць становішча паміж пуховымі і восцевымі. == Гаспадарчая каштоўнасць == Сабраная асобна ад скуры [[Воўна|поўсць]] некаторых відаў жывёл мае вельмі вялікую гаспадарчую каштоўнасць. З яе вырабляюць вырабы [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай прамысловасці]] і [[трыкатаж]]. У прамысловых маштабах шырока выкарыстоўваецца поўсць авечкі, [[Каза свойская|казы]], [[Вярблюджая воўна|вярблюда]], [[Трусы (жывёлы)|труса]], [[Яноты|янота]], [[Бабёр еўрапейскі|бабра]], ангорского труса, ангорскага козы. Збор воўны ажыццяўляецца без забою, што дае магчымасць атрымліваць каштоўны матэрыял на працягу ўсяго жыцця жывёлы. Вельмі многія арганізацыі, якія выступаюць супраць забойства жывёл дзеля патрэбаў чалавека, настойваюць на тым, каб поўсць выкарыстоўвалася толькі ў гэтым кірунку. Поўсць жывёл, знятая разам з скурай жывёльнага пасля забою або адстрэлу, называецца шкура. З шкур жывёл вырабляюць верхнюю вопратку, абутак, галаўныя ўборы. З прычыны таго, што структура воўны пасля выраба скуры застаецца нязменнай, вырабы са шкур жывёл валодаюць вельмі добрай устойлівасцю да холаду. Поўсць некаторых груп звяроў, такіх як сямейства куніцыных і атрад зайцападобных, некаторых відаў грызуноў (бабёр), сабак (лісіцы), каціных (рысь), называецца [[Футра|мехам]]. Вялікае значэнне мае каштоўны мех пушных звяроў, такіх як [[собаль]], [[гарнастай]] і інш. Вырабы з каштоўнага футра часцяком служаць не для абароны ад холаду, а ў дэкаратыўных мэтах. З прычыны высокай кошту такіх вырабаў, іх выкарыстанне з’яўляецца паказчыкам высокага матэрыяльнага статусу гаспадара (аналагічна вырабах з каштоўных металаў і камянёў). == Асаблівасці ў розных відаў млекакормячых == Найбольш мяккая поўсць, наяўная ў куніцавых, ліс, зайцоў і баброў, называецца [[футра]]м. == Гл. таксама == * [[Лінька]] * [[Валасы]] * [[Воўна]] * [[Скура]] ** [[Пяро|Пер’евае покрыва]] * [[Керацін]]ы — бялкі, асноўны кампанент воўны. * [[Тлушчапот]] {{зноскі}} == Літаратура == * Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с. ISBN 978-985-03-1367-6 == Спасылкі == * [http://zverstvo.com/?p=98 Поўсць: будова, гушчыня, даўжыня, бляск.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.handler.ru/mazover9.html Поўсць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150914212629/http://www.handler.ru/mazover9.html |date=14 верасня 2015 }} * {{Крыніцы/БіЕ|Поўсць, у сельскай гаспадарцы}} * {{Крыніцы/БіЕ|Поўсць, у хіміі}} * {{Крыніцы/БіЕ|Поўсць, ў тэхніцы}} * {{Крыніцы/БіЕ|Поўсць, статыстыка}} {{Воўна}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Покрыўная сістэма жывёл]] sw4r0y5p8nw0tkibx0x81yk89vcx0hw 0 474289 5217423 5171232 2026-10-13T11:46:45Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5217423 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eggs-5486.JPG|міні|Курынае яйка на спецыяльнай [[Чарка для яйкаў|чарцы]]]] '''Яйка''' — [[Ежа|харчовы прадукт]]. Усе птушыныя яйкі ядомыя для чалавека, найдаступнейшыя з іх — [[Курыца|курыныя]] [[Яйцо|яйкі]]. Ядомыя таксама яйкі некаторых [[Паўзуны|рэптылій]] (напрыклад [[Чарапахі|чарапах]]). == Харчовая каштоўнасць курынага яйка == Склад вагаецца залежна ад віду, пароды, узросту, умоў утрымання і кармлення хатняй птушкі: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Від яек ! colspan="5" | Змест, % ! rowspan="2" width="250px" | Каларыйнасць 100 г яечнай масы, ккал/кДж |- | Бялкі | Тлушчы | Вугляводы | Мінеральныя рэчывы | Вада |- | Курыныя | 12,57 | 12,02 | 0,67 | 1,07 | 73,67 | 158/663 |- | Качыныя | 12,77 | 15,04 | 0,30 | 1,08 | 70,81 | 184/772 |- | Гусіныя | 13,90 | 13,30 | 1,30 | 1,10 | 70,40 | 180/756 |- | Індыкавыя | 13,104 | 11,80 | 1,20 | 0,80 | 73,1 | 165/693 |}Яйка складаецца з яечнага бялка і [[Жаўток|жаўтка]]. Жаўток змяшчае [[бялкі]], а таксама [[тлушчы]] і [[халестэрын]]. Яечны бялок складаецца на 90 % з вады, на 10 % з бялкоў. Суадносіны масы шкарлупіны, бялка, жаўтка складаюць прыкладна 3:14:8<ref name="glaskovich">[http://library.baa.by/cgi-bin/irbis32r_12/cgiirbis_32.exe?LNG=&C21COM=2&I21DBN=BSAA&P21DBN=BSAA&Z21ID=&Image_file_name=ecdBSAA%5Cecd1348.doc&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 Основы технологии производства и переработки продукции растениеводства и животноводства. Часть 1: Технология производства и переработки продукции животноводства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812074902/http://library.baa.by/cgi-bin/irbis32r_12/cgiirbis_32.exe?LNG=&C21COM=2&I21DBN=BSAA&P21DBN=BSAA&Z21ID=&Image_file_name=ecdBSAA%5Cecd1348.doc&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 |date=12 жніўня 2014 }} / М. А. Гласкович, М. В. Шупик, Т. В. Соляник. — Горки : БГСХА, 2013. — 312 с.</ref>. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! width="200px" | Сярэдняя маса аднаго курынага яйкі, г ! width="200px" | Адыход на шкарлупіну, стэк і страты<ref>Сборник рецептур блюд и кулинарных изделий для предприятий общественного питания. — М.: Экономика, 1982.</ref> ! Каэфіцыент пераліку |- | Ад 48 і вышэй | 12,0 % | 0,880 |- | Ад 43 да 48 | 12,5 % | 0,875 |- | Да 43 | 13,0 % | 0,870 |} {{Пажыўны склад|right=1|name=Курынае яйка, зваранае ўкрутую.|kJ=649|water=75 г|protein=12.6 г|fat=10.6 г|carbs=1.12 г|vitA_ug=140|thiamin_mg=0.066|riboflavin_mg=0.5|pantothenic_mg=1.4|folate_ug=44|vitB12_ug=1.11|vitD_iu=87|calcium_mg=50|iron_mg=1.2|magnesium_mg=10|phosphorus_mg=172|potassium_mg=126|zinc_mg=1.0|opt2v=424 мг|opt2n=[[Халестэрын]]|source_usda=1}} === Склад яечнага бялка === У склад курынага яечнага бялка ўваходзяць{{Крыніца?|20|06|2011}}: вада (85 %), бялкі (12,7 %), тлушчы (0,3 %), вугляводы (0,7 %), глюкоза, розныя [[ферменты]] (протеазы, дыпепсідаза, дыястаза), [[вітаміны]] групы В. * Овальбумін (каля 54 %). Овальбумін пераважае ў яечным бялку, ён быў адным з першых бялкоў, вылучаных у чыстым выглядзе ў 1889 годзе. * Оватрансферын або кональбумін (12-13 %). Оватрансферын мае антыбактэрыйнае дзеянне, у камбінацыі з лізацымам паказвае антыбактэрыйны сінэргізм. * Лізацым (3,4—3,5 %) (muramidase) — адзін з даўно вядомых і камерцыйна выкарыстаных кампанентаў яйка. Шырока ўжываецца як бактэрыялітычны фермент практычна з часу адкрыцця рэчыва ў 1922. * Овамукоід — галоўны фактар, які выклікае алергічныя рэакцыі ў арганізме. * Овамуцын (1,5—3,5 %) — высокавязкі [[Глікапратэіны|глікапратэін]]. * Оваглабуліны (2 %), дзве разнавіднасці G1 і G2. === Склад яечнага жаўтка === На долю жаўтка даводзіцца да 33 % вадкага зместу яйка. Каларыйнасць жаўтка — 352 ккал на 100 г, што ў 8 разоў больш за бялок (44 ккал на 100 г). Жаўток аднаго буйнога курынага яйка (складае 17 гр з 50 гр яйка агулам) змяшчае прыкладна: 2,7 г бялкоў, 139 мг халестэрыну, 0,61 г вугляводаў і 4,51 г тлушчаў (па звестках USDA)<ref>{{Cite web |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/113?fg=Dairy+and+Egg+Products&man=&lfacet=&count=&max=25&sort=&qlookup=&offset=100&format=Full&new= |title=По данным USDA |access-date=20 жніўня 2017 |archive-date=10 жніўня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130810164935/http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/113?fg=Dairy+and+Egg+Products&man=&lfacet=&count=&max=25&sort=&qlookup=&offset=100&format=Full&new= |url-status=dead }}</ref>. '''Працэнтнае змяшчэнне [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]] у жаўтку:''' Поліненасычаныя тлустыя кіслоты: * [[Лінолевая кіслата]]: 16 % * Ліналенавая кіслата: 2 % Монаненасычаныя тлустыя кіслоты: * Пальміталеінавая кіслата: 5 % * [[Алеінавая кіслата|Алеіновая кіслата]]: 47 % Насычаныя тлустыя кіслоты: * [[Пальміцінавая кіслата|Пальміціновая кіслата]]: 23 % * [[Стэарынавая кіслата|Стэаріновая кіслата]]: 4 % * Мірыстынавая кіслата: 1 % === Змяшчэнне вітамінаў === 100 г курыных яек змяшчае наступныя вітаміны: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! [[Вітаміны]] ! Бялок ! Жаўток ! Яйка цалкам |- | А, мг | 0 | 1,26 | 0,45 |- | [[Пірыдаксін|В6]], мг | 0,01 | 0,37 | 0,14 |- | В12, мкг | 0 | 6,0 | 2,0 |- | Е, мг | 0 | 3,0 | 1,2 |- | D, мкг | 0 | 5,0 | 2,0 |- | Фалацын, мкг | 1,2 | 45,0 | 17,0 |- | [[Рыбафлавін]], мг | 0,56 | 0,24 | 0,44 |- | [[Нікацінавая кіслата|Ніацін]], мг | 0,43 | 0,34 | 0,39 |- | [[Тыямін]], мг | Сляды | 0,18 | 0,07 |- | Пантатэнавая кіслата, мг | 0,30 | 3,0 | 1,2 |- | Халін, мг | - | - | 320 |- | Біяцін, мкг | 7,0 | 50,0 | 20,7 |} == Віды == [[Файл:Coturnix_coturnix_eggs.jpg|міні|Курыныя і перапёлчыны яйкі]] [[Файл:Eggs in basket 2020 G1.jpg|міні|Курыныя і перапёлчыны яйкі]] Часцей за ўсё ядуць курыныя, качыныя і гусіныя яйкі. Але ўжываюцца таксама індыкавыя, перапёлчыны, страўсіныя і яйкі іншых птушак. Розныя пароды [[Курыца|курэй]] адкладаюць яйкі рознага колеру. Колер яйка не звязаны з яго харчовымі ўласцівасцямі. У Беларусі і ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] курыныя яйкі звычайна белыя або светла-бэжавыя, у Вялікабрытаніі яны звычайна светла-карычневыя. Акрамя яек птушак ядуць яйкі [[Чарапахі|чарапах]]<ref>[http://www.kuking.net/10_610.htm Многообразие яиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125202714/http://www.kuking.net/10_610.htm |date=25 лістапада 2009 }}, Kuking.net</ref> і іншыя: {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Від яек ! Сярэдняя маса 1 яйка, г ! Мінімальна дапушчальная маса 1 яйка<ref>[http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=6&page=1&month=9&year=2013&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=172629 ГОСТ 31655-2012 Яйца пищевые (индюшиные, цесариные, перепелиные, страусиные).]</ref>, г |- | [[Курыца|Курыныя]] | 55 | 35 |- | [[Перапёлка звычайная|Перапёлчыны]] | 10-12 | 10 |- | [[Качкі|Качыныя]] | 90 | 75 |- | [[Гусі]]ныя | 200 |160 |- | [[Індык свойскі|Індыкавыя]] | 75 | 60 |- | [[Фазан звычайны|Фазанавыя]] | 60 |- | [[Страус|Страўсіныя]] | 1000 | 650 |- | [[Эму]] | 780 |- | Цацаркі | 43-48 | 36 |} == Маркіроўка курыных яек == Па дзеючых стандартах маркіроўка павінна быць на кожным яйку, вырабленым на птушкафабрыцы. Першы знак у маркіроўцы азначае дапушчальны тэрмін захоўвання: * Літара «Д» пазначае дыетычнае яйка, якое рэалізуюцца ў працягу 7 дзён. * Літара «С» пазначае сталовае яйка, якое рэалізуецца на працягу 25 дзён. Другі знак у маркіроўцы азначае катэгорыю яйкі ў залежнасці ад яго масы<ref>[http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=6&page=0&month=1&year=2014&search=31654&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=172435 ГОСТ 31654-2012 Яйца куриные пищевые.]</ref>: [[Файл:Doppeldotter.jpg|міні|200x200пкс|Яйка з двума жаўткамі]] * Трэцяя катэгорыя (3) — ад 35 да 44,9 г. * Другая катэгорыя (2) — ад 45 да 54, 9 г. * Першая катэгорыя (1) — ад 55 да 64,9 г. * Яйка адборнае (О) — ад 65 да 74,9 г. * Вышэйшая катэгорыя (В) — 75 г і больш. Такім чынам, маркіроўку «СВ» ставяць на сталовых яйках вышэйшай катэгорыі, а «Д1» — на дыетычных яек першай катэгорыі. Незалежна ад катэгорыі курынага яйка вытворцы могуць надаваць яму шэраг уласцівасцяў. Напрыклад, на рынку ёсць яйкі з яркім жаўтком і двума жаўткамі, узбагачаныя [[селен]]ам<ref>[http://www.foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1397&id_groups=2 В Вологде выпускают яйца, обогащенные селеном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160703114704/http://foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1397&id_groups=2 |date=3 ліпеня 2016 }}, FoodsMarket: Новости пищевой промышленности</ref> або [[ёд]]ам<ref>{{Cite web |url=http://www.roskar-spb.ru/p15/l2/index.html |title=«Пользики» с йодом — новая марка на рынке куриного яйца |access-date=20 жніўня 2017 |archive-date=18 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918134637/http://www.roskar-spb.ru/p15/l2/index.html |url-status=dead }}</ref>. == Вытворчасць курыных яек == === Расія === У 2012 годзе ў Расіі было выраблена 42 млрд яек, што перавышае медыцынскія паказчыкі спажывання на душу насельніцтва — 277 штук на год пры норме ў 260 штук<ref name="Потребление яиц в России на душу населения превысило медицинские нормы">[http://www.interfax.ru/russia/news.asp?id=293159 Потребление яиц в России на душу населения превысило медицинские нормы — Интерфакс]</ref> == Прыгатаванне == [[Файл:DuizendjarigEi.jpg|міні|250x250пкс|«[[Стагадовае яйка]]»]] Каб папярэдзіць інфекцыі ([[сальманелёз]]ы) пераважна ўжываюць яйкі пасля цеплавой апрацоўкі<ref>[http://mega.km.ru/Health/encyclop.asp?TopicNumber=6044 KM.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070813223721/http://mega.km.ru/health/encyclop.asp?TopicNumber=6044 |date=13 жніўня 2007 }}</ref>. Акрамя таго, сыры яечны бялок засвойваецца толькі на 50 %, што засмечвае кішачнік прадуктамі распаду<ref>[http://www.5lb.ru/articles/87.html Зачем варят яйца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809051818/https://www.5lb.ru/articles/87.html |date=9 жніўня 2017 }}</ref>. Перад тым як гатаваць яйка, яго трэба прамыць, каб ачысціць ад бруду і шкодных арганізмаў. Прамываюць яйка цёплай вадой тэмпературай каля 45&nbsp;°C. Пры прамыванні яйка цёплай вадой ўнутры ствараецца ціск, які перашкаджае пранікненню ўнутр бактэрый і часцінак бруду. Пры выкарыстанні халоднай вады эфект ад прамывання вадой можа быць зваротным. На прадпрыемствах грамадскага харчавання забаронена выкарыстоўваць яйкі вадаплаўных птушак. Апрацоўка яйка, якое ўжываецца для гатавання страў, ажыццяўляецца ў адведзеным месцы ў спецыяльных прамаркіраваных ёмістасцях ў наступнай паслядоўнасці: цёплым растворам кальцыніраванай соды (1-2 %), растворам хлораміну (0,5 %) або іншымі дазволенымі для гэтых мэтаў мыйнымі і дэзінфіцыйнымі сродкамі, пасля чаго апалоскваюць халоднай праточнай вадой. Чыстае яйка выкладваюць у чысты прамаркіраваны посуд<ref>СП 2.3.6.1079-01.2.3.6</ref>. Яйкі гатуюць наступнымі спосабамі: * Запякаюць у духоўцы. * Вараць. Часам пры варэнні дадаюць соль, каб змесціва яйка не выцекла, калі само яйка пры варэнні трэсне. Вараныя яйкі ядуць і як асобную страву, і ўжываюць як інгрэдыент пры гатаванні бутэрбродаў, салатаў. ** яйка ўсмятку варыцца 2-3 хвіліны; ** яйка «ў мяшэчак» — 5-6 хвілін; ** яйка ўкрутую — 8-9 хвілін. * Смажаць, робячы [[Яечня|яешню]], [[амлет]], драчэну, «яйка ў кошыку» і да т. п. Прычым пры смажэнні яечні на загадзя нагрэтай патэльні кансістэнцыя гатовай стравы значна адрозніваецца ад кансістэнцыі пры смажэнні на халоднай патэльні. * Выпускаюць (разбіваюць шкарлупіну і выліваюць у гарачую або кіпячую ваду). Звараныя такім чынам яйкі называюць яйкі-пашот. * Робяць [[Гогаль-могаль|гогаль-моголь]], узбіўшы жаўток або ўсё яйка з цукрам. Узбіты бялок з цукрам называецца [[суфле]]. * Дадаюць у [[Кактэйль|кактэйлі]]. * Соляць або марынуюць. * Яйкі з’яўляюцца кампанентам многіх відаў ежы, напрыклад катлет і салодкіх грэнак. * З яечнага жаўтка і дробненега хлеба робяць калатушу. * Узбіты яечны бялок з’яўляецца асноўным інгрэдыентам безэ і бісквітнага цеста. * У [[Кітай|Кітаі]] качыныя яйкі падвяргаюць ферментацыі асаблівым чынам (у сумесі вады, [[Чай|гарбаты]], паташа, [[Кухонная соль|кухоннай солі]] і дубовага вуголля) на працягу 100 дзён. Такі спосаб гатавання называюць «[[Стагадовае яйка|стагадовае]]», або «тысячагадовае яйка». * У кітайскай правінцыі [[Чжэцзян]] папулярныя яйкі, адвараныя ў мачы хлопчыкаў да 10 гадоў. * На [[Філіпіны|Філіпінах]] і ў [[Камбоджа|Камбоджы]] дэлікатэсам лічыцца балют — варанае [[Качкі|качынае]] яйка, у якім ужо сфармаваўся плод з апярэннем, храшчамі і дзюбай == Статыстыка спажывання == * [[Мексіка]] займае першае месца ў свеце па спажыванні яек (на 2009 год), на аднаго жыхара прыпадае паўтара яйка ў суткі. Раней лічылася лідарам [[Японія]], дзе на аднаго жыхара прыпадае 1 яйка ў суткі, [[Расія]] займае 12-е месца<ref>[http://www.rian.ru/society/20091009/188084346.html Мексика признана мировым лидером в потреблении яиц], РИА Новости, Юрий Николаев, 09.10.2009</ref>. * Ёсць мноства навуковых даследаванняў, якія паказваюць, што ў здаровых людзей ўжыванне курыных яек нават у досыць вялікай колькасці (па 3 штодзень) не ўплывае ні на агульны ўзровень халестэрыну ў крыві, ні на ўзровень «дрэннага» халестэрыну ў прыватнасці<ref>{{Cite web|url=http://fitseven.ru/pohudenie/sostav-produktov/polza-kurinikh-yaits|title=Сколько куриных яиц можно съедать в день без вреда здоровью?|date=2016-10-26}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://specialfood.ru/produkty/yajco-kurinoe/ Яйцо куриное] specialfood. Евгений Шумарин, 08.11.2017 {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яйка]] 86zzrax6c52vqi8s1m3bcf9jsky9lc2 0 479698 5217192 3161425 2026-10-13T06:35:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Славутыч]] на [[Славуціч]] 5217192 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Славуціч]] pcsxg1a7mte7i1chl7u128za0r4zsoj 0 519351 5217189 2829038 2026-10-13T06:34:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Ёруба (мова)]] на [[Яруба (мова)]] 5217189 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (мова)]] m0ke3o3pl70d2uu8m4nec00sgd3rznw 0 519352 5217190 2829040 2026-10-13T06:34:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Ёруба (народ)]] на [[Яруба (народ)]] 5217190 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (народ)]] lisj7c83herqmn0sdtoiof0f7i93bbk 0 520876 5217195 2832103 2026-10-13T06:35:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] на [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] 5217195 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] qn1yz8i99jmboqzvvlohn44a9oy1k6z 0 553852 5217065 5134065 2026-10-12T20:34:43Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5217065 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1900|крыніца насельніцтва=<ref>https://cxid.media/news/lyman-mayzhe-zruynovanyy-ale-u-misti-lyshaietsia-1-9-tysiachi-tsyvilnykh/#:~:text=У%20Лиманській%20громаді%20на%20Донеччині%20залишаються%20близько,понад%20600%20—%20у%20селах%20і%20селищах.</ref>|год перапісу=2026}} '''Ліма́н'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/tags/liman|title=Тэма: Ліман|website=Новы Час|date=2023-08-27|access-date=2026-10-12}}</ref>, часам '''Ліма́н''' ({{lang-uk|Лиман}}, {{lang-ru|Лиман}}; у 1925—2016 гадах — ''Красны Ліман'') — [[горад]] абласнога значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], цэнтр [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскага раёна]]. Размешчаны за 136 кіламетраў ад [[Данецк]]а. == Гісторыя == Заснаваны ў 1667 годзе казакамі [[Ізюмскі полк|Ізюмскага палка]] як паселішча пры вартавых вежах паблізу Торскай фартэцыі (цяпер горад [[Славянск]]). У 1825 годзе Ліман быў ператвораны ў вайсковае паселішча, з 1857 жыхароў перавялі ў разрад дзяржаўных сялян. У 1911 годзе побач з горадам пракладзена чыгуначная лінія і збудаваная станцыя. У 1925 годзе паселішча перайменаванае на Красны Ліман, у 1938 годзе прысвоены статус горада. Паводле звестак на 1864 год ва ўласніцкай слабадзе Ліман [[Ізюмскі павет|Ізюмскага павета]] [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]] жылі 2622 асобы (1470 мужчын і 1152 — жанчыны), налічвалася 512 дваровых гаспадарак, існавала праваслаўная царква, адбываліся 2 штогадовыя [[кірмаш]]ы<ref>Харьковская губернія. Списокъ населенныхъ мѣстъ по свѣдѣніямъ 1864 года, томъ XLVI. Изданъ Центральнымъ статистическимъ комитетомъ Министерства Внутренних Дѣлъ. СанктПетербургъ. 1869 — XCVI + 209 с.</ref>. У 1885 годзе ў колішняй дзяржаўнай слабадзе Папоўскай воласці налічвалася 3503 жыхары, налічвалася 587 дваровых гаспадарак, існавалі праваслаўная царква, школа, 2 заезныя двары, 2 храмы, адбываліся 2 кірмашы на год<ref>Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи. По данным обслѣдованія, произведеннаго статистическими учрежденіями Министерства Внутренних Дѣл, по порученію Статистическаго Совѣта. Изданіе Центральнаго Статистическаго Комитета. Выпускъ III. Губерніи Малороссійскія и Юго-Западныя. СанктПетербургъ. 1885. — V + 349 с.</ref>. 26 мая 2022 года пасля трывалых баёў горад перайшоў пад кантроль расійскіх сілаў<ref name="guardian2605">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|title=Russian forces have ‘upper hand’ in Donbas fighting, Ukrainian officials say|website=The Guardian|date=2022-05-26|access-date=2022-05-28|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528225247/https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2022 года [[Узброеныя сілы Украіны]] вызвалілі Ліман пасля 4-месячнай расійскай [[Акупацыя|акупацыі]]<ref>{{Навіна|загаловак=Узброеныя сілы Украіны ўвайшлі ў Ліман|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32060966.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=1 кастрычніка 2022|дата доступу=3 кастрычніка 2022}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Большасць працаздольнага насельніцтва занята на чыгунцы і ў аграпрамысловым комплексе. Станцыя Ліман, лакаматыўнае і вагоннае дэпо, дыстанцыя каляі, сігналізацыі, сувязі і вылічальнай тэхнікі, грамадскія пабудовы, дарожныя электрамеханічныя майстэрні, чыгуначная машынная станцыя № 10, рейказварны цягнік № 6, будаўніча-мантажны цягнік № 181 — галоўныя чыгуначныя прадпрыемствы, складнікі Ліманскага чыгуначнага вузла. Рейказварны цягнік № 6 здзяйсняе зварныя аперацыі і аперацыі па апрацоўцы каляі. Другое месца па значнасці займае аграпрамысловы комплекс. Агулам у раёне налічваецца 74 фермерскія гаспадаркі, 15 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. У раёне закупляюць сланечнікавы [[алей]] і сам [[сланечнік]] прадпрыемствы Данецкай і Харкаўкай абласцей. Асноўныя паказчыкі дзейнасці прадпрыемстваў АПК: агульная плошча сельскагаспадарчых угоддзяў — 69,1 тыс. га, у тым ліку ніў — 51,3 тыс. га; штогадовыя плошчы пасеву зерневых — 19,0 тыс. га, сланечніку — 6,1 тыс. га. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Дзянісавіч Кізім]] (1941—2010) — савецкі [[касманаўт]], двойчы [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў]] (нар. 1938) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Анатольевіч Разаронаў]] (нар. 1970) — украінскі цяжкаатлет, прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.info.dn.ua/map/liman.shtml Інфармацыйны партал Данеччыны] * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=06.09.2006&rf7571=8479 Уліковая картка] на бачыне [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] * [http://imsu-doneck.info/mista-i-sela-doneckoi-oblasti/krasnolymanskyj-rajon/krasnyj-lyman.html Лиман — Інформаційно-пізнавальний портал | Донецька область у складі УРСР] (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том — Історія міст і сіл Української РСР. Донецька область. — К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1970. — 992 с.) {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] jht79xs3tua10br58vjggusgh25am98 5217066 5217065 2026-10-12T20:35:33Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лыман]] у [[Ліман (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217065 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1900|крыніца насельніцтва=<ref>https://cxid.media/news/lyman-mayzhe-zruynovanyy-ale-u-misti-lyshaietsia-1-9-tysiachi-tsyvilnykh/#:~:text=У%20Лиманській%20громаді%20на%20Донеччині%20залишаються%20близько,понад%20600%20—%20у%20селах%20і%20селищах.</ref>|год перапісу=2026}} '''Ліма́н'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/tags/liman|title=Тэма: Ліман|website=Новы Час|date=2023-08-27|access-date=2026-10-12}}</ref>, часам '''Ліма́н''' ({{lang-uk|Лиман}}, {{lang-ru|Лиман}}; у 1925—2016 гадах — ''Красны Ліман'') — [[горад]] абласнога значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], цэнтр [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскага раёна]]. Размешчаны за 136 кіламетраў ад [[Данецк]]а. == Гісторыя == Заснаваны ў 1667 годзе казакамі [[Ізюмскі полк|Ізюмскага палка]] як паселішча пры вартавых вежах паблізу Торскай фартэцыі (цяпер горад [[Славянск]]). У 1825 годзе Ліман быў ператвораны ў вайсковае паселішча, з 1857 жыхароў перавялі ў разрад дзяржаўных сялян. У 1911 годзе побач з горадам пракладзена чыгуначная лінія і збудаваная станцыя. У 1925 годзе паселішча перайменаванае на Красны Ліман, у 1938 годзе прысвоены статус горада. Паводле звестак на 1864 год ва ўласніцкай слабадзе Ліман [[Ізюмскі павет|Ізюмскага павета]] [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]] жылі 2622 асобы (1470 мужчын і 1152 — жанчыны), налічвалася 512 дваровых гаспадарак, існавала праваслаўная царква, адбываліся 2 штогадовыя [[кірмаш]]ы<ref>Харьковская губернія. Списокъ населенныхъ мѣстъ по свѣдѣніямъ 1864 года, томъ XLVI. Изданъ Центральнымъ статистическимъ комитетомъ Министерства Внутренних Дѣлъ. СанктПетербургъ. 1869 — XCVI + 209 с.</ref>. У 1885 годзе ў колішняй дзяржаўнай слабадзе Папоўскай воласці налічвалася 3503 жыхары, налічвалася 587 дваровых гаспадарак, існавалі праваслаўная царква, школа, 2 заезныя двары, 2 храмы, адбываліся 2 кірмашы на год<ref>Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи. По данным обслѣдованія, произведеннаго статистическими учрежденіями Министерства Внутренних Дѣл, по порученію Статистическаго Совѣта. Изданіе Центральнаго Статистическаго Комитета. Выпускъ III. Губерніи Малороссійскія и Юго-Западныя. СанктПетербургъ. 1885. — V + 349 с.</ref>. 26 мая 2022 года пасля трывалых баёў горад перайшоў пад кантроль расійскіх сілаў<ref name="guardian2605">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|title=Russian forces have ‘upper hand’ in Donbas fighting, Ukrainian officials say|website=The Guardian|date=2022-05-26|access-date=2022-05-28|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528225247/https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2022 года [[Узброеныя сілы Украіны]] вызвалілі Ліман пасля 4-месячнай расійскай [[Акупацыя|акупацыі]]<ref>{{Навіна|загаловак=Узброеныя сілы Украіны ўвайшлі ў Ліман|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32060966.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=1 кастрычніка 2022|дата доступу=3 кастрычніка 2022}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Большасць працаздольнага насельніцтва занята на чыгунцы і ў аграпрамысловым комплексе. Станцыя Ліман, лакаматыўнае і вагоннае дэпо, дыстанцыя каляі, сігналізацыі, сувязі і вылічальнай тэхнікі, грамадскія пабудовы, дарожныя электрамеханічныя майстэрні, чыгуначная машынная станцыя № 10, рейказварны цягнік № 6, будаўніча-мантажны цягнік № 181 — галоўныя чыгуначныя прадпрыемствы, складнікі Ліманскага чыгуначнага вузла. Рейказварны цягнік № 6 здзяйсняе зварныя аперацыі і аперацыі па апрацоўцы каляі. Другое месца па значнасці займае аграпрамысловы комплекс. Агулам у раёне налічваецца 74 фермерскія гаспадаркі, 15 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. У раёне закупляюць сланечнікавы [[алей]] і сам [[сланечнік]] прадпрыемствы Данецкай і Харкаўкай абласцей. Асноўныя паказчыкі дзейнасці прадпрыемстваў АПК: агульная плошча сельскагаспадарчых угоддзяў — 69,1 тыс. га, у тым ліку ніў — 51,3 тыс. га; штогадовыя плошчы пасеву зерневых — 19,0 тыс. га, сланечніку — 6,1 тыс. га. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Дзянісавіч Кізім]] (1941—2010) — савецкі [[касманаўт]], двойчы [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў]] (нар. 1938) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Анатольевіч Разаронаў]] (нар. 1970) — украінскі цяжкаатлет, прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.info.dn.ua/map/liman.shtml Інфармацыйны партал Данеччыны] * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rdat1=06.09.2006&rf7571=8479 Уліковая картка] на бачыне [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] * [http://imsu-doneck.info/mista-i-sela-doneckoi-oblasti/krasnolymanskyj-rajon/krasnyj-lyman.html Лиман — Інформаційно-пізнавальний портал | Донецька область у складі УРСР] (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том — Історія міст і сіл Української РСР. Донецька область. — К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1970. — 992 с.) {{Лыманскі раён (Данецкая вобласць)}} {{Данецкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] jht79xs3tua10br58vjggusgh25am98 0 553854 5217194 3117964 2026-10-13T06:35:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Лыман]] на [[Ліман (Данецкая вобласць)]] 5217194 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліман (Данецкая вобласць)]] 298iq39di0zrms33g425wj8r8bgim6z 0 565359 5217271 5181768 2026-10-13T09:07:59Z ~2026-54303-83 175283 Аляксей Майсейчык 5217271 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]] (94) — шведская дзіцячая пісьменніца. * [[21 сакавіка]]: [[Даніла Ясько]] (97) — беларускі перакладчык. * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[12 траўня]]: [[Аляксей Майсейчык]] (65) — беларускі літаратуразнавец. * [[17 ліпеня]]: [[Сцяпан Андрэевіч Крыжаноўскі|Сцяпан Крыжаноўскі]] (91) — украінскі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. * [[25 снежня]]: [[Уладзімір Шундрык]] (73) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] cgvfx9hnk927u6v4106e31vdg6aal0h 0 575828 5217226 4878678 2026-10-13T08:26:47Z Autumndancer 168015 5217226 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Верх-Усуглі''' ({{lang-ru|Верх-Усугли́}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Тунгакочанскага раёна, а таксама Верх-Усуглінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 2485 чал. (2017). Размешчана на беразе ракі Усуглі (левы прыток ракі Ульдурга ў басейне ракі [[Нярча]]), за 320 км на паўночны ўсход ад [[Чыта|Чыты]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1936 годзе]] 3iq5g1ivjhc1ihiw9f5nmfv5nvmb2zv 10 575876 5217306 4306358 2026-10-13T10:12:09Z Autumndancer 168015 5217306 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Забайкальскі край | загаловак = [[Забайкальскі край]] | выява = [[Выява:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|50px|]]<br/><br/><br/>[[Выява:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|50px|]] | стыль_цела = | стыль_выявы = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = Раёны | спіс1 = * [[Агінскі раён|Агінскі]] * [[Акшынскі раён|Акшынскі]] * [[Алавянінскі раён|Алавянінскі]] * [[Аляксандрава-Заводскі раён|Аляксандрава-Заводскі]] * [[Анонскі раён|Анонскі]] * [[Балейскі раён|Балейскі]] * [[Борзінскі раён|Борзінскі]] * [[Газімура-Заводскі раён|Газімура-Заводскі]] * [[Дульдургінскі раён|Дульдургінскі]] * [[Забайкальскі раён|Забайкальскі]] * [[Каларскі раён|Каларскі]] * [[Калганскі раён|Калганскі]] * [[Карымскі раён|Карымскі]] * [[Краснакаменскі раён|Краснакаменскі]] * [[Красначыкойскі раён|Красначыкойскі]] * [[Кырынскі раён|Кырынскі]] * [[Магайтуйскі раён|Магайтуйскі]] * [[Магочынскі раён|Магочынскі]] * [[Нерчынска-Заводскі раён|Нерчынска-Заводскі]] * [[Нерчынскі раён|Нерчынскі]] * [[Прыаргунскі раён|Прыаргунскі]] * [[Пятроўск-Забайкальскі раён|Пятроўск-Забайкальскі]] * [[Срэценскі раён|Срэценскі]] * [[Тунгакочанскі раён|Тунгакочанскі]] * [[Тунгіра-Алёкмінскі раён|Тунгіра-Алёкмінскі]] * [[Улётаўскі раён|Улётаўскі]] * [[Хілокскі раён|Хілокскі]] * [[Чарнышэўскі раён|Чарнышэўскі]] * [[Чыцінскі раён|Чыцінскі]] * [[Шалапугінскі раён|Шалапугінскі]] * [[Шылкінскі раён|Шылкінскі]] | загаловак2 = [[Горад|Гарады]] | спіс2 = * [[Балей]] * [[Борзя]] * [[Краснакаменск]] * [[Магоча]] * [[Нерчынск]] * [[Пятроўск-Забайкальскі]] * [[Срэценск]] * [[Хілок]] * '''[[Чыта]]''' * [[Шылка (горад)|Шылка]] | загаловак3 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс3 = * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Аксёнава-Зілаўскае]] * [[Алавяная]] * [[Амазар]] * [[Арлоўскі (Забайкальскі край)|Арлоўскі]] * [[Атаманаўка]] * [[Букачача]] * [[Вяршына-Дарасунскі]] * [[Горны (Забайкальскі край)|Горны]] * [[Давенда]] * [[Дарасун]] * [[Дравяная]] * [[Жырэкен]] * [[Забайкальск]] * [[Залатарэчанск]] * [[Ітака (Забайкальскі край)|Ітака]] * [[Какуй (Забайкальскі край)|Какуй]] * [[Калангуй]] * [[Карымскае (пасёлак гарадскога тыпу)|Карымскае]] * [[Клічка (пасёлак гарадскога тыпу)|Клічка]] * [[Ключаўскі (Забайкальскі край)|Ключаўскі]] * [[Ксеньеўка (Забайкальскі край)|Ксеньеўка]] * [[Курорт-Дарасун]] * [[Магзон]] * [[Магойтуй]] * [[Навапаўлаўка (Забайкальскі край)|Навапаўлаўка]] * [[Новая Чара]] * [[Новаарлоўск]] * [[Новакручынінскі]] * [[Первамайскі (Забайкальскі край)|Первамайскі]] * [[Прыаргунск]] * [[Прыіскавы (Забайкальскі край)|Прыіскавы]] * [[Усць-Карск]] * [[Халбон]] * [[Чарнышэўск]] * [[Шэрлавая Гара]] * [[Яснагорск (Забайкальскі край)|Яснагорск]] | загаловак4 = [[Сяло|Сёлы]] — цэнтры раёнаў | спіс4 = * [[Акша (Забайкальскі край)|Акша]] * [[Аляксандраўскі Завод]] * [[Верх-Усуглі]] * [[Газімурскі Завод]] * [[Дульдурга]] * [[Калга (сяло)|Калга]] * [[Красны Чыкой]] * [[Кыра (сяло)|Кыра]] * [[Нерчынскі Завод]] * [[Ніжні Цасучэй]] * [[Тупік (Забайкальскі край)|Тупік]] * [[Улёты]] * [[Чара (Забайкальскі край)|Чара]] * [[Шалапугіна (Забайкальскі край)|Шалапугіна]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Расіі]] </noinclude> 5g5s93xoayj98hdhs2pax4oxj27n46c 0 577634 5217232 4087160 2026-10-13T08:30:04Z Zadorenko V 175157 5217232 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Ярэга''' ({{lang-ru|Я́рега}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], уваходзіць у склад гарадской акругі «Ухта». Насельніцтва 8500 жыхароў (2010). Размешчаны за 2 км ад чыгуначнай станцыі Ярэга (на лініі [[Котлас]] — [[Варкута]]). Шахтавая здабыча нафты. Распрацоўка нафтавага радовішча вялася сіламі зняволеных Ухтпечлага. У 1939 годзе на Ярэзе было некалькі нафтаздабываючых калон, будаўнічая калона, аўтатранспартная калона, калона гарнякоў-шахтабудаўнікоў, механічная група і г.д. [[Файл: First oil-mine in the USSR - panoramio.jpg|міні|злева|250пкс|Першая нафтавая шахта ў СССР]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] r3h3ukec8jbaxtv2fbr5e024y8crbz8 0 577635 5217209 3237980 2026-10-13T08:15:29Z Zadorenko V 175157 5217209 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Ніжні Одэс''' ({{lang-ru|Ни́жний О́дес}}, {{lang-kv|Улыс Одес}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], уваходзіць у склад муніцыпальнага раёна Саснагорск, цэнтр гарадскога паселішча Ніжні Одэс, якому адміністрацыйна падпарадкаваны пасёлкі Канаш’ёль і Нефцепячорск. Насельніцтва — 7 204 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 6xwbrb1zkqpy5ddl8usfc6875tchnlg 0 577636 5217228 3237978 2026-10-13T08:27:15Z Zadorenko V 175157 5217228 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Усагорск''' ({{lang-ru|Усого́рск}}) — пасёлак гарадскога тыпу ва Удорскім раёне [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр гарадскога паселішча Усагорск. Насельніцтва складае 4 895 чал. (2025) — найбуйнейшы населены пункт раёна. Размешчаны на захадзе рэспублікі, у месцы ўпадзення ракі Ус у [[Мязень (рака)|Мязень]]. На процілеглым ад пасёлка беразе Мязені вышэй па цячэнні (за 11 км на ўсход) размешчана сяло [[Кослан]]. У пасёлку знаходзіцца чыгуначная станцыя Каслан, канцавая на лініі ад станцыі Селэгвож (размешчана на лініі [[Мікунь]] — [[Благоева (Комі)|Благоева]]). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] pa2i629cv2tk630o73q5ol9e9vj5q59 0 577893 5217179 3239305 2026-10-13T02:44:15Z Zadorenko V 175157 5217179 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Жэшарт'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Же́шарт}}, {{lang-kv|Зӧвсьӧрт}}) — пасёлак гарадскога тыпу ва Усць-Вымскім раёне [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр гарадскога паселішча «Жэшарт». Насельніцтва — 6 807 чал. (2025). Пасёлак размешчаны на правым беразе ракі [[Вычагда]] (басейн [[Паўночная Дзвіна|Паўночнай Дзвіны]]), за 80 км на паўночны захад ад [[Сыктыўкар]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] a44f3cif9a1qhzoqa4pq4wh7tfb2gin 0 577894 5217178 3239318 2026-10-13T02:43:55Z Zadorenko V 175157 5217178 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Воргашар'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Воргашор}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў гарадской акрузе Варкута [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Назва пасёлка з ненецкай мовы перакладаецца як «ручай ля аленевай сцежкі». Знаходзіцца на так званым «Варкуцінскім кольцы» паміж пасёлкамі Камсамольскі і Северны. У канцы 1930-х гадах пасёлак існаваў як лагерны пункт. Насельніцтва 6 375 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 9qflx6ggqdw02y9ynhos41ncznqkumi 0 577897 5217180 3239326 2026-10-13T02:44:47Z Zadorenko V 175157 5217180 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Запалярны}} {{НП}} '''Запалярны''' ({{lang-ru|Заполярный}}) — пасёлак гарадскога тыпу [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Варкута, за 12 км (35 км па дарозе) ад цэнтра [[Варкута|Варкуты]]. Насельніцтва — 448 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 6qmtgm26nvgsylo2f8dvh6oousyewsx 0 577900 5217216 3239338 2026-10-13T08:18:58Z Zadorenko V 175157 5217216 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Северны}} {{НП}} '''Северны'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Северный}}, {{lang-kv|Севернöй|Severnöi}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Варкута, ад цэнтра горада Варкута знаходзіцца за 18 км. Насельніцтва 3 611 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1954 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 7h6oqbvyv8xlprakkj3g7w38uj9uvim 0 577902 5217171 4294692 2026-10-13T02:21:35Z Zadorenko V 175157 5217171 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акцябрскі}} {{НП}} '''Акцябрскі''' ({{lang-ru|Октя́брьский}}) — закінуты [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў гарадской акрузе Варкута [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Размешчаны на аўтакольцы паміж [[Варкута|Варкутой]] і пасёлкам [[Северны (Комі)|Северны]]. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1946 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 7gteqitbu6b1i7fcg805gsxzojnup0l 0 577904 5217173 3239362 2026-10-13T02:23:37Z Zadorenko V 175157 5217173 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Благоева'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Благоево}}) — пасёлак гарадскога тыпу ва Удорскім раёне [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр гарадскога паселішча Благоева. У пасёлку (станцыя Вендынга) канчаецца грузавая лінія Паўночнай чыгункі. Размешчаны за 50 км (па дарогах) на захад ад раённага цэнтра — вёскі Кослан і на поўдзень ад вёскі Вендынга і пасёлка Сонечны. Пасёлак размешчаны ў міжрэччы ракі Вашка і яе прытоку — ракі Вен’ю (на левым беразе гэтай ракі). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 3wwbfydccmn49pmjhmjscbrnfmyla1g 0 577906 5217176 3239366 2026-10-13T02:42:57Z Zadorenko V 175157 5217176 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Водны''' ({{lang-ru|Водный}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Ухта. Насельніцтва — 4 484 чал. (2025 год). Знаходзіцца за 27 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1944 года. На тэрыторыі пасёлка дзейнічаюць ААТ Ухцінскі электракерамічны завод «Прагрэс». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] i53bbrk44prc5bs52i0fvuqhe9csu0b 0 577908 5217186 4260329 2026-10-13T03:43:08Z Zadorenko V 175157 5217186 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Междурэчанск}} {{НП}} '''Междурэчанск''' ({{lang-ru|Междуре́ченск}}) — пасёлак гарадскога тыпу ва Удорскім раёне [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр гарадскога паселішча Междурэчанск. Насельніцтва 963 чалавек (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1975 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] a29gmtqv5huwjk884e0dnd1k23w2vvl 0 577919 5217183 4202438 2026-10-13T02:47:52Z Zadorenko V 175157 5217183 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кожва''' ({{lang-ru|Ко́жва}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Размешчаны на левым беразе [[Пячора (рака)|Пячоры]]. Чыгуначная станцыя за 13 км на паўднёвы захад ад [[Пячора (горад)|г. Пячора]]. Лесаперавалачная база. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1952 года. У 1983 годзе ў пасёлку адкрыты Дом культуры. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 1s9wnq4v6kbmx269mkxyr7bs0dvsjl0 0 577921 5217240 3239478 2026-10-13T08:35:07Z Zadorenko V 175157 5217240 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Іжма''' ({{lang-ru|И́жма}}, {{lang-kv|И́зьва}}) — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Іжамскага раёна і сельскага паселішча Іжма. Размешчана ў цэнтральнай частцы рэспублікі за 600 км на паўночны ўсход ад [[Сыктыўкар]]а, за 200 км на поўнач ад [[Ухта|Ухты]], на беразе ракі [[Іжма]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] fva93zg5z8ctktyrpm3unxnitytzrcg 0 577960 5217174 4140724 2026-10-13T02:24:40Z Zadorenko V 175157 5217174 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Верхняя Інта''' ({{lang-ru|Верхняя Инта}}) — пасёлак гарадскога тыпу [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] [[Расія|Расіі]]. Чыгуначная станцыя. Насельніцтва пасёлка на 2025 год складала 378 чал. У пасёлку размешчана адзіная ў Рэспубліцы Комі і адна з трох самых магутных вышак навігацыйнай сістэмы «Чайка». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] a4cyyekeugyn7dmrxikk7j67nfdeti9 0 577961 5217175 3239700 2026-10-13T02:41:20Z Zadorenko V 175157 5217175 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Верхняя Максакаўка''' ({{lang-ru|Верхняя Максаковка}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Сыктыўкар. Насельніцтва 3 828 чал. (2025 год). Заснаваны ў 1950 годзе. 19 чэрвеня 1981 года Верхняя Максакаўка была аднесена да катэгорыі пасёлкаў гарадскога тыпу. 3 мая 1983 года Верхняя Максакаўка ўключана ў склад горада Сыктыўкара. З 3 снежня 1990 года — паўторна статус пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] gu0uruvqzciy857tmyff6qnaxetyffk 0 577962 5217177 3239702 2026-10-13T02:43:28Z Zadorenko V 175157 5217177 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Войваж''' ({{lang-ru|Во́йвож}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], уваходзіць у склад муніцыпальнага раёна «Саснагорск». Насельніцтва — 1 678 чал. (2025). Размешчаны на аўтадарозе Ухта — [[Троіцка-Пячорск]], за 112 км на паўднёвы ўсход ад чыгуначнай станцыі Ухта (на лініі Котлас — Варкута). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 0xuf990y71j5k6f4h2jaff4skd60rrv 0 577963 5217181 3239708 2026-10-13T02:45:33Z Zadorenko V 175157 5217181 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Із’яю''' ({{lang-ru|Изъяю}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], уваходзіць у склад гарадскога паселішча Пасёлак Кожва муніцыпальнага раёна «Пячора». Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1981 года. Насельніцтва — 860 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 4rc3ztrpnl4ib2ea2w3za6m2lul0f06 0 577964 5217182 3239714 2026-10-13T02:46:39Z Zadorenko V 175157 5217182 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Камсамольскі}} {{НП}} '''Камсамольскі''' ({{lang-ru|Комсомольский}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Варкута. Насельніцтва 119 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1949 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 497kts4ctmdzqomtqs8msh8254zytk9 0 577965 5217184 3239715 2026-10-13T02:51:17Z Zadorenko V 175157 5217184 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кожым''' ({{lang-ru|Кожым}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Інта. Чыгуначная станцыя. Насельніцтва 0 чал. (2021). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1954 года. Згодна з распараджэннем [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урада РФ]] ад 13 верасня 2004 года пасёлак быў закрыты як неперспектыўны. Улетку ў пасёлак прыязджаюць яго былыя жыхары. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] cjdx87nj2bw06as3xtcodlalifgd6fs 0 577966 5217185 3240022 2026-10-13T03:39:42Z Zadorenko V 175157 5217185 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Красназатонскі''' ({{lang-ru|Краснозатонский}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], уваходзіць у гарадскую акругу Сыктыўкар, за 9 км на ўсход ад цэнтра Сыктыўкара. У пасёлку размешчаны Вычэгодскі суднабудаўніча-суднарамонтны завод. Насельніцтва — 7 329 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] e26i69ldz35ym4yp1qz65xjlynv38d4 0 577967 5217187 3239727 2026-10-13T03:45:21Z Zadorenko V 175157 5217187 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Мульда''' ({{lang-ru|Мульда}}) — закінуты пасёлак гарадскога тыпу [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] ([[Расія]]), уваходзіць у муніцыпальнае ўтварэнне гарадской акругі «Варкута». За 48 км на захад ад [[Варкута|Варкуты]]. Афіцыйная дата заснавання 9 верасня 1954 года. Чыгуначная станцыя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] g511q2cpcz10zjmeml3w19wiit9iwlh 0 577968 5217215 3239730 2026-10-13T08:18:42Z Zadorenko V 175157 5217215 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пуцеец''' ({{lang-ru|Путеец}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў складзе муніцыпальнага раёна Пячора ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], адміністрацыйны цэнтр гарадскога паселішча Пуцеец. Размешчаны за 4 км на паўночны захад ад горада [[Пячора (горад)|Пячора]] на правым беразе ракі [[Пячора (рака)|Пячора]]. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1975 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] 4ufzdd8qpk9dugfcd8hzj5ev4cwya9e 0 577969 5217213 4227879 2026-10-13T08:18:10Z Zadorenko V 175157 5217213 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Парма}} {{НП}} '''Парма''' ({{lang-ru|Парма}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], размешчаны за 12 км ад [[Усінск]]а на рацэ Уса. Уваходзіць у гарадскую акругу Усінск. Рачны порт. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1978 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] p5i6ya1rcjzl7cp0zupi37xwbpdvxda 0 577971 5217218 3239739 2026-10-13T08:19:21Z Zadorenko V 175157 5217218 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Седкыркешч''' ({{lang-ru|Седкыркещ}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Сыктыўкар. Размешчаны на правым беразе ракі [[Вычагда]]. Насельніцтва 1 286 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1974 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] tdig0mc4vzx12tuv8dbs8vf4u9e3om4 0 577973 5217230 3239744 2026-10-13T08:28:18Z Zadorenko V 175157 5217230 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шудаяг''' ({{lang-ru|Шудаяг}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў гарадской акрузе Ухта [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва 2 857 чал. (2025). Пасёлак узнік як паселішча асуджаных пры суднаверфі, адкрытай тут у канцы 1931 года. У жніўні 1933 года суднаверф перавялі на раку Іжму. 15 чэрвеня 1976 года прэзідыум Вярхоўнага Савета РСФСР сваім Указам аднёс населены пункт Шудаяг да катэгорыі рабочых пасёлкаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] pf3f8anrfcb1jz30m83dp2bmmkjj70w 0 577974 5217231 3239747 2026-10-13T08:29:26Z Zadorenko V 175157 5217231 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ялецкі''' ({{lang-ru|Елецкий}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Варкута. Чыгуначная станцыя. Насельніцтва 299 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 7 ліпеня 1949 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] csj06kdt54nqj0hk742gbemvt8xk137 0 577975 5217214 3240017 2026-10-13T08:18:25Z Zadorenko V 175157 5217214 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Прамышлены''' ({{lang-ru|Промы́шленный}}) — закінуты пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадской акругі Варкута. Заснаваны 30 лістапада 1956 года. Пасля выбуху зімой 1998 года на асноўным прадпрыемстве пасёлка — шахце «Цэнтральная» — спыненая праца, пасля чаго ён прыйшоў у заняпад. У цяперашні час пасёлак з’яўляецца закінутым, да 2006 года ў ім налічвалася некалькі дамоў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] [[Катэгорыя:Пакінутыя населеныя пункты]] t5ok4orrbdkb2qyd325ms8qs7r6eoba 0 577976 5217172 3239752 2026-10-13T02:23:21Z Zadorenko V 175157 5217172 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Баравы}} {{НП}} '''Баравы''' ({{lang-ru|Борово́й}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у гарадскую акругу Ухта. Чыгуначная станцыя Юкарка. Насельніцтва 703 чал. (2025 год). Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1975 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Комі]] mbhaedxkrkq51bsqrve8lrclrjbqs4m 0 577977 5217236 3239757 2026-10-13T08:32:09Z Zadorenko V 175157 5217236 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аб’ячава'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Объя́чево}}) — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], адміністрацыйны цэнтр Прылузскага раёна і сельскага паселішча Аб’ячава. Насельніцтва — 5 617 чал. (2021) Асноўныя галіны прамысловасці — лесанарыхтоўчая і харчовая. Аўтобуснымі маршрутамі сяло звязана з [[Сыктыўкар]]ам, Кіравам і іншымі гарадамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] e348ya5u1se1ktydif0r4rx7dfrogj1 0 577978 5217237 3685652 2026-10-13T08:32:46Z Zadorenko V 175157 5217237 wikitext text/x-wiki {{НП |выява = Окраины Айкино - panoramio.jpg }} '''А́йкіна''' ({{lang-ru|Айкино}}, [[Комі-зыранская мова|комі-зыр.]] ''Айкатыла'') — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Усць-Вымскі раён|Усць-Вымскага раёна]] рэспублікі і Айкінскага сельскага паселішча. Знаходзіцца на правым беразе ракі [[Вычагда]]. Непадалёк ад сяла знаходзіцца вусце ракі Шэ́жамка. Насельніцтва сяла складае 3 192 чал. (2021), большасць з іх — комі і рускія. Большасьць вернікаў — праваслаўныя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] qieqm6ikl4voo3xwuwp4ekbyf3wxfwc 0 577979 5217241 3800068 2026-10-13T08:36:08Z Zadorenko V 175157 5217241 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кайгарадок''' ({{lang-ru|Койгородок}}, {{lang-kv|Койгорт}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]] на паўднёвым усходзе [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]], адміністрацыйны цэнтр Кайгародскага раёна. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне сельскае паселішча «Кайгарадок». Сяло размешчана за 192 км на паўднёвы ўсход ад рэспубліканскага цэнтра [[Сыктыўкар]]а на правым боку ракі [[Сысола]]. Насельніцтва сяла складае 2 951 чал. (2025). Кайгарадок мае выхад з рэспублікі па аўтамабільнай дарозе ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскую вобласць]] і [[Пермскі край]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] a740r9mqd6y5vvedze6171m1jcke4hu 0 577981 5217248 4836732 2026-10-13T08:42:05Z Zadorenko V 175157 5217248 wikitext text/x-wiki {{НП |выява = Главный корпус Печорской опытной сельскохозяйственной станции.jpg |подпіс = Галоўны корпус Пячорскай доследнай сельскагаспадарчай станцыі }} '''Усць-Цыльма'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Рэспублікі Комі</ref> ({{lang-ru|Усть-Цильма}}, {{lang-kv|Чилимдiн}}) — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], адміністрацыйны цэнтр Усць-Цылемскага раёна і сельскага паселішча Усць-Цыльма. Колькасць насельніцтва — 4 331 чал. (2021). Сяло размешчана на правым беразе ракі [[Пячора (рака)|Пячоры]], насупраць вусцяў рэк [[Цыльма|Цыльмы]] і Піжмы. Па аўтамабільных дарогах адлегласць да сталіцы горада [[Сыктыўкар]] складае 690 км. Бліжэйшая чыгуначная станцыя Іраёль размешчана за 220 км на паўднёвы ўсход ад Усць-Цыльмы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1542 годзе]] 8bwpt00q96fmvihh9f8irxcibydivxl 0 577985 5217239 3239806 2026-10-13T08:34:03Z Zadorenko V 175157 5217239 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Выльгорт''' ({{lang-ru|Выльгорт}}) — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], адміністрацыйны цэнтр Сыктыўдзінскага раёна і муніцыпальнага ўтварэння сельскага паселішча «Выльгорт». Размешчана на рацэ Сорд, недалёка ад яе ўпадзення ў [[Сысола|Сысолу]]. Насельніцтва сяла складае 10 746 чал. (2025). Помнік архітэктуры — драўляны будынак пачатковай школы (1913). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] kaerrah37jfblaxzdt6blwpcqjl3bm1 0 577986 5217244 4269485 2026-10-13T08:39:13Z Zadorenko V 175157 5217244 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Корткерас''' ({{lang-ru|Ко́рткерос}}, {{lang-kv|Кӧрткерӧс}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Корткераскага раёна [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]. З’яўляецца адзіным населеным пунктам аднайменнага сельскага паселішча. Насельніцтва — 4 811 чал. (2025). Сяло размешчана на левым беразе ракі [[Вычагда]] і берагах ракі Кіяю (вялікая частка сяла размешчана ў міжрэччы Вычагды і Кіяю) у межах Мязенска-Вычагодскай раўніны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} {{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] dvsncijgv59nxv5tyuwgrk3jbvz1zdw 0 577987 5217245 3239831 2026-10-13T08:39:45Z Zadorenko V 175157 5217245 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кослан''' ({{lang-ru|Ко́слан}}) — сяло ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр Удорскага раёна і сельскага паселішча Кослан. Насельніцтва — 1 879 чал. (2021). Размешчаны на захадзе рэспублікі, у межах Дзвінска-Мязенскай раўніны, якая адносіцца да Усходне-Еўрапейскай раўніны, на правым беразе ракі [[Мязень (рака)|Мязень]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] omdwxhy2g01tvy4tjor14g5n61mj5wh 0 577990 5217247 4719582 2026-10-13T08:41:49Z Zadorenko V 175157 5217247 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Усць-Кулом''' ({{lang-ru|Усть-Кулом}}) — [[сяло]] ў [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр Усць-Куломскага раёна і сельскага паселішча Усць-Кулом. Сяло размешчана на правым беразе ракі [[Вычагда]], за 180 км ад [[Сыктыўкар]]а, з якім звязаны [[аўтобус]]ным маршрутам. Насельніцтва — 5 077 чал. (2021). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Комі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Комі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1638 годзе]] 7omvu3b3fvkfozfiw6sok4hheylzjxv 0 578107 5217418 5156172 2026-10-13T11:45:44Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217418 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Выява:Abr horta Antonio Cruz.jpg|thumb|Арганічная гаспадарка ў [[Бразілія|Бразіліі]]]] '''Арганічная (экалагічная) сельская гаспадарка''' — методыкі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасці, заснаваныя на адмове ад сінтэтычных [[Хімічнае рэчыва|хімічных рэчываў]] ([[Угнаенні|угнаенняў]] і [[фармакалогія|фармакалагічных]] прэпаратаў). == Гл. таксама == * [[Біядынамічная сельская гаспадарка]] * [[Масанобу Фукуока]] == Літаратура == * [http://old.belal.by/elib/fao/1021.pdf Учебное пособие по органическому сельскому хозяйству]. / Ред. Надья Сиалабба. — Будапешт: Продовольственная и сельскохозяйственная организация объединенных наций, 2017 ISBN 978-92-5-409968-8 == Спасылкі == {{Commonscat|Organic farming}} * [http://agracultura.org/library/historyja/ Гісторыя экалагічнай сельскай гаспадаркі] * [http://agracultura.org/library/aznaczenne/ Азначэнне арганічнай сельскай гаспадаркі] * [http://zviazda.by/be/news/20160704/1467659768-pra-arganichnuyu-selskuyu-gaspadarku Пра арганічную сельскую гаспадарку] * [https://nastgaz.by/shkolny-sad-na-novy-lad/ Школьны сад на новы лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190719043713/https://nastgaz.by/shkolny-sad-na-novy-lad/ |date=19 ліпеня 2019 }} * [http://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2018/aprel/28400/ Арганічны падыход] * [http://vesti.belal.by/vesti/pdf/19950229.pdf Скарапанаў, С. Эканоміка-экалагічныя аспекты сучаснага земляробства] {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агратэхніка]] [[Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка| ]] 2e40bxdwa1y8bgh3nvcfaqtwofyscfm 0 578531 5217405 4965157 2026-10-13T11:40:17Z Autumndancer 168015 5217405 wikitext text/x-wiki [[Файл:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|250px|thumb|Птушкаферма]] '''Птушкагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца гадоўляй сельскагаспадарчых птушак ([[курыца|курэй]], [[качкі|качак]], [[гусі|гусей]], [[індык свойскі|індыкоў]], цацарак і інш.) для атрымання яец, мяса, пер’я і пуху. Дае высокапажыўныя прадукты і каштоўную сыравіну для прамысловасці. Харчовае значэнне маюць пераважна курыныя яйцы, для чаго гадуюць курэй яечнага кірунку. Сельскагаспадарчая птушка вылучаецца хуткаспеласцю, пладавітасцю, высокай аплатай адносна затрат на корм. Для атрымання 500—600 г яечнай масы неабходна менш за 2 кг, а на прыбаўку ў вазе 1 кг жывой масы — 2,5-3 кг поўнакаштоўнага корму. Птушкагадоўля ўзнікла каля 4-3 тыс.год назад у Індыі, дзе пачалі гадаваць курэй, потым яна распаўсюдзілася на захад і ўсход. За некалькі стагоддзяў да н.э. у Еўропе гадавалі свойскіх курэй, гусей і качак. Індыкі прыручаны ў Амерыцы, у 16 стагоддзі завезены ў Еўропу. Развіццё птушкагадоўлі прывяло да з’яўлення высокапрадукцыйных культурных парод свойскай птушкі: сусекс і доркінг — пароды курэй (Вялікабрытанія), руанскія качкі і тулузскія гусі (Францыя), юрлаўскія галасістыя куры, халмагорскія гусі (Расія). На Беларусі ў 19 стагоддзі птушкагадоўля была малапрадукцыйнай галіной [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. З 1930-х гадоў пачалося развіццё птушкагадоўлі на калгасных фермах; заснаваны інкубатарна-птушкагадоўчыя станцыі, якія забяспечвалі фермы маладняком. З 1971 года арганізаваны вытворчыя аб’яднанні па птушкагадоўлі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Птушкагадоўля|607|Палуда В. С.}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Птушкагадоўля| ]] l95v0y2rg49m8tdopesqdsnk93x5q5c 0 614477 5217333 5072308 2026-10-13T10:53:29Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5217333 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акбулак}} {{НП-Расія}} '''Акбулак''' ({{lang-ru|Акбула́к}}) — пасёлак, цэнтр [[Акбулакскі раён|Акбулакскага раёна]] [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Цэнтр сельскага паселішча Акбулакскі пассавет. Размешчаны ў даліне ракі [[Ілек (прыток Урала)]]. Чыгуначная станцыя на Ташкенцкім напрамку Казахстанскай чыгункі, за 127 км на паўднёвы ўсход ад [[Арэнбург]]а. Заснаваны ў 1904 годзе пры будаўніцтве чыгункі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] cs8igs4brrbla8d4k4wsotke028vg60 0 620330 5217199 3476608 2026-10-13T06:36:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Лыман]] на [[Ліман (Данецкая вобласць)]] 5217199 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліман (Данецкая вобласць)]] 298iq39di0zrms33g425wj8r8bgim6z 10 630993 5217068 4565197 2026-10-12T20:36:36Z Ueschar 151377 удакладненне 5217068 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ліманскі раён (Данецкая вобласць) | загаловак = Населеныя пункты скасаванага [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскага раёна]] | выява = | стыль_цела = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = [[Горад]] | спіс1 = '''[[Ліман]]''' | загаловак2 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс2 = * [[Дробышэвэ]] * [[Зарычнэ (Ліманскі раён)|Зарычнэ]] * [[Навасэліўка]] * [[Ямпіль (Данецкая вобласць)|Ямпіль]] * [[Ярава]] | загаловак3 = [[Вёска|Вёскі]] | спіс3 = * [[Азэрнэ (Данецкая вобласць)|Азэрнэ]] * [[Алэксандрыўка (Ліманскі раён)|Алэксандрыўка]] * [[Брусіўка (Ліманскі раён)|Брусіўка]] * [[Воўчый Яр (Ліманскі раён)|Воўчый Яр]] * [[Дэрылавэ]] * [[Дзіброва (Ліманскі раён)|Дзіброва]] * [[Закітнэ]] * [[Зэлэна Далына (Ліманскі раён)|Зэлэна Далына]] * [[Іваніўка (Ліманскі раён)|Іваніўка]] * [[Калэныкы (Ліманскі раён)|Калэныкы]] * [[Карпіўка (Ліманскі раён)|Карпіўка]] * [[Катэрыніўка (Ліманскі раён)|Катэрыніўка]] * [[Калодзязі]] * [[Каровій Яр]] * [[Крыва Лука]] * [[Крымкы (Ліманскі раён)|Крымкы]] * [[Лыпавэ (Ліманскі раён)|Лыпавэ]] * [[Лазавэ (Ліманскі раён)|Лазавэ]] * [[Новамыхайліўка (Ліманскі раён)|Новамыхайліўка]] * [[Новасадовэ]] * [[Рыдкадуб (Ліманскі раён)|Рыдкадуб]] * [[Рубці]] * [[Сэрэдне (Ліманскі раён)|Сэрэдне]] * [[Стары Караван]] * [[Тэрны (Ліманскі раён)|Тэрны]] * [[Торскэ (Ліманскі раён)|Торскэ]] * [[Шандрыгаловэ]] * [[Шчуравэ]] * [[Ямпаліўка]] * [[Яцькіўка]] | загаловак4 = [[Пасёлак|Пасёлкі]] | спіс4 = * [[Мырнэ (Ліманскі раён)|Мырнэ]] * [[Навэ (Данецкая вобласць)|Навэ]] * [[Сасновэ (Данецкая вобласць)|Сасновэ]] * [[Стаўкы (Краматорскі раён)|Стаўкы]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Данецкая вобласць|Ліманскі раён]] </noinclude> 4gwz2pgimikc0fnz95hxtqtvg8c0blx 5217069 5217068 2026-10-12T20:36:48Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] у [[Шаблон:Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217068 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ліманскі раён (Данецкая вобласць) | загаловак = Населеныя пункты скасаванага [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)|Ліманскага раёна]] | выява = | стыль_цела = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = [[Горад]] | спіс1 = '''[[Ліман]]''' | загаловак2 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс2 = * [[Дробышэвэ]] * [[Зарычнэ (Ліманскі раён)|Зарычнэ]] * [[Навасэліўка]] * [[Ямпіль (Данецкая вобласць)|Ямпіль]] * [[Ярава]] | загаловак3 = [[Вёска|Вёскі]] | спіс3 = * [[Азэрнэ (Данецкая вобласць)|Азэрнэ]] * [[Алэксандрыўка (Ліманскі раён)|Алэксандрыўка]] * [[Брусіўка (Ліманскі раён)|Брусіўка]] * [[Воўчый Яр (Ліманскі раён)|Воўчый Яр]] * [[Дэрылавэ]] * [[Дзіброва (Ліманскі раён)|Дзіброва]] * [[Закітнэ]] * [[Зэлэна Далына (Ліманскі раён)|Зэлэна Далына]] * [[Іваніўка (Ліманскі раён)|Іваніўка]] * [[Калэныкы (Ліманскі раён)|Калэныкы]] * [[Карпіўка (Ліманскі раён)|Карпіўка]] * [[Катэрыніўка (Ліманскі раён)|Катэрыніўка]] * [[Калодзязі]] * [[Каровій Яр]] * [[Крыва Лука]] * [[Крымкы (Ліманскі раён)|Крымкы]] * [[Лыпавэ (Ліманскі раён)|Лыпавэ]] * [[Лазавэ (Ліманскі раён)|Лазавэ]] * [[Новамыхайліўка (Ліманскі раён)|Новамыхайліўка]] * [[Новасадовэ]] * [[Рыдкадуб (Ліманскі раён)|Рыдкадуб]] * [[Рубці]] * [[Сэрэдне (Ліманскі раён)|Сэрэдне]] * [[Стары Караван]] * [[Тэрны (Ліманскі раён)|Тэрны]] * [[Торскэ (Ліманскі раён)|Торскэ]] * [[Шандрыгаловэ]] * [[Шчуравэ]] * [[Ямпаліўка]] * [[Яцькіўка]] | загаловак4 = [[Пасёлак|Пасёлкі]] | спіс4 = * [[Мырнэ (Ліманскі раён)|Мырнэ]] * [[Навэ (Данецкая вобласць)|Навэ]] * [[Сасновэ (Данецкая вобласць)|Сасновэ]] * [[Стаўкы (Краматорскі раён)|Стаўкы]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Данецкая вобласць|Ліманскі раён]] </noinclude> 4gwz2pgimikc0fnz95hxtqtvg8c0blx 0 648368 5217126 3836877 2026-10-12T23:51:45Z Zadorenko V 175157 5217126 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Кікнур''' ({{lang-ru|Ки́кнур}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Кікнурскага раёна і Кікнурскага гарадскога паселішча. Пасёлак размешчаны на правым беразе р. Вялікая Какшага пры ўпадзенні ў яе ракі Ваштранга, за 200 км на паўднёвы захад ад Кірава і за 40 км на захад ад [[Яранск]]а. Упершыню згадваецца ў 1555 годзе ў Львоўскім і Ніканаўскім летапісах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] izyg83axsyzgd9chggdcmkybrc6lzid 0 648369 5217117 3836864 2026-10-12T23:48:39Z Zadorenko V 175157 5217117 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Арбаж''' ({{lang-ru|Арба́ж}}) — пасёлак гарадскога тыпу, цэнтр [[Арбажскі раён|Арбажскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Размешчаны на абодвух берагах ракі Шуван. Заснаваны ў 1765 годзе перасяленцамі з заходніх губерняў Расіі як вёска. З 1929 года — раённы цэнтр. У 1956 годзе атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. Перапрацоўка лесапрадуктаў. Хлебазавод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 25kjyum8gk5l05o2jgkn82yhso5rrkd 0 648372 5217130 4714326 2026-10-12T23:53:26Z Zadorenko V 175157 5217130 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Лальск''' ({{lang-ru|Лальск}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Лузскі раён|Лузскім раёне]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у пералік гістарычных гарадоў Расіі. Размешчаны на рацэ [[Лала (рака)|Лала]], прытоку ракі [[Луза (рака)|Луза]], за 27 км ад раённага цэнтра — горада [[Луза]], з якім звязаны аўтамабільнай дарогай. За 27 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі. Быў утвораны ў 1570 годзе наўгародскімі перасяленцамі. Помнікі архітэктуры XVIII стагоддзя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1570 годзе]] hygn2d0b9a6ud5haxxaj0gkc1a4vddr 0 648373 5217152 3836891 2026-10-13T00:03:37Z Zadorenko V 175157 5217152 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Уні''' ({{lang-ru|Уни́}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Унінскі раён|Унінскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Цэнтр Унінскага гарадскога паселішча. Размешчаны ў вярхоўях ракі [[Лумпун (рака)|Лумпун]] (басейн Вяткі), за 74 км на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Фалёнкі (на Транссіба). За 189 км ад г. Кіраў. Уні заснаваныя ў 1646 годзе. 12 студзеня 1965 года Уні атрымалі статус пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] a58yoj9vsyoeg4gxycq8vy43qviabpe 0 648375 5217150 4573255 2026-10-13T00:02:54Z Zadorenko V 175157 5217150 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Суна}} {{НП-Расія}} '''Суна''' ({{lang-ru|Суна́}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр [[Сунскі раён|Сунскага раёна]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], а таксама Сунскага гарадскога паселішча. Пасёлак знаходзіцца па схіле каля ракі Суны. Стары цэнтр сфармаваўся вакол царквы Ушэсця (1754—1830), забудова раскінулася па схіле гары. Знаходзіцца за 95 км на поўдзень ад абласнога цэнтра — горада Кірава. Заснаваны ў 1650 годзе як Сунская вотчына Вяцкага Успенскага Трыфанава манастыра. Рашэннем Кіраўскага аблвыканкама ад 26 студзеня 1971 г. № 34 сяло Суна пераўтворана ў рабочы пасёлак гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] m6gnc57cueh1arvm9lyx0mt1kez5vde 0 648376 5217129 3836876 2026-10-12T23:53:11Z Zadorenko V 175157 5217129 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Кумёны''' ({{lang-ru|Кумёны}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Кумёнскага раёна і Кумёнскага гарадскога паселішча. Пасёлак размешчаны за 62 км ад абласнога цэнтра на рацэ Вялікая Кумёна, плошча тэрыторыі — 825 га. Сувязь з абласным цэнтрам ажыццяўляецца па аўтамабільнай дарозе Р169 Кіраў — Малмыж — Вяцкія Паляны. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1965 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 1tx1u3lkoolkr4rf2g56g059qez6ka9 0 648377 5217127 3836878 2026-10-12T23:52:17Z Zadorenko V 175157 5217127 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Кільмезь''' ({{lang-ru|Кильме́зь}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Кільмезскага раёна, утварае муніцыпальнае ўтварэнне Кільмезскае гарадское паселішча як адзіны населены пункт у яго складзе. Размешчаны на рацэ Кільмезі (прыток ракі Вятка). За 259 км ад г. Кіраў. Насельніцтва — 5 240 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] rh9oq8wyx9r9ocikiz59rvcts7uxzvh 0 648379 5217119 4818991 2026-10-12T23:49:06Z Zadorenko V 175157 5217119 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Афанасьева}} {{НП-Расія}} '''Афанасьева''' ({{lang-ru|Афана́сьево}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Афанасьеўскага раёна [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]], утварае Афанасьеўскае гарадское паселішча. Размешчаны на рацэ Камеа, за 80 км на паўночны ўсход ад чыгуначнай станцыі Стальная, за 250 км на паўночны ўсход ад г. Кіраў. Населены пункт вядомы з 1730 года, была калі пабудавана царква святога Афанасія. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1966 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1730 годзе]] puxkya8iw10alpnqt2st4ufvxhrpv1r 0 653567 5216972 5187502 2026-10-12T15:04:29Z StachLysy 62453 дапаўненне, афармленне 5216972 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (значэнні)}} {{Фільм | Выява = Girl with a Pearl Earring (poster).jpg | Памер = 270px | Бюджэт = [[Фунт стэрлінгаў|£]]10 млн. | Зборы = [[Долар ЗША|$]]33 млн. }} «'''Дзяўчы́на з жамчу́жнай завушні́цай'''» або «'''Дзяўчо́ з пе́рлавай завушні́цай'''»<ref name="Mova Nanova" /> ({{lang-en|Girl with a Pearl Earring}}) — мастацкі фільм [[2003 год у гісторыі кіно|2003]] года рэжысёра [[Пітэр Уэбер|Пітэра Уэбера]]<ref name="IMDb" />. У аснову кінакарціны быў пакладзены аднайменны раман [[1999]] года амерыкана-брытанскай пісьменніцы [[Трэйсі Шэвалье]], адаптацыяй рамана займалася сцэнарыстка {{нп5|Алівія Хетрыд||en|Olivia Hetreed}}. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Колін Фёрт]] і [[Скарлет Ёхансан]]. Падзеі фільма адбываюцца ў [[1665]] годзе ў горадзе [[Дэлфт]] ([[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыя]]). У дом мастака [[Ян Вермер|Яна Вермера]] прыходзіць працаваць новая пакаёўка — юная прыгажуня Грыт, сям’я якой апынулася на мяжы банкруцтва. Шматдзетная сям’я паспяховага мастака, наадварот, належыць да вельмі забяспечаных, аднак апошнім часам яе дабрабыт залежыць ад прыхамацяў багатага патрона, арыстакрата Пітэра Ван Рэйвена, які ўсё больш неахвотна замаўляе ў Вермера карціны. З’яўленне пакаёўкі прыносіць у жыццё сям’і новыя клопаты, але дае мастаку новую крыніцу натхнення<ref name="Mova Nanova" /> {{Пераход|Сюжэт|1}}. Прэм’ера фільма адбылася 31 жніўня 2003 года на кінафестывалі ў {{нп5|Тэльюрайд (Каларада)|Тэльюрайдзе|en|Telluride, Colorado}}. У шырокі пракат карціна выйшла 12 снежня 2003 года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], а затым 16 студзеня 2004 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Пры бюджэце ў 10 мільёнаў фунтаў фільм сабраў у сусветным пракаце 33 мільёны долараў<ref name="Box Office Mojo" /> {{Пераход|Выхад і прызнанне|1}}. Карціна атрымала пераважна станоўчыя водгукі рэцэнзентаў, якія ўсхвалялі візуальнае рашэнне фільма, а таксама ігру акцёраў, тым не менш падвяргаючы крытыцы некаторыя элементы сюжэту. Карціна была адзначана 17 кінапрэміямі, а таксама шматлікімі намінацыямі, у тым ліку 10 намінацыямі на прэмію «''[[BAFTA]]''», 3 намінацыямі на «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''» і 2 намінацыямі на «''[[Залаты глобус]]''» {{Пераход|Узнагароды|1}}. == Сюжэт == [[Дэлфт]], [[1665]] год. Маладая сарамлівая дзяўчына Грыт ([[Скарлет Ёхансан]]) вымушана пайсці працаваць служанкай у дом вядомага мастака [[Ян Вермер|Іаганеса Вермера]] ([[Колін Фёрт]]). Бацька дзяўчыны, па прафесіі майстар-кераміст, нядаўна аслеп і, стаўшы непрацаздольным, пакінуў сям’ю ў цяжкім фінансавым становішчы. Цяпер Грыт належыць падтрымаць сям’ю. Выпраўляючы дачку ў дарогу, маці асцерагае яе ад удзелу ў каталіцкіх малітвах, а бацька дае ёй на памяць сваю ўлюбёную, распісаную ім керамічную плітку. Па дарозе ў свой новы дом Грыт на імгненне спыняецца на цэнтральнай плошчы і затым накіроўваецца ў раён «''[[Каталіцтва|папістаў]]''». У новым доме Грыт становіцца памочніцай служанкі Танэке ([[Джаана Скэнлан]]). На дзяўчыну кладзецца шмат працы па гаспадарцы: мыць бялізну і адзенне, прыбіраць памяшканні, гатаваць ежу і выконваць шматлікія іншыя даручэнні. Грыт таксама даручаюць прыбіранне ў майстэрні гаспадара дому. Гэта незвычайная праца: дзяўчыне трэба вымыць памяшканне, выцерці ўвесь пыл, не зварухнуўшы пры тым ніводнай рэчы. Праца ў майстэрні становіцца своеасаблівай аддушынай у шэрай будзённасці Грыт, яе прываблівае таямнічы свет мастацтва, часам яна прыпыняе працу і заглядваецца на карціны, што піша мастак. Калі гаспадыня ([[Эсі Дэвіс]]) не ў настроі, то Грыт даводзіцца хадзіць за яе на рынак. Там яна знаёміцца з сынам мясніка Пітэрам ([[Кіліян Мёрфі]]), які адразу звяртае ўвагу на сімпатычную служанку. Тым часам фінансавы стан Вермераў пакідае жадаць лепшага. Гаспадар падоўгу піша свае палотны, і, бывае, праходзіць шмат месяцаў, пакуль ён не вырашае, што карціна гатова. Танэке расказвае Грыт, што аднойчы з грашыма было зусім дрэнна і гаспадару давялося прадаць частку ўпрыгажэнняў сваёй жонкі. Быў вялікі скандал, і гаспадыня зрабіла замах на адну з карцін свайго мужа. З тых часоў ёй забаронена ўваходзіць у яго студыю. У сямействе Вермераў папаўненне — Катарына нараджае сына Францыска. З гэтай нагоды плануецца вялікае святкаванне, на якім таксама будзе прадстаўлена і новая карціна мастака. Грыт пасылаюць з запрашэннем да {{нп5|Пітэр Ван Рэйвен|Пітэра Ван Рэйвена|en|Pieter van Ruijven}} ([[Том Уілкінсан]]), дабрадзея і пастаяннага пакупніка Вермераў. На святкаванні Ван Рэйвену дэманструюць замоўленую ім карціну, і ён застаецца задаволены працай мастака. Марыя Цінс ([[Джудзі Парфіт]]), цешча Іаганеса, якая кіруе фінансамі сям’і, спрабуе падахвоціць патрона на замову новай карціны. Той цікавіцца, ці знайшоў Вермер новую крыніцу для натхнення — аднак мастак адказвае, што яшчэ не. Праз нейкі час Вермер застае Грыт за тым, як яна мые вокны ў яго студыі. Неўзабаве ён пачынае працу над новай карцінай. Між Вермерам і Грыт усталёўваюцца больш блізкія адносіны. Калі ў яго майстэрню дастаўляюць [[Камера-абскура|камеру-абскуру]], ён прапануе дзяўчыне зірнуць і спрабуе патлумачыць прынцып дзеяння гэтага прыстасавання. Іншым разам ён заўважае, што Грыт глядзіць на яго незавершаную працу і не разумее, чаму ўсё не тых колераў. Ён просіць дзяўчыну сказаць, якога колеру аблокі за акном. Яна адказвае, што яны белыя, але тут жа выпраўляецца, падмячаючы жоўтыя, сінія і шэрыя адценні. Мастаку падабаецца прыадкрываць таямніцы мастацтва дзяўчыне, якая праяўляе столькі інтарэсу да яго працы і схоплівае ўсё з такой кемлівасцю. Тым не менш, Грыт не карыстаецца асаблівай прыхільнасцю сярод іншых дамачадцаў, а жонка мастака Катарына і яе дачка Карнэлія ([[Алакіна Ман]]) нярэдка выказваюць ёй адкрытую непрыязнасць. Апошняя толькі і шукае магчымасці, як нашкодзіць служанцы. Аднойчы яна вымазвае брудам развешаную для сушкі бялізну, а, атрымаўшы аплявуху, забіраецца ў каморку Грыт і разбівае размаляваную плітку, падарунак бацькі. [[Файл:Vermeer-view-of-delft.jpg|left|thumb|[[Дэлфт]] [[1660-я|1660-х]] гадоў на карціне Яна Вермера.]] Мастак паказвае Грыт, як і з чаго робяць фарбы, і прапануе дапамагаць яму ў іх прыгатаванні. Дзяўчына адмаўляецца, бо ў яе няма на гэта часу, але мастак настойвае — яна мусіць знайсці час. Аднаго разу Танэке скардзіцца гаспадыні, што ёй цяжка высыпацца побач з маленькім Францыскам і яго карміцелькай, гаспадыня ж не бачыць, чым можа дапамагчы. Раптам у размову ўступае яе муж і прапануе пасяліць Танэке ў падвале, а Грыт паслаць у мансардзе бліжэй да студыі. Цяпер Грыт устае раней і перад сваім працоўным днём тайком ад гаспадыні займаецца прыгатаваннем фарбаў. Дзяўчыне не дае спакою пачуццё, што на новай карціне гаспадара нешта не так, і яна вырашае ўмяшацца. Сабраўшыся з духам, яна прыбірае з пастаноўкі крэсла. Калі яна ў наступны раз прыходзіць у студыю, крэсла не аказваецца і на карціне. У гаспадыні знікае чарапахавы грэбень, і яна адразу накідваецца з абвінавачваннямі на Грыт. Дзяўчына моліць паверыць, што гэта не яна, і гаспадар вырашае дапамагчы. Ён гнеўна абшуквае ўвесь дом і знаходзіць грэбень у зламыснай Карнэліі. Гаспадарская дачка атрымлівае пакаранне, аднак гэта не змяншае варожасці гаспадыні да служанкі: ёй строга наказана больш увагі ўдзяляць працы, а іначай яе выганяць. Тым часам над Грыт навісае новая небяспека. Марыя Цінс угаварвае Ван Рэйвена замовіць у іх новую карціну, і той згаджаецца, але настойвае, каб разам з ім пазіравала служанка. Горад поўніцца чуткамі, што мінулае такое пазіраванне скончылася цяжарнасцю мадэлі, і цяпер усе пляткараць пра Грыт. Такія памкненні Ван Рэйвена не падабаюцца і мастаку, і ён дамаўляецца са сваім патронам, што напіша для яго партрэт Грыт пры ўмове, што яны не будуць пазіраваць разам. Марыя Цінс у сваю чаргу патрабуе, каб праца вялася таемна, каб лішні раз не раздражняць Катарыну, якая зноўку цяжарная. Грыт пачынае пазіраваць Вермеру, але праца не клеіцца. Мастак просіць Грыт зняць яе заўсёдны галаўны ўбор, каб лепш разглядзець яе твар, але яна адмаўляецца, бо для незамужняй дзяўчыны непрыстойна паказваць свае валасы мужчыну. Тады мастак прапануе Грыт змяніць галаўны ўбор на больш адкрыты, і калі яна пераапранаецца, ён падглядвае за ёй і бачыць яе пышныя рудыя валасы. Грыт глыбока збянтэжана, яна не паказала і пасмы валасоў свайму абранніку, сыну мясніка, хаця той і ўгаворваў яе. Тым часам, абстаноўка абвастраецца ўсё мацней. Ван Рэйвену не церпіцца як мага хутчэй атрымаць партрэт дзяўчыны, а найлепш саму Грыт. Аднойчы ён падпільноўвае яе сярод развешанай бялізны і намагаецца згвалціць, аднак, дзякуючы шчаслівай выпадковасці, служанцы ўдаецца ўратавацца. Карціна ж ніяк не ўдаецца, у кампазіцыі не стае балансу. І мастак знаходзіць выйсце, якое прыводзіць Грыт у жах, — ёй належыць пракалоць вушы і апрануць жамчужныя завушніцы гаспадыні. Грыт супраціўляецца, але мастак няўмольны: ён паказвае дзяўчыне карціну, і той прыходзіцца прызнаць, што іншага выйсця і сапраўды няма. Неўзабаве выдараецца дзень, калі Катарына адсутнічае дома. Марыя Цінс выдае дзяўчыне жамчужныя завушніцы, мастак па просьбе Грыт уласнаручна праколвае ёй вушы — і пачынаецца завяршаючы этап працы над карцінай. Апынуўшыся, як між молатам і кавадлам, між Ван Рэйвенам, які прагне нацешыцца целам Грыт, і мастаком, які палоніць яе душу, — Грыт бяжыць да Пітэра і аддаецца яму. Тым часам Карнэлія, якая не пераставала шпіёніць за служанкай, даносіць маці пра новую карціну і пра яе завушніцы. Раз’юшаная Катарына ўрываецца ў майстэрню мужа і патрабуе паказаць ёй палатно. Партрэт Грыт прыводзіць яе ў шаленства, яна хапаецца за мастыхін і кідаецца на карціну. Аднак мастаку ўдаецца яе спыніць. У істэрыцы Катарына праганяе служанку з дому, і гэтым разам мастак не ўступаецца за дзяўчыну. Праз нейкі час у дом Грыт прыходзіць Танэке і перадае ёй запячатаны скрутак. У ім аказваюцца жамчужныя завушніцы — падарунак мастака. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Колін Фёрт]] | ''[[Ян Вермер]]'' | [[Скарлет Ёхансан]] | ''Грыт'' | [[Том Уілкінсан]] | ''{{нп5|Пітэр Ван Рэйвен||en|Pieter van Ruijven}}'' | {{нп5|Джудзі Парфіт||en|Judy Parfitt}} | ''{{нп5|Марыя Цінс||en|Maria Thins}}'' | [[Кіліян Мёрфі]] | ''Пітэр, сын мясніка'' | {{нп5|Эсі Дэвіс||en|Essie Davis}} | ''Катарына Вермер'' | {{нп5|Джаана Скэнлан||en|Joanna Scanlan}} | ''Танэке'' | {{нп5|Алакіна Ман||ru|Манн, Алакина}} | ''Карнэлія Вермер'' | {{нп5|Крыстафер Мак-Халем||en|Christopher McHallem}} | ''бацька Грыт'' | {{нп5|Габрыэль Рэйдзі||en|Gabrielle Reidy}} | ''маці Грыт'' | {{нп5|Рола Вікс||en|Rollo Weeks}} | ''Франс'' | {{нп5|Анна Поплуэл||en|Anna Popplewell}} | ''Мэртжы'' | {{нп5|Джэф Бэл||en|Geoff Bell (actor)}} | ''Пол, мяснік'' | {{нп5|Джон Мак-Інеры||en|John McEnery}} | ''аптэкар'' }} == Гісторыя стварэння == === Праца над сцэнарыем === [[Файл:Meisje met de parel.jpg|right|thumb|Карціна [[Ян Вермер|Яна Вермера]] «[[Дзяўчына з жамчужнай завушніцай]]» (каля [[1665]] года).]] Зыходным пунтам у стварэнні фільма «''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» стаў [[1999]] год. У жніўні гэтага года быў апублікаваны {{нп5|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (раман)|аднайменны раман|en|Girl with a Pearl Earring (novel)}} амерыкана-брытанскай пісьменніцы [[Трэйсі Шэвалье]], але яшчэ незадоўга да выхаду ў свет кніга патрапіла да сцэнарысткі {{нп5|Алівія Хетрыд|Алівіі Хетрыд|en|Olivia Hetreed}}<ref name="Daily Telegraph, 2003-09-09" />. Гэта стала магчымым дзякуючы таму, што Шэвалье і Хетрыд карысталіся паслугамі аднаго і таго ж агента<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" />. Сцэнарыстка адолела раман за дзве гадзіны і прыйшла ў глыбокае захапленне<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. Ёй спадабаўся персанаж Грыт і «''яе рашучасць быць свабоднай у свеце, дзе гэта было амаль немагчымым для дзяўчыны ў яе становішчы''»<ref name="Production Notes" />. {{нп5|Ананд Такер||en|Anand Tucker}} і {{нп5|Эндзі Патэрсан||en|Andy Paterson}}, муж Хетрыд, — абодва прадзюсары невялікай брытанскай студыі «''Archer Street Films''»<ref name="Washington Post, 2004-01-04" /><ref name="Daily Telegraph, 2001-08-05" /> — звярнуліся да аўтаркі рамана з просьбай аб экранізацыі. Шэвалье згадзілася, мяркуючы, што брытанская студыя дапаможа супрацьстаяць імкненню Галівуда звесці гісторыю да яе сексуальнага аспекту<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" /><ref name="Irish Times, 2004-01-05" />. Яна агаварыла, што ў іх адаптацыі галоўныя героі не павінны ўступіць у палавыя адносіны. Патэрсан і Такер паабяцалі сфакусавацца на эмацыйным боку гісторыі, і Шэвалье не стала далей трымаць пад кантролем працэс стварэння фільма, хаця некаторы час і падумвала аб тым, каб самой заняцца адаптацыяй<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" /><ref name="Guardian, 2003-12-28" />. Працуючы над сцэнарыем, Хетрыд шчыльна супрацоўнічала з Такерам і Уэберам, што дапамагала ёй канцэнтравацца не на напісанні прыгожага тэксту, а на вобразе будучага фільма<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" />. Першыя чарнавікі сцэнарыя вызначаліся празмернай блізкасцю да зыходнага матэрыялу, але пасля шматлікіх перапісванняў ён паступова набыў свой уласны характар<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" />. Дзеля таго, каб пазбегнуць празмернай літаратурнасці, Хетрыд адмовілася ад ідэі выкарыстоўваць закадравы голас, які прысутнічаў у рамане (кніга напісана ад першай асобы)<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" />. Замест гэтага яна засяродзілася на візуальнай перадачы думак Грыт. Напрыклад, у адаптацыі прысутнічае сцэна, дзе Грыт і Вермер разам глядзяць у [[Камера-абскура|камеру-абскуру]], накрыўшыся яго плашчом, што выклікае сексуальнае напружанне. У той жа час у першавытоку Грыт глядзіць у камеру адна адразу пасля мастака і толькі прыслухваецца да цяпла і водару, якія той пакінуў<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" /><ref name="Variety, 2004-01-04" />. Раман выцягвае ўсё магчымае з тых нешматлікіх фактаў, што вядомы наконт жыцця Вермера. Каб даведацца больш пра мастака, сцэнарыстка даследавала галандскае грамадства [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], шмат гутарыла са сваімі сябрамі-мастакамі, а таксама ўзяла інтэрв’ю ў гісторыка мастацтва [[Музей Вікторыі і Альберта|Музея Вікторыі і Альберта]], якая прымала ўдзел у рэстаўрацыі карціны «''[[Дзяўчына з жамчужнай завушніцай]]''»<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15" />. Хетрыд заставалася ў цесным кантакце з Шэвалье, і пад канец працы яны так зблізіліся, што разам правялі майстар-клас па сцэнарным майстэрстве<ref name="Production Notes" />. === Выбар рэжысёра і падбор акцёраў === Першапачаткова на ролю Грыт была запрошана амерыканская актрыса [[Кейт Хадсан]]<ref name="Daily Telegraph, 2001-08-05" />. Аднак у верасні 2001 года, за чатыры тыдні да запланаванага пачатку здымкаў, Хадсан пакінула праект, афіцыйнай прычынай адмовы сталі «''творчыя рознагалоссі''»<ref name="Guardian, 2001-09-18" />. Рашэнне Хадсан сарвала вытворчасць і прывяло да страты фінансавай падтрымкі з боку прадзюсарскай кампаніі «''{{нп5|Intermedia Films|Intermedia|en|Intermedia (company)}}''». Следам праект пакінулі рэжысёр карціны [[Майк Ньюэл]] і выканаўца ролі Вермера [[Рэйф Файнс]]. У сувязі з гэтым інцыдэнтам «''[[The Guardian]]''» паведаміла, што «''цяпер здаецца малаверагодным, каб фільм быў калі-небудзь зняты''»<ref name="Guardian, 2001-09-18" />. [[Файл:Scarlett Johansson 004 (5484798342).jpg|left|thumb|180px|[[Скарлет Ёхансан]] на прэм’еры фільма ў [[Таронта]].]] Пад канец таго ж года вытворчасць карціны аднавілася. Цяпер прадзюсары Такер і Патэрсан запрасілі ў рэжысёрскае крэсла малавядомага брытанскага тэлерэжысёра [[Пітэр Уэбер|Пітэра Уэбера]]<ref name="New York Times, 2003-12-09" />, якога яны ведалі па некалькіх ранейшых працах<ref name="Production Notes" />. Паводле ўспамінаў рэжысёра, ён патрапіў у праект выпадкова. Падчас наведвання офіса прадзюсараў ён звярнуў увагу на рэпрадукцыю Вермера на сцяне і завёў размову на тэму яго мастацтва. Убачыўшы інтарэс Уэбера да прац галандскага мастака, прадзюсары прапанавалі рэжысёру прачытаць сцэнарый<ref name="New York Times, 2003-12-09" /><ref name="IGN, 2003-12-12" />. Уэбер не хацеў распачынаць сваю кар’еру ў вялікім кіно шаблоннай гісторыяй пра шэдэўр сусветнага мастацтва, але, дачытаўшы сцэнарый да канца, прыняў прапанову<ref name="IGN, 2003-12-12" />: {{Цытата|Першыя некалькі старонак я думаў: «Ведаеце, мой першы фільм не будзе такім. Гэта нешта добрапрыстойнае, гэта касцюмная драма». Але пакуль я чытаў сцэнарый, я ўсё больш улюбляўся ў яго. Па-сапраўднаму ж ён пакарыў мяне на сцэне праколвання вуха. Бо я падумаў: «Ведаеце што? Гэта не той фільм, якім ён мне здаўся напачатку. Тут ёсць фантастычнае цёмнае адценне; сэрца гэтай гісторыі — усёпаглынальныя рамантычныя стасункі. Тут ёсць жорсткасць, ёсць страсць, ёсць цікавыя рэчы пра сувязь грошай і мастацтва. Гэта гісторыя пра ўладу, пра секс, пра цэлую кучу рэчаў». І я падумаў — гэта якраз такі фільм, які б я мог зняць<ref name="IGN, 2003-12-12" />.}} У сваёй далейшай працы над фільмам рэжысёр абапіраўся толькі на сцэнарый і на веды пра эпоху. Ён наўмысна адмовіўся ад прачытання першакрыніцы, бо непакоіўся, што ўплыў кнігі можа забіць самабытнасць фільма<ref name="IGN, 2003-12-12" />. Першым важным крокам для Уэбера стаў пошук актрысы на галоўную ролю. Праз кастынг прайшло парадку 150 дзяўчат ва ўзросце ад 16 да 24 гадоў<ref name="New York Times, 2003-12-09" /><ref name="Daily Telegraph, 2004-01-20" />. У выніку Уэбер спыніўся на 17-гадовай [[Скарлет Ёхансан]]. Рэжысёр адзначаў, што на ролю было мноства цудоўных прэтэндэнтак, аднак Ёхансан вылучалася сярод іх нечым адметным<ref name="Daily Telegraph, 2004-01-20" />. Актрыса прыехала на здымачную пляцоўку ў [[Люксембург]] адразу ж пасля заканчэння працы над «''[[Цяжкасці перакладу|Цяжкасцямі перакладу]]''» і таму не мела магчымасці сур’ёзна падрыхтавацца да ролі. Апісваючы свае ўражанні ад сцэнарыя, Ёхансан адзначала, што гэта вельмі кранаючы тэкст. «''Адносіны з Вермерам вельмі эмацыйна напоўненыя, яны ўяўляюць сабой нешта практычна няўлоўнае — што заўсёды выслізгвае, нешта балючае, гэта той боль, калі ты надзвычай моцна некага або нешта жадаеш, а яно ўвесь час выслізгвае з тваіх рук''»<ref name="Los Angeles Times, 2003-12-14" />. Як і рэжысёр фільма, актрыса ўстрымалася ад прачытання кнігі, каб падысці да гісторыі «''з чыстага ліста''»<ref name="Washington Post, 2004-01-04" /><ref name="Daily Telegraph, 2008-09-23" />. Неўзабаве пасля таго, як Ёхансан была зацверджана на ролю, да каманды далучыўся англійскі акцёр [[Колін Фёрт]], якому прапанавалі сыграць Вермера<ref name="New York Times, 2003-12-09" />. Фёрт і Уэбер, людзі аднаго ўзросту, паходжання і культурнага бэкграўнда, удзялілі шмат увагі абмеркаванню асобы і ладу жыцця Вермера<ref name="Los Angeles Times, 2003-12-14" />. Рыхтуючыся да ролі, Фёрт прыйшоў да высновы, што Вермер быў «''неверагодна няўлоўны як мастак''»<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. У адрозненне ад Уэбера і Ёхансан, Фёрт вырашыў прачытаць кнігу, каб лепш зразумець чалавека, пра асабістае жыццё якога так мала вядома<ref name="IGN, 2003-12-12" />. Акцёр імкнуўся «''вынайсці''» персанажа і выявіць яго матывы. У выніку ён прыйшоў да высновы, што Вермер быў чалавекам, які жыў двума жыццямі, які «''пісаў ціхія карціны ў шумным доме''»<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. Пры падрыхтоўцы да ролі Фёрт таксама вывучаў тэхніку жывапісу і наведваў музеі з творамі Вермера<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. === Рэжысура === [[Файл:Johannes Vermeer - Gezicht op huizen in Delft, bekend als 'Het straatje' - Google Art Project.jpg|right|thumb|Стваральнікі фільма вывучалі карціны Вермера, такія як «''{{нп5|Малая вуліца (карціна)|Малая вуліца|en|The Little Street}}''».]] Падчас падрыхтоўкі да здымкаў рэжысёр [[Пітэр Уэбер]] і аператар {{нп5|Эдуарду Сера||en|Eduardo Serra}} вывучалі мастацкія працы таго перыяду і абмяркоўвалі розныя настроі, якія яны хацелі стварыць для кожнай асобнай сцэны<ref name="Variety, 2004-01-11" />. Рэжысёр быў аматарам гістарычнай драмы [[Стэнлі Кубрык]]а «''{{нп5|Бары Ліндан||en|Barry Lyndon}}''», але ведаў, што «''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» павінна быць фільмам іншага кшталту; у адрозненне ад складаных і дарагіх дэкарацый у карціне Кубрыка, пастаноўка Уэбера павінна была факусавацца на інтымных адносінах у межах адной сям’і<ref name="Variety, 2004-01-12" />. Рэжысёр добра ўсведамляў небяспеку занадта заглыбіцца ў гістарычныя дэталі і наўмысна адмаўляўся ад іх, каб зрабіць фільм больш жывым і блізкім да гледача<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. У адрозненне ад размоўных касцюмных драм, дзе сцэнарый будуецца на дыялогах, Уэбэр зрабіў стаўку на нешматслоўнасць галоўных герояў. У інтэрв’ю ён адзначаў: «''Карціны Вермера не гаварлівыя. Гэта ціхі, напружаны, загадкавы свет. Я хацеў перадаць гэты настрой. Секс — не ў словах. Улада — не ў словах. Перад намі такая выдатная акцёрская ігра, што вы можаце сказаць, пра што думаюць гэтыя людзі''»<ref name="New York Times, 2003-12-09" />. Рэжысёр таксама працаваў над тым, каб запаволіць тэмп фільма і тым самым стварыць між дыялогамі прамежкі поўныя эмоцый<ref name="National Public Radio, 2003-12-21" />. === Здымкі === Бюджэт фільма склаў 10 мільёнаў [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="Daily Telegraph, 2001-08-05" />. Хаця падзеі карціны адбываліся ў [[Дэлфт|Дэлфце]], фільм у асноўным здымаўся ў [[Амстэрдам]]е, [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]у<ref name="IMDb, Filming & Production" /><ref name="Guardian, 2003-12-28" />. У Люксембургу здымачная каманда выкарыстоўвала дэкарацыі, якія перад тым былі задзейнічаны на здымках іншага фільма і выяўлялі Венецыю. Каб дэкарацыі сталі прыдатнымі для здымкаў вуліц Дэлфта, давялося змяніць форму вокнаў, а венецыянскі камень замяніць на цэглу. Такім чынам, здымачная каманда атрымала абсалютны кантроль над прасторай і асвятленнем, з якімі яны працавалі, — чаго не ўдалося б дасягнуць, калі б яны проста перакрылі ажыўленую вуліцу сапраўднага Дэлфта на некалькі гадзін<ref name="Guardian, 2003-12-28" />. У Дэлфце, аднак, было знята некалькі сцэн<ref name="Washington Post, 2004-01-04" />. Аператар карціны {{нп5|Эдуарду Сера||en|Eduardo Serra}} быў апантаны ідэяй перадаць святло гэтаксама, як гэта рабілі мастакі таго перыяду, а асабліва як гэта рабіў Вермер<ref name="Variety, 2004-01-11" />. === Музычнае суправаджэнне === {{Асноўны артыкул|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (саўндтрэк)}} [[Аляксандр Дэспла]] дэбютаваў у якасці кінакампазітара яшчэ ў [[1985]] годзе і на момант напісання музыкі да фільма «''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» быў аўтарам саўндтрэкаў да больш чым 70 пераважна французскіх фільмаў. Аднак менавіта праца над фільмам [[Пітэр Уэбер|Пітэра Уэбера]] вывела яго на міжнародную арэну і стала прарыўной для яго галівудскай кар’еры<ref name="Empire, Danny Graydon review" />. Уэбер вырашыў паклікаць Дэспла ў свой фільм пасля таго, як пачуў яго музыку да фільмаў [[Жак Адзіяр|Жака Адзіяра]]<ref name="New York Times, 2007-01-07" />. Апісваючы свае ўражанні ад музыкі Дэспла, рэжысёр адзначыў: «''У яго было пачуццё стрыманасці і пачуццё лірызму, якія мне спадабаліся. Я памятаю, як упершыню ўбачыў дапоўненую музыкай сцэну, дзе Грыт расчыняе аканіцы. Яму сапраўды ўдалося апісаць, што робіць святло, прагаворваючы гэта ў музычнай сферы''»<ref name="New York Times, 2007-01-07" />. У партытуры саўндтрэка выкарыстоўваўся вялікі струнны аркестр з [[фартэпіяна]], [[чэлеста]]й, драўлянымі і меднымі духавымі інструментамі<ref name="Hollywood Reporter, 2003-11-11" /><ref name="Empire, Danny Graydon review" />. Заснаваная на струнных і фартэпіяна, але ўзмоцненая драўлянымі духавымі інструментамі, цэнтральная музычная тэма фільма дамініруе ў саўндтрэку, з’яўляючыся ў разнастайных інструментальных формах, уключаючы сольнае фартэпіяна і скрыпку. У іншых мелодыях саўндтрэка Дэспла стварае чароўную атмасферу асцярожных эмоцый і здзіўлення. Тут асаблівую цікавасць уяўляе сабой мелодыя «''Colours in the Clouds''», якую аглядальнік Дэні Грэйдан назваў «''настолькі велічна простай, што яна сапраўды захоплівае сутнасць гісторыі''»<ref name="Empire, Danny Graydon review" />. Запіс саўндтрэка адбываўся з 19 па 23 ліпеня 2003 года на студыі «''Sony Studios''» у Лондане<ref name="AllMusic" />. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === {| class="wikitable infobox collapsible sortable" style="float: right; font-size: 80%; text-align: center; vertical-align:middle; margin:0.5em 0 0.5em 1em; padding:0;" cellpadding="0" cellspacing="0"" !colspan="3" style="background:#d1dbdf; padding:0 0 0 2.5em; text-align: center; font-size:120%;"|Зборы |- !style="background-color: #e8f4f8;"|Краіна !style="background-color: #e8f4f8;"|Прэм’ера !style="background-color: #e8f4f8;"|Зборы |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |align="center" data-sort-value="2003-12-12"|12.12.2003 |$11,670,971 |- |[[Вялікабрытанія]] |align="center" data-sort-value="2004-01-16"|16.01.2004 |$5,957,139 |- |[[Германія]] |align="center" data-sort-value="2004-09-23"|23.09.2004 |$3,309,338 |- |[[Італія]] |align="center" data-sort-value="2004-02-20"|20.02.2004 |$2,665,024 |- |[[Францыя]] |align="center" data-sort-value="2004-03-03"|03.03.2004 |$2,500,665 |- |[[Аўстралія]] |align="center" data-sort-value="2004-03-11"|11.03.2004 |$2,106,567 |- |[[Іспанія]] |align="center" data-sort-value="2004-02-20"|20.02.2004 |$1,642,045 |} Прэм’ера фільма адбылася 31 жніўня 2003 года на кінафестывалі ў {{нп5|Тэльюрайд (Каларада)|Тэльюрайдзе|en|Telluride, Colorado}}. На працягу наступных двух месяцаў фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у [[Таронта]] (7 верасня), [[Сан-Себасцьян]]е (25 верасня), {{нп5|Дзінар|Дзінары|en|Dinard}} (3 кастрычніка), [[Остын]]е (12 кастрычніка), [[Галівуд]]зе (17 кастрычніка), [[Лондан]]е (30 кастрычніка) і на [[Гаваі|Гаваях]] (31 кастрычніка). У 2004 годзе спіс кінафестываляў, дзе праходзілі паказы кінастужкі, папоўніўся кінафестывалямі ў [[Гётэбарг]]у (27 студзеня), [[Бялград]]зе (3 сакавіка), [[Масква|Маскве]] (20 чэрвеня), [[Маніла|Маніле]] (24 чэрвеня), [[Мюнхен]]е (25 чэрвеня), [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] (3 ліпеня), [[Капенгаген]]е (22 жніўня). У 2005 годзе фільм быў паказаны на кінафестывалі ў [[Каір]]ы (6 снежня)<ref name="IMDb, Release Info" />. Упершыню ў шырокі пракат карціна выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе распаўсюджваннем фільма займалася кампанія «''{{нп5|Lionsgate||en|Lionsgate}}''»<ref name="Production Notes" />. Прэм’ерны паказ, які адбыўся 12 снежня 2003 года, ахапіў толькі 7 кінатэатраў, у выніку чаго за першы тыдзень пракату карціна сабрала $89 472 і заняла 32-е месца. Цягам наступных месяцаў «''Lionsgate''» паступова пашырала пракат і 6 лютага 2004 года дасягнула пракатнага піку, ахапіўшы 402 кінатэатры. Агулам хатні пракат прынёс карціне $11 670 971<ref name="JPBox Office" />. 16 студзеня 2004 года кампанія «''[[Pathé]]''» выпусціла фільм у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="IMDb, Release Info" /><ref name="Production Notes" />. У прэм’ерны тыдзень паказы адбываліся ў 106 кінатэатрах і прынеслі карціне £384,498 і 10-е месца ў пракаце. 3 сакавіка 2004 года прэм’ера карціны адбылася ў Францыі. Агульная колькасць прададзеных квіткоў склала 535 161, а фільм заняў у Францыі 89-е месца па зборах за 2004 год<ref name="JPBox Office, France" />. Зборы карціны перавысілі мільён долараў у сямі краінах: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ($11,670,971), [[Вялікабрытанія]] ($5,957,139), [[Германія]] ($3,309,338), [[Італія]] ($2,665,024), [[Францыя]] ($2,500,665), [[Аўстралія]] ($2,106,567), [[Іспанія]] ($1,642,045)<ref name="Box Office Mojo" />. === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|3|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[BBC]]'' |rev2Score = {{rating|4|5}}<ref name="BBC, Susan Hodgetts review" /> |rev3 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev3Score = {{rating|6.4|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev4Score = {{rating|6.9|10}}<ref name="IMDb" /> |rev5 = ''[[Metacritic]]'' |rev5Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev6 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev6Score = {{rating|4|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev7 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev7Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev8 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev8Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Агрэгатар крытычных аглядаў «''[[Metacritic]]''» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 72 балы са 100 на аснове 37 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 7.0/10<ref name="Metacritic" />. Паводле дадзеных іншага папулярнага агрэгатара крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 178 рэцэнзентаў 129 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 72 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі склаў 68 % на аснове больш чым 50 тысяч галасоў<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў сфармулявана наступным чынам: {{цытата|Візуальна захапляючы фільм, але гісторыя магла б быць расказана крыху больш энергічна.<ref name="Rotten Tomatoes" />}} Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных сайтах, прысвечаных кіно: 3/5 на сайце «''[[AllMovie]]''»<ref name="AllMovie" />, 3.6/5 на сайце «''[[AlloCiné]]''»<ref name="AlloCiné" />, 6.4/10 на сайце «''[[FilmAffinity]]''»<ref name="FilmAffinity" />, 6.9/10 на сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''»<ref name="IMDb" />, 7.2/10 на сайце «''[[КиноПоиск]]''»<ref name="KinoPoisk" />. === Крытыка === Сьюзан Ходжэтс у аглядзе для [[BBC]] апісвае фільм як «''выдатную брытанскую касцюмную драму, у якой умела пераплецены гісторыя мастацтва і рамантычны вымысел''». Аглядальніца адзначае, што фільм знойдзе ўпадабанне не толькі ў аматараў творчасці Вермера, але і ва ўсіх тых, каму падабаюцца «''сур’ёзныя, разумныя драмы і далікатнае эратычнае напружанне''»<ref name="BBC, Susan Hodgetts review" />. Амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] у сваёй хвалебнай рэцэнзіі перасцярог гледачоў ад няправільнага ўспрыняцця фільма: «''Не верце тым, хто лічыць, што гэты фільм пра „таямніцу“ натуршчыцы, або пра крыніцы натхнення Вермера, або пра сярэднявечныя гендарныя ролі, або пра тое, ці была цешча галавой сям’і. Фільм пра такія рэчы атрымаўся б дрэнным. „Дзяўчына з жамчужнай завушніцай“ прысвечана прафесійнаму ўзаемапаразуменню герояў, якога ніводзін з іх не знаходзіў больш ні ў кім іншым''»<ref name="Roger Ebert review" />. Крытыкі высока ацанілі акцёрскі талент узыходзячай зоркі [[Скарлет Ёхансан]]. Тод Мак-Карці ў аглядзе для «''[[Variety]]''» параўнаў маўклівую ігру актрысы з майстэрствам зорак [[Нямое кіно|нямога кіно]]. Галоўнай рысай яе ігры крытык назваў «''пачуццё, што яе гераіня заўсёды захоўвае нейкую ўнутраную таямніцу, прыроджаны інтэлект і загадкавасць, якія ў выніку інтрыгуюць Вермера і выклікаюць сур’ёзную трывогу яго жонкі''»<ref name="Variety, Todd McCarthy review" />. Шырокае адабрэнне крытыкі атрымаў візуальны рад карціны, над якім працавалі французскі аператар {{нп5|Эдуарду Сера||en|Eduardo Serra}}, а таксама яго галандскія калегі мастак-пастаноўшчык [[Бэн ван Ос]] і мастак па касцюмах {{нп5|Дзін Ван Страален||de|Dien van Straalen}}. Кінакрытык {{нп5|Філіп Фрэнч||en|Philip French}} («''{{нп5|The Observer||en|The Observer}}''») выказаў думку, што менавіта гэты аспект фільма найбольш уразіць гледачоў: «''Пейзажы нібы сышлі з карцін [[Мейндэрт Хобема|Хобемы]]. Строгая, апранутая ў чорнае цешча выглядае так, быццам пазіравала [[Рэмбрант]]у ці [[Франс Халс|Халсу]]. Інтэр’еры і экстэр’еры Дэлфта падаюцца ажыўшымі карцінамі [[Ян Вермер|Вермера]], [[Пітэр дэ Хох|Пітэра дэ Хоха]] і іх сучаснікаў''»<ref name="Guardian, Philip French review" />. Некаторыя крытыкі знаходзілі хібы ў сюжэце карціны. Так, кінакрытык {{нп5|Элвіс Мітчэл||en|Elvis Mitchell}} («''[[The New York Times]]''»), пахваліўшы візуальны і музычны рад карціны, адзначыў, што фільм уяўляе сабой «''банальную бяздушную меладраму, напоўненую страснай цішынёй пасля кожнага ўздыху''»<ref name="New York Times, Elvis Mitchell review" />. Гісторык {{нп5|Алекс фон Тунцэльман||en|Alex von Tunzelmann}} у сваім артыкуле для «''[[The Guardian]]''» супрацьпаставіла гістарычную дакладнасць і яркасць выявы фільма «''бясколернасці сюжэту''»<ref name="Guardian, Alex von Tunzelmann review" />. Шэры Ліндэн з «''[[The Hollywood Reporter]]''» аддала карціне 10-е месца ў сваім спісе найлепшых фільмаў года<ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2003" />. === Узнагароды === Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 17 кінаўзнагародамі і яшчэ 46 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 200px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 100px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Фестываль у Сан-Себасцьяне||en|San Sebastián International Film Festival}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2003-09-27"|{{нп5|Фестываль у Сан-Себасцьяне 2003|17-27.09.2003|es|Festival Internacional de Cine de San Sebastián 2003}} |«''{{нп5|Залатая ракавіна||en|Golden Shell}}''» |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |rowspan="3"| |- |Прыз журы за найлепшую аператарскую працу |data-sort-value="Сера Эдуарду"|{{нп5|Эдуарду Сера||en|Eduardo Serra}} |{{won}} |- |Прэмія міжнароднай канфедэрацыі артхаўснага кіно |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Фестываль брытанскага кіно ў Дзінары||fr|Festival du film britannique de Dinard}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2003-10-05"|{{нп5|Фестываль брытанскага кіно ў Дзінары 2003|02-05.10.2003|fr|Festival du film britannique de Dinard 2003}} |«''{{нп5|Залаты Хічкак||fr|Hitchcock d'or}}''» |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |rowspan="2"| |- |Прыз глядацкіх сімпатый |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Camerimage]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2003-12-06"|[[Camerimage 2003|29.11-06.12.2003]] |«''Залатая жаба''» (асноўны конкурс) |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Camerimage 2003, Winners" /> |- |«''Бронзавая жаба''» (асноўны конкурс) |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] |align="center" data-sort-value="2007-01-09"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША 2003|03.12.2003|en|National Board of Review Awards 2003}} |Асаблівае прызнанне за выдатныя дасягненні ў кінавытворчасці |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |<ref name="NBR 2003" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінакрытыкі Нью-Ёрка анлайн||en|New York Film Critics Online}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2003-12-15"|{{нп5|Прэмія Кінакрытыкаў Нью-Ёрка анлайн 2003|15.12.2003|en|New York Film Critics Online Awards 2003}} |Найлепшыя фільмы года |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="NYFCO 2003" /><ref name="About, NYFCO 2003" /> |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега||en|San Diego Film Critics Society}} |align="center" data-sort-value="2003-12-18"|{{нп5|Прэмія таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега 2003|18.12.2003|en|San Diego Film Critics Society Awards 2003}} |{{нп5|Прэмія таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|San Diego Film Critics Society Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Сіетла||fr|Seattle Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="2003-12-19"|{{нп5|Прэмія кінакрытыкаў Сіетла 2003|19.12.2003|fr|2e cérémonie des Seattle Film Critics Association Awards}} |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Брытанскае таварыства кінааператараў||en|British Society of Cinematographers}} |align="center" data-sort-value="2003-??-??"|[[Прэмія Брытанскага таварыства кінааператараў 2003|2003]] |{{нп5|Прэмія Брытанскага таварыства кінааператараў за найлепшую аператарскую працу ў мастацкім кінафільме|Найлепшая аператарская праца ў мастацкім кінафільме|en|British Society of Cinematographers Award for Best Cinematography in a Theatrical Feature Film}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |<ref name="BSC, Best Cinematography Awards" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-01-05"|{{нп5|Прэмія Таварыства анлайн-кінакрытыкаў 2003|05.01.2004|en|Online Film Critics Society Awards 2003}} |{{нп5|Прэмія Таварыства анлайн-кінакрытыкаў за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Online Film Critics Society Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="OFCS 2003" /> |- |[[Прэмія Таварыства анлайн-кінакрытыкаў за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка]] |data-sort-value="—"|— |{{nom}} |- |[[Прэмія Таварыства анлайн-кінакрытыкаў за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў]] |data-sort-value="—"|— |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2004-01-07"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2003|07.01.2004]] |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="LAFCA Awards 2004" /><ref name="BBC News, LAFCA 2004" /> |- |{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса — Прэмія новага пакалення|Прэмія новага пакалення|de|Los Angeles Film Critics Association Awards/Bester Nachwuchs}} |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|[[Скарлет Ёхансан]] |{{won}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Фенікса||fr|Phoenix Film Critics Society}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2004-01-13"|{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Фенікса 2003|13.01.2004|it|Phoenix Film Critics Society Awards 2003}} |Найлепшая актрыса |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{nom}} |rowspan="2"| |- |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Ос Бен Ван"|[[Бэн ван Ос]] |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінафестываль у Палм-Спрынгс||en|Palm Springs International Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2004-01-19"|[[Кінафестываль у Палм-Спрынгс 2004|08-19.01.2004]] |Прэмія ўзыходзячай зорцы |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага||en|Chicago Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="2004-01-21"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага 2003|21.01.2004|en|Chicago Film Critics Association Awards 2003}} |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]] |align="center" data-sort-value="2004-01-23"|{{нп5|Спадарожнік (прэмія, 2004)|23.01.2004|en|8th Golden Satellite Awards}} |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Satellite Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} | |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2004-01-25"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 2004)|25.01.2004|en|61st Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — Драма|Найлепшая жаночая роля — Драма|en|Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama}} |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Golden Globes 2004" /> |- |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую арыгінальную музыку|Найлепшая арыгінальная музыка|en|Golden Globe Award for Best Original Score}} |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|[[Аляксандр Дэспла]] |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Цэнтральнага Агая||cs|Central Ohio Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="2004-02-01"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Цэнтральнага Агая 2004|01.02.2004|fr|2e cérémonie des Central Ohio Film Critics Association Awards}} |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Цэнтральнага Агая за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|d|Q17239450}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Лонданскае кола кінакрытыкаў||en|London Film Critics' Circle}} |align="center" data-sort-value="2004-02-11"|{{нп5|Прэмія Лонданскага кола кінакрытыкаў 2004|11.02.2004|en|London Film Critics Circle Awards 2003}} |{{нп5|Прэмія Лонданскага кола кінакрытыкаў актрысе года|Актрыса года|en|London Film Critics' Circle Award for Actress of the Year}} |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гільдыя мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША||en|Art Directors Guild}} |align="center" data-sort-value="2004-02-14"|[[Прэмія Гільдыі мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША 2004|14.02.2004]] |{{нп5|Прэмія Гільдыі мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША за выдатныя дасягненні ў мастацкай пастаноўцы гістарычнага фільма|Выдатныя дасягненні ў мастацкай пастаноўцы гістарычнага або фэнтэзійнага фільма|en|Art Directors Guild Award for Excellence in Production Design for a Period Film}} |data-sort-value="Ос Бен Ван"|Бэн ван Ос (мастак-пастаноўшчык), {{нп5|Крысціна Шафер||d|Q100490028}} (арт-дырэктар) |{{nom}} |<ref name="ADG 2004" /> |- |rowspan="10" style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] |rowspan="10" align="center" data-sort-value="2004-02-15"|{{нп5|BAFTA (прэмія, 2004)|15.02.2004|en|57th British Academy Film Awards}} |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за выдатны брытанскі фільм|Прэмія Аляксандра Корды за найлепшы брытанскі фільм|en|BAFTA Award for Outstanding British Film}} |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |rowspan="10"|<ref name="BAFTA 2004" /> |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|Найлепшы адаптаваны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Adapted Screenplay}} |data-sort-value="Хетрыд Алівія"|{{нп5|Алівія Хетрыд|Алівіі Хетрыд|en|Olivia Hetreed}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role}} |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role}} |data-sort-value="Парфіт Джудзі"|{{нп5|Джудзі Парфіт||en|Judy Parfitt}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|BAFTA Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Ос Бен Ван"|Бэн ван Ос |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|BAFTA Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў|en|BAFTA Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Страален Дзін Ван"|{{нп5|Дзін Ван Страален||de|Dien van Straalen}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшыя грым і прычоскі|Найлепшыя грым і прычоскі|en|BAFTA Award for Best Makeup and Hair}} |data-sort-value="Шыркар Джэні"|{{нп5|Джэні Шыркар||en|Jenny Shircore}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую арыгінальную музыку|Прэмія Энтані Асквіта за арыгінальную музыку да фільма|en|BAFTA Award for Best Original Music}} |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за выдатны дэбют брытанскага сцэнарыста, рэжысёра ці прадзюсара|Прэмія Карла Формана за асаблівыя дасягненні брытанскага рэжысёра, сцэнарыста ці прадзюсара ў іх першым мастацкім фільме|en|BAFTA Award for Outstanding Debut by a British Writer, Director or Producer}} |data-sort-value="Уэбер Пітэр"|[[Пітэр Уэбер]] |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-02-15"|[[Прэмія Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання 2004|15.02.2004]]<!-- http://www.versammlungssaal.de/phpbb3/viewtopic.php?p=47601&sid=e60fa2cf7b532bd339855eab2089aeab#p48311 --> |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="OFTA 2003" /> |- |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Ос Бен Ван"|Бэн ван Ос |{{nom}} |- |Найлепшы дызайн касцюмаў |data-sort-value="Страален Дзін Ван"|Дзін Ван Страален |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гільдыя рэжысёраў Вялікабрытаніі||en|Directors Guild of Great Britain}} |align="center" data-sort-value="2004-02-21"|[[Прэмія Гільдыя рэжысёраў Вялікабрытаніі 2004|21.02.2004]] |Выдатны рэжысёрскі ўклад у брытанскі фільм |data-sort-value="Уэбер Пітэр"|Пітэр Уэбер |{{nom}} |<ref name="BBC News, Directors Guild of Great Britain 2004" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-02-29"|[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|29.02.2004]] |{{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|Academy Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Ос Бен Ван"|Бэн ван Ос (пастаноўшчык), {{нп5|Сесіль Хейдэман||de|Cecile Heideman}} (дэкаратар) |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="Oscar 2004" /> |- |{{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Academy Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў|en|Academy Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Страален Дзін Ван"|Дзін Ван Страален |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Давід дзі Данатэла]] |align="center" data-sort-value="2004-04-14"|{{нп5|Давід дзі Данатэла (прэмія, 2004)|14.04.2004|it|David di Donatello 2004}} |{{нп5|Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы фільм Еўрапейскага Саюза|Найлепшы фільм Еўрапейскага Саюза|en|David di Donatello for Best European Film}} |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залаты трэйлер||en|Golden Trailer Awards}} |align="center" data-sort-value="2004-05-25"|[[Залаты трэйлер (прэмія, 2004)|25.05.2004]]<!-- https://web.archive.org/web/20040325220040/http://www.goldentrailer.com/ --> |Найлепшая меладрама |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |<ref name="Golden Trailer 2004" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінафестываль «Сінеманіла»||en|Cinemanila International Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2004-07-12"|[[Кінафестываль «Сінеманіла» 2004|01-12.07.2004]] |Прэмія Ліна Брока |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} | |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Прэмія брытанскага незалежнага кіно||en|British Independent Film Awards}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-11-30"|{{нп5|Прэмія брытанскага незалежнага кіно 2004|30.11.2004|en|British Independent Film Awards 2004}} |{{нп5|Прэмія брытанскага незалежнага кіно — Прэмія Дугласа Хікакса|Прэмія Дугласа Хікакса за найлепшы рэжысёрскі дэбют|en|British Independent Film Award – The Douglas Hickox Award}} |data-sort-value="Уэбер Пітэр"|Пітэр Уэбер |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="BIFA 2004" /> |- |{{нп5|Прэмія брытанскага незалежнага кіно найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|BIFA Award for Best Performance by an Actress in a British Independent Film}} |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{nom}} |- |Найлепшыя дасягненні ў вытворчасці |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-12-11"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2004|11.12.2004]] |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар|en|European Film Award for Best Cinematographer}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="European Film Awards 2004, Nominations" /><ref name="European Film Awards 2004, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія — Прыз глядацкіх сімпатый найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр — Прыз глядацкіх сімпатый|en|Jameson People's Choice Award for Best Actor}} |data-sort-value="Фёрт Колін"|[[Колін Фёрт]] |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2004-??-??"|[[Залаты Дэрбі (прэмія, 2004)|2004]] |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="Gold Derby 2004" /> |- |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Ос Бен Ван"|Бэн ван Ос, Сесіль Хейдэман |{{nom}} |- |Найлепшы дызайн касцюмаў |data-sort-value="Страален Дзін Ван"|Дзін Ван Страален |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="2005-01-17"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Турцыі 2005|17.01.2005|tr|37. Sinema Yazarları Derneği Ödülleri}} |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{Draw|19-е месца}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2005-01-30"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2005)|30.01.2005|en|19th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |<ref name="Goya 2005" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] |align="center" data-sort-value="2005-03-05"|{{нп5|Арлы (прэмія, 2005)|05.03.2005|pl|7. ceremonia wręczenia Orłów}} |[[Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{won}} |<ref name="Orły 2005" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Хлатрудзіс]] |align="center" data-sort-value="2005-03-20"|{{нп5|Хлатрудзіс (прэмія, 2005)|20.03.2005|fr|11e cérémonie des Chlotrudis Awards}} |{{нп5|Прэмія «Хлатрудзіс» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Chlotrudis Award de la meilleure photographie}} |data-sort-value="Сера Эдуарду"|Эдуарду Сера |{{nom}} |<ref name="Chlotrudis 2005" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]] |align="center" data-sort-value="2005-04-25"|{{нп5|Сан Жордзі (прэмія, 2005)|25.04.2005|ca|49a edició dels Premis Sant Jordi de Cinematografia}} |[[Прэмія «Сан Жордзі» найлепшай актрысе ў замежным фільме|Найлепшая актрыса ў замежным фільме]] |data-sort-value="Ёхансан Скарлет"|Скарлет Ёхансан |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гуарані (прэмія)|Гуарані|pt|Prêmio Guarani de Cinema Brasileiro}} |align="center" data-sort-value="2005-??-??"|{{нп5|Гуарані (прэмія, 2005)|2005|pt|Prêmio Guarani de Cinema Brasileiro 2005}} |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Дзяўчына з жамчужнай завушніцай"|«''Дзяўчына з жамчужнай завушніцай''» |{{nom}} |<ref name="Papo de Cinema, Guarani 2005" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="About, NYFCO 2003">{{cite web|url=http://worldfilm.about.com/cs/indietitles/a/nyfco2003.htm|title=The New York Film Critics Online Awards 2003|author=Jurgen Fauth, Marcy Dermansky|website=[[About.com]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906162308/http://worldfilm.about.com/cs/indietitles/a/nyfco2003.htm|archivedate=2015-09-06|url-status=}}</ref> <ref name="ADG 2004">{{cite web|url=https://adg.org/awards/adg/winners/2004/|title=Select Year: 2004 / 8th {{!}} ADG Awards {{!}} Winners & nominees|website=Сайт {{нп5|Гільдыя мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША|Гільдыі мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША|en|Art Directors Guild}}|language=en|access-date=2022-09-16|url-status=live}}</ref> <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/girl-with-a-pearl-earring-v285787/|title=Girl with a Pearl Earring (2003)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/girl-with-a-pearl-earring-music-from-the-motion-picture-mw0000327158|title=Girl with a Pearl Earring (Music from the Motion Picture) – Alexandre Desplat / Pro Arte Orchestra of London|website=[[AllMusic]]|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=45323.html|title=La Jeune fille à la perle - film 2003 - AlloCiné|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="BAFTA 2004">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2004/film|title=Film in 2004|website=Сайт прэміі «''[[BAFTA]]''»|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="BBC, Susan Hodgetts review">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/films/2004/01/06/girl_with_a_pearl_earring_2004_review.shtml|title=Girl With A Pearl Earring (2004)|author=Susan Hodgetts|date=2004-01-13|website=[[BBC]]|language=en|access-date=2021-08-24}}</ref> <ref name="BBC News, Directors Guild of Great Britain 2004">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3441761.stm|title=Directors up for UK movie prize|date=2004-01-29|website=[[BBC|BBC News]]|language=en|access-date=2022-09-16|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC News, LAFCA 2004">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3378987.stm|title=Splendor leads LA critics' awards|date=2004-01-08|website=[[BBC|BBC News]]|language=en|access-date=2021-03-25}}</ref> <ref name="BIFA 2004">{{cite web|url=https://www.bifa.film/awards/2004/winners-nominations/|title=Winners & Nominations — The Awards 2004|website=Сайт {{нп5|Прэмія брытанскага незалежнага кіно|Прэміі брытанскага незалежнага кіно|en|British Independent Film Awards}}|language=en|access-date=2021-12-09}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0335119/|title=Girl with a Pearl Earring (2003) — Box Office Mojo|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2021-08-24}}</ref> <ref name="BSC, Best Cinematography Awards">{{cite web|url=https://bscine.com/media/uploads/awards/bsc-cinematography-feature-film.pdf|title=Best Cinematography in a Theatrical Feature Film|website=Сайт {{нп5|Брытанскае таварыства кінааператараў|Брытанскага таварыства кінааператараў|en|British Society of Cinematographers}}|language=en|access-date=2021-12-09}}</ref> <ref name="Camerimage 2003, Winners">{{cite web|url=https://camerimage.pl/archiwum/kronika-nagrod-camerimage-2003/camerimage-2003/|title=CAMERIMAGE 2003: Kronika nagród|website=Сайт кінафестывалю «''[[Camerimage]]''»|language=pl|access-date=2021-03-14}}</ref> <ref name="Chlotrudis 2005">{{cite web|url=https://chlotrudis.org/awards/past-awards/2005-11th-annual-awards-march-20-2005/|title=2005, 11th Annual Awards, March 20, 2005|website=Сайт прэміі «''[[Хлатрудзіс]]''»|language=en|access-date=2021-02-23}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, 2001-08-05">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1336451/Kate-Hudson-to-star-as-Vermeers-inspiration.html|title=Kate Hudson to star as Vermeer's inspiration|author=York Membery, Jenny Jarvie|date=2001-08-05|website=[[The Daily Telegraph]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, 2003-09-09">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3602272/I-thought-Whos-playing-a-prank.html|title=I thought: 'Who's playing a prank?'|author=Cassandra Jardine|date=2003-09-09|website=[[The Daily Telegraph]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, 2004-01-15">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/4730324/We-didnt-want-the-Griet-discovers-her-sexuality-in-front-of-the-mirror-scene.html|title='We didn't want the "Griet discovers her sexuality in front of the mirror" scene'|author=Marisol Grandon|date=2004-01-15|website=[[The Daily Telegraph]]|language=en|access-date=2021-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616221748/https://www.telegraph.co.uk/culture/4730324/We-didnt-want-the-Griet-discovers-her-sexuality-in-front-of-the-mirror-scene.html|archivedate=2020-06-16|url-status=}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, 2004-01-20">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1452111/Small-pearl-takes-on-the-Bafta-blockbusters.html|title=Small pearl takes on the Bafta blockbusters|author=Hugh Davies|date=2004-01-15|website=[[The Daily Telegraph]]|language=en|access-date=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210517144749/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1452111/Small-pearl-takes-on-the-Bafta-blockbusters.html|archivedate=2021-05-17|url-status=}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, 2008-09-23">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3561128/Tracy-Chevalier-on-letting-go-of-Girl-with-a-Pearl-Earring.html|title=Tracy Chevalier on letting go of Girl with a Pearl Earring|author=Paul Gent|date=2008-09-23|website=[[The Daily Telegraph]]|language=en|access-date=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618193725/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3561128/Tracy-Chevalier-on-letting-go-of-Girl-with-a-Pearl-Earring.html|archivedate=2020-06-18|url-status=}}</ref> <ref name="Empire, Danny Graydon review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?SID=9798|title=Girl With a Pearl Earring|author=Danny Graydon|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|access-date=2015-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306060111/http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?SID=9798|archivedate=2014-03-06|url-status=}}</ref> <ref name="European Film Awards 2004, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2004.102.0.html|title=2004: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-02-22|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720124252/https://www.europeanfilmacademy.org/2004.102.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="European Film Awards 2004, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|title=2004: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-02-22|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720124302/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film759947.html|title=Girl With a Pearl Earring|website=[[FilmAffinity]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Gold Derby 2004">{{cite web|url=https://www.goldderby.com/2004-goldderby-film-awards/|title=2004 GoldDerby Film Awards|date=2016-03-07|website=Сайт прэміі «''{{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}}''»|language=en|access-date=2021-02-23}}</ref> <ref name="Golden Globes 2004">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2004|title=Winners & Nominees 2004|website=Сайт прэміі «''[[Залаты глобус]]''»|language=en|access-date=2021-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924044013/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F2004|archivedate=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="Golden Trailer 2004">{{cite web|url=https://www.goldentrailer.com/gta5-nominees/|title=GTA5 NOMINEES (2004)|website=Сайт прэміі «''{{нп5|Залаты трэйлер||en|Golden Trailer Awards}}''»|language=en|access-date=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413105239/https://www.goldentrailer.com/gta5-nominees/|archivedate=2019-04-13|url-status=}}</ref> <ref name="Goya 2005">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/19-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2005|website=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|language=es|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Guardian, 2001-09-18">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2001/sep/18/news|title=Hudson withdrawal scuppers British production|date=2001-09-18|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2021-04-21}}</ref> <ref name="Guardian, 2003-12-28">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2003/dec/28/fiction.features|title=Mother of Pearl|author=Robert Colvile|date=2003-12-28|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Guardian, Philip French review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2004/jan/18/philipfrench|title=Old Masters, young servants|author=Philip French|date=2004-01-18|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2021-08-24}}</ref> <ref name="Guardian, Alex von Tunzelmann review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2013/jul/25/girl-with-pearl-earring-reel-history|title=Girl with a Pearl Earring: plenty of style, but not a whole lot of substance|author=Alex von Tunzelmann|date=2013-07-25|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2021-08-24}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, 2003-11-11">{{cite web|url=http://business.highbeam.com/2012/article-1G1-110733507/alexandre-desplat-girl-pearl-earring-lions-gate-release|title=Alexandre Desplat: 'Girl With a Pearl Earring' Lions Gate release date: Dec. 12 (limited)|author=Ada Guerin|date=2003-11-11|website=[[The Hollywood Reporter]]|language=en|access-date=2015-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626123858/http://business.highbeam.com/2012/article-1G1-110733507/alexandre-desplat-girl-pearl-earring-lions-gate-release|archivedate=2015-06-26|url-status=}}</ref> <ref name="IGN, 2003-12-12">{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2003/12/12/an-interview-with-the-director-and-stars-of-girl-with-a-pearl-earring|title=An Interview with the Director and Stars of Girl with a Pearl Earring|author=Jeff Otto|date=2003-12-12|website=[[IGN]]|language=en|access-date=2021-08-14}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0335119/|title=Girl with a Pearl Earring (2003) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0335119/awards|title=Girl with a Pearl Earring — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-03-25}}</ref> <ref name="IMDb, Filming & Production">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0335119/locations|title=Girl with a Pearl Earring — Filming & Production|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0335119/releaseinfo|title=Girl with a Pearl Earring — Release Info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-03-25}}</ref> <ref name="Irish Times, 2004-01-05">{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/culture/painting-a-portrait-of-vermeer-1.1128862|title=Painting a portrait of Vermeer|author=Arminta Wallace|date=2004-01-05|website={{нп5|The Irish Times||en|The Irish Times}}|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="JPBox Office">{{cite web|url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=1484|title=Girl with a Pearl Earring (2003) — JPBox Office|website=[[JPBox Office]]|language=fr|access-date=2021-03-30}}</ref> <ref name="JPBox Office, France">{{cite web|url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=1484&view=2|title=Girl with a Pearl Earring (2003) — JPBox Office|website=[[JPBox Office]]|language=fr|access-date=2021-03-30}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/8076/|title=Девушка с жемчужной сережкой — КиноПоиск|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="LAFCA Awards 2004">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2003.php|title=29th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|website=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|language=en|access-date=2021-03-25}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2003-12-14">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-dec-14-ca-kristin14-story.html|title=Imagining an elusive Dutch painter’s world|author=Kristin Hohenadel|date=2003-12-14|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2021-08-14}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/girl-with-a-pearl-earring|title=Girl with a Pearl Earring|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2003">{{cite web|url=http://www.metacritic.com:80/film/awards/2003/toptens.shtml|title=Film Critic Top Ten Lists: 2003 Critics' Picks|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2010-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100311234531/http://www.metacritic.com:80/film/awards/2003/toptens.shtml|archivedate=2010-03-11|url-status=dead}}</ref> <ref name="Mova Nanova">{{cite web|url=https://www.movananova.by/medyateka/dzyaucho-z-perlavaj-zavushnicaj.html|title=Дзяўчо з перлавай завушніцай|date=2015-06-08|website=[[Мова нанова]]|language=be|access-date=2020-08-22|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930155808/http://www.movananova.by/medyateka/dzyaucho-z-perlavaj-zavushnicaj.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="National Public Radio, 2003-12-21">{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1555495|title=Art Imitating Art: 'Girl with a Pearl Earring'|author=Lynn Neary|date=2003-12-21|website=[[National Public Radio]]|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> <ref name="NBR 2003">{{cite web|url=https://nationalboardofreview.org/award-years/2003/|title=2003 Award Winners|website=Сайт [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША]]|language=en|access-date=2021-08-14}}</ref> <ref name="New York Times, 2003-12-09">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2003/12/09/movies/smoldering-daughter-delft-film-fleshes-vermeer-s-anonymous-model-artist-himself.html|title=Smoldering Daughter of Delft; A Film Fleshes Out Vermeer's Anonymous Model and the Artist Himself|author=Alan Riding|date=2003-12-09|website=[[The New York Times]]|language=en|access-date=2021-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423204932/https://www.nytimes.com/2003/12/09/movies/smoldering-daughter-delft-film-fleshes-vermeer-s-anonymous-model-artist-himself.html|archivedate=2021-04-23|url-status=}}</ref> <ref name="New York Times, 2007-01-07">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/01/07/movies/07burl.html|title=Thinking in Colors and Textures, Then Writing in Music|author=Jon Burlingame|date=2007-01-07|website=[[The New York Times]]|language=en|access-date=2021-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210610093752/https://www.nytimes.com/2007/01/07/movies/07burl.html|archivedate=2021-06-10|url-status=}}</ref> <ref name="New York Times, Elvis Mitchell review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2003/12/12/movies/film-review-painting-interiors-of-the-heart-with-eros-in-restrained-hues.html|title=FILM REVIEW; Painting Interiors of the Heart, With Eros in Restrained Hues|author=Elvis Mitchell|date=2003-12-12|website=[[The New York Times]]|language=en|access-date=2021-08-25}}</ref> <ref name="NYFCO 2003">{{cite web|url=http://nyfco.proboards.com/thread/133/2003-nyfco-film-awards|title=2003 NYFCO Film Awards|author=Edward Douglas|date=2005-02-07|website=Сайт {{нп5|Кінакрытыкі Нью-Ёрка анлайн|Кінакрытыкаў Нью-Ёрка анлайн|en|New York Film Critics Online}}|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421160310/http://nyfco.proboards.com/thread/133/2003-nyfco-film-awards|archivedate=2019-04-21|url-status=}}</ref> <ref name="OFCS 2003">{{cite web|url=https://ofcs.org/awards/2003-awards-7th-annual/|title=2003 Awards (7th Annual)|website=Сайт {{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}}|language=en|access-date=2022-02-25}}</ref> <ref name="OFTA 2003">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/8th-annual-film-awards-2003/|title=8th Annual Film Awards (2003)|website=Сайт {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання|Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|pt|Prémio Online Film & Television Association}}|language=en|access-date=2022-03-11}}</ref> <ref name="Orły 2005">{{cite web|url=http://pnf.pl/laureates/2005/|title=Orły: Laureaci wg roku – 2005|website=Сайт прэміі «''[[Польская кінапрэмія «Арлы»|Арлы]]''»|language=pl|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Oscar 2004">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2004|title=The 76th Academy Awards — 2004|website=Сайт прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''»|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Papo de Cinema, Guarani 2005">{{cite web|url=https://www.papodecinema.com.br/guarani/10-premio-guarani-2005/|title=10° Prêmio Guarani :: Premiados de 2004|website={{нп5|Papo de Cinema||pt|Papo de Cinema}}|language=pt|access-date=2022-09-16}}</ref> <ref name="Production Notes">{{cite web|url=https://studylib.net/doc/8006968/girl-with-a-pearl-earring|title=Girl with a Pearl Earring: Production Notes|language=en|access-date=2021-08-09}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/girl-with-a-pearl-earring-2003|title=Girl With a Pearl Earring|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2003-12-26|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/girl_with_a_pearl_earring|title=Girl with a Pearl Earring (2003) — Rotten Tomatoes|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> <ref name="Variety, 2004-01-04">{{cite web|url=https://variety.com/2004/film/awards/girl-with-a-pearl-earring-3-1117897749/|title=Girl With a Pearl Earring|author=David Weddle|date=2004-01-04|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2021-04-15}}</ref> <ref name="Variety, 2004-01-11">{{cite web|url=https://variety.com/2004/film/awards/eduardo-serra-1117898223/|title=Eduardo Serra|author=David Weddle|date=2004-01-11|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> <ref name="Variety, 2004-01-12">{{cite web|url=https://variety.com/2004/film/awards/girl-with-a-pearl-earring-2-1117898332/|title=Girl With a Pearl Earring|author=David Weddle|date=2004-01-11|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> <ref name="Variety, Todd McCarthy review">{{cite web|url=https://variety.com/2003/film/awards/girl-with-a-pearl-earring-4-1200539664/|title=Girl With a Pearl Earring|author=Todd McCarthy|date=2003-09-01|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> <ref name="Washington Post, 2004-01-04">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/style/2004/01/04/the-story-beneath-that-calm-vermeer/2d15a188-9a01-4a9e-a955-b98d4a0bb380/|title=The Story Beneath That Calm Vermeer|author=Laura Winters|date=2004-01-04|website=[[Washington Post|The Washington Post]]|language=en|access-date=2021-02-22}}</ref> }} == Літаратура == === Кнігі === * {{кніга|аўтар=Linda Costanzo Cahir.|частка=|загаловак=Literature into Film: Theory and Practical Approaches|спасылка=https://books.google.com/books?id=N-kzjkleeq0C&q=girl+with+a+pearl+earring+webber&pg=PA252|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=McFarland & Company|год=2006|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-0-7864-2597-6|ref=Costanzo Cahir, Literature into Film}} * {{кніга|аўтар=Andrew Higson.|частка=|загаловак=Film England: Culturally English Filmmaking Since the 1990s|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=I.B. Tauris|год=2011|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-1-84885-454-3|ref=Higson, Film England: Culturally English Filmmaking Since the 1990s}} * {{кніга|аўтар=Thomas Leitch.|частка=|загаловак=Film Adaptation and Its Discontents: From Gone with the Wind to The Passion of the Christ|спасылка=https://books.google.com/books?id=noLMw2EmFA8C&q=girl+with+a+pearl+earring+webber&pg=RA2-PT118|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|год=2009|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-0-8018-9271-4|ref=Leitch, Film Adaptation and Its Discontents}} * {{кніга|аўтар=Laura M. Sager Eidt.|частка=|загаловак=Writing and Filming the Painting: Ekphrasis in Literature and Film|спасылка=https://books.google.com/books?id=Vtkypgh8V6QC&q=girl+with+a+pearl+earring+film&pg=PA210|адказны=|выданне=|месца=Amsterdam|выдавецтва=Rodopi|год=2008|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-90-420-2457-1|ref=Sager Eidt, Writing and Filming the Painting}} === Артыкулы === * {{артыкул|аўтар=Rosemary Rizq.|загаловак=Finding the self in mind: Vermeer and reflective function|арыгінал=|спасылка=https://pure.roehampton.ac.uk/portal/en/publications/finding-the-self-in-mind(812f4b81-8f86-4f40-aa24-b77514bd5b34).html|аўтар выдання=|выданне=Psychodynamic Practice|тып=|месца=|выдавецтва=|год=August 2005|выпуск=|volume=11|нумар=3|pages=255–268|isbn=|issn=1475-3626|doi=10.1080/14753630500232156|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Rizq, Finding the self in mind|archiveurl=|archivedate=}} == Спасылкі == * {{AllMovie title|girl-with-a-pearl-earring-v285787|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай}} {{рэйтынг-5|3}} (на 22.02.2021) * [https://www.filmaffinity.com/en/film759947.html Дзяўчына з жамчужнай завушніцай] на сайце «''[[FilmAffinity]]''» {{ref-en}} {{рэйтынг-10|6.4}} (на 22.02.2021) * {{Imdb title|0335119|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай}} {{рэйтынг-10|6.9}} (на 22.02.2021) * {{Metacritic film|girl-with-a-pearl-earring|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 22.02.2021) * {{Rotten Tomatoes|girl_with_a_pearl_earring|Дзяўчына з жамчужнай завушніцай}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 22.02.2021) * [https://www.kinopoisk.ru/film/8076/ Дзяўчына з жамчужнай завушніцай] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 22.02.2021) {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Пітэра Уэбера}} {{Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Ян Вермер}} {{^}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2021}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2003 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы 2003 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 2003 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Люксембурга 2003 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Люксембурга]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра мастакоў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нідэрланды]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы пра XVII стагоддзе]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Нідэрландах]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Бельгіі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Люксембургу]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]] [[Катэгорыя:Фільмы Пітэра Уэбера]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Аляксандр Дэспла]] [[Катэгорыя:Фільмы Pathé]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Польскай кінапрэміі «Арлы»]] oxw1ewg06xkwv64bz2d4h8u7svuqr1v 0 654612 5217047 5190191 2026-10-12T20:03:39Z Змітрок Бядуля 175208 Дапаўненне: геаграфія, выдавец і рэдактар (2022), змест і рубрыкі, спіс нумароў 1—10 (2019—2022), рэдкалегія; крыніцы замест {{зноскі}} 5217047 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва =Нясвіжскія каеты |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = квартальнік |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = [[Станіслаў Вацлававіч Суднік|Станіслаў Суднік]] |заснавальнікі = Нясвіжская раённая арганізацыя Грамадскага аб’яднання «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны» |выдавец = ПУП «Пружмень» (2022) |краіна = |гісторыя = |заснаванне = 24 лістапада 2018 года |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Нясвіжскія каеты»''' — краязнаўчы, гістарычна-літаратурны [[часопіс]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], які выдаецца ў [[Нясвіж]]ы ў электронным выглядзе (PDF); першы нумар выйшаў у сакавіку 2019 года<ref name="k9"/><ref name="kam"/>. == Гісторыя == Заснаваны 24 лістапада 2018 года ў [[Нясвіж]]ы. Заснавальнік [[часопіс]]а: Нясвіжская раённая арганізацыя Грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]»<ref>[https://www.nslowa.by/2019/01/29/nyasvizhskiya-kaety/ Нясвіжскія каеты.] «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», 29 студзеня 2019</ref>. Першы нумар выйшаў 25 сакавіка 2019 года. Часопіс задуманы як электронны: яго планавалася выпускаць у фармаце PDF адзін раз на квартал і размяшчаць на розных сайтах, каб чытачы маглі самі раздрукаваць папяровую версію<ref>[http://naszaslowa.by/2018/12/nyasvizhskiya-kaety-novae-vydanne-tbm/ «Нясвіжскія каеты» — новае выданне ТБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191015122953/http://naszaslowa.by/2018/12/nyasvizhskiya-kaety-novae-vydanne-tbm/ |date=15 кастрычніка 2019 }}. «Наша слова», 5 снежня 2018</ref>. Геаграфічна часопіс арыентаваны на тэрыторыю былога [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскага павета]] — цяперашнія [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскі]] і [[Клецкі раён|Клецкі]] раёны і колішнюю гміну Гавязна ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]]<ref name="ns2019"/>. Пры падрыхтоўцы першага нумара рэдакцыя збірала матэрыялы для рубрыкі «Нясвіжскі гістарычны каляндар» — пра падзеі на Нясвіжчыне ў гады, кратныя пяці<ref name="ns2019"/>. У 2022 годзе выдаўцом часопіса пазначана прыватнае ўнітарнае прадпрыемства «Пружмень», рэдактарам — Станіслаў Суднік; нумар 9 (студзень — чэрвень 2022 года) аб’ёмам 10 друкаваных аркушаў размешчаны на сайтах «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», pawet.net і [[Kamunikat.org]]<ref name="k9"/>. == Змест == Пастаянныя рубрыкі часопіса ў 2022 годзе — «Хроніка», «Нясвіжскі гістарычны каляндар», «Юбіляры», «Радзівілы», «Гісторыя літаратуры» і іншыя<ref name="k9"/>. Сярод публікацый — матэрыял да 115-годдзя паэта [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пяюна]] (№ 8, 2021)<ref name="k8"/> і яго лісты, апублікаваныя [[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Сяргеем Чыгрыным]] (№ 9, 2022)<ref name="k9"/>. == Нумары == У бібліятэцы Kamunikat.org змешчаны нумары<ref name="kam"/>: * 2019: № 1, № 2, № 3—4 * 2020: № 5, № 6 * 2021: № 7, № 8 * 2022: № 9, № 10 (80 с., дата выхаду — 30 снежня 2022 года)<ref name="kam10"/> == Рэдкалегія == У рэдкалегію ўваходзілі<ref name="kam10"/>: * Валер Дранчук — журналіст, заснавальнік і выдавец газеты «Белавежская пушча» (1995—2001), аўтар каляндарнай серыі «Маляўнічая Бацькаўшчына»; * Леанід Качановіч — гісторык, педагог; * Наталля Плакса — педагог, краязнаўца, старшыня Нясвіжскай раённай арганізацыі ТБМ; * [[Станіслаў Вацлававіч Суднік|Станіслаў Суднік]] — рэдактар газеты «Наша слова» і часопіса «[[Лідскі летапісец]]». У выхадных даных нумара 9 (2022) рэдкалегія пазначана ў складзе Л. Качановіча, Н. Плаксы і С. Судніка<ref name="k9"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="k9">[https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/kaet9_compressed.pdf Нясвіжскія каеты]: краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс. — 2022. — № 9. — С. 3.</ref> <ref name="k8">[https://pawet.net/files/kaet08.pdf Нясвіжскія каеты]. — 2021. — № 8. — С. 10—12.</ref> <ref name="kam">{{cite web |url=https://kamunikat.org/niasvizskiya-kajety |title=Нясвіжскія каеты |website=Kamunikat.org |accessdate=2026-10-12 |lang=be}}</ref> <ref name="kam10">{{cite web |url=https://kamunikat.org/nyasvizhskiya-kayety-krayaznawchy-gistarychna-litaraturny-chasopis-10-2022 |title=Нясвіжскія каеты 10/2022 |website=Kamunikat.org |accessdate=2026-10-12 |lang=be}}</ref> <ref name="ns2019">{{cite web |url=https://www.nslowa.by/2019/01/29/nyasvizhskiya-kaety/ |title=Нясвіжскія каеты |website=Наша слова |date=2019-01-29 |accessdate=2026-10-12 |lang=be}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/niasvizskija_kajety.html Нясвіжскія каеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200820233646/http://kamunikat.org/niasvizskija_kajety.html |date=20 жніўня 2020 }}. «Kamunikat» Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Нясвіжа]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2019 годзе]] tblquew4nf80j1vbyr1dbj0h0djt536 10 654994 5217015 4704654 2026-10-12T18:13:11Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5217015 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Вышгарадскі раён | загаловак = [[Вышгарадскі раён]] | выява = | стыль_цела = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = [[Горад|Гарады]] | спіс1 = * '''[[Вышгарад]]''' * [[Прып’яць]] * [[Славуціч]] * [[Узын]] * [[Чарнобыль]] | загаловак2 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс2 = * [[Вільча (Палескі раён)|Вільча]] * [[Дымэр]] * [[Іванкіў]] * [[Красятычы]] * [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Паліскэ]] | загаловак3 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Гарадскія грамады]] | спіс3 = * [[Вышгарадская гарадская грамада|Вышгарадская]] * [[Славуціцкая гарадская грамада|Славуціцкая]] | загаловак4 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Пасялковая грамада]] | спіс4 = * [[Дымэрская пасялковая грамада|Дымэрская]] * [[Іванкіўская пасялковая грамада|Іванкіўская]] * [[Паліская пасялковая грамада|Паліская]] | загаловак5 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Вясковая грамада]] | спіс5 = * [[Пірнаўская вясковая грамада|Пірнаўская]] * [[Пэтрыўская вясковая грамада (Кіеўская вобласць)|Пэтрыўская]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Кіеўская вобласць|Вышгарадскі раён]] </noinclude> 6t9ohx3vfpa02sez1ivu51rwvcomirz 0 676225 5217136 3836153 2026-10-12T23:55:25Z Zadorenko V 175157 5217136 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мурыгіна}} {{НП-Расія}} '''Мурыгіна''' ({{lang-ru|Муры́гино}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Юр’янскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Пасёлак размешчаны на правым беразе ракі [[Вятка (рака)|Вяткі]], пры ўпадзенні ў яе ракі [[Мядзянка (прыток Вяткі)|Мядзянкі]]. Мурыгіна знаходзіцца за 25 км ад горада Кірава і 65 км ад раённага цэнтра — пасёлка гарадскога тыпу Юр’і. Вёска Мурыгіна вядомая з 1785 года. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1938 года. У 1941—1958 гадах Мурыгіна — цэнтр Мядзянскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] ig549gxxx69pjfe9fhxp4296pdgg0b4 0 676286 5217139 3836854 2026-10-12T23:57:22Z Zadorenko V 175157 5217139 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Ніжняіўкіна'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Нижнеи́вкино}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Кумёнскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], цэнтр Ніжняіўкінскага гарадскога паселішча. Размешчаны ў Ніжняіўкінскай курортнай зоне, на рацэ Іўкіна. Заснавана як сяло ў 1683 годзе. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1970 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] lvpbjn43nrwq7jiwpaqfl3vtn6t8sl6 0 676287 5217154 3836851 2026-10-13T00:07:48Z Zadorenko V 175157 5217154 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Юр’я'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Юрья́}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Юр’янскага муніцыпальнага раёна. Утварае Юр’янскае гарадское паселішча, адзіным населеным пунктам якога з’яўляецца. Пасёлак знаходзіцца за 50 км на паўночны захад ад абласнога цэнтра — горада Кірава. Размешчаны на рацэ Юр’я, блізу упадзення яе ў раку Вялікую. Пасёлак узнік у сувязі з будаўніцтвам чыгункі Перм — Котлас у 1899 годзе. Да 1958 года Юр’я ўваходзіла ў склад Іванаўскага сельсавета. У 1958 годзе прысвоены статус рабочага пасёлка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] hzt3r60tlatjz3juvmiltdlfsr175v9 0 676288 5217153 3836858 2026-10-13T00:07:35Z Zadorenko V 175157 5217153 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Фалёнкі''' ({{lang-ru|Фалёнки}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Фалёнскага раёна і Фалёнскага гарадскога паселішча. За 151 км ад горада Кіраў. Вёска Фалёнкі была заснавана ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, у вотчыне Верхачапецкага манастыра. У 1898 годзе пабудавана чыгуначная станцыя, а разам з ёй станцыйны пасёлак. У 1913 годзе пры станцыі пабудаваны драўляны храм Георгія Перамаганосца. У 1918 годзе пасёлак становіцца цэнтрам воласці, у 1929 годзе — цэнтрам Фалёнскага раёна. У 1957 годзе Фалёнкі атрымалі статус рабочага пасёлка. У 1996 годзе рашэннем Кіраўскай абласной думы аднесены да пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] rt4q8f4uj1se65fur07s5i5egmxdvmt 0 676289 5217151 3836856 2026-10-13T00:03:15Z Zadorenko V 175157 5217151 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Тужá''' ({{lang-ru|Тужá}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Тужынскага раёна і Тужынскага гарадскога паселішча. Размешчаны на рацэ [[Тужа (прыток Піжмы)|Тужа]] ніжэй упадзення ў яе правага прытоку ракі Ян. За 219 км ад горада Кіраў. Заснаваны 25 мая 1702 года па ўказе імператара Пятра I аб будаўніцтве царквы ў імя Уваскрэсення Хрыстова ў Піжамскай воласці, паселішча атрымала назву Васкрасенскае. У 1796 годзе перайменавана ў Піжамскае. У 1929 годзе ўтвораны Тужынскі раён, у 1935 годзе пасёлак атрымаў назву Тужа. З 1971 года пасёлак гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] nqr3hqkelh0is1oe7hprvn58u6skkzg 0 676290 5217124 3837279 2026-10-12T23:51:15Z Zadorenko V 175157 5217124 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Дараўской'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Даровской}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Дараўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Дараўскага гарадскога паселішча. Размешчаны ў месцы зліцця рэк Дараўкі і Кобры (басейн Вяткі), за 61 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Кацельніч. Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра 184 км. Адлегласць да бліжэйшай чыгуначнай станцыі 61 км. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] rukceq9e8n09ci0yu5m3ghuu1rtvw6n 0 676291 5217125 3837278 2026-10-12T23:51:34Z Zadorenko V 175157 5217125 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Дзям’янава'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Демьяново}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Падасінаўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] ([[Расія]]). Адміністрацыйны цэнтр Дзям’янаўскага гарадскога паселішча. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1960 года. Размешчаны на правым беразе ракі [[Юг (рака)|Юг]]. Канцавая станцыя (Падасінавец) чыгуначнай лініі ад станцыі Панасюк (на лініі Кіраў — Котлас). Лесаперапрацоўчай камбінат. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 3lg84p9p02z5bdsi15elordewij1luo 0 676293 5217144 3837274 2026-10-12T23:58:50Z Zadorenko V 175157 5217144 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Пінюг'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Пи́нюг}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Падасінаўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Утварае Пінюгскае гарадское паселішча. За 242 км ад абласнога цэнтра горада Кірава. Заснаваны ў 1895 годзе пры будаўніцтве Перм-Котласкай чыгункі як станцыя Пінюг, размешчаная ў паўночна-ўсходняй частцы Нікольскага павета Валагодскай губерні. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1964 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] b0dnxi94n4wo2coig21cg49lnslxg2k 0 676294 5217122 3837275 2026-10-12T23:50:41Z Zadorenko V 175157 5217122 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Вахрушы''' ({{lang-ru|Ва́хруши}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Слабадскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Вахрушаўскага гарадскога паселішча. Носіць імя Цімафея Анфімавіча Вахрушава, заснавальніка Вахрушынскай гарбарнай-абутковай фабрыкі. За 12 км ад горада Слабадскога. Пасёлак знаходзіцца пры ўпадзенні невялікай ракі Махавіцы ў Нікулінку. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 2fy9hncp78t8kh2i1wb71pzkn9uubyq 0 676295 5217118 3837281 2026-10-12T23:48:51Z Zadorenko V 175157 5217118 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Аркуль''' ({{lang-ru|Аркуль}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]], Нолінскі раён, цэнтр Аркульскага гарадскога паселішча. Асноўныя прадпрыемствы — Аркульскі суднабудаўніча-рамонтны завод, Аркульскі ўчастак ТАА «Вяцкае рачное параходства». Размешчаны на беразе ракі Вяткі, вясной затапляецца. Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя суднаўладальнікамі Булычовымі. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1932 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] hrjz1lrs3btq1i6qys6i67okzs350vq 0 676307 5217138 3837355 2026-10-12T23:55:51Z Zadorenko V 175157 5217138 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Нема}} {{НП-Расія}} '''Нема'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Не́ма}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Немскага раёна і Немскага гарадскога паселішча. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1981 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 87hzgkj4eh0opabvq65an0n5lgu4xx3 0 676308 5217120 3840767 2026-10-12T23:49:26Z Zadorenko V 175157 5217120 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Багародскае}} {{НП-Расія}} '''Багародскае'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіраўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Богоро́дское}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Багародскага раёна і Багародскага гарадскога паселішча. Адлегласць да абласнога цэнтра горада Кірава — 127 км. Адлегласць да бліжэйшай чыгуначнай станцыі Зуеўка — 73 км. Адлегласць да бліжэйшай прыстані Мядзведак (на рацэ Вятцы) — 61 км. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] r2ji5ayuapn0ycrrdogzere3njk92ag 0 676309 5217145 3837359 2026-10-12T23:59:13Z Zadorenko V 175157 5217145 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пяскоўка}} {{НП-Расія}} '''Пяскоўка''' ({{lang-ru|Песковка}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Амутнінскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Пасёлак размешчаны на берагах Вяткі, там дзе ў яе ўпадае рака Пяскоўка. Чыгуначная станцыя Шлакавая на ўчастку Яр — Верхнекамскае. Насельніцтва — 3 211 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1938 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] s160f194eg5ghd7cvjw4bqy2hfqsdex 0 676310 5217147 3837360 2026-10-13T00:01:00Z Zadorenko V 175157 5217147 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Светлапалянск''' ({{lang-ru|Светлополянск}}; да 1970 года — '''Дымнае''') — пасёлак гарадскога тыпу ў Верхнякамскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. == Гісторыя == Пасёлак узнік у 1964 годзе ў сувязі з пачаткам торфараспрацовак балота Дымнае. У 1967 годзе адкрыта торфапрадпрыемства «Дымнае». У 1968 годзе пачалося будаўніцтва торфапрадпрыемства «Кірсавае». У 1970 годзе пасёлак атрымаў назву Светлапалянск. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1982 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] a67w2zra9jpvxzopoz7gyouhcdtkbcv 0 676315 5217128 3837368 2026-10-12T23:52:45Z Zadorenko V 175157 5217128 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Красная Паляна (значэнні)}} {{НП-Расія}} '''Красная Паляна''' ({{lang-ru|Красная Поляна}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Вяцкапалянскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], утварае Краснапалянскае гарадское паселішча. Пасёлак размешчаны на левым беразе ракі Вяткі, за 3 км ад горада [[Вяцкія Паляны]] (па прамой), за 17 км (па аўтадарозе). У 1945 годзе на месцы вёскі Белагузкі пачалося будаўніцтва домабудаўнічага камбіната. Пастановай Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 10 жніўня 1949 года і рашэннем выканкама Кіраўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 жніўня 1949 г. № 951 новаму паселішчу было прысвоена назва рабочы пасёлак Красная Паляна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] pocj7rh3guvagbr35i3ezfywnfbhlsy 0 676316 5217149 3837372 2026-10-13T00:02:21Z Zadorenko V 175157 5217149 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Стрыжы''' ({{lang-ru|Стрижи́}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Орычаўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], утварае Стрыжэўскае гарадское паселішча. Знаходзіцца на левым беразе ракі Быстрыца, праз пасёлак праходзіць чыгунка Кіраў — Кацельніч (Транссіб). У пачатку XX стагоддзя на месцы былога 73-га чыгуначнага раз’езда вырас невялікі пасёлак. У 1943 годзе ён атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] bjwxgedp5xepeuob2kikdm6824bp2ia 0 676317 5217135 3837373 2026-10-12T23:55:11Z Zadorenko V 175157 5217135 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мірны}} {{НП-Расія}} '''Мірны''' ({{lang-ru|Мирный}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Орычаўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. У пасёлку размешчаны Марадыкаўскі хімічны арсенал, аб’ект па захоўванні і знішчэнню хімічнай зброі. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1965 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] kuw4bq3tenq9ymqkcfaopacgtu3hxe7 0 676529 5217121 3838403 2026-10-12T23:49:45Z Zadorenko V 175157 5217121 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Васточны''' ({{lang-ru|Восто́чный}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Амутнінскім раёне [[кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]], утварае Васточнае гарадское паселішча. Спадарожнік горада [[Амутнінск]]а. Насельніцтва — 5 601 чал. (2025). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 9qh3yk4ppmiwa6ny305gksi9wvnwjy4 0 676530 5217137 3838401 2026-10-12T23:55:40Z Zadorenko V 175157 5217137 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Нагорск''' ({{lang-ru|Нагорск}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Нагорскага раёна [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], утварае Нагорскае гарадское паселішча. Пасёлак размешчаны на правым беразе Вяткі паблізу вусця ракі [[Кобра (рака)|Кобры]], за 100—105 км на паўночны ўсход ад Кірава. Аўтадарога да пасёлка ад горада Слабадской, якая працягваецца далей на поўнач да населеных пунктаў Сінягор’е, Кобра, Арляцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 85no8ybv94tze9kwomxoxuaa48mz0nz 0 676531 5217148 4834649 2026-10-13T00:01:27Z Zadorenko V 175157 5217148 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Свяча}} {{НП-Расія}} '''Свяча''' ({{lang-ru|Свеча}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Свячынскай муніцыпальнай акругі. Пасёлак размешчаны на рацэ Бяспутка (прыток Свячы), за 130 км на паўднёвы захад ад Кірава і за 50 км на захад ад [[Кацельніч]]. У пасёлку знаходзіцца чыгуначная станцыя Свяча Паўночнай чыгункі на лініі Буй — Кацельніч. Уздоўж паўднёвай ускраіны праходзіць аўтадарога Р243 (Яраслаўль — Перм). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1903 годзе]] i5gcnl4xx1ze5abkbibm3a4cgh614t4 0 676540 5217143 3838408 2026-10-12T23:58:24Z Zadorenko V 175157 5217143 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Піжанка''' ({{lang-ru|Пижа́нка}}, {{lang-mhr|Пыжанъю}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Піжанскага муніцыпальнага раёна і Піжанскага гарадскога паселішча. Раённы краязнаўчы музей, бібліятэка, клуб, дзіцяча-юнацкая спартыўная школа, дзіцячая школа мастацтваў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 6mloitdpj18n2kqgdazirzi4riymb2f 0 676541 5217141 3838409 2026-10-12T23:57:52Z Zadorenko V 175157 5217141 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Падасінавец''' ({{lang-ru|Подоси́новец}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], на рацэ [[Юг (рака)|Юг]], ля вусця яе правага прытоку [[Пушма|Пушмы]], адміністрацыйны цэнтр Падасінаўскага раёна і Падасінаўскага гарадскога паселішча. З будаўніцтвам у канцы XIX стагоддзя чыгункі Вятка — Котлас Падасінаўская прыстань страціла сваё значэнне. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1965 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] rxbkrn1p0of5ke1dugcfoio4kn8jiab 0 676581 5217140 3838504 2026-10-12T23:57:39Z Zadorenko V 175157 5217140 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Орычы''' ({{lang-ru|О́ричи}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Орычаўскага раёна, утварае Орычаўскае гарадское паселішча. У 1960 годзе прысвоены статус рабочага пасёлка. Па перапісу 1989 года ў пасёлку было 53 вуліцы і пражывала 9915 чалавек. На 1 студзеня 2017 года ў пасёлку пражывала 7 332 чалавек. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 2qegedjeo3k037jrghmmwss5q1ajx1e 0 676582 5217142 3838518 2026-10-12T23:58:09Z Zadorenko V 175157 5217142 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Первамайскі''' ({{lang-ru|Первома́йский}}; да 1994 года — '''Юр’я-2''') — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. З’яўляецца закрытым адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем, утварае муніцыпальнае ўтварэнне ЗАТУ Первамайскі са статусам гарадской акругі як адзіны населены пункт у яго складзе. У ЗАТУ Первамайскім базуецца 8-я ракетная Мелітопальская Чырванасцяжная дывізія (вайсковая часць (В/Ч) № 44200) — злучэнне ў складзе 31-й Арэнбургскай ракетнай арміі Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння. Размешчаны на беразе ракі Юр’і, процілеглым ад пасёлка гарадскога тыпу Юр’я, за 70 км на поўнач ад горада Кірава. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] qpxggovws0kez56mjjbo0qw0b85h8hg 0 676584 5217134 3838502 2026-10-12T23:54:54Z Zadorenko V 175157 5217134 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лясны}} {{НП-Расія}} '''Лясны''' ({{lang-ru|Лесной}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Верхнякамскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 3 247 чал. (2025). Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1957 года. Чыгуначная станцыя Лясная — галоўная станцыя Гайна-Кайскай чыгункі ФСВП. У пасёлку знаходзіцца лакаматыўнае дэпо і іншыя прадпрыемствы чыгуначнага транспарту. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 8zboxzaavvjd8w634od5roh7dmfn8c6 0 676585 5217131 3838503 2026-10-12T23:53:55Z Zadorenko V 175157 5217131 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Лёвінцы''' ({{lang-ru|Лёвинцы}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Орычаўскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], утварае Лёвінскае гарадское паселішча. Пасёлак размешчаны за 11 км на ўсход ад райцэнтра [[Орычы]], за 6 км ад чыгуначнай станцыі Стрыжы на лініі Кіраў — Кацельніч. З канца 1970-х па 2004 год — закрыты ваенны гарадок Кіраў-200. У савецкі перыяд у пасёлку размяшчаўся завод НДІ мікрабіялогіі Міністэрства абароны СССР. Завод уваходзіў у НВА «Біяпрэпараты» і спецыялізаваўся на вытворчасці біялагічнай зброі на аснове чумы і тулярэміі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] nrqaqvzstbaz4lndwp9dgffcwna4xlp 0 676586 5217132 3838628 2026-10-12T23:54:16Z Zadorenko V 175157 5217132 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ленінскае}} {{НП-Расія}} '''Ленінскае''' ({{lang-ru|Ле́нинское}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Шабалінскага раёна [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 3 899 чал. (2025). Адлегласць да абласнога цэнтра горада Кірава — 200 км. У пасёлку знаходзіцца чыгуначная станцыя Шабаліна Паўночнай чыгункі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 11zkoywrtpgravvkpymtbk5xnd5wzxk 0 676588 5217133 4809671 2026-10-12T23:54:32Z Zadorenko V 175157 5217133 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лябяжжа}} {{НП-Расія}} '''Лябяжжа''' ({{lang-ru|Лебя́жье}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Лябяжскага раёна. Размешчаны на клінаватым узвышшы, на беразе Вяткі пры ўпадзенні ў яе рэчкі Лябёдка. Дата заснавання сяла — 1605 год. Ранейшая назва — сяло Нікольскае. Пераўтворана ў пасёлак гарадскога тыпу ў 1965 годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1605 годзе]] tdvm7gl5ch20q0jpnemg0omogi3abbj 0 676590 5217123 3838626 2026-10-12T23:51:02Z Zadorenko V 175157 5217123 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Верхашыжам’е''' ({{lang-ru|Верхоши́жемье}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Верхашыжамскім раёне [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Верхашыжамскага гарадскога паселішча. Насельніцтва 3 402 чал. (2025). Пасёлак размешчаны на рацэ Шыжма. Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра горада Кірава — 85 км. У 1969 годзе Верхашыжам’е атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 3ahwp9105c3lpxhrior14iunizjgd0h 0 684333 5217074 4849393 2026-10-12T20:38:45Z Siliyiw 169172 5217074 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дунауйвараш |арыгінальная назва = {{lang-hu|Dunaújváros}} |падначаленне = |краіна = Венгрыя |выява = Dunaujvaros-Belvaros.jpg |подпіс = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Цэнтральна-Задунайскі край |рэгіён у табліцы = |від раёна = Адміністрацыйны падзел Венгрыі{{!}}Медзье |раён = медзье Феер{{!}}Феер }} '''Дунауйвараш''' ({{lang-hu|Dunaújváros}}) — [[горад]] у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Самы малады горад краіны, пабудаваны ў [[1950-я|1950-х гадах]] у часе масавай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Буйны прамысловы цэнтр. == Геаграфія == Горад размешчаны за 80 км на поўдзень ад [[Будапешт]]а, на правым беразе [[Дунай|Дуная]]. Праз горад праходзіць аўтамагістраль [[Будапешт]] — [[Печ (Венгрыя)|Печ]]. Ад чыгуначнай магістралі [[Будапешт]] — [[Капашвар]] у Дунауйварош ідзе адгалінаванне. == Адукацыя і навука == * [[Універсітэт Дунауйвараша]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты медзье Феер]] [[Катэгорыя:Феер]] [[Катэгорыя:Дунауйвараш| ]] 5hgr0dxwvevderahxob7br9e9wawt6b 5217081 5217074 2026-10-12T20:41:24Z Siliyiw 169172 5217081 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дунауйвараш |арыгінальная назва = {{lang-hu|Dunaújváros}} |падначаленне = |краіна = Венгрыя |выява = Dunaujvaros-Belvaros.jpg |подпіс = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Цэнтральна-Задунайскі край |рэгіён у табліцы = |від раёна = Адміністрацыйны падзел Венгрыі{{!}}Медзье |раён = медзье Феер{{!}}Феер }} '''Дунауйвараш''' ({{lang-hu|Dunaújváros}}) — [[горад]] у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Самы малады горад краіны, пабудаваны ў [[1950-я|1950-х гадах]] у часе масавай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Буйны прамысловы цэнтр. == Геаграфія == Горад размешчаны за 80 км на поўдзень ад [[Будапешт]]а, на правым беразе [[Дунай|Дуная]]. Праз горад праходзіць аўтамагістраль [[Будапешт]] — [[Печ (Венгрыя)|Печ]]. Ад чыгуначнай магістралі [[Будапешт]] — [[Капашвар]] у Дунауйварош ідзе адгалінаванне. == Адукацыя і навука == * [[Універсітэт Дунауйвараша]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Феер]] [[Катэгорыя:Дунауйвараш| ]] 66x16sdscu1ahruk93kb3y53i308nnx 0 700461 5217071 4275358 2026-10-12T20:37:25Z Burzuchius 31505 5217071 wikitext text/x-wiki '''Проба высакародных металаў''' — колькасная наяўнасць [[золата]], [[Срэбра|серабра]], [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]] і [[Паладый|паладыю]] ў [[Лігатура (металургія)|лігатурным сплаве]], які выкарыстоўваюць у вытворчасці ювелірных вырабаў, манет, медалёў і інш.<ref name="БЭ">{{Крыніцы/БелЭн|13|Проба высакародных металаў||37}}</ref> == Сістэмы проб == === Залатніковая проба === {{у планах}} === Каратная проба === {{у планах}} === Лотавая проба<ref>{{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Лотавая проба / І. І. Сінчук|[[Іван Іванавіч Сінчук|Сінчук, І. І.]]|374}}</ref> === Лотавая проба паказвае колькаснае ўтрыманне чыстага серабра ў лігатурным сплаве манеты ў лотах. У аснову пробы, прынятай на манетных дварах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і шэрага краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], пакладзены падзел чыстага металу на 16 вагавых частак (адпавядае прынятаму ў [[XI]] ст. падзелу [[Кёльнская марка|кёльнскай маркі]] на 16 лотаў). Часам пазначаецца [[Рымская сістэма злічэння|рымскімі лічбамі]] ў адрозненне ад залатніковай і каратнай проб. Да 1-й чвэрці [[XVI]] ст. ў германскіх княствах і нідэрдандскіх правінцыях у вызначэнні лотавая проба карысталіся квентхемнамі (1/4 лота) і [[рыхтпфеніг]]амі (1/16 лота), што дазваляла вызначыць пробу да 1/256 (≈3,91 [[праміле]]). Паводле закону [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі]] 1524 лот падзелены на 18 гранаў (у Рэчы Паспалітай зрэдку сінонімам грана выступаў дэнарый), што павялічыла дакладнасць вызначэння пробы да 1/288 (≈3,47 [[праміле]]). У пачатку XVII стагоддзя ў дакументах манетных дввароў Рэчы Паспалітай і Габсбургскай імперыі сустракаецца анархічны падзел лота на 4 квінтэля. У літаратуры XIX — пачатку XX стагоддзяў пад уплывам выкарыстання залатніковай пробы дробная частка лота перадаецца праз звычайныя дробы, а лотавая проба — мяшанамі. Для пераліку ў метрычную пробу ў залежнасці ад ужытых фракцый лота ці формы перадачы пробы неабходна лотавую пробу перавесці: * у рыхтпфенігі, падзяліць на 256 і памножыць на 1000 (13 лотаў 3 квінтэля 1 феніг = 13х16+3х4=221 феніг: 256х1000≈767 праміле; * у граны, падзяліць на 288 і памножыць на 1000 (12 лотаў 12 гранаў = 12х18+12=228 гранаў: 288х1000≈792 праміле; * мяшаную дроб у няправільную, падзяліць на 16 і памножыць на 1000 (III1/5=16/5:16х100≈200 праміле. === Метрычная проба === Па метрычнай сістэме, што прынята ў большасці краін, выражаецца колькасцю грамаў высакароднага металу ў 1000 г сплаву (чыстаму металу адпавядае 1000-я проба)<ref name="БЭ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * Gumowski, M. Mennica wileńska w XVI i XVII wieku / M. Gumowski. — Warszawa: E. Wende i S-ka, 1921. — VI, 200 s., XVIII l. ill. — (Biblioteka Wydziału Zabytków Towarzystwa Straży Kresowej w Warszawie; T. 2). * Holubowicz, W. Pięć lat pracy terenowej Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego W Wilnie (1933—1937) // Rocznik Archeologiczny. — 1937. — T. 1. — S. * Newald, J. Das österreichische Münzwesen unter den Kaisern Maximilian II, Rudolph II und Mathias // Numismatische Zeitschrift. Bd. 17. — Wien, 1885. [[Катэгорыя:Высакародныя металы]] [[Катэгорыя:Манетная справа]] 4izuiggim74a1gjo8jpixvcqbwv1u2k 0 708515 5217220 5161531 2026-10-13T08:20:54Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217220 wikitext text/x-wiki '''Люстр''' (ад {{Lang-fr|lustre}} — глянец, бляск, {{Lang-la|lustro}} — асвятляю) — фарбавальнікі для роспісу [[Кераміка|керамікі]], якія надаюць вырабам металічны або перламутравы бляск розных адценняў. [[Файл:Gubbio_maiolica,_giorgio_di_pietro_andreoli,_piatto_con_stemma_vegerio,_1524.JPG|alt=|міні|Талерка з роспісам люстрам. Майстар {{нп3|Джорджа Андрэолі||ru|Андреоли, Джорджо}}. Губіа. 1524. [[Музей Геці]]]] Традыцыйна люстр, які змяшчаў вокіслы срэбра, медзі і іншых металаў, наносілі на папярэдне абпаленую [[Паліва (кераміка)|паліву]], а затым падвяргалі аднаўленчаму [[Ганчарства|абпалу]] ў {{нп3|Муфельная печ|муфельнай печы|ru|Муфельная печь}} пры невялікай тэмпературы і паліравалі. Каляровае адценне атрыманага бліскучага пласта вызначаецца суадносінамі [[Аксіды|аксідаў]] у сумесі і асаблівасцямі абпалу. == Гісторыя == Люстраваныя вырабы з’яўляюцца ў VIII—IX стагоддзях на [[Іслам|мусульманскім]] Усходзе, але тэхналогія дасягнула свайго росквіту ў XIII стагоддзі ў [[Іран|Персіі]] ([[Рэй (горад)|Рэй]], [[Сузы]]), [[Сірыя]] ([[Рака (горад)|Рака]]), [[Егіпет]] ([[Фустат]]). Іслам забараніў выкарыстанне посуду з каштоўных металаў, які ў даісламскую эпоху лічылі раскошай. Гэтым тлумачыцца высокі попыт на вырабы, якія хоць бы сваім бляскам нагадвалі залатое і сярэбранае начынне<ref>{{Кніга|аўтар=А. Н. Кубе|загаловак=История фаянса|спасылка=https://books.google.ru/books?id=1wtNDwAAQBAJ&lpg=PA3&hl=ru&pg=PA3#v=onepage&q&f=false|адказны=|выданне=|месца=Берлин|выдавецтва=Р.С.Ф.С.Р. Гос. изд.|год=1923|старонкі=21|старонак=138}}</ref>. У далейшым люстр з’явіўся на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] і шырока ўжываўся ў [[Іспана-маўрытанская кераміка|іспана-маўрытанскай кераміцы]] XIII—XV стст., а затым у XV—XVI стст. распаўсюдзіўся ў Італіі, у вырабах італьянскай [[Маёліка|маёлікі]], дзе яго вынаходнікам лічылі майстра {{нп3|Джорджа Андрэолі||ru|Андреоли, Джорджо}}. Пасля перапынку ў некалькі стагоддзяў цікавасць да люстравай керамікі аднавілася ў канцы XVIII і ў XIX стагоддзі ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] са з’яўленнем новай тэхналогіі: выкарыстанне рэзінатаў металаў (соляў [[Смаляныя кіслоты|смаляных кіслот]])<ref>{{артыкул|аўтар=B. A. Neville Wynn|загаловак=Platinum in the Decoration of Ceramic Wares|спасылка=https://www.technology.matthey.com/article/3/2/60-65/|мова=en|выданне=Platinum Metals Rev.|тып=|год=1959|том=3|нумар=2|старонкі=60—65|issn=|archivedate=28 лютага 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190228065813/https://www.technology.matthey.com/article/3/2/60-65/}}</ref>. Падобная тэхніка ўжываецца да гэтага часу. Люстравыя фарбы наносяць пэндзлем на паліваны выраб. Пры наступным абпале пры тэмпературы 700—800&nbsp;°C арганічныя кампаненты фарбы выгараюць, пакідаючы на паверхні бліскучы металічны пласт таўшчынёй некалькі мікрон. == Галерэя == <gallery mode="nolines" class="center"> Файл:Bowl by Khalid, Iraq, Abbasid dynasty, 9th-10th century AD, earthenware painted over glaze with luster - Freer Gallery of Art - DSC04595.jpg|Чаша. Персія. [[Абасіды|Перыяд Абасідаў]], IX стагоддзе. Майстар Халід. [[Галерэя Фрыра]][https://www.freersackler.si.edu/object/F2005.10/ .] Файл:Jar MET DT12010.jpg|Збан. Сірыя, [[Рака]]. Канец XII-пачатак XIII стагоддзя. [[Метраполітэн-музей|Музей Метраполітэн]][https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450932 .] Файл:Vaso Fortuny4 Ermitage.JPG|[[Ваза Фартуні]]. [[Малага (горад у Іспаніі)|Малага]]. XIV век. [[Эрмітаж]][http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/10.+porcelain,+faience,+ceramics/203404 .] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122160636/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/10.+porcelain,+faience,+ceramics/203404 |date=22 студзеня 2022 }} Файл:Iran Bottle XVII century.jpg|Бутэлька. [[Іран]]. XVII стагоддзе. Эрмітаж. Файл:Vase with cover MET ES4176.jpg|{{Нп3|Уільям Фрэнд дэ Морган|У. Дэ Морган||William De Morgan}}. Ваза с крышкой. Между 1888 и 1898 годами. [[Метраполітэн-музей|Музей Метраполітэн]] [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/487292 .] Файл:Lustre4.JPG|Ваза. [[Бельгія]]. XX стагоддзе. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=А. Н. Кубе|загаловак=История фаянса|спасылка=https://books.google.ru/books?id=1wtNDwAAQBAJ&lpg=PA3&hl=ru&pg=PA3#v=onepage&q&f=false|адказны=|выданне=|месца=Берлин|выдавецтва=Р.С.Ф.С.Р. Гос. изд.|год=1923|старонкі=21|старонак=138}} * {{Кніга|аўтар=Robert B. Mason|загаловак=Shine Like the Sun: Lustre-painted and Associated Pottery from the Medieval Middle East|спасылка=http://www.rbmason.ca/Shine/index.html|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Mazda Publishers|год=2004|старонкі=|старонак=288|isbn=9781568590967}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline||Люстр (керамика)}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакрыцці]] [[Катэгорыя:Віды керамікі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] g6d5fdcosn7kfjo2finb5elyz3nbg67 0 713700 5217396 5208910 2026-10-13T11:38:26Z Autumndancer 168015 5217396 wikitext text/x-wiki [[Выява:Reindeer herding.jpg|міні|[[Саамы|Саамская]] аленегадоўчая гаспадарка ([[Швецыя]])]] '''Аленегадо́ўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], трыманне і вырошчванне [[алені|аленяў]]. == Паходжанне == У [[навука|вучоных]] няма адзінага пункту гледжання на месца і час узнікнення аленегадоўлі. Называецца некалькі магчымых самастойных цэнтраў узнікнення ад 2 да 4<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1945.47.3.02a00030 N. T. MIROV, NOTES ON THE DOMESTICATION OF REINDEER] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220809215824/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1945.47.3.02a00030 |date=9 жніўня 2022 }}</ref>, якія месцяцца ў паўночнай [[Еўразія|Еўразіі]]. Першая вядомая [[пісьмо]]вая ўзгадка пра трыманне [[алені|аленяў]] была зроблена ў [[449]] г. у [[Кітай|Кітаі]]<ref>[http://thinkdifferentlyaboutsheep.weebly.com/reindeerdomestication-a-short-history.html Reindeer:Domestication a Short History]</ref> пры апісанні народаў паўднёвай [[Сібір]]ы. У [[2019]] г. на [[Ямал]]е былі знойдзены [[артэфакт (археалогія)|артэфакты]], якія, відавочна, былі часткамі аленевай запрэжкі. Яны адносяцца да перыяду каля 2000 гадоў таму<ref>[https://www.ualberta.ca/folio/2020/06/reindeer-were-domesticated-much-earlier-than-previously-thought-new-study-suggests.html Reindeer were domesticated much earlier than previously thought, new study suggests]</ref>. Гэта найстаражытнейшае сведчанне існавання аленегадоўлі. == Паўночная аленегадоўля == Першымі ў гаспадарцы жыхароў [[тундра|тундры]], [[тайга|тайгі]] і [[лесатундра|лесатундры]] сталі выкарыстоўвацца [[Паўночны алень|паўночныя алені]]. Лічыцца, што першаснай формай аленегадоўлі было трыманне жывёл пераважна ў якасці [[транспарт]]нага сродку, калі колькасць свойскіх аленяў была адносна невялікай. Звычайна яны знаходзіліся на свабодным выпасе, узімку іх выкарыстоўвалі для [[паляванне|паляванняў]], увесну — для вандроўкі на новае месца, дзе вялася здабыча дзікіх [[звяры|звяроў]] і [[рыбы]]. Увосень частка статку магла забівацца. У [[эвенкі|эвенкаў]], што практыкавалі верхавую язду, селекцыйны адбор жывёлы суправаджаўся злучкай свойскіх аленяў з дзікімі<ref>[https://doi.org/10.18261/issn.1504-2898-2020-04-02 Vladislava Vladimirova Technologies of Modern Reindeer. Breeding as Technologies of Power in Circumpolar Russia: a Study of Selective Breeding of Evenki Reindeer]</ref>. Пераход часткі паўночных народаў да буйной аленегадоўчай гаспадаркі з характэрнай аленегадоўчай [[Качэўнікі|качавой]] культурай адбыўся толькі ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. з-за вонкавага ўплыву. Пашырэнне межаў [[Швецыя|Швецыі]] на поўначы [[Скандынавія|Скандынавіі]] і [[Расія|Расіі]] — на поўначы [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і [[Сібір]]ы прывялі да павелічэння эксплуатацыі тубыльцаў у форме [[падатак|падаткаў]] і [[ясак]]а, [[экалогія|экалагічнага]] крызісу з-за футравай здабычы і рэзкага скарачэння статкаў дзікіх аленяў<ref>[https://www.laits.utexas.edu/sami/diehtu/siida/herding/herding-fi.htm Juhan (Jonathan Munves) Reindeer Herding in Finland]</ref><ref>[https://www.laits.utexas.edu/sami/diehtu/siida/herding/herding-nr.htm Sanna (Jennifer Foster) Reindeer Herding in Norway]</ref><ref>''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. — С. 50 — 51</ref>. Тундравая аленегадоўчая культура з буйнымі свойскімі статкамі рабіла гаспадарку карэнных народаў болей эфектыўнай, давала [[эканоміка|эканамічную]] незалежнасць аленегадоўцаў ад здабычы і рынку. У [[1888]] — [[1892]] гг. па прыватнай ініцыятыве невялікая колькасць свойскіх паўночных аленяў была перавезена з Сібіры на [[Аляска|Аляску]] для заахвочвання карэнных жыхароў да пераходу да болей прадукцыйных заняткаў. Для навучання аленегадоўле наймаліся цэлыя сем'і са [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Вопыт быў паспяховым, таму ў [[1896]] — [[1902]] гг. [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] фінансаваў закупку аленяў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>[https://www.atlasobscura.com/articles/alaska-reindeer The Rise and Fall of Alaska’s ‘Reindeer King’]</ref>. У [[1929]] г. урад [[Канада|Канады]] заключыў пагадненне з аленегадоўцамі Аляскі аб перагоне значнага статку на свае [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі]]<ref>[https://www.canadashistory.ca/explore/environment/the-great-canadian-reindeer-project The Great Canadian Reindeer Project]</ref>. Для перагону і навучання таксама наймаліся спецыялісты са Скандынавіі. Хаця перагон стаў складаным, і значная частка аленяў загінула, да [[1935]] г. на поўначы Канады ўзнікла свая аленегадоўчая гаспадарка. == Пантавая аленегадоўля == У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. узнікла пантавая аленегадоўля<ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/084/182.htm Оленеводство]</ref> для камерцыйнай вытворчасці пантаў, маладых [[рог|рогаў]] аленяў, якія здаўна выкарыстоўваюцца ў [[медыцына|медыцыне]] краін [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. З гэтай мэтай на [[Рэспубліка Алтай|Алтаі]] быў прыручаны марал, мясцовы [[высакародны алень]], а ў [[Прыморскі край|Прымор'і]] — [[плямісты алень]]. Заснавальнікамі першых прыморскіх гаспадарак сталі выхадцы з [[Беларусь|Беларусі]], [[Міхаіл Янкоўскі]] і [[Бенедыкт Дыбоўскі]], высланыя на ўсход Расійскай імперыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 — 1864]] гг.<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/priroda-i-my/vtorzhenie-v-staryj-svet |title=Вторжение в Старый Свет - Белорусская лесная газета |access-date=10 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810115804/http://lesgazeta.by/people/priroda-i-my/vtorzhenie-v-staryj-svet |archivedate=10 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref> Імя Б. Дыбоўскага звязана з селекцыяй буйной пароды плямістых аленяў (так званы «алень Дыбоўскага»). На [[Беларусь|Беларусі]] аленегадоўля атрымала развіццё з канца 1980-х гг. У нашы дні дзейнічае некалькі гаспадарак<ref>{{Cite web |url=https://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/edinstvennaja-v-belarusi-oleneferma-dva-goda-uspeshno-razvivaetsja-na-miorschine-12143-2015/ |title=Единственная в Беларуси оленеферма два года успешно развивается на Миорщине |access-date=10 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200818024053/http://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/edinstvennaja-v-belarusi-oleneferma-dva-goda-uspeshno-razvivaetsja-na-miorschine-12143-2015/ |archivedate=18 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/lesniki-i-maraly.html Пантовое оленеводство: способен ли необычный бизнес возродить деревню?]</ref><ref>[https://oleneferma.by Разведение благородных оленей. Оленеферма в Беларуси]</ref>. Іх дзейнасць накіравана на вытворчасць пантаў, задавальненне [[паляванне|паляўнічай]] гаспадаркі, развіццё [[турызм]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Головнёв А. В., Гарин Н. П., Куканов Д. А|частка = |загаловак = Оленеводы Ямала (материалы к Атласу кочевых технологий)|арыгінал = |спасылка = http://www.ihist.uran.ru/files/Olenevody_Yamala_(materialy_k_Atlasu_kochevykh_tekhnologiy).pdf|адказны = |выданне = |месца = Екатеринбург|выдавецтва = УрО РАН|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn =978-5-7691-2472-3|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Помишин С. Б.|частка = |загаловак = Происхождение оленеводства и доместикация северного оленя|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Наука|год = 1990|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn =5-02-009988-0|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Reindeer Husbandry and Global Environmental Change|арыгінал = |спасылка = https://doi.org/10.4324/9781003118565|адказны = Tim Horstkotte, Øystein Holand, Jouko Kumpula, Jon Moen |выданне = |месца = London|выдавецтва = Routledge|год = 2022|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn =9781003118565|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://reindeerherding.org/what-is-reindeer-husbandry What is Reindeer Husbandry?] * [http://library.arcticportal.org/478/1/Reindeer_Map_Web_Download.pdf International Centre of Reindeer husbandry, - (2009) World Reindeer Husbandry: Peoples, Distribution and Challenges. Documentation. International Centre for Reindeer Husbandry, Kautokeino] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240607031915/http://library.arcticportal.org/478/1/Reindeer_Map_Web_Download.pdf |date=7 чэрвеня 2024 }} * [https://web.archive.org/web/20220108140520/http://www.reindeer-husbandry.uit.no/online/Final_Report/final_report.pdf Johnny-Leo L. Jernsletten, Konstantin Klokov Sustainable Reindeer Husbandry] * [http://www.vniiesh.ru/documents/document_21170_Semyashkin.pdf Г.СЕМЯШКИН, Е.СЕМЯШКИН ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ОЛЕНЕВОДСТВА] * [http://www.bseu.by:8080/bitstream/edoc/15475/2/Skorina_O__V__Nats__ekonomika__2010__S__103-104_ocr.pdf О.В. Скорина, Т.А. Шкурская ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ОТРАСЛИ ОЛЕНЕВОДСТВА В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Паўночны алень]] 9vo5mdkr3vpw6jn5agpbe87vzwriagw 0 713709 5217402 5188988 2026-10-13T11:39:54Z Autumndancer 168015 5217402 wikitext text/x-wiki [[Выява:Н. Е. Сверчков Охота на медведя.jpg|міні|Выкарыстанне коней для транспартыроўкі на карціне М. Я. Свярчкова «Паляванне на мядзведзя» ([[1885]] г.; [[Віцебскі мастацкі музей]])]] '''Конегадо́ўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], трыманне і вырошчванне [[конь свойскі|коней]]. Арганічна ўключае ў сябе такія напрамкі дзейнасці, як вытворчасць і выкарыстанне коней. Конегадоўля таксама з’яўляецца [[навуковая дысцыпліна|навуковай дысцыплінай]], якая мае комплексны характар, што тлумачыцца спецыфікай каня як свойскай жывёлы. Яна засяроджана на вывучэнні каня як [[біялогія|біялагічнай]] істоты, развіцці [[заатэхнія|заатэхніі]], навучанні жывёл для іх далейшай эксплуатацыі, [[эканоміка|эканоміцы]] і [[кіраванне|кіраванні]] гаспадаркай. == Гісторыя == === Паходжанне === Тэорыі паходжання конегадоўлі абапіраюцца на 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]], якія тлумачаць яе ўзнікненне або ў розных цэнтрах, сярод якіх называюць [[Пірэнеі]], [[Анатолія|Анатолію]] і стэпы [[Еўразія|Еўразіі]], або з аднаго цэнтру. Дзякуючы працам [[археалогія|археолагаў]] вядома, што найбольш старажытным цэнтрам прыручэння коней з’яўляецца [[энеаліт]]ычная [[Батайская культура]] ([[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзе да н. э.)<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/botayskaya-loshad-i-eyo-znachimost-v-evraziyskoy-kulture-i-izuchenii-problem-domestikatsii-roda-equus Нурушев М. Ж. Ботайская лошадь и её значимость в евразийской культуре и изучении проблем доместикации рода Equus]</ref>. Тым не меней, [[Генетыка|генетыкі]] высветлілі, што сучасныя [[конь свойскі|свойскія коні]] маюць толькі прыкладна 2,7 % генетычнага радаводу, што яднае іх з батайскімі коньмі<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aao3297 CHARLEEN GAUNITZ, et al. Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski’s horses]</ref>. Другім важным цэнтрам мажлівага прыручэння коней і распаўсюджвання конегадоўлі былі [[Хвалынская археалагічная культура|Хвалынская]], [[Сярэднястогаўская археалагічная культура|Сярэднястогаўская]] і [[Ямная культура|Ямная]] культуры [[Медны век|меднага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, якія звязваюць з прарадзімай [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцаў]]. Прыхільнікі [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзы]]<ref>[https://ebrary.net/32203/political_science/gimbutas_kurgan_theory Gimbutas’ Kurgan theory]</ref> нават тлумачылі конегадоўлю як прычыну паспяховай экспансіі выхадцаў з гэтых культур. Даследаванне генетыкі сучасных і старажытных коней, апублікаванае ў 2021 г.<ref>[https://doi.org/10.1038/s41586-021-04018-9 Librado, P., Khan, N., Fages, A. et al. The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature 598, 634—640 (2021)]</ref>, удакладняе складаную гісторыю пачатку конегадоўлі. Сучасныя свойскія коні сапраўды з’яўляюцца нашчадкамі коней Ямнай культуры. У выніку [[Селекцыя|селектыўнага]] адбору тут склалася папуляцыя, болей цягавітая, рахманая і ўстойлівая да [[стрэс]]аў, чым дзікая продкавая форма. Коні Ямнай культуры ўдзельнічалі ў фарміраванні папуляцыі дзікіх [[тарпан]]аў. Доўгі час конегадоўля Ямнай культуры заставалася лакальнай практыкай і не ўплывала на экспансію яе прадстаўнікоў. Стадыю шырокага распаўсюджання конегадоўлі ў [[Еўразія|Еўразіі]] аўтары даследавання аднеслі да позняга прамежку часу паміж першымі стагоддзямі [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. і [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзем да н. э. === Старажытнасць === [[Выява:1038 - Keramikos Museum, Athens - Vase, 8th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|міні|Выява чалавека з канямі на вазе [[Геаметрычны стыль|геаметрычнага перыяду]]]] Відавочна, адной з першых [[цывілізацыя|цывілізацый]], якая пазнаёмілася са свойскім канём, быў [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс]] (сярэдзіна 3 тысячагоддзя да н. э. — першая трэць 2 тысячагоддзя да н. э.)<ref>[https://revistas.uam.es/cupauam/article/download/1116/1063/2758 Lamberg-Karlovsky C.C. The Oxus Civilization]</ref>. Адзін з першых малюнкаў запрэжаных у калясніцу коней быў зроблены ў [[шумер]]скім [[Ур]]ы каля 2600 г. да н. э. Да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. коні багата выяўляліся на [[палац]]авых [[рэльеф]]ах [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.world-archaeology.com/features/horse-power/ Horse Power — World Archaeology]</ref> Узнікненне конегадоўлі ў [[Вавілонія|Вавілоніі]] як заўважнай галіны звязана з пранікненнем сюды [[Касіты|касітаў]] у 2 тысячагоддзі да н. э.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/kassites KASSITES — Encyclopaedia Iranica]</ref> Знойдзеныя на паўночным усходзе Сірыі старажытныя таблеткі ўзгадваюць каманды вершнікаў, дрэсіроўшчыкаў і конюхаў, што працавалі з коннымі статкамі. У XIV ст. да н. э. [[мітані]]ец Кікулі, заставіў тэкст, прысвечаны дрэсіроўцы коней<ref>[http://worksofchivalry.com/the-oldest-text-dedicated-to-the-care-and-training-of-the-horse-2/ The oldest text dedicated to the care and training of the horse]</ref>. Мяркуецца, што першапачаткова ён быў складзены на [[хецкая мова|хецкай мове]]. Найстаражытнейшае сведчанне выкарыстання свойскіх коней у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] — выявы ў магільным комплексе [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкага]] фараона [[Яхмас I|Яхмаса I]] (XVI ст. да н. э.)<ref>[https://africanrockart.britishmuseum.org/thematic/the-domesticated-horse/ The domesticated horse in northern African rock art]</ref>. Конегадоўля стала вядомай не толькі старажытным егіпцянам, але і суседнім народам [[Сахара|Сахары]]. Існаванне конегадоўлі ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] падцвярджаецца малюнкамі на [[ваза]]х, а таксама [[міфалогія]]й (напрыклад, пра [[Геракл]]а), дзе коні выяўляюцца не толькі ў баях або на паляванні, але і ў [[Стайня|стайне]]. [[Старажытныя Афіны|Афінскі]] пісьменнік [[Ксенафонт]] склаў твор «Пра мастацтва верхавой язды»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0210%3Atext%3DHorse. The Art of Horsemanship: Xenophon, Morgan, Morris H.]</ref>, у якім апісваў правільны догляд коней. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] конегадоўлі былі прысвечаны часткі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] [[трактат]]аў. Адметна, што тут мелася асобная прафесія ўрача коней. Спачатку яе прадстаўнікі зваліся ''hippiatroi'', пазней — ''veterinarius'' і ''mulomedicus''<ref>[https://doi.org/10.13140/RG.2.1.3865.4966 Crittenden, Mark. (2016). Horse-Doctors in the Roman Empire]</ref>. У ваенных мэтах рымляне трымалі значныя конныя статкі і арганізоўвалі конныя відовішчы. Раскопкі на [[Вал Адрыяна|Адрыянавым валу]] паказалі, што ў рымскім войску не было асобных стайняў. Вершнікі і іх коні жылі ў адных і тых жа казармах<ref>[https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/chesters-roman-fort-and-museum-hadrians-wall/history/absence-of-stables/ THE MYSTERIOUS ABSENCE OF STABLES AT ROMAN CAVALRY FORTS]</ref>. Рымляне імкнуліся прытрымлівацца пэўных стандартаў пры адборы жывёл. Сярэдні рымскі каляснічны конь меў памеры ад 135 да 155 см у карку<ref>[https://doi.org/10.3390/ani11071859 Klecel W, Martyniuk E. From the Eurasian Steppes to the Roman Circuses: A Review of Early Development of Horse Breeding and Management. Animals. 2021; 11(7):1859]</ref>. === Сярэднявечча === На працягу тысячагоддзяў існавання конегадоўлі адбывалася вывядзенне новых парод коней. Гэтаму спрыялі розныя [[клімат]]ычныя і [[экалогія|экалагічныя]] ўмовы, у якіх аказваліся конегадоўцы і іх падапечныя жывёлы, а таксама зменлівыя патрэбы саміх людзей. Патрэбы прывялі да спецыялізацыі парод, што выкарыстоўваліся як крыніца ежы, у [[транспарт]]ыроўцы грузаў, працы на палетках, [[вайна|ваеннай]] справе, [[спорт|спорце]] і забавах, нарэшце ў [[тэрапія|тэрапеўтычнай]] падтрымцы чалавека<ref>[https://www.researchgate.net/publication/354695050_HISTORICAL_DEVELOPMENT_OF_HORSE_BREEDS Tuncer, Selçuk Seçkin & Kozat, Süleyman. (2021). HISTORICAL DEVELOPMENT OF HORSE BREEDS]</ref>. Так, якуцкая парода коней выдатна прыстасавана да прахалоднага [[кантынентальны клімат|кантынентальнага клімату]] [[Сібір]]ы, а арэал яе трымання сягае на поўнач за [[палярны круг]]. Продкі якуцкіх коней з’явіліся ў [[Якуція|Якуціі]] з [[Прыбайкалле|Прыбайкалля]] разам з продкамі [[Якуты|якутаў]] і адаптаваліся да новых умоў дзякуючы павышэнню функцыянальных магчымасцей іх унутраных органаў, а таксама ўдасканаленню конегадоўлі. Ва ўмовах паўднёвага [[стэп]]у практыкавалася круглагоднае пашавае ўтрыманне. Пасля міграцыі на поўнач якуты былі вымушаны падкормліваць маладняк узімку<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/novoe-o-proishozhdenii-loshadey-yakutskoy-porody-biologicheskie-aspekty Алексеев Н. Д. Новое о происхождении лошадей якутской породы (биологические аспекты)]</ref>. Зімовыя падкормкі настолькі важныя, што здзічэлыя коні не выжывалі. Затое свойскія коні давалі патомства, перавозілі ўюкі на далёкія адлегласці, іх [[мяса]] і [[малако]] выкарыстоўваліся для харчавання. Селекцыя арабскіх скакуноў з характэрным экстэр’ерам, адметным увагнутым профілем твару, хупавай вертыкальнай шыяй і высокім хвастом, пачалася каля 3000 гадоў таму, да нашых дзён яны складаюць адзіную генетычную лінію<ref>[https://doi.org/10.1038/s41598-020-66232-1 Cosgrove, E.J., Sadeghi, R., Schlamp, F. et al. Genome Diversity and the Origin of the Arabian Horse. Sci Rep 10, 9702 (2020).]</ref>. Арабскія коні адаптаваліся да ўмоў [[пустыня|пустыні]], але важным быў і мэтанакіраваны адбор гаспадарамі. [[Арабы|Арабская]] культура конегадоўлі ўключала вусную перадачу конскага радаводу. З [[14 стагоддзе|XIV]] ст. радаводы фіксаваліся [[пісьмо]]ва. У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] з [[1299]] г. мэтанакіравана адбіралі пустынных скакуноў для войска і вялі ўлік іх [[генеалогія|генеалогіі]]<ref>[https://horseracingsense.com/discover-the-arabian-horse-past-to-present/ The Arabian Horse Breed: Its History and Facts Revealed]</ref>. У [[сярэднявечча|сярэднявечнай]] [[Еўропа|Еўропе]] радаводы коней вялі [[картэзіянцы]], аднак гэта было хутчэй выключэннем. Пасля распаду [[Заходняя Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] законы, што рэгулявалі конегадоўчую гаспадарку, захоўваліся ў [[Францыя|Францыі]]. [[Меравінгі]] і [[Каралінгі]] праяўлялі клопат пра завоз коней з [[мусульмане|мусульманскіх]] краін, паколькі гэтага патрабавала нарастальная важнасць цяжкай [[кавалерыя|кавалерыі]] ў ваеннай справе. Найбольш вядомым цэнтрам конегадоўлі ў [[заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] стала [[Іспанія]], дзе пасля мусульманскага заваявання [[711]] г. старыя рымскія традыцыі ўзбагаціліся арабскімі. У еўрапейскіх краінах асабліва шанаваліся іспанскія плямістыя інаходцы ''Genêt''<ref>[http://www.spanishjennethorses.org/history.html History — Spanish Jennet Horse Society]</ref>. Значныя статкі коней трымалі ў княжых маёнтках [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]]<ref>[http://www.spsl.nsc.ru/history/vernad/vol2/vgv205.htm Экономические основы Киевской Руси]</ref>, дзе за імі наглядаў асобны [[цівун]]. Пасада княжага або каралеўскага конюха была пачэснай ва ўсіх еўрапейскіх краінах. Паводле аднаго з гістарычных [[міф]]аў<ref>''Семянчук, А. А.'' Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі. — Гродна: ГрДУ, 2000. — С. 42 </ref>, ад конюха Гегіменіка паходзіў род [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]]. Пра існаванне мэтанакіраванага адбору кажуць змены экстэр’еру коней той пары. Даследаванне конскіх астанкаў ад [[300]] г. да [[1650]] г. на тэрыторыі Англіі<ref>[https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/81448/1/Published_Version.pdf Carly Ameen et al. In search of the ‘great horse’: A zooarchaeological assessment of horses from England (AD 300—1650)]</ref> паказала ваганне памераў костак, прычым не абавязкова ў бок іх павелічэння, што тлумачыцца як патрабаваннямі, якія высоўваліся з боку карыстальнікаў у розныя перыяды, так і станам конегадоўчай гаспадаркі. Відавочна, што сярэднявечныя коні істотна адрозніваліся ад сучасных. Генетыкі выявілі агульныя [[Мутацыя|мутацыі]] для сучасных еўрапейскіх парод і прыйшлі да высновы, што яны ўзніклі каля 700 гадоў таму з-за вельмі значнага ўплыву 2 ліній свойскіх коней з [[Аравія|Аравіі]] і [[Туркменістан]]а<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aan7044 Most modern horses came from just two ancient lineages]</ref>. Найменшым гэты ўплыў быў выяўлены ў 3 парод поні з [[Шэтландскія астравы|Шэтландскіх астравоў]], [[Ісландыя|Ісландыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. === Адраджэнне === Значныя змены ў конегадоўлі адбыліся ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], калі спачатку ў [[Неапаль|Неапалі]], а потым у [[Францыя|Францыі]] склаліся першыя школы верхавой язды. Адметна, што праца «Правілы вершніцтва» ({{lang-it|Gli Ordini di Cavalcare}}) неапалітанца Федэрыка Грысонэ, упершыню выдадзеная ў [[1550]] г., была перакладзена на некалькі еўрапейскіх моў і перавыдадзена да [[1623]] г. 49 разоў<ref>[https://www.horsemagazine.com/thm/2015/03/federico-grisone-was-he-really-such-a-baddie/ Federico Grisone — was he really such a baddie?]</ref>. Не меней вядомай стала праца «Слава каню» ({{lang-it|La Gloria del Cavallo}}, [[1566]] г.) яго суайчынніка Паскуале Карачыола, у якой разглядаліся не толькі дрэсура і здароўе каня, але таксама складаны характар адносін паміж канём і чалавекам. Відавочна, знаёмства з неапалітанскай школай аказала ўплыў на [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштафа Мікалая Дарагастайскага]], вялікага маршалка ВКЛ і аўтара трактата «[[Гіпіка]]» ([[1603]] г.). У ім распавядалася пра міфалагізаваную гісторыю каня, падбор вытворнікаў, вырошчванне племяннога маладняка, выездку маладых жарэбчыкаў, конскія хваробы і інш. Дзякуючы працам аўтараў-[[гуманізм|гуманістаў]] старое ўяўленне аб кані як аб прыроджана злосным і непакорным зверы саступіла месца погляду на каня як на разумную жывёлу, здольную навучацца. === Фарміраванне сучаснай конегадоўлі === [[Выява:Coa of zelva, belarus.jpg|thumb|146 px|Конь на [[герб]]е Зэльвы]] У [[1535]] г. і [[1540]] г. [[Каралеўства Англія|англійскі]] кароль [[Генрых VIII]] выдаў спецыяльныя акты, накіраваныя на паляпшэнне конскага пагалоўя. Яны абавязвалі ўладальнікаў выпасаў мець племянных кабыл і рэгуляваць рост коней <ref>{{Cite web |url=https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |title=Henry the VIII and His Horses |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730180455/https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |url-status=dead }}</ref>. Ужо ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у Англіі з’явіліся асабістыя пароды цяжкавозаў і пры конных гаспадарках — племянныя кнігі. У [[1793]] г. пачалася публікацыя дзяржаўнай племянной кнігі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=75}}. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. англійскі вопыт пашырыўся амаль на ўсе краіны Еўропы. Гэтаму садзейнічаў значны попыт на якасных моцных коней, якія патрабаваліся ў [[армія|арміі]], [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[прамысловасць|прамысловасці]]. Доўгі час конегадоўля разглядалася як важная і прыбытковая галіна [[эканоміка|эканомікі]]. На [[Беларусь|беларускіх]] землях у XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. конегадоўляй славіліся [[Ашмяны]] і наваколлі, адкуль жывёл пастаўлялі ў [[Гусары|гусарскія]] палкі. З [[1721]] г. у [[Зэльва|Зэльве]] дзейнічаў конскі [[кірмаш]], другі па велічыні пасля [[Лейпцыг]]скага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=12 — 13}}. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. уплыў конегадоўлі на эканоміку зніжаўся, што звычайна тлумачыцца [[індустрыялізацыя]]й і [[механізацыя]]й, якія прывялі да скарачэння конскага пагалоўя. Гэты працэс не быў імклівым. Так, у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], радзіме [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], яшчэ ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. коні шырока выкарыстоўваліся пры апрацоўцы сялянскіх палеткаў, у працы на [[шахта]]х, транспартыроўцы людзей і грузаў. У [[1914]] г. брытанская армія валодала 25 тысячамі коней, прычым падчас [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] іх колькасці яўна не хапала<ref>{{Cite web |url=https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |title=HOW WORKING HORSES SHAPED BRITAIN |access-date=31 ліпеня 2022 |archive-date=31 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731134801/https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |url-status=dead }}</ref>. У [[ЗША]] ў [[1915]] г. конскае пагалоўе перавышала 21 млн.<ref>[http://imh.org/exhibits/past/legacy-of-the-horse/1900-horse-transition-overview/ 1900 — THE HORSE IN TRANSITION: OVERVIEW]</ref> У [[Францыя|Францыі]] яно заставалася стабільным з [[1840]] г. да [[1935]] г. — каля 3 млн галоў. Рэзкае зніжэнне адбывалася ў другой палове 1930-х гг. і ў канцы 1940-х гг. Рост колькасці коней пачаўся толькі з [[1995]] г., але ў [[2010]] г. пагалоўе не перавышала 950 тысяч<ref>[https://doi.org/10.1017/S2040470013000356 Desnoyers, Marion & Jez, Christine. (2013). The French horse industry at present. Advances in Animal Biosciences. 4]</ref>. На Беларусі пагалоўе коней скарачаецца з 1930-х гг. Так, у [[1927]] г. у [[БССР]] (значыць без [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]) было 1 089 400 коней<ref>[https://istmat.org/files/uploads/22271/zhivotnovodstvo_1932_razdel_1.pdf Животноводство СССР в цифрах (1932)]</ref>. У [[1995]] г. на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь іх заставалася 229 000, у [[2018]] г. — 43 000<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |title=Поголовье скота и птицы (в хозяйствах всех категорий; на конец года; тыс. голов) Белстат |access-date=31 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220731140552/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |archivedate=31 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У першыя 2 дзесяцігоддзі [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сусветная конегадоўля перажыла пэўнае адраджэнне. Напрыклад, у [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] эканамічны эфект конегадоўлі ацэньваўся ў 100 млрд [[еўра]] <ref>[https://www.europeanhorsenetwork.eu/horse-industry/ News and events — European Horse Network]</ref>. У [[ЗША]] у [[2017]] г. яе ўнёсак у эканоміку краіны склаў 122 млрд [[Долар ЗША|долараў]]<ref>[https://horsesonly.com/horse-industry/ Horse Industry Statistics in 2022 (U.S. Data)]</ref>. == Тыпы коней == У конегадоўлі прынята адрозніваць [[конь свойскі|коней]] * па [[экалогія|экалагічных]] тыпах * па [[эканоміка|гаспадарчых]] тыпах * па [[тэмперамент]]у * па экстэр’еру * па ўзросту і [[пол]]у Экалагічная тыпалагізацыя абапіраецца на тэорыю вонкавага ўздзеяння, перш за ўсё [[клімат]]ычнага, на адаптацыю і натуральны адбор у конскіх статках, якія фарміруюць целасклад. Так, прынята лічыць, што коні [[пустыня|пустынь]] маюць тонкі [[косць|касцяк]], вузкае [[Цела (біялогія)|цела]] і [[галава|галаву]], доўгія [[ногі]], слабое пакрыццё [[скура|скуры]] [[валасы|валасамі]], эластычны рух. Яны могуць абмяжоўвацца невялікімі аб’ёмамі вады і корму, аднак пераборлівыя да іх якасці<ref>Daumas E.[https://books.google.by/books?id=0j0DAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The horses of the Sahara, and the manners of the desert, with comm. by the emir Abd-el-Kader] — London, 1863</ref>. [[Гара|Горныя]], [[востраў|астраўныя]] і [[стэп]]авыя коні маларослы, аднак таксама добра прыстасаваны да навакольных умоў і кармавой базы. Гаспадарчыя тыпы залежныя ад целаскладу, вагі і цягавітасці каня<ref>Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 49 — 52</ref>. Запрэжныя коні звычайна маюць досіць значную масу і цягавітасць, кароткія ногі. Яны рухаюцца павольным [[алюр]]ам, пры гэтым абапіраюцца адразу на 3 або 2 нагі. Цэнтр іх вагі пры руху перамяшчаецца папярочна, вертыкальна і падоўжна. Да іх блізкія масіныя, але не абавязкова цяжкія ўючныя коні. Скакавыя коні дзякуючы доўгім нагам і лёгкаму целу рухаюцца хуткім алюрам, цэнтр іх вагі перамяшчаецца амаль без папярочных ваганняў. Тэмперамент каня — яго рэакцыя на раздражняльнікі. Звычайна, адрозніваюць жывы тэмперамент, які часцей за ўсё сустракаецца ў хуткаалюрных коней, і спакойны, уласцівы большасці коней крокавых парод. Тым не меней, коні адной і той жа пароды могуць мець розны тэмперамент{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=25}}. Пры продажы тэмперамент можа суб’ектыўна ацэньвацца па шкале ад 1 да 5 або ад 1 да 10<ref>{{Cite web |url=https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |title=How Does the Temperament Scale of a Horse Work? |access-date=1 жніўня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002221218/https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |url-status=dead }}</ref>. У абодвух выпадках нізкія балы шкалы азначаюць спакойныя, стрыманыя паводзіны, а высокія — на сталую ўзбуджанасць. Экстэр’ер — знешні выгляд каня. У экстэ’еры прынята вылучаць{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=26 — 49}}: * Масць — афарбоўка валасянога покрыва, скуры і [[вока|вачэй]] (вароная, каракавая, гнядая, рудая, шэрая і г. д.) * Пазнакі прыроджанага (завіткі — змена кірунку валасянога покрыва, плямы, участкі ружовай [[пігмент]]аванай скуры, акантоўка на [[Вуха|вушах]] і інш.) і набытага (шнары, таўро) паходжання. * Стаці (асобныя часткі цела), сярод якіх пры ацэньванні асобна вылучаюць: ** [[Галава|Галаву]], [[шыя|шыю]], [[тулава]] ** Канечнасці ** Канстытуцыю, [[цягліцы]], [[Сухажылле|сухажыллі]], звязкі * Адкормленасць * Кандыцыя (выставачная, заводская, трэніровачная, адкормачная, нездавальняючая) Адхіленні ад нормы ў пабудове асобных частак цела каня і [[хвароба|хваробы]] лічаць заганамі. == Класіфікацыя коней == [[Конь свойскі|Коней]] прынята класіфікаваць у адпаведнасці з іх вышынёй і вагой. Вышыня вымяраецца ад карку да зямлі. Карак у каня — верхняя кропка спіны. Яна ўтворана [[Пазванок|пазванкамі]] паміж лапаткамі. Такім чынам вылучаюць<ref>{{Cite web |url=https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |title=Breeds, Types, and Classes of Horses |access-date=2 жніўня 2022 |archive-date=4 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204092301/https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |url-status=dead }}</ref>: * Лёгкія коні бываюць 122—175 см у вышыню і важаць 408—635 кг. Іх часцей выкарыстоўваюць для верхавой язды, на скачках, у [[спорт|спартыўных]] спаборніцтвах. * Цяжкія коні (цяжкавозы) дасягаюць 144—175 см і болей за 635 кг. Традыцыйна яны ўжываюцца на цяжкіх працах і пры транспартыроўцы грузаў. У мінулым цяжкія коні мелі ўнутраную класіфікацыю і падзяляліся на цяглавых, возавых, сялянскіх і змяшанага выкарыстання. * Поні маюць рост ніжэй за 144 см і важаць да 408 кг. Іх у залежнасці ад целаскладу падзяляюць на цяглавых і сядзельных. == Пароды коней == Парода ствараецца і падтрымліваецца дзякуючы выбарчаму ўплыву чалавека. Стандарты для пароды могуць грунтавацца на некаторых крытэрах: устойлівасць прыкмет, целасклад, масць, даўжыня і гушчыня [[валасы|валасоў]], продкі, [[спорт|спартыўныя]] паказчыкі і г. д.{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=67}}. Прынята вылучаць так званыя «мясцовыя» пароды, якія ўтвараюцца «натуральна» ў выніку паступовай і не заўсёды наўмыснай [[селекцыя|селекцыі]], і «завадскія» пароды, якія выводзяцца прафесійна. Пароды звычайна падзяляюцца згодна з класіфікацыяй або па тыпах, аднак здараюцца выпадкі, калі адна парода можа класіфікавацца па-рознаму ў выніку працяглай селекцыі. Так, ольдэнбургская парода з’явілася ў [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] дзякуючы намаганням [[ольдэнбург]]скіх графаў у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Першапачаткова яна выкарыстоўвалася як вершнікамі, так і ў запрэжцы карэт. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пасля «паляпшэння» ольдэнбургскія коні славіліся як запрэжныя, актыўна выкарыстоўваліся ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[механізацыя]] прывяла да скарачэння патрэбы ў іх. Прыхільнікі пароды скрыжоўвалі яе са скакавымі канямі. У выніку ольдэнбургскія коні сталі выкарыстоўвацца як універсальная спартыўная парода. У [[1935]] г. ольдэнбургскі конь Люпус XX упершыню выйграў скачкі ў [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]]<ref>{{Cite web |url=http://afs.okstate.edu/breeds/horses/oldenburg/index.html |title=Breeds of Livestock — Oldenburg Horse |access-date=3 жніўня 2022 |archive-date=6 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706184505/http://afs.okstate.edu/breeds/horses/oldenburg/index.html/ |url-status=dead }}</ref>. Знутры пароды могуць існаваць розныя [[генетыка|генетычныя]] лініі. Пасля стварэння племянных кніг імкненне да падтрымцы чысціні пароды часцяком прыводзіла да [[імбрыдынг]]у. У конегадоўлі ён разглядаецца не як адмоўная, а хутчэй як звычайная з’ява, паколькі дапамагае захоўваць спадчыну выбітных коней з пажаданымі характарыстыкамі<ref>[https://www.acsedu.com/info/pets/equine/inbreeding-horses.aspx What is Inbreeding -Equine breeding course]</ref>. На [[Большасць|Беларусі]] большасць коннага статку належыць да [[Беларускі запражны конь|беларускай запрэжнай пароды]]<ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь]</ref>. <gallery> Barbe Horse 01.jpg|Барб — мясцовая [[магрыб]]ская парода Oldenburgerhorse.jpg|Ольдэнбургскі конь у канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Bess2.jpg|Сучасны ольдэнбургскі конь Belarus Harness Horse Orlik I.jpg|Жарабец Орлік I — заснавальнік адной з генетычных ліній беларускай запрэжнай пароды Belarusian Harness Horse.jpg|Беларускі запрэжны конь у прыватнай гаспадарцы </gallery> == Догляд коней == === Месца для трымання === [[Выява:Scuderia Magic Ranch ASD.jpg|міні|Коні ў стайне]] Пры стацыянарным трыманні [[конь свойскі|коней]] месцяць у загон або ў [[стайня|стайню]]<ref>[https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/pets/horses/environment Creating the right environment for your horse]</ref>. Апошняя павінна праветрывацца, быць чыстай і абароненай ад скразнякоў. На [[падлога|падлогу]] кладуць подсцілку. Асноўныя патрабаванні да яе — чысціня і адсутнасць [[пыл]]у для захавання ад [[Таксікалогія|таксічнасці]] і [[Мікраарганізмы|мікробаў]]. Загон з’яўляецца абавязковай часткай трымання, паколькі коні павінны рухацца і, як сацыяльныя жывёлы, мець магчымасць кантактаваць з іншымі прадстаўнікамі свайго віду. У загоне павінна мецца ўкрыцце ад [[сонца]] і [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. Ім можа стаць разгалістае [[дрэва]], але звычайна ладзяць штучны навес, дзе нават у вільготныя дні дастаткова суха. Стайня і загон павінны перыядычна чысціцца ад [[гной (угнаенне)|гною]], які з’яўляецца крыніцай таксічных рэчываў і мікробаў. === Корм === Кармленне [[конь свойскі|каня]] залежыць ад яго памераў, узросту, вагі і фізічнага стану. Пры нармальных абставінах дарослы конь штодзённа з’ядае корм, вага якога складае прыкладна 2,5 % ад вагі самога каня, прычым большая частка — грубы корм накшталт [[трава|травы]] і [[Сена (корм)|сена]]<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners/ Basic Horse Care For Beginners — How to Look After a Horse]</ref>. Іншы конскі корм: цвёрды канцэнтраваны фураж, дабаўкі для атрымання [[Вітаміны|вітамінаў]] і захавання ад [[Паразітызм|паразітаў]], розныя прысмакі. У коней адчувальная [[Страваванне|стрававальная]] сістэма, таму рэжым кармлення павінен быць сталым, а любыя змены варта ўносіць паступова. У прыродзе коні спажываюць корм падчас выпасу па меры ўзнікнення патрэбы, значыцца ва ўмовах стайні або загона найбольш спрыяльна частае кармленне адносна невялікімі порцыямі. Коні ўвесь час маюць патрэбу ў чыстай свежай [[вада|вадзе]]. === Грумінг === Грумінг — перыядычная чыстка [[конь свойскі|каня]], якая мае як санітарныя, так і сацыяльныя ўласцівасці, прызвычайвае жывёлу да кантактаў з чалавекам. Пры гэтым абавязкова падтрыманне чалавекам правіл бяспекі і наяўнасці спецыяльных прылад<ref>[https://equisearch.com/all-about-horses/good-grooming-ground-rules/ Good Grooming Ground Rules]</ref>. Грумінг уключае чыстку [[капыт]]оў, [[скура|скуры]], [[валасы|валасоў]] на целе, грыве і хвасце, расчэсванне, праціранне [[Слізістая абалонка|слізістых]] частак ([[вока|вачэй]], [[Губы|вуснаў]], унутранай паверхні [[вуха|вушэй]]), выдаленне бруду і солі ад [[пот]]у пасля трэніровак. === Размнажэнне === На працягу года ў кабыл можа быць некалькі [[Авуляцыя|авуляцый]]. Іх колькасць і працягласць залежаць ад індывідуальных асаблівасцей і вонкавых умоў. Так, у прахалодным [[клімат|клімаце]], асабліва пры недахопе кармоў злучны сезон часцей адбываецца ўвесну. У дзікіх і табунных коней назіраецца сезоннасць у [[секс|полавых]] функцыях<ref> Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 240—241</ref>. Кабылы і жарэбчыкі здольны да размножвання ўжо ва ўзросце паміж 1 і 2 гадамі, але ў раннім узросце [[цяжарнасць]], [[роды]] і выкормліванне жарабят затрымліваюць развіццё кабыл, жарабцы пры ранняй злучцы могуць высільвацца, таму ў спрыяльных умовах трымання злучка арганізуецца ва ўзросце 3 — 5 гадоў. Злучная кампанія пачынаецца з агляду статка і распрацоўкі плана падбора вытворцаў. Жарабец-вытворца павінен мець больш высокі клас, чым кабыла. Неабходна пазбягаць злучкі жарабца і кабылы, якія маюць аднолькавыя экстэр’ерныя недахопы, звязаныя з [[ген]]амі бацькі і маці. На працягу ўсяго злучнага перыяду важны дакладны ўлік, для чаго вядуць журнал злучкі. Першасным [[дакумент]]ам усталёўваюць час чаканай выжарабкі кабыл, а таксама паходжання нашчадкаў. Факт апладнення канстатуецца паўторнай пробай кабылы праз 3 тыдні пасля папярэдняй злучкі. Цяжарнасць цягнецца 332±10 дзён пры чаканні жаночага і 334±10 дзён пры чаканні мужчынскага прыплоду{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=125}}. Роды ў кабыл праходзяць пераважна спрыяльна, гэтаму садзейнічае своеасаблівае размяшчэнне [[таз (анатомія)|тазавых]] костак. Плод у большасці выпадкаў выходзіць галавой і пярэднімі канечнасцямі наперад ([[галава|галаўное]] перадляжанне) і радзей — заднімі канечнасцямі (тазавае перадляжанне). Працягласць выхаду плоду: 5 — 30 хвілін. Вельмі рэдка магчыма падвойная цяжарнасць. Другое жарабя нараджаецца праз 10 — 20 хвілін пасля выхаду першага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=126}}. Некаторыя кабылы аддаюць перавагу родам у адзіноце, таму для іх загадзя рыхтуюць асобнае памяшканне. Развіццё жарабят вызначаюць шляхам перыядычнага вымярэння і ўзважвання на трэці дзень пасля нараджэння, ва ўзросце 6 і 12 месяцаў, 1,5 гады, 2 гады, 2,5 гады і 3 гады{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=128}}. Паказчыкі жывой масы і прамераў жарабят параўноўваюць з кантрольнымі шкаламі росту маладняку, распрацаванымі для коней розных парод. Дадзеныя аб змене прамераў і жывой масы коней запісваюць у часопіс уліку развіцця. Найбольш інтэнсіўна жарабяты растуць у першы год жыцця. === Лекаванне === [[Ветэрынарыя|Ветэрынарная дапамога]] з’яўляецца важнай часткай конегадоўлі. У нармальным становішчы здаровы [[конь свойскі|конь]] мае тэмпературу цела 37,5 °C — 38,5 °C, пульс 28 — 44 удары ў хвіліну, дыханне 8 — 16 удыхаў у хвіліну, чыстыя [[Слізістая абалонка|слізістыя]], не дэманструе млявасць ці неспакой<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners Basic Horse Care for Health and First Aid]</ref>. Прафілактыка [[хвароба|хвароб]] уключае сталы агляд, грумінг і чыстку капытоў, назіранне за [[зуб]]амі, асабліва ў зусім маладых і старых коней, [[Прышчэпка|прышчэпкі]], барацьбу з [[Гельмінтозы|гельмінтамі]]. У выпадку сур’ёзнай хваробы ўладальнік каня звяртаецца да [[ветэрынар]]а-спецыяліста. === Падкоўванне === [[Капыт]]ная падэшва [[Конь свойскі|каня]] схільная да хуткага сцірання на цвёрдых паверхнях. Для яе абароны прымяняюцца [[падкова|падковы]] розных форм і канструкцый, у тым ліку [[Артапедыя|артапедычныя]] падковы для лекавання пашкоджанняў канечнасцей пры няправільных рухах, а таксама для карэктыроўкі гэтых рухаў{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=159 — 160}}. == Трэнінг коней == [[Выява:Pena Park - Horse Training (32967477381).jpg|thumb|Практыкаванне]] Трэнінг — гэта метадалагічна вытрыманая, мэтанакіраваная фізічная і функцыянальная падрыхтоўка [[конь свойскі|каня]] да далейшага выкарыстання адпаведна яго [[спорт|спартыўнаму]], племянному і працоўнаму прызначэнню{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=232}}. Ён пачынаецца з ранняга ўзросту, калі групы жарабят рухаюцца па пэўнаму маршруту на розных [[алюр]]ах з рознай хуткасцю. Групавы трэнінг умацоўвае коней, павышае іх працаздольнасць, падрыхтоўвае маладняк да індывідуальнага трэнінгу. Згодна з [[біхевіярызм]]ам, трэнінг абапіраецца на аперантнае абумоўліванне, звязанае з выкарыстаннем узнагароджанняў і наступстваў, а таксама на класічнае абумоўліванне, што ўключае ў сябе навучанне звязвання невядомага дагэтуль сігнала з яго вынікам<ref>[https://www.horsejournals.com/riding-training/english/dressage/science-schooling-horses The Science of Schooling Horses]</ref>. Падмацаванне бывае станоўчым і адмоўным. Станоўчае падмацаванне ўзнагароджвае каня, адмоўнае пазбаўляе ад напору трэнера, калі рэакцыя каня задавальняе яго. Першаснае індывідуальнае навучанне жарабят пачынаецца ва ўзросце 6 — 7 месяцаў. Канцэнтрацыя ўвагі маладых коней адносна кароткая, іх целасклад і навыкі зносін з людзьмі толькі развіваюцца, таму час заняткаў скарачаецца да 15 хвілін<ref>[https://equinehelper.com/how-to-train-a-young-horse/ How to Train a Young Horse: Everything You Need to Know]</ref>, у падгадаваных можа паступова павялічвацца. Малады конь павінен прызвычаіцца да дотыкаў чалавека і ўспрымаць яго як падмацаванне. Для гэтага дотыкі пачынаюць з павольнага дакранання да [[скура|скуры]] на твары і шыі, толькі потым — іншых частак цела. Трэнінг маладых коней асабліва эфектыўны, калі ў вачах каня ператвараецца ў гульню. Важныя часткі навучання — наяўнасць плана і распарадку, выхаванне павагі да асабістай прасторы чалавека, выпраўленне замест пакарання, пераадоленне страхаў каня. Падчас трэнінгу адбываецца прывучанне да прывязі і поваду, надзявання аброці, сядла, збруі з лейцамі, прымусовага руху пад кіраваннем трэнера, пераадолення простых перашкод і бар'ераў, выбару алюра. Наступны перыяд трэнінгу адбываецца ў групе і індывідуальна, узмацняе [[Мускулы|мускулатуру]], [[Дыхальная сістэма|органы дыхання]] і [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістую сістэму]] каня. Яго навучаюць мяняць напрамак і ход, паварочвацца, пераадольваць складаныя перашкоды, выпрацоўваць разлік, рытмічнасць і правільную каардынацыю рухаў. У канцы гэтага перыяду конь павінен выразна рэагаваць на сродкі кіравання і правільна адказваць на іх. У трэцім перыядзе каня рыхтуюць да спаборніцтваў, таму трэнінг мае пераважна індывідуальны характар. Удасканальваюцца навык правільнага адказу на кіраванне, тэхніка скокаў, развіццё сілавых якасцей, устойлівы рэфлекс спартыўнай барацьбы на дыстанцыі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=255 — 258}}. == Табунная конегадоўля == [[Выява:Пастух села Барагаш.jpg|міні|Табунная конегадоўля на [[Алтай|Алтаі]]]] Табунная конегадоўля — найстаражытнейшы спосаб трымання [[конь свойскі|коней]], калі жывёлы на працягу года ўтрымоўваюцца на падножным корме. Звычайна яна развіваецца ў [[стэп]]авых, [[паўпустыня|паўпустынных]] і [[гара|горных]] раёнах, дзе маюцца шырокія пашы. Спосаб з’яўляецца найбольш танным, але і найбольш рызыкоўным, паколькі залежыць ад вонкавых умоў, у тым ліку [[Надвор’е|надвор’я]], каштоўнасць кармавой базы дзікіх паш даволі розная, да таго ж вагаецца сезонна. Усё пагалоўе падзяляюць на табуны кабыл і маладняку, маладняк — на табуны па полу і ўзросту. Часам узімку стабуніваюць жарабцоў. У найбольш экстэнсіўнай форме ўсе дарослыя коні ўтрымліваюцца ў агульным табуне. Табун мае ўнутраную [[іерархія|іерархію]]<ref>[https://horserookie.com/groups-of-horses-herd-dynamics/ Equine behavior, hierarchy, and social dynamics]</ref>. У ім вылучаюцца дамінантныя коні, што адрозніваюцца агрэсіўнасцю і настойлівасцю. Коні імкнуцца самастойна высветліць, якое месца ў іерархіі табуна займае новы чалец праз дэманстрацыю дамінавання або нават лёгкую сутычку. Арганізацыя табуннай конегадоўлі патрабуе рацыянальнага выкарыстання травастою. Увесну коні павінны назапасіць дастаткова [[тлушч]]у, каб эканомна расходаваць яго ў зімовы сезон, а вясной — зноў паправіць сваю ўкормленасць пасля зімовага недакорму. Таму нароўні з круглагадовым пашавым трыманнем распаўсюджаны стайнева-табунная і культурна-табунная формы<ref>[http://konevodstvo.su/books/item/f00/s00/z0000013/st016.shtml Табунное коневодство]</ref>. У першым выпадку коней трымаюць на пашах толькі ў спрыяльную пару, у астатні час — у [[стайня]]х. Культурна-табунная форма прадугледжвае абавязковы падкорм [[Сена (корм)|сенам]] і канцэнтратамі, калі прадукцыйнасць пашы зніжаецца, наяўнасць каля пашы падстрэшкаў і [[хлеў|хлявоў]] для аховы слабога пагалоўя і выжарабкі кабыл. Табунны спосаб патрабуе ад конегадоўцаў улік пагалоўя, таўраванне, фарміраванне табуноў і асобных касякоў у перыяд злучкі, перагоны з адной пашы на іншую, назіранне за адкормам і нагулам, лоў коней. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Конегадоўля|Жураўская, Н.І.|405}} * {{кніга|аўтар = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|частка = |загаловак = Коневодство: учебное пособие|арыгінал = |спасылка = https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu|адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = ИВЦ Минфина|год = 2018|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-7205-26-4|тыраж = |ref = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|archive-date = 26 ліпеня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220726204346/https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/24829137.html Конегадоўля і мастацтва верхавой язды ў XVI—XVII стагодзьдзях] * [http://belplem.by/konevodstvo/ КОНЕВОДСТВО В БЕЛАРУСИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221203220836/https://belplem.by/konevodstvo/ |date=3 снежня 2022 }} * [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь] * [https://www.wehorse.com/en/blog/horse-breeds-breeding/ A Brief History of Horse Breeds]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.fei.org/stories/lifestyle/horse-human/horse-cultures-around-globe Horse Cultures Around the Globe] * [https://www.discoverthehorse.com/horse-breeds/profiles All Horse Breeds — Complete List of Horse Profiles] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Конегадоўля| ]] 0typ4e6bdzdx38dae4hbs0p6qlw64df 0 715359 5217427 4648074 2026-10-13T11:47:58Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5217427 wikitext text/x-wiki '''Заатэхнія''' — [[навука]] пра развядзенне, кармленне, утрыманне, догляд і гаспадарчае выкарыстанне [[сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчых жывёл]]; тэарэтычныя асновы [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тэрмін «заатэхнія» прапанаваў французскі вучоны Ж. Бадэман (1848). Падзяляюць на агульную (вывучае агульныя прынцыпы заатэхніі) і прыватную (распрацоўвае сістэму вядзення галін малочнай і мясцовай жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, [[авечкагадоўля|авечкагадоўлі]], [[конегадоўля|конегадоўлі]], [[птушкагадоўля|птушкагадоўлі]], [[пчалярства]], зверагадоўлі і інш., пытанні тэхналогіі вытворчасці асобных відаў прадукцыі: [[малако|малака]], [[ялавічына|ялавічыны]], [[свініна|свініны]], прадуктаў птушка- і авечкагадоўлі. Рэкамендацыі па доглядзе жывёл сустракаюцца ў антычных вучоных. Навукова абгрунтаваныя формы кармлення сельскагаспадарчых жывёл пачалі распрацоўваць у XVII стагоддзі, з канца XVIII стагоддзя ствараюцца розныя пароды сельскагаспадарчых жывёл. У [[Беларусь|Беларусі]] даследаванні па заатэхніі вядуцца з 1919 года (І. І. Калугін, [[Мікалай Міхайлавіч Кулагін|М. М. Кулагін]], [[Мікалай Васілевіч Найдзёнаў|М. В. Найдзёнаў]] і інш.). Яе развіццю спрыялі працы [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|В. С. Антанюка]], [[Канстанцін Фёдаравіч Барысавец|К. Ф. Барысаўца]], [[Андрэй Андрэевіч Гайко|А. А. Гайко]], [[Залман Давідавіч Гільман|З. Д. Гільмана]], [[Вячаслаў Цімафеевіч Горын|В. Ц. Горына]], М. П. Грыня, [[Вольга Аляксееўна Іванова|В. А. Івановай]], У. П. Лемешава, [[Іван Мікалаевіч Нікітчанка|І. М. Нікітчанкі]], [[Сяргей Іванавіч Пляшчанка|С. І. Пляшчанкі]], [[Канстанцін Міхайлавіч Сонцаў|К. М. Сонцава]], [[Уладзімір Іосіфавіч Шляхтуноў|У. І. Шляхтунова]], М. А. Яцко і інш. Навукова-даследчая работа вядзецца ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па жывёлагадоўлі|Навукова-практычным цэнтры НАН Беларусі па жывёлагадоўлі]], [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|БСГА]], [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]]. Вырашаюцца праблемы павышэння ўстойлівасці жывёлы да хвароб і стрэсаў, прафілактыкі распаўсюджвання спадчынных анамалій, працягласці гаспадарчага выкарыстання і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Заатэхнія||484}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] 97sr60jl29hva9xvajci9wi7bvtqqtt 0 716978 5216976 4598503 2026-10-12T15:35:36Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5216976 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Іспанскі легіён''' ({{lang-es|Legión Española}}) — вайсковае фарміраванне, якое ўваходзіць у склад сухапутных войск [[Іспанія|Іспаніі]]. == Агляд == Іспанскі легіён — адборнае фарміраванне [[Узброеныя сілы Іспаніі|іспанскіх ўзброеных сіл]], якое адносіцца да сіл хуткага рэагавання. Адрозніваецца добрай тэхнічнай падрыхтоўкай і высокім баявым духам. Легіён знаходзіцца ў пастаяннай гатоўнасці дзейнічаць і выконваць любыя баявыя задачы. Фарміраванне прымае ўдзел у міратворчых місіях пад кіраваннем [[ААН]] і [[НАТА]]. У адрозненне ад [[Французскі Замежны легіён|Французскага Замежнага легіёну]], у Іспанскім легіёне могуць служыць толькі грамадзяне Іспаніі і іспанамоўных дзяржаў і краін. == Гісторыя == Сваім стварэннем іспанскі легіён абавязаны [[Хасэ Мільян Астрай Тэрэрас|Х. М. Астраю]], легендарнаму генералу, што выяўляў на поле бою цуды адвагі і страціў у бітвах руку і вочы. Менавіта яму, герою вайны ў [[Марока]], які нязменна змагаўся ў першых шэрагах і асабіста ўздымаў вайскоўцаў у атаку, належыць фраза, што ўвайшла ў гісторыю ''«Няхай жыве смерць, і хай загіне розум!»'' (''«Viva la muerte, y muera la inteligencia!»''). Першая яе частка — ''«Няхай жыве смерць!»'' — з’яўлялася баявым воклічам Легіёна. У 1920-я гады легіён удзельнічаў у вайне ў Марока, дзе сярод легіянераў быў значным працэнт [[салдат]]аў і [[афіцэр]]аў рускага паходжання<ref>''Колупаев В.'' Русские в Иностранном легионе // Школа. № 6, 2001. С. 88—95</ref>. У кастрычніку [[1934]] года легіён прымаў удзел у падаўленні выступленняў шахцёраў у [[Астурыя|Астурыі]]. З 1936 года — у вайне ў Іспаніі на баку [[франкізм|франкіст]]аў. Менавіта легіянеры ініцыявалі паўстанне ў гарадах [[Мелілья]] і [[Сеута]], якое перакінулася затым на кантынентальную Іспанію. == Склад == Станам на [[2020]] год легіён уключаў у сябе такія падраздзяленні, як: * 1-я тэрцыя «Вялікі капітан» (Tercio «Gran Capitán», 1.º de La Legión) ([[Мелілья]]). * 2-я тэрцыя «Герцаг Альба» (Tercio «Duque de Alba», 2.º de La Legión) ([[Сеута]]). * 2-я лёгкая пяхотная брыгада «Кароль Альфонса XIII» (Brigada de Infantería Ligera «Rey Alfonso XIII» II de La Legión), [[Вьятар]], аўтаномны рэгіён [[Андалусія]]. ** 3-я тэрцыя «Дон Хуан Аўстрыйскі» (Tercio «Don Juan de Austria» 3º de La Legión), Вьятар, аўтаномны рэгіён Андалусія. ** 4-я тэрцыя «Алесандра Фарнезэ» (Tercio «Alejandro Farnesio» 4º de La Legión), Ронда, аўтаномны рэгіён Андалусія. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ejercito.mde.es/organizacion/legion/principal.htm Афіцыйны сайт іспанскага легіёну]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051223220854/http://www.ejercito.mde.es/organizacion/legion/principal.htm |date=23 снежня 2005 }}{{ref-es}} [[Катэгорыя:Арганізацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Іспаніі]] 03bugxw0ccfbsko7hzj1ft3zexfx9zm 5216977 5216976 2026-10-12T15:36:21Z DBatura 73587 /* Склад */ 5216977 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Іспанскі легіён''' ({{lang-es|Legión Española}}) — вайсковае фарміраванне, якое ўваходзіць у склад сухапутных войск [[Іспанія|Іспаніі]]. == Агляд == Іспанскі легіён — адборнае фарміраванне [[Узброеныя сілы Іспаніі|іспанскіх ўзброеных сіл]], якое адносіцца да сіл хуткага рэагавання. Адрозніваецца добрай тэхнічнай падрыхтоўкай і высокім баявым духам. Легіён знаходзіцца ў пастаяннай гатоўнасці дзейнічаць і выконваць любыя баявыя задачы. Фарміраванне прымае ўдзел у міратворчых місіях пад кіраваннем [[ААН]] і [[НАТА]]. У адрозненне ад [[Французскі Замежны легіён|Французскага Замежнага легіёну]], у Іспанскім легіёне могуць служыць толькі грамадзяне Іспаніі і іспанамоўных дзяржаў і краін. == Гісторыя == Сваім стварэннем іспанскі легіён абавязаны [[Хасэ Мільян Астрай Тэрэрас|Х. М. Астраю]], легендарнаму генералу, што выяўляў на поле бою цуды адвагі і страціў у бітвах руку і вочы. Менавіта яму, герою вайны ў [[Марока]], які нязменна змагаўся ў першых шэрагах і асабіста ўздымаў вайскоўцаў у атаку, належыць фраза, што ўвайшла ў гісторыю ''«Няхай жыве смерць, і хай загіне розум!»'' (''«Viva la muerte, y muera la inteligencia!»''). Першая яе частка — ''«Няхай жыве смерць!»'' — з’яўлялася баявым воклічам Легіёна. У 1920-я гады легіён удзельнічаў у вайне ў Марока, дзе сярод легіянераў быў значным працэнт [[салдат]]аў і [[афіцэр]]аў рускага паходжання<ref>''Колупаев В.'' Русские в Иностранном легионе // Школа. № 6, 2001. С. 88—95</ref>. У кастрычніку [[1934]] года легіён прымаў удзел у падаўленні выступленняў шахцёраў у [[Астурыя|Астурыі]]. З 1936 года — у вайне ў Іспаніі на баку [[франкізм|франкіст]]аў. Менавіта легіянеры ініцыявалі паўстанне ў гарадах [[Мелілья]] і [[Сеута]], якое перакінулася затым на кантынентальную Іспанію. == Склад == Станам на [[2020]] год легіён уключаў у сябе такія падраздзяленні, як: * 1-я тэрцыя «Вялікі капітан» (Tercio «Gran Capitán», 1.º de La Legión) ([[Мелілья]]). * 2-я тэрцыя «Герцаг Альба» (Tercio «Duque de Alba», 2.º de La Legión) ([[Сеута]]). * 2-я лёгкая пяхотная брыгада «Кароль Альфонса XIII» (Brigada de Infantería Ligera «Rey Alfonso XIII» II de La Legión), [[В’ятар]], аўтаномны рэгіён [[Андалусія]]. ** 3-я тэрцыя «Дон Хуан Аўстрыйскі» (Tercio «Don Juan de Austria» 3º de La Legión), Вьятар, аўтаномны рэгіён Андалусія. ** 4-я тэрцыя «Алесандра Фарнезэ» (Tercio «Alejandro Farnesio» 4º de La Legión), Ронда, аўтаномны рэгіён Андалусія. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ejercito.mde.es/organizacion/legion/principal.htm Афіцыйны сайт іспанскага легіёну]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051223220854/http://www.ejercito.mde.es/organizacion/legion/principal.htm |date=23 снежня 2005 }}{{ref-es}} [[Катэгорыя:Арганізацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Іспаніі]] fywgsr3eu3swhfl2siv1m6i0ernf3jx 0 723484 5217348 5212927 2026-10-13T11:04:43Z Змітрок Бядуля 175208 Афіцыйная фармулёўка Нобелеўскай прэміі 2026, навуковая дзейнасць (паводле прэс-рэлізу nobelprize.org), раздзел «Сувязі з Беларуссю» (лазеры LOTIS TII, «Наша Ніва») 5217348 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Петэр Хегеман''' ({{lang-de|Peter Hegemann}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі біяхімік і біяфізік, спецыяліст па фотабіялогіі, піянер аптагенетыкі. Прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта]], член Леапольдзіны (2012). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] за 2026 год (разам з [[Георг Нагель|Георгам Нагелем]] і [[Карл Дэйсерот|Карлам Дэйсеротам]])<ref name="nobel-pr"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Біяграфія == Вывучаў хімію ў родным горадзе і ў [[Мюнхен]]е. Доктарскую ступень па біяхіміі атрымаў у 1984 годзе пад кіраўніцтвам Дзітэра Эстэрхельта ў Інстытуце біяхіміі [[Таварыства Макса Планка|Таварыства Макса Планка]] ў Марцінсрыдзе<ref name="nobel-pr"/>. З’яўляўся постдокам у [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэце]] ў Нью-Ёрку, затым у 1986 годзе вярнуўся ў Германію. У 1992 годзе хабілітаваўся па біяхіміі ў Мюнхенскім універсітэце. З 1993 па 2004 гады прафесар біяхіміі Рэгенсбургскага ўніверсітэта. З 2005 года прафесар Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта; на 2026 год — Hertie Senior Professor нейранавукі гэтага ўніверсітэта<ref name="nobel-pr"/>. == Навуковая дзейнасць == Хегеман даследаваў, як аднаклетачная водарасць [[Хламідамонас|Chlamydomonas]] плыве да крыніцы святла. На пачатку 2000-х гадоў ён разам з Георгам Нагелем адкрыў у гэтай водарасці бялок каналарадапсін: пры асвятленні сінім святлом у ім адкрываецца канал, праз які ў клетку паступаюць зараджаныя іоны і ўзнікае электрычны імпульс. Аказалася, што любая клетка, у якую ўводзяць гэты бялок, становіцца святлоадчувальнай; на гэтым адкрыцці заснавана аптагенетыка<ref name="nobel-pr"/>. Даследаванні, за якія прысуджана Нобелеўская прэмія, праводзіліся ў Інстытуце біяхіміі Макса Планка ў Марцінсрыдзе<ref name="nobel-pr"/>. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Хегеману, Нагелю і Дэйсероту Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну<ref name="nobel-pr"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Сувязі з Беларуссю == Паводле «[[Наша Ніва|Нашай Нівы]]», у навуковых працах па даследаванні структуры і кінетыкі святлоадчувальных бялкоў, выкананых у суаўтарстве з Хегеманам, выкарыстоўваліся цвердацельны Nd:YAG-лазер LS-2134UTF і параметрычны генератар святла LT-2214 мінскага беларуска-японскага прадпрыемства LOTIS TII. З іх дапамогай атрымлівалі імпульсы даўжынёй каля 7 нанасекунд з даўжынёй хвалі 470 нм, якія запускалі фотацыкл каналарадапсінаў і дазвалялі вымяраць іх прамежкавыя станы<ref name="nn2026"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="nn2026">{{cite web |url=https://nashaniva.com/406096 |title=Як беларускія лазеры дапамаглі даследаванням, за якія сёлета ўручылі Нобелеўскую прэмію па медыцыне |author=Эдвард Руткевіч |website=Наша Ніва |date=2026-10-06 |accessdate=2026-10-13 |lang=be}}</ref> }} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хегеман Петэр}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа]] [[Катэгорыя:Біяфізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Біяхімікі Германіі]] 2nrls7mnhhdcedy1hb29ytumhpz9cxz 5217378 5217348 2026-10-13T11:16:39Z Змітрок Бядуля 175208 Значнае пашырэнне: біяграфія, навуковая дзейнасць, узнагароды (часткова паводле англ. Вікіпедыі https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1379636900 з першакрыніцамі); «Сувязі з Беларуссю» + Oda et al. 2021 (eLife); спасылка на «Наша Ніва (1991)» 5217378 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Петэр Хегеман''' ({{lang-de|Peter Hegemann}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі біяфізік, піянер аптагенетыкі. Прафесар эксперыментальнай біяфізікі [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта]]. Вядомы адкрыццём каналарадапсінаў — іонных каналаў, якія адкрываюцца пад дзеяннем святла<ref name="cv"/><ref name="nagel2003"/>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] за 2026 год (разам з [[Георг Нагель|Георгам Нагелем]] і [[Карл Дэйсерот|Карлам Дэйсеротам]])<ref name="nobel-pr"/><ref name="report"/>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1954 годзе ў [[Мюнстэр]]ы, вырас у [[Аахен]]е. Многія ў яго сям’і былі лекарамі, у тым ліку бацькі, брат і абодва дзяды. Вучыўся ў гуманітарнай гімназіі, але цікавіўся прыроднымі навукамі<ref name="autobio"/>. У 1975 годзе паступіў у [[Мюнстэрскі ўніверсітэт]] вывучаць хімію, праз два гады перавёўся ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга і Максіміліяна]], каб займацца біяхіміяй<ref name="autobio"/>. Пасля заканчэння ўніверсітэта ў 1980 годзе пісаў доктарскую дысертацыю пад кіраўніцтвам Дзітэра Эстэрхельта ў Інстытуце біяхіміі [[Таварыства Макса Планка]] ў Марцінсрыдзе; абараніў яе ў 1984 годзе<ref name="autobio"/><ref name="cv"/><ref name="nobel-pr"/>. У 1985 годзе год працаваў постдокам у лабараторыі Кенета Фостэра ў [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэце]] (ЗША), пасля вяртання ў Германію атрымаў пяцігадовую пасаду кіраўніка даследчай групы ў Інстытуце біяхіміі Макса Планка<ref name="cell2021"/>. У 1992 годзе хабілітаваўся па біяхіміі ў Мюнхенскім універсітэце. З 1993 года — прафесар кафедры біяхіміі Рэгенсбургскага ўніверсітэта, з 2004 года — прафесар эксперыментальнай біяфізікі Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта<ref name="cv"/>. У 2015 годзе атрымаў імянную кафедру Hertie Senior Research Chair па нейранавуках<ref name="hertie"/>. == Навуковая дзейнасць == Даследаванні святлокіруемага пераносу іонаў Хегеман пачаў у час працы над дысертацыяй: ён вывучаў галарадапсін — бялок архей, які з дапамогай энергіі святла перапампоўвае іоны хлору, і паказаў, што галарадапсін актывуецца жоўтым святлом<ref name="bamberg1984"/>. У 1984 годзе Кенет Фостэр выказаў здагадку, што родапсін служыць фотарэцэптарам зялёнай водарасці [[Хламідамонас|Chlamydomonas reinhardtii]]<ref name="foster1984"/>. Хегеман працягнуў вывучаць гэты родапсін і, даследуючы іншую зялёную водарасць — вольвакс, выявіў яе хуткі электрычны адказ на святло і выказаў думку, што святлоадчувальны родапсін і іонны канал — адзін бялок<ref name="braun1999"/>. У 2002 годзе Хегеман разам з Георгам Нагелем і Эрнстам Бамбергам ідэнтыфікаваў ген гэтага бялку і назваў яго каналарадапсінам-1<ref name="nagel2002"/>, а ў 2003 годзе каманда апісала другі ген — каналарадапсін-2<ref name="nagel2003"/>. Гены з Chlamydomonas даследчыкі ўбудоўвалі ў аацыты шпорцавай жабы; пры асвятленні сінім святлом у іх узнікаў электрычны ток<ref name="nagel2003"/><ref name="nobel-pr"/>. Даследаванні, за якія прысуджана Нобелеўская прэмія, праводзіліся ў Інстытуце біяхіміі Макса Планка ў Марцінсрыдзе<ref name="nobel-pr"/>. На аснове гэтых адкрыццяў узнікла аптагенетыка. У 2005 годзе Хегеман з калегамі паведаміў пра кіраванне рухамі курыных эмбрыёнаў з дапамогай святла пасля ўвядзення ў іх клеткі каналарадапсіну<ref name="li2005"/>; у тым жа годзе Дэйсерот, Нагель і іх калегі паказалі, што святло выклікае патэнцыял дзеяння ў нейронах з каналарадапсінам<ref name="boyden2005"/>. Разам з Дэйсеротам Хегеман распрацоўваў варыянты каналарадапсінаў, якія рэагуюць хутчэй<ref name="gunaydin2010"/>, адчуваюць святло іншай даўжыні хвалі<ref name="zhang2008"/> і праводзяць іншыя іоны — хлор<ref name="wietek2014"/> і кальцый<ref name="fernandez2022"/>. З дапамогай аптагенетыкі Хегеман і яго калегі пацвердзілі, што парушэнне балансу ўзбуджальных і тармазных нейронаў выклікае паводніцкія адхіленні, характэрныя для псіхічных расстройстваў<ref name="yizhar2011"/>. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Хегеману, Нагелю і Дэйсероту Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну<ref name="nobel-pr"/><ref name="bbc"/>. == Узнагароды і званні == {{Калонкі|35em}} * 2010 — Прэмія Уайлі ў галіне біямедыцынскіх навук<ref name="wiley2010"/> * 2012 — член [[Леапальдзіна|Леапальдзіны]]<ref name="leopoldina"/> * 2013 — Прэмія Лейбніца<ref name="leibniz"/> * 2013 — Прэмія Луі-Жантэ па медыцыне<ref name="jeantet"/> * 2013 — Brain Prize<ref name="brainprize"/> * 2014 — член Еўрапейскай малекулярна-біялагічнай арганізацыі (EMBO)<ref name="embo"/> * 2014 — член Берлінска-Брандэнбургскай акадэміі навук<ref name="bbaw"/> * 2014 — член Нямецкай акадэміі тэхнічных навук acatech<ref name="acatech"/> * 2016 — [[Прэмія Харві]]<ref name="harvey"/> * 2017 — Прэмія Мэсры<ref name="massry"/> * 2018 — Медаль Ота Варбурга<ref name="warburg"/> * 2018 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref name="gairdner"/> * 2019 — Прэмія Румфарда<ref name="rumford"/> * 2019 — Прэмія Фонду Уорэна Алперта<ref name="alpert"/> * 2020 — Прэмія Шаа ў галіне навук аб жыцці і медыцыны<ref name="shaw"/> * 2021 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні<ref name="lasker"/> * 2022 — Прэмія Луізы Грос Харвіц<ref name="horwitz"/> * 2022 — замежны ганаровы член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref name="amacad"/> * 2022 — замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref name="nas"/> * 2026 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне<ref name="nobel-pr"/> {{Канец кал}} == Сувязі з Беларуссю == Паводле «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]», у навуковых працах па даследаванні структуры і кінетыкі святлоадчувальных бялкоў, выкананых у суаўтарстве з Хегеманам, выкарыстоўваліся цвердацельны Nd:YAG-лазер LS-2134UTF і параметрычны генератар святла LT-2214 мінскага беларуска-японскага прадпрыемства LOTIS TII<ref name="nn2026"/>. Сярод такіх прац — даследаванне ранніх структурных змен каналарадапсіну метадам часава-раздзяляльнай серыйнай фемтасекунднай крышталаграфіі (часопіс eLife, 2021), сааўтарам якога з’яўляецца Хегеман: для фотавозбуджэння ўзору ў ім выкарыстоўвалася святло з даўжынёй хвалі 480 нм ад параметрычнага генератара LT-2214, які напампоўваўся трэцяй гармонікай нанасекунднага Nd:YAG-лазера<ref name="oda2021"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="cv">{{cite web |url=https://neurocure.de/files/neurocure/PDFs/CV_NC3_2020/Hegemann.pdf |title=Peter Hegemann (CV) |website=NeuroCure |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="nagel2003">{{cite journal |author=Nagel G., Szellas T., Huhn W., Kateriya S., Adeishvili N., Berthold P., Ollig D., Hegemann P., Bamberg E. |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2003 |volume=100 |issue=24 |pages=13940—13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100 |lang=en}}</ref> <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="report">{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="autobio">{{cite web |url=https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2020/autobiography-of-peter-hegemann |title=Autobiography of Peter Hegemann |website=Shaw Prize Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="cell2021">{{cite journal |author=Neuman N. |title=A curious color change |journal=Cell |year=2021 |volume=184 |issue=21 |pages=5286—5288 |doi=10.1016/j.cell.2021.08.011 |lang=en}}</ref> <ref name="hertie">{{cite web |url=https://www.ghst.de/en/studying-the-brain/creating-structures/endowment-chair-for-neuro-sciences/ |title=Overview of All Award Winners |website=Hertie Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="bamberg1984">{{cite journal |author=Bamberg E., Hegemann P., Oesterhelt D. |title=The chromoprotein of halorhodopsin is the light-driven electrogenic chloride pump in Halobacterium halobium |journal=Biochemistry |year=1984 |volume=23 |issue=24 |pages=6216—6221 |doi=10.1021/bi00320a050 |lang=en}}</ref> <ref name="foster1984">{{cite journal |author=Foster K. W., Saranak J., Patel N. |display-authors=etal |title=A rhodopsin is the functional photoreceptor for phototaxis in the unicellular eukaryote Chlamydomonas |journal=Nature |year=1984 |volume=311 |issue=5988 |pages=756—759 |doi=10.1038/311756a0 |lang=en}}</ref> <ref name="braun1999">{{cite journal |author=Braun F.-J., Hegemann P. |title=Two Light-Activated Conductances in the Eye of the Green Alga Volvox carteri |journal=Biophysical Journal |year=1999 |volume=76 |issue=3 |pages=1668—1678 |doi=10.1016/S0006-3495(99)77326-1 |lang=en}}</ref> <ref name="nagel2002">{{cite journal |author=Nagel G., Ollig D., Fuhrmann M., Kateriya S., Musti A. M., Bamberg E., Hegemann P. |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |journal=Science |year=2002 |volume=296 |issue=5577 |pages=2395—2398 |doi=10.1126/science.1072068 |lang=en}}</ref> <ref name="li2005">{{cite journal |author=Li X., Gutierrez D. V., Hanson M. G. |display-authors=etal |title=Fast noninvasive activation and inhibition of neural and network activity by vertebrate rhodopsin and green algae channelrhodopsin |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2005 |volume=102 |issue=49 |pages=17816—17821 |doi=10.1073/pnas.0509030102 |lang=en}}</ref> <ref name="boyden2005">{{cite journal |author=Boyden E. S., Zhang F., Bamberg E., Nagel G., Deisseroth K. |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263—1268 |doi=10.1038/nn1525 |lang=en}}</ref> <ref name="gunaydin2010">{{cite journal |author=Gunaydin L. A., Yizhar O., Berndt A., Sohal V. S., Deisseroth K., Hegemann P. |title=Ultrafast optogenetic control |journal=Nature Neuroscience |year=2010 |volume=13 |issue=3 |pages=387—392 |doi=10.1038/nn.2495 |lang=en}}</ref> <ref name="zhang2008">{{cite journal |author=Zhang F., Prigge M., Beyrière F. |display-authors=etal |title=Red-shifted optogenetic excitation: a tool for fast neural control derived from Volvox carteri |journal=Nature Neuroscience |year=2008 |volume=11 |issue=6 |pages=631—633 |doi=10.1038/nn.2120 |lang=en}}</ref> <ref name="wietek2014">{{cite journal |author=Wietek J., Wiegert J. S., Adeishvili N. |display-authors=etal |title=Conversion of Channelrhodopsin into a Light-Gated Chloride Channel |journal=Science |year=2014 |volume=344 |issue=6182 |pages=409—412 |doi=10.1126/science.1249375 |lang=en}}</ref> <ref name="fernandez2022">{{cite journal |author=Fernandez Lahore R. G., Pampaloni N. P., Schiewer E. |display-authors=etal |title=Calcium-permeable channelrhodopsins for the photocontrol of calcium signalling |journal=Nature Communications |year=2022 |volume=13 |issue=1 |pages=7844 |doi=10.1038/s41467-022-35373-4 |lang=en}}</ref> <ref name="yizhar2011">{{cite journal |author=Yizhar O., Fenno L. E., Prigge M. |display-authors=etal |title=Neocortical excitation/inhibition balance in information processing and social dysfunction |journal=Nature |year=2011 |volume=477 |issue=7363 |pages=171—178 |doi=10.1038/nature10360 |lang=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="wiley2010">{{cite web |url=https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |title=Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg |website=Wiley Foundation |date=2010-02-01 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="leopoldina">{{cite web |url=https://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/list-of-members/member/Member/show/peter-hegemann/ |title=Prof. Dr. Peter Hegemann |website=Leopoldina |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="leibniz">{{cite web |url=https://www.dfg.de/download/pdf/gefoerderte_projekte/preistraeger/gwl-preis/uebersicht_leibniz_preistraeger.pdf |title=Liste der mit dem Gottfried Wilhelm Leibniz-Preis Ausgezeichneten |website=Deutsche Forschungsgemeinschaft |accessdate=2026-10-13 |lang=de}}</ref> <ref name="jeantet">{{cite web |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |title=Professors Peter Hegemann and Georg Nagel |website=Louis-Jeantet Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="brainprize">{{cite web |url=https://lundbeckfonden.com/en/peter-hegemann |title=Peter Hegemann |website=Lundbeck Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="embo">{{cite web |url=https://people.embo.org/profile/peter-hegemann |title=Peter Hegemann |website=EMBO |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="bbaw">{{cite web |url=https://www.bbaw.de/die-akademie/bbaw-mitglieder/mitglied-peter-hegemann |title=Peter Hegemann |website=BBAW |accessdate=2026-10-13 |lang=de}}</ref> <ref name="acatech">{{cite web |url=https://en.acatech.de/person/peter-hegemann-13193/ |title=Prof. Dr. Peter Hegemann |website=acatech |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="harvey">{{cite web |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |title=Prize Winners |website=Technion |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="massry">{{cite web |url=https://keck.usc.edu/massry-prize/past-laureates |title=Massry Prize Winners |website=Keck School of Medicine of USC |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="warburg">{{cite web |url=https://otto-warburg-medal.org/laureates.html |title=Previous Laureates |website=Otto Warburg Medal |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="gairdner">{{cite web |url=https://gairdner.org/winners/index-of-winners/#Peter_Hegemann |title=Peter Hegemann |website=Gairdner Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="rumford">{{cite web |url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics |title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics |website=American Academy of Arts and Sciences |date=2019-01-30 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="alpert">{{cite web |url=https://warrenalpert.org/prize-recipients/peter-hegemann |title=Peter Hegemann |website=Warren Alpert Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="shaw">{{cite web |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020 |title=The 2020 Prize in Life Science & Medicine |website=Shaw Prize Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="lasker">{{cite web |url=https://laskerfoundation.org/winners/light-sensitive-microbial-proteins-optogenetics/ |title=Light-sensitive microbial proteins and optogenetics |website=Lasker Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="horwitz">{{cite web |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitzprize2022 |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Gero Miesenböck Awarded Horwitz Prize for Foundational Work on Optogenetics |website=Columbia University Irving Medical Center |date=2022-09-07 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="amacad">{{cite web |url=https://www.amacad.org/person/peter-hegemann |title=Peter Hegemann |website=American Academy of Arts and Sciences |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="nas">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/peter-hegemann-qdtpje/ |title=Peter Hegemann |website=National Academy of Sciences |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="nn2026">{{cite web |url=https://nashaniva.com/406096 |title=Як беларускія лазеры дапамаглі даследаванням, за якія сёлета ўручылі Нобелеўскую прэмію па медыцыне |author=Эдвард Руткевіч |website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2026-10-06 |accessdate=2026-10-13 |lang=be}}</ref> <ref name="oda2021">{{cite journal |author=Oda K., Nomura T., Nakane T., … Hegemann P., Iwata S., Kubo M., Nishizawa T., Nureki O. |title=Time-resolved serial femtosecond crystallography reveals early structural changes in channelrhodopsin |journal=eLife |year=2021 |volume=10 |pages=e62389 |doi=10.7554/eLife.62389 |lang=en}}</ref> }} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хегеман Петэр}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа]] [[Катэгорыя:Біяфізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Біяхімікі Германіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Леапальдзіны]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] j41macvslxfdid18zrntn0r0kwojoht 0 724292 5217272 4707098 2026-10-13T09:10:50Z Ciepiersia 162280 /* Гл. таксама */ афармленне 5217272 wikitext text/x-wiki {{мінерал |Формула=(Na,Ca)_0.33(Al,Mg)₂(Si₄O₁₀)(OH)₂·nH₂O }} [[Файл:Montmorillonite-Quartz-pala48a.jpg|thumb|Мантмарыланіт.]] '''Мантмарыланіт''' (англ. ''montmorillonite'') — мінерал класа сілікатаў, гідратаваны [[Сілікаты|сілікат]] [[Натрый|натрыю]], [[Кальцый|кальцыя]], [[Алюміній|алюмінію]], [[Магній|магнію]] (Na,Ca)_0.33(Al,Mg)₂(Si₄O₁₀)(OH)₂·nH₂O. [[Калій]], [[жалеза]] і іншыя [[Катыён|катыёны]] з’яўляюцца звычайнымі заменнікамі, і дакладныя іх суадносіны ў мінерале змяняюцца ў залежнасці ад радовішча. Назву мінерал атрымаў у гонар Манмарыёнскага радовішча ў Францыі, дзе ўпершыню быў знойдзены ў 1847 годзе. У радовішчах мантмарыланіт, які адносіцца да падгруппы [[Смекціт|смекцітаў]], часта сустракаецца ў сумесі з [[Мускавіт|мускавітам]], а таксама [[Хларыт (мінерал)|хларытам]], [[Іліт|ілітам]], [[Кукеіт|кукеітам]], [[Каалініт|каалінітам]] і іншымі [[Гліна|гліністымі]] мінераламі. == Распаўсюджанне == Мантмарыланіт з’яўляецца тыповым прадуктам выветрывання [[Алюмасілікаты|алюмасілікатаў]]. Ён з’яўляецца асноўным кампанентам [[Бентаніт|бентаніту]] (утвараецца пры выветрыванні вулканічных [[Туф|туфаў]]), прысутнічае ў шматлікіх ападкавых пародах. Найбольш буйныя радовішчы знаходзяцца ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], [[Грузія|Грузіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Выкарыстанне == Дзякуючы сваім высокім [[Адсарбенты|адсарбцыйным]] уласцівасцям, мантмарыланіт выкарыстоўваецца ў нафтавай, тэкстыльнай, папяровай і мылаварнай прамысловасці як кампанент адбельваючых і сукнавальных [[Гліна|глін]]. Мадыфікаваны мантмарыланіт выкарыстоўваецца ў якасці напаўняльніка ў наступных галінах: * нафтагазавая прамысловасць — ачыстка і крэкінг нафты; * харчовая прамысловасць — як [[Адсарбенты|адсарбент]] у алейнатлушчавай і вінаробных галінах, пры стварэнні харчовых плёнак. * касметычная і фармакалагічная прамысловасць — выкарыстанне ў якасці [[Энтэрасарбенты|энтэрасарбентаў]], матэрыялаў для артапедыі, траўматалогіі, стаматалогіі; * будаўнічая галіна — вытворчасць кампазіцый для склейвання вырабаў з дрэва, шкла, [[Лінолеум|лінолеўма]], абліцавальных плітак, шпатлёвак, грунтовак, бетонных сумесяў на воднай аснове == Гл. таксама == * [[Дзіактаэдрычны смекціт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Dixon J. B. Soil Mineralogy with Enviromental Application. — Madison: Wicconsin, USA. — 2002. — p. 467—499. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Адсарбенты]] [[Катэгорыя:Мінералы магнію]] [[Катэгорыя:Мінералы алюмінію]] [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы кальцыю]] [[Катэгорыя:Мінералы натрыю]] [[Катэгорыя:Энтэрасарбенты]] [[Катэгорыя:Гліна]] cqntuis47qiqavm8p2cpnmay5jxqxrw 0 725519 5216943 4483791 2026-10-12T13:22:58Z Ueschar 151377 шаблон 5216943 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Дняпроўска-Бугскі ліман''' — адкрыты [[прэсная вада|прэснаводны]] [[ліман]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на тэрыторыі [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] і Мікалаеўскай абласцей [[Украіна|Украіны]]. Порт — [[Ачакаў]]. Складаецца з выцягнутага ў субшыротным напрамку Дняпроўскага лімана (даўжыня 55 км, шырыня да 17 км), а таксама вузкага (шырынёй ад 5 да 11 км) і звілістага Бугскага лімана, выцягнутага ў субмерыдыянальным кірунку даўжынёй 47 км. Пераважная глыбіня 6-7 м, максімальная — 12 м (т. зв. Станіслаўская яма). Днепра-Бугскі ліман утварыўся ў выніку [[Марская трансгрэсія|трансгрэсіі]] Чорнага мора ў ніжнім цячэнні [[Дняпро|Дняпра]] і [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]]. З Чорным морам ліман злучаецца пралівам шырынёй 3,6 км (паміж Ачакаўскім мысам і [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касой]]). Паўднёвыя берагі нізкія, пясчаныя; паўночныя, у асноўным, высокія (да 20-35 м), складзеныя з глініста-пясчаных парод, толькі на асобных участках тут сустракаюцца пясчана-[[ракушачнік|ракушачніковыя]] косы. Дно ля кос пясчанае, на глыбіні пакрыта [[суглінак|суглінка]]-пясчанымі [[глей|глеямі]]. Каля 25-30 % рачнога сцёку Дняпра і Паўднёвага Буга расходуецца на [[арашэнне]] і прамысловае [[водазабеспячэнне]], што абумоўлівае павелічэнне салёнасці вады ў лімане. З прычыны гэтага пагоршыліся ўмовы пасялення і [[нераст]]у асобных відаў прамысловых рыб, а таксама адбылося пашырэнне марскіх відаў фіта- і зоапланктону і рыб (у прыватнасці — [[Цюлька чарнаморска-каспійская)|цюлькі]]). Дняпроўска-Бугскі ліман мае транспартнае і рыбапрамысловае значэнне, яго берагі — раён рэкрэацыі. Для захавання прыроды лімана праводзяцца дадатковыя спускі вады з [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскага вадасховішча]], умацаванне і азеляненне берагоў, ачышчэнне [[Сцёкавыя воды|сцёкавых вод]] і перавод прамысловых прадпрыемстваў на [[абаротнае водазабеспячэнне]]. Частка акваторыі Дняпроўска-Бугскага лімана размешчана ў межах Чарнаморскага біясфернага запаведніка. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Днепровский лиман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дняпро]] [[Катэгорыя:Эстуарыі]] [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] cm39s4goz5d96khto5pr8wbt4x75vw0 5216956 5216943 2026-10-12T13:34:14Z Ueschar 151377 удакладненне 5216956 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Дняпроўска-Бугскі ліман''' — адкрыты [[прэсная вада|прэснаводны]] [[ліман]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на тэрыторыі [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] і Мікалаеўскай абласцей [[Украіна|Украіны]]. Порт — [[Ачакаў]]. Складаецца з [[Дняпроўскі ліман|Дняпроўскага]] і [[Бугскі ліман|Бугскага ліманаў]]. Складаецца з выцягнутага ў субшыротным напрамку Дняпроўскага лімана (даўжыня 55 км, шырыня да 17 км), а таксама вузкага (шырынёй ад 5 да 11 км) і звілістага Бугскага лімана, выцягнутага ў субмерыдыянальным кірунку даўжынёй 47 км. Пераважная глыбіня 6-7 м, максімальная — 12 м (т. зв. Станіслаўская яма). Днепра-Бугскі ліман утварыўся ў выніку [[Марская трансгрэсія|трансгрэсіі]] Чорнага мора ў ніжнім цячэнні [[Дняпро|Дняпра]] і [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]]. З Чорным морам ліман злучаецца пралівам шырынёй 3,6 км (паміж Ачакаўскім мысам і [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касой]]). Паўднёвыя берагі нізкія, пясчаныя; паўночныя, у асноўным, высокія (да 20-35 м), складзеныя з глініста-пясчаных парод, толькі на асобных участках тут сустракаюцца пясчана-[[ракушачнік|ракушачніковыя]] косы. Дно ля кос пясчанае, на глыбіні пакрыта [[суглінак|суглінка]]-пясчанымі [[глей|глеямі]]. Каля 25-30 % рачнога сцёку Дняпра і Паўднёвага Буга расходуецца на [[арашэнне]] і прамысловае [[водазабеспячэнне]], што абумоўлівае павелічэнне салёнасці вады ў лімане. З прычыны гэтага пагоршыліся ўмовы пасялення і [[нераст]]у асобных відаў прамысловых рыб, а таксама адбылося пашырэнне марскіх відаў фіта- і зоапланктону і рыб (у прыватнасці — [[Цюлька чарнаморска-каспійская)|цюлькі]]). Дняпроўска-Бугскі ліман мае транспартнае і рыбапрамысловае значэнне, яго берагі — раён рэкрэацыі. Для захавання прыроды лімана праводзяцца дадатковыя спускі вады з [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскага вадасховішча]], умацаванне і азеляненне берагоў, ачышчэнне [[Сцёкавыя воды|сцёкавых вод]] і перавод прамысловых прадпрыемстваў на [[абаротнае водазабеспячэнне]]. Частка акваторыі Дняпроўска-Бугскага лімана размешчана ў межах Чарнаморскага біясфернага запаведніка. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Днепровский лиман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дняпро]] [[Катэгорыя:Эстуарыі]] [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] 27x1a8mnsw7uxz63vhersu6a7daftsi 0 727501 5217329 5072307 2026-10-13T10:50:55Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5217329 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адамаўка}} {{НП-Расія}} '''Адамаўка''' ({{lang-ru|Ада́мовка}}) — пасёлак (раней — пасёлак гарадскога тыпу), цэнтр [[Адамаўскі раён|Адамаўскага раёна]] [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Размешчаны на рацэ Джарлы (басейн [[Урал (рака)|Урала]]). Заснаваны ў першым дзесяцігоддзі XX стагоддзя. Пасёлак гарадскога тыпу з 1959 года. Ператвораны ў сельскі населены пункт у 1999 годзе. У пасёлку працуе хлебазавод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] dh45r776fbohlp29tv48vjeqq2nfvt5 0 728272 5217370 5072313 2026-10-13T11:14:53Z Autumndancer 168015 5217370 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бяляеўка}} {{НП-Расія}} '''Бяляеўка''' ({{lang-ru|Беляевка}}) — сяло ў [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Бяляеўскі раён (Арэнбургская вобласць)|Бяляеўскага раёна]] і Бяляеўскага сельсавета. Сяло знаходзіцца на левым беразе Урала крыху ніжэй за ўпадзенне ракі Урта-Бурця, за 100 км на паўднёвы ўсход ад [[Арэнбург]]а. Праз сяло праходзіць аўтадарога, якая злучае населеныя пункты ўздоўж левага берага Урала з Арэнбургам. Мост цераз Урал вышэй па цячэнні недалёка ад сяла. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] ksiosuejx57anuczbmk5mxcuhrhmau7 0 728310 5217376 5072311 2026-10-13T11:16:16Z Autumndancer 168015 5217376 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аляксандраўка}} {{НП-Расія}} '''Аляксандраўка''' ({{lang-ru|Алекса́ндровка}}) — сяло, адміністрацыйны цэнтр [[Аляксандраўскі раён (Арэнбургская вобласць)|Аляксандраўскага раёна]] [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Заснавана ў 1832 годзе. Сяло размешчана на рацэ Малачай. З іншымі населенымі пунктамі сяло звязана аўтадарогамі. За 160 км ад горада [[Арэнбург]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] lkm1tppxyyj0v1a0t8px7rxq9v87tgm 0 728555 5217335 5072310 2026-10-13T10:55:00Z Autumndancer 168015 5217335 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Акцябрскае}} {{НП-Расія}} '''Акцябрскае''' ({{lang-ru|Октябрьское}}) — сяло ў [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Акцябрскі раён (Арэнбургская вобласць)|Акцябрскага раёна]] і Акцябрскага сельсавета. Размешчана на беразе ракі Вялікі Юшатыр, за 2 км ад чыгуначнай станцыі 28 км на Сцерлітамакскім напрамку Паўднёва-Уральскай чыгункі. Заснавана ў 1785 годзе сялянамі-перасяленцамі з Варонежскай, Тамбоўскай і Тульскай губерняў як Дзедава. У 1800 годзе аб’ядналася з сялом Ісаевым, стала Ісаева-Дзедавым. У 1923—1938 гадах мела статус горада і называлася Кашырынскам у гонар М. Д. Кашырына. У 1923—1927 гадах Кашырынск быў цэнтрам Кашырынскага павета Арэнбургскай губерні. У 1938 годзе Кашырынск быў пазбаўлены статуса горада і перайменаваны ў сяло Акцябрскае ў гонар Акцябрскай рэвалюцыі 1917 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] 1ouprkogg09n0tftgb4ljelz0qgoemn 0 729284 5217251 4516601 2026-10-13T08:43:43Z Zadorenko V 175157 /* Насельніцтва */ 5217251 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Краснаармейскі раён | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Красноармейский район}} | Краіна = Расія | Уваходзіць у = [[Краснадарскі край]] | Адміністрацыйны цэнтр = [[Палтаўская]] | Глава = Юрый Валянцінавіч Васін | Назва главы = Кіраўнік МУ | Назва главы2 = Старшыня Савета МУ | Уключае = 10 муніцыпальных ўтварэнняў | Датаўтварэння = 1934 | Глава2 = Аляксей Іванавіч Юр’еў | Насельніцтва = 101 449 | Шчыльнасць = 53,46 | Месца па насельніцтве = 10 | Плошча = 1897,73 | Месца па плошчы = 12 | Часавы пояс = MSK (UTC+3) | Тэлефонны код = 86165 | Паштовыя індэксы = 353810 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Сцяг = | Герб = }} '''Краснаармейскі раён''' ({{lang-ru|Красноармейский район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна — [[станіца]] [[Палтаўская]]. == Геаграфія == Плошча раёна — 1898 км². Раён знаходзіцца ў заходняй частцы Краснадарскага края, у непасрэднай блізкасці ад краявога цэнтра — г. Краснадара. Па яго тэрыторыі працякаюць рэкі [[Кубань]] і Пратока, якія звязваюць раён з [[Азоўскае мора|Азоўскім морам]]. == Гісторыя == У канцы снежня 1934 года шэраг раёнаў Кубані падвергся разбуйненню. 31 снежня 1934 года са складу Славянскага раёна вылучыліся Іванаўскі, Краснаармейскі і Чарнаеркаўскі раёны. Населеныя пункты сучаснага Краснаармейскага раёна ўвайшлі ў наступныя раёны: Іванаўскі раён з цэнтрам у станіцы Стараджарэліеўскай (Іванаўскі, Грышкаўскі, Навамышастаўскі, Стараніжасцебліеўскі сельскія саветы), Краснаармейскі раён з цэнтрам у станіцы Краснаармейскай (Краснаармейскі, Наванікалаеўскі, Стараджарэліеўскі, Ціхоўскі, Трудабелікоўскі, Грывенскі, Лебядзінскі сельскія саветы), Краснадарскі раён з цэнтрам у г. [[Краснадар]]ы (Мар’янскі сельскі савет). 2 жніўня 1953 года Іванаўскі раён быў скасаваны. Яго тэрыторыя перададзена Краснаармейскаму раёну. 1 лютага 1963 года Краснаармейскі раён быў расфарміраваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Славянскага сельскага раёна. Раён зноў быў утвораны 30 снежня 1966 года. У сувязі з утварэннем у 1978 годзе Калінінскага раёна з Краснаармейскага ў новы раён быў перададзены шэраг населеных пунктаў: станіцы Наванікалаеўская, Грывенская, сяло Грышкоўскае і інш. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Муніцыпальныя ўтварэнні і населеныя пункты == У межах адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўпарадкавання края, Краснаармейскі раён уключае 10 сельскіх акруг. У рамках арганізацыі мясцовага самакіравання ў Краснаармейскі раён уваходзяць 10 муніцыпальных утварэнняў ніжняга ўзроўню са статусам сельскіх паселішчаў: {| class="wikitable sortable" !№ !Муніцыпальнае ўтварэнне !Плошча (км²) !Насельніцтва (чал.) !Колькасць населеных пунктаў !Адміністрацыйны цэнтр |- |1 |[[Акцябрскае сельскае паселішча]] |238,56 |9378 |14 |хутар [[Акцябрскі (Краснаармейскі раён)|Акцябрскі]] |- |2 |[[Іванаўскае сельскае паселішча]] |200,59 |9669 |1 |станіца [[Іванаўская]] |- |3 |[[Мар’янскае сельскае паселішча]] |166,85 |12 215 |1 |станіца [[Мар’янская]] |- |4 |[[Навамышастаўскае сельскае паселішча]] |262,25 |11 156 |2 |станіца [[Навамышастаўская]] |- |5 |[[Палтаўскае сельскае паселішча]] |174,75 |24 164 |1 |станіца [[Палтаўская]] |- |6 |[[Працічкінскае сельскае паселішча]] |138,54 |3755 |5 |хутар [[Працічка]] |- |7 |[[Стараджарэліеўскае сельскае паселішча]] |125,52 |3111 |1 |станіца [[Стараджэрэліеўская|Стараджарэліеўская]] |- |8 |[[Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча]] |262,82 |11 490 |6 |станіца [[Стараніжасцебліеўская]] |- |9 |[[Трудабелікоўскае сельскае паселішча]] |159,55 |13 479 |11 |хутар [[Трудабелікоўскі]] |- |10 |[[Чабургольскае сельскае паселішча]] |168,30 |3761 |2 |станіца [[Чэбургольская|Чабургольская]] |} === Населеныя пункты === У Краснаармейскім раёне 43 населеныя пункты: {| class="wikitable sortable" |+ !№ !Населены пункт !Тып !Насельніцтва (чал.) !Муніцыпальнае ўтварэнне |- |1 |Акцябрскі |пасёлак |2594 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |2 |Атрубныя |хутар |248 |Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча |- |3 |Васточны |хутар |175 |Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча |- |4 |Водны |пасёлак |571 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |5 |Дружны |пасёлак |321 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |6 |Заветнае |пасёлак |231 |Працічкінскае сельскае паселішча |- |7 |Зара |пасёлак |850 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |8 |Зяленскі |хутар |476 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |9 |Іванаўская |станіца |9669 |Іванаўскае сельскае паселішча |- |10 |Казачы ерык |пасёлак |258 |Працічкінскае сельскае паселішча |- |11 |Каржэўскі |хутар |300 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |12 |Колас |хутар |534 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |13 |Краснадарскі |пасёлак |429 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |14 |Краснапалянскі |пасёлак |473 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |15 |Красны лес |пасёлак |184 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |16 |Крупскай |хутар |774 |Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча |- |17 |Крыжаноўскі |хутар |413 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |18 |Крыкуна |хутар |644 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |19 |Куліка |хутар |166 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |20 |Малдаванскі |хутар |435 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |21 |Мар’янская |станіца |12215 |Мар’янскае сельскае паселішча |- |22 |Мірны |пасёлак |695 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |23 |Навамышастаўская |станіца |11518 |Навамышастаўскае сельскае паселішча |- |24 |Падлесны |пасёлак |229 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |25 |[[Палтаўская]] |станіца |24164 |Палтаўскае сельскае паселішча |- |26 |Палтаўскі |пасёлак |536 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |27 |Первамайскі |пасёлак |1035 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |28 |Первамайскі |хутар |131 |Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча |- |29 |Пратоцкія |хутар |1507 |Чэбургольскае сельскае паселішча |- |30 |Працічка |хутар |2472 |Працічкінскае сельскае паселішча |- |31 |Прыкубанскі |хутар |415 |Навамышастаўскае сельскае паселішча |- |32 |Прырэчча |пасёлак |40 |Працічкінскае сельскае паселішча |- |33 |Рысаопытны |пасёлак |1168 |Акцябрскае сельскае паселішча |- |34 |Стараджарэліеўская |станіца |3111 |Стараджарэліеўскае сельскае паселішча |- |35 |Стараніжасцебліеўская |станіца |10196 |Стараніжасцебліеўскае сельскае паселішча |- |36 |Сурова |хутар |59 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |37 |Трудабелікоўскі |хутар |9580 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |38 |Туркоўскі |хутар |152 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |39 |Ціхоўскі |хутар |696 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |40 |Цялегін |хутар |242 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |41 |Чабургольская |станіца |2447 |Чабургольскае сельскае паселішча |- |42 |Чыгрына |хутар |409 |Трудабелікоўскае сельскае паселішча |- |43 |Элітны |пасёлак |886 |Працічкінскае сельскае паселішча |} == Эканоміка == === Сельская гаспадарка === Галоўны сектар эканомікі Краснаармейскага раёна — аграпрамысловы комплекс. Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 143 тыс. га. Вырошчваннем сельскагаспадарчай прадукцыі тут займаюцца 38 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, 140 сялянскіх фермерскіх гаспадарак. Раён спецыялізуецца на вытворчасці пшаніцы, ячменю, сланечніку, агароднінных культур, але самае галоўнае — рысу. Таксама ў раёне дынамічна развіваецца галіна жывёлагадоўлі. Штогод тут вырабляецца звыш 50 тон малака, да 134 тысяч тон мяса і 100 млн штук яек. === Прамысловасць === Прамысловы патэнцыял раёна прадстаўлены 40 прадпрыемствамі, сярод якіх вядучымі з’яўляюцца Палтаўскі і Ангелінскі элеватары, завод «Полтавские консервы» («Палтаўскія кансервы»), «Райпищекомбинат» («Раёны харчовы камбінат»), Краснаармейскі «Хлебокомбинат» («Хлебакамбінат»), гандлёвы дом «Дар Кубани» («Дар Кубані»). === Транспарт === Па тэрыторыі раёна праходзіць Федэральная траса [[Тэмрук]] — [[Краснадар]] — [[Крапоткін (горад)|Крапоткін]], а таксама чыгунка [[Масква]] — [[Новарасійск]], якая злучае раён з буйнымі цэнтрамі Паўночнага Каўказа і Поўдня Расіі. == Літаратура == * Основные административно-территориальные преобразования на Кубани (1793—1985 гг.) / Сост.: А. С. Азаренкова, И. Ю. Бондарь, Н. С. Вертышева. — Краснодар: Краснодарское кн. изд-во, 1986. — 394 с. {{Краснадарскі край}} [[Катэгорыя:Краснаармейскі раён (Краснадарскі край)| ]] gwqsc6jwfef5wknmfnzv54ougpkqyzt 2 730234 5217099 5192230 2026-10-12T21:19:29Z Siarhei V 122587 5217099 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] | [[Імігрант (фільм)]] | [[Іктынеа II]] | [[Flipper Zero]] | [[Flipper One]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]] | [[Ванда Тэлакоўская]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] | [[Белыя халаты]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|195}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] 2ok6078j51gy8ldp0zpet7bf31b1q9q 0 731210 5217380 4689335 2026-10-13T11:19:10Z ~2026-54921-50 175412 /* Біяграфія */ 5217380 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Мешчаракова}} '''Вольга Куртаніч''' (сапр. ''Вольга Іванаўна Мешчаракова'', нар. {{ДН|6|3|1963}}, г. {{МН|Качканар||}}, [[Свярдлоўская вобласць]], [[РСФСР]]) — беларуская [[пісьменніца]]. == Біяграфія == Ва ўзросце пяці гадоў разам з бацькамі пераехала ў [[Жлобін]]. Скончыла [[філалагічны факультэт ГДУ|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў 1987 годзе. Жыве ў Мінску. З 1990 года працуе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Член [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (1991). == Творчасць == З 1984 года выступае ў рэспубліканскім і абласным перыядычным друку. Аўтар кніг «Птушыным шляхам» (1990), «Начное сонца» (1994), «В блистании строк…» (2001), «Валавуд» (2002), «Залюстрэчча для Алісы» (2003). Складальнік кніг «Сокровенный мир женщины» (2001), «Новая энциклопедия современной девочки» (2007), «Моя любимая книжка» (2007) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Куртаніч Вольга}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|3|Куртаніч Вольга|Л. С. Савік|570-571}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куртаніч Вольга}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] j3t8f7et6m3jdfgg5nztubcx2rl69g1 5217383 5217380 2026-10-13T11:22:37Z M.L.Bot 261 5217383 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Мешчаракова}} '''Вольга Куртаніч''' (сапр. ''Вольга Іванаўна Мешчаракова'', нар. {{ДН|6|3|1963}}, г. {{МН|Качканар||}}, [[Свярдлоўская вобласць]], [[РСФСР]]) — беларуская [[пісьменніца]]. == Біяграфія == Ва ўзросце пяці гадоў разам з бацькамі пераехала ў [[Жлобін]]. Скончыла [[Філалагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў 1987 годзе. Жыве ў Мінску. З 1990 года працуе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Член [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (1991). == Творчасць == З 1984 года выступае ў рэспубліканскім і абласным перыядычным друку. Аўтар кніг «Птушыным шляхам» (1990), «Начное сонца» (1994), «В блистании строк…» (2001), «Валавуд» (2002), «Залюстрэчча для Алісы» (2003). Складальнік кніг «Сокровенный мир женщины» (2001), «Новая энциклопедия современной девочки» (2007), «Моя любимая книжка» (2007) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Куртаніч Вольга}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|3|Куртаніч Вольга|Л. С. Савік|570-571}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куртаніч Вольга}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] ihm401skl1nvfvew4d68v7aq1rith0r 0 733687 5217410 5024459 2026-10-13T11:41:32Z Autumndancer 168015 5217410 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Выява:Pigs and a litter of piglets, surrounded by vignettes showin Wellcome V0025314.jpg|260пкс|thumb|Кніжная [[літаграфія]] пра свінагадоўлю (Францыя, 19 ст.)]] '''Свінагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], развядзенне [[Свіння свойская|свіней]] на [[мяса]], [[сала]] і іншыя прадукты. [[Свініна]] — каштоўны харчовы прадукт, са скуры свіней робяць абутак і іншыя рэчы, з крыві — [[каўбаса|каўбасы]], [[альбуміны]], [[Крывяная мука|крывяную муку]], са шчаціння — шчоткі і [[пэндзаль|пэндзлі]], з касцей — {{нп3|касцявая мука|касцявую муку|ru|Костная мука}}, [[кішкі]] ідуць ў каўбасную вытворчасць і на выруб струн. Свінні рана дасягаюць палавой спеласці, ужо ў гадавалым узросце могуць мець прыплод. Высокая пладавітасць (10-12 парасят за апарос) разам з кароткім эмбрыянальным перыядам даюць магчымасць атрымліваць ад кожнай свінаматкі да 2,5 т свініны ў жывой масе за год. Рэалізацыйнай жывой масы 100—120 кг свінні дасягаюць за 5-7 месяцаў пры сярэднясутачнай прывазе 600—800 г (а пры збалансаваных рацыёнах кармлення да 1000—1200 г) пры спажыванні на 1 кг прыбаўлення ў масе 3,5-4,5 кг у кармавых адзінках. Свінні маюць высокую забойную масу (да 75-85 % ад жывой масы), у ёй да 52 % мяса і да 32 % падскурнага тлушчу. З мяса свіней гатуюць разнастайныя харчовыя прадукты, многія з якіх вытрымліваюць працяглае захоўванне. У мясным балансе Беларусі свініна складае 47,7 % (2000). == Гісторыя == Гадоўляй свіней людзі пачалі займацца ў [[неаліт|неаліце]] (5 — 3-е тыс. да н.э.). У развітых антычных краінах ([[Старажытны Егіпет|Егіпет]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыя]], [[Старажытны Рым|Рым]]) ужо існавалі іх пароды. У краінах [[феадалізм|феадальнай]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] свінагадоўля была прымітыўнай. Яе развіццё звязана з ростам гарадоў і попыту на мяса. У [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] пачалася інтэнсіўная праца па паляпшэнні мясцовых і фарміраванні новых парод, у выніку з’явіліся высокапрадукцыйныя, многія з якіх (асабліва [[Буйная белая свіння|буйная белая]], выведзеная ў [[Англія|Англіі]]) не страцілі значэння да нашага часу. Найбольшае развіццё свінагадоўля атрымала ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Амаль палова сусветнага пагалоўя ў краінах [[Азія|Азіі]] ([[Кітай]], [[Японія]], [[Індыя]], [[В’етнам]]), каля 25 % у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Германія]], [[Францыя]], [[Італія]], [[Вялікабрытанія]], [[Расія]], [[Украіна]], [[Польшча]]) і каля 10 % у [[ЗША]]. Па рэлігійных матывах свінагадоўля не атрымала развіцця ў [[іслам|мусульманскіх]] краінах. У сусветным гандлі свінінай галоўнае месца займаюць [[Нідэрланды]], [[Бельгія]], [[Данія]], [[Кітай]] і [[Канада]]. == Свінагадоўля ў Беларусі == {{catmain|Свінагадоўля ў Беларусі}} На [[Беларусь|Беларусі]] да пачатку [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] свінагадоўля была адной з развітых галін жывёлагадоўлі. Гадаваліся пераважна мясцовыя пароды, у памешчыцкіх гаспадарках — палепшаныя пароды. У [[1916]] годзе было 2,4 млн свіней. Племянная і таварная свінагадоўля пачала развівацца ў [[1920-я]] гады. У час [[калектывізацыя|калектывізацыі]] ўзніклі таварныя свінагадоўчыя фермы (больш за 4 тыс. у 1934 годзе). На пачатак [[1941]] года мелася 2,5 млн свіней. З 1970-х гадоў свінагадоўля пераводзілася на прамысловую аснову. Пабудаваны буйныя высокамеханізаваныя комплексы і ўкаранёна паточна-цэхавая сістэма вытворчасці на фермах калгасаў і саўгасаў. На Беларусі разлічаюць свінагадоўчыя комплексы і фермы трох тыпаў: * з закончаным абаротам статка * рэпрадукцыйныя * адкормачныя Буйныя комплексы на Беларусі на 108 тыс. галоў гадавога адкорму свіней і сярэднія на 54 тыс. галоў знаходзяцца ў дзяржаўнай уласнасці. Асноўныя пароды — [[Буйная белая свіння|буйная белая]], чорна-белая, беларуская мясная, [[Эстонская беконная свіння|эстонская беконная]], [[ландрас]], [[Дзюрок (парода свіней)|дзюрок]] і іншыя.<ref>{{Cite web |url=https://belplem.by/svinovodstvo/ |title=СВИНОВОДСТВО В БЕЛАРУСИ |access-date=2 сакавіка 2023 |archive-date=2 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302074606/https://belplem.by/svinovodstvo/ |url-status=dead }}</ref> Племянную работу праводзяць спецыялізаваныя заводы, саўгасы, раённыя племянныя станцыі; навуковыя даследаванні — [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па жывёлагадоўлі|Беларускі НДІ жывёлагадоўлі]], лабараторыі пры ВНУ. Эфектыўнасць свінагадоўлі апошнія гады паніжана ў сувязі з высокімі выдаткамі корму (каля 6,6 кг у кармавых адзінках на кг прывагі, у т.л. каля 6 кг у кармавых адзінках канцэнтратаў). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Свінагадоўля| ]] d8pgmqqzn4e81jh9iz2rb8fjipzi961 0 736316 5216995 5193569 2026-10-12T16:32:35Z Алексей Веллог 28028 /* ДыскаграфіяДыскаграфія Ціма Скарэнка на Яндэкс-Музыцы{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/ap.html |title=Дыскаграфія Ціма Скарэнка на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=20 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084513/http://www.timskorenko.ru/ap.html |url-status=dead }} */ 5216995 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Пісьменнік | Імя = Цім Скарэнка | Фота = Skorenko 1.jpg | Подпіс = Цім Скарэнка ў 2009 годзе | Дата нараджэння = [[28 лютага]] [[1983]] | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], | Імя пры нараджэнні = Цімафей Юр'евіч Скарэнка | Псеўданімы = Эрык Дэлае | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[паэт]], аўтар-выканаўца, [[журналіст]] | Гады актыўнасці = 2002 — цяперашні час | Жанр = [[фантастыка]], [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] | Мова твораў = [[Руская мова|руская]] | Дэбют = «Ода абсалютнай жорсткасці» | Прэміі = «Срэбная страла» (2010, 2012)<br>«Еўракон» (2011)<br>«Бронзавы слімак» (2011)<br>«Бронзавы кадуцей» (2011)<br>«Вандроўнік» (2012)<br>Літаратурная прэмія імя Аляксандра Бяляева (2015) | Сайт = http://www.timskorenko.ru/ }} '''Цімафе́й''' ('''Цім''') '''Юр'евіч Скарэнка''' (нар. [[28 лютага]] [[1983]], [[Мінск]]) — расейскі і беларускі [[пісьменнік]]<ref>[http://nostradamvs.livejournal.com/493318.html Жанравая самаідэнтыфікацыя Ціма Скарэнкi]</ref>, [[паэт]], аўтар-выканаўца и журналіст. Як пісьменнік працуе на мяжы жанраў фантастыкі і рэалізму, аўтар у тым ліку шэрагу рэалістычных і гістарычных апавяданняў. Займаецца папулярызацыяй навукі<ref>{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |title=Архіў мінулых лекцый на сайце Ціма Скарэнкi |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008174852/http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |url-status=dead }}</ref>, чытае лекцыі на тэхнічныя тэмы. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]<ref>{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/bio.html |title=Біяграфія на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028025538/http://timskorenko.ru/bio.html |url-status=dead }}</ref> па спецыяльнасці [[Рухавік унутранага згарання|«Рухавікі ўнутранага згарання»]]. Да 2009 года працаваў на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] інжынерам-выпрабавальнікам аўтамабільнай акустыкі, у 2009 годзе пераехаў у Маскву, стаў рэдактарам у часопісе «Што новага ў навуцы і тэхніцы». У канцы таго ж года перайшоў у «Папулярную механіку». З 2018 года працуе ў [[Лабараторыя Касперскага|«Лабараторыі Касперскага»]]<ref name="linkedin.com">[https://www.linkedin.com/in/tim-skorenko/ Пералік месцаў працы ў сацыяльнай сетцы Linkedin]</ref>. == Проза == Літаратурай пачаў займацца ў 2004 годзе. У 2007 годзе ўвайшоў у шорт-ліст незалежнай літаратурнай прэміі «Дэбют»<ref>[https://web.archive.org/web/20120420174431/http://www.pokolenie-debut.ru/lica_premii/s/tim_skorenko/ Цім Скарэнка на сайце прэміі «Дэбют»]</ref>. Першая публікацыя – апавяданне «Ціхія гульні» ў альманаху “Поўдзень. XXI стагоддзе» (№ 9’2008)<ref>[https://web.archive.org/web/20130127172621/http://vokrugsveta.ru/polden/number/145/ Альманах «Поўдзень. XXI стагоддзе» за верасень 2008 года]</ref>. Першы сольны апублікаваны твор – раман «Ода абсалютнай жорсткасці» (М.: Факультэт, 2010). Другі раман Ціма Скарэнкi, «Сад Іераніма Босха» (2011), увайшоў у лонг-лісты прэмій «Вялікая кніга»<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/win/long-list-2011.php |title=Доўгі спіс прэміі «Вялікая кніга» сезона 2010-2011 гг. |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=15 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615162246/http://www.bigbook.ru/win/long-list-2011.php |url-status=dead }}</ref> і «Нацыянальны бэстсэлер»<ref>[https://web.archive.org/web/20160130162143/http://www.natsbest.ru/11_N2.html# Доўгі спіс прэміі «Нацыянальны бэстсэлер» сезона 2011 года]</ref> i атрымаў шэраг жанравых узнагарод, у тым ліку «[[Бронзавы слімак]]»<ref>[http://fantlab.ru/award12 Лаўрэаты прэміі «Бронзавы слімак»]</ref> [[Барыс Натанавіч Стругацкі|Барыса Стругацкага]]. На сёння апублікавана 45 апавяданняў (у перыёдыцы і сольным зборніку) і 7 раманаў. == Аўтарская песня і паэзія == З 1998 года піша песні і выконвае іх пад гітару, з'яўляецца лаўрэатам і дыпламантам шэрагу фестываляў аўтарскай песні і паэтычных конкурсаў. Доўгі час быў<ref>[http://www.bards.ru/collectives/info.php?id=91 Інфармацыя аб КАП БДУ на bards.ru]</ref> у клубе аўтарскай песні [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>[http://alesha-n.livejournal.com/3874.html Аб'ява аб закрыцці клуба АП БДУ]</ref>. У розны час станавіўся лаўрэатам і дыпламантам фестываляў аўтарскай песні «Славутыч» ([[Славутыч]], [[Украіна]]), «Ліцадзейства старога горада» и «Лістапад» (абодва — [[Віцебск]], [[Беларусь]]), «Булат» ([[Сумы]], [[Украіна]]), «Унікальны аўтар» ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) і іншых. Запісаў шэсць студыйных альбомаў у жанры аўтарскай песні<ref>[https://music.yandex.ru/artist/8777961 Дыскаграфія Ціма Скарэнкi на Яндэкс-Музыцы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/ap.html |title=Дыскаграфія Ціма Скарэнкi на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=20 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084513/http://www.timskorenko.ru/ap.html |url-status=dead }}</ref>. У якасці паэта публікуецца часцей за ўсё ва ўласным блогу. Першая «папяровая» публікацыя вершаў – альманах «Панядзелак» (М.: Эксма, 2006). У 2011 годзе ў Германіі выйшаў зборнік вершаў «Псы Гасподнія» ([[Зіндэльфінген]]: stella.ru, 2011. ISBN 978-3-941953-35-2)<ref>[http://russkijstil.ucoz.de/load/psy_gospodni/5-1-0-141 Зборнік «Псы Гасподнія»]</ref>. З 2003 года выступае з канцэртамі – і як аўтар-выканаўца, і з чытаннем вершаў. Выступаў у Менску, Маскве, Санкт-Пецярбургу, Казані, Ніжнім Ноўгарадзе, Віцебску, Наваполацку, Палтаве і гэтак далей. == Журналістыка і папулярызацыя навукі == З 2009 па 2018 год працаваў у сферы журналістыкі — спачатку ў часопісе «Што новага ў навуцы і тэхніцы», затым — у «Папулярнай механіцы». Супрацоўнічае ў якасці калумніста з часопісам «Свет фантастыкі». Апублікаваў больш за 400 артыкулаў у часопісах «Папулярная механіка», «Свет фантастыкі», «Што новага ў навуцы і тэхніцы», [[Maxim|«Maxim»]], «Tatler», «Cosmopolitan», «Веснік паветраплавання», «SportFacilities», «Тэхніка — моладзі» і іншых. З 2015 па 2018 год працаваў галоўным рэдактарам інтэрнэт-партала popmech.ru<ref name="linkedin.com"/>. З 2014 года займаецца папулярызацыяй навукі, чытае лекцыі на тэхнічныя тэмы ў розных гарадах <ref>[https://theoryandpractice.ru/presenters/45136-tim-skorenko/seminars Архіў лекцый на «Тэорыях і практыках»]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gj1U7lodwhA Лекцыя «Як стаць вынаходнікам» у Варонежы]</ref><ref>{{Cite web |title=Анонс лекцыі ў Екацярынбурзе |url=http://downtown.ru/voronezh/city/6995 |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008174943/http://downtown.ru/voronezh/city/6995 |archivedate=8 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |title=Архіў лекцый на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008174852/http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |url-status=dead }}</ref>. Выпусціў шэраг навукова папулярных кніг. Кніга «Вынайдзена ў Расіі: гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II» трапіла ў шорт-ліст прэміі «Асветнік» 2017 года<ref>{{Cite web |url=http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2017 |title=Шорт-ліст прэміі «Асветнік-2017» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008135016/http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2017 |url-status=dead }}</ref>, а кніга «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год» — у лонг-ліст прэміі «Асветнік» 2019 года<ref>{{Cite web |url=http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2019 |title=Лонг-ліст прэміі «Асветнік-2019» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=17 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817060652/http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2019 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды і прэміі == Лаўрэат літаратурных прэмій (проза)<ref>[http://fantlab.ru/autor5446 Біяграфія на fantlab.ru]</ref><ref>[http://fantlab.ru/autor5446/awards Спіс прэмій і намінацый Ціма Скарэнкi]</ref> «Срэбная страла» (2010, 2012), «Еўракон» (2011), [[Бронзавы слімак|«Бронзавы слімак»]] (2011), «Бронзавы кадуцей» (2011), «Бягучая па хвалях» за лепшы жаночы вобраз у фантастычным творы (2011 – за вобраз Маі ў рамане «Законы прыкладной эўтаназіі»)<ref>{{Cite web |url=https://novostiliteratury.ru/2012/11/novosti/festival-fantastiki-sozvezdie-ayu-dag-2012-vzglyad-iznutri/ |title=Фестиваль фантастики «Сузор'е Аю-Даг-2012» – погляд знутры |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=19 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719010903/https://novostiliteratury.ru/2012/11/novosti/festival-fantastiki-sozvezdie-ayu-dag-2012-vzglyad-iznutri/ |url-status=dead }}</ref>, «Вандроўнік» (2012), «Бронзавы Раскон» (2012), «Дні фантастыкі ў Кіеве» (2011), «Facultet» (2009) і іншых. Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Аляксандра Бяляева 2015 года<ref>[http://trv-science.ru/2015/10/06/belyaevskij-festival-2015-goda/ Газета «Троіцкі варыянт» пра Бяляеўскі фестываль]</ref> за цыкл нарысаў «Займальныя навуковыя доследы і майстар-класы», апублікаваны ў часопісе «Папулярная механіка». Лаўрэат паэтычных прэмій «Скрыжаванне» (2009), «Ілля-Прэмія» (2009)<ref>{{Cite web |url=http://ilyapremia.ru/shortlist.php?year=2009 |title=«Ілля-Прэмія» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=3 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603170602/http://www.ilyapremia.ru/shortlist.php?year=2009 |url-status=dead }}</ref>, «Літаратурная Вена» (2010)<ref>[https://web.archive.org/web/20100918012546/http://www.litaustria.org/index.php?page=itogi Вынікі конкурсу «Літаратурная Вена 2010»]</ref>, прэміі імя В. Бешанкоўскай (2010/11)<ref>[http://schriftstellergilde.org/page11.php Прэмія імя Вольгі Бешанкоўскай]</ref> ды іншых. Лаўрэат XLI [[Усерасійскі фестываль аўтарскай песні імя Валерыя Грушына|Усерасійскага фестывалю аўтарскай песні імя Валерыя Грушына]]<ref>{{Cite web |title=Вынікі XLI Усерасійскага фестывалю аўтарскай песні імя Валерыя Грушына |url=http://grushinka.ru/laureats/6377-laureaty-i-diplomanty-41-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714131322/http://grushinka.ru/laureats/6377-laureaty-i-diplomanty-41-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. === Узнагароды ў галіне медыяменеджменту === * XVIII Нацыянальная прэмія ў галіне медыябізнесу «Медыяменеджэр Расіі 2018» у намінацыі «Электронныя СМІ / Анлайн-медыя» «За пашырэнне тэрыторыі брэнда за рамкі прэсы, паспяховае развіццё праекта і фарміраванне новай аўдыторыі ў digital-прасторы» <ref>{{Cite web |title=Лаўрэаты прэміі «Медыяменеджэр Расіі 2018» |url=http://www.media-manager.ru/laureaty/2018/ |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008135101/http://www.media-manager.ru/laureaty/2018/ |archivedate=8 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. * Рэйтынг маладых медыямэнэджараў Расіі 2017, пазіцыя А (ніжняя частка верхняга дыяпазону рэйтынгу). Пасада: галоўны рэдактар сайта «Папулярная механіка», ВД Independent Media; сфера — стварэнне кантэнту (прадукту)<ref>{{Cite web |url=https://youngmediaman.ru/results/ |title=Вынікі рэйтынгу маладых медыямэнэджараў Расіі |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008135007/https://youngmediaman.ru/results/ |url-status=dead }}</ref>. * Рэйтынг маладых медыя-мэнэджараў Расіі 2016, пазіцыя А (ніжняя частка верхняга дыяпазону рэйтынгу). Пасада: галоўны рэдактар сайта «Папулярная механіка», ВД Independent Media; сфера — стварэнне кантэнту (прадукту)<ref>{{Cite web |url=https://youngmediaman.ru/results/ |title=Вынікі рэйтынгу маладых медыя-мэнэджараў Расіі |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008135007/https://youngmediaman.ru/results/ |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «Ода абсалютнай жорсткасці». Раман. М .: «Facultet», 2010. ISBN 978-5-904358-06-8 * «Сад Iераніма Босха». Раман. М.: «Снежны ком М», 2011. Серыя: Нерэальная проза. ISBN 978-5-904919-12-2 * «Законы прыкладной эўтаназіі». Раман. М.: «Снежны ком М», 2011. Серыя: Сапраўдная фантастыка. ISBN 978-5-904919-22-1 * «Псы Гасподнія». Вершы. Зіндэльфінген: «stella.ru», 2011. ISBN 978-3-941953-35-2 * «Уздоўж па лязе слоў». Зборнік навэл. М.: «Фантаверсум», 2012. Серыя: Талейдаскоп. ISBN 978-5-905360-15-2 * «Легенды невядомай Амерыкі». Раман. М.: «Снежны ком М», 2013. Серыя: Нерэальная проза. ISBN 978-5-904919-43-6 * «Пераплётчык» [пад псеўданімам Эрык Дэлае]. Раман. М.: «Эксма», 2014. ISBN 978-5-699-66030-8 * «Эверэст». Раман. М.: «АСТ», 2018. Серыя: Суперпроза. ISBN 978-5-17-110754-3 * «Легенды невядомай Амерыкі». Раман. М.: «АСТ», 2019. Серыя: Суперпроза. ISBN 978-5-17-115877-4 * «Шкло». Раман. М.: «АСТ», 2021. Серыя: Майстры інтэлектуальнай фантастыкі. ISBN 978-5-17-136637-7 === Навукова-папулярныя выданні === * «Эвалюцыя думкі ў знамянальных датах навукі і экспанатах Політэхнічнага музея: каляндар 2017». Навукова-папулярнае выданне. Волкава В., Туманава В., Скарэнка Т. [Пад рэдакцыяй Мамантава Д.] М.: Політэхнічны музей, 2017. Серыя: Каляндар Політэхнічнага музея. ISBN 978-5-98962-04409<ref name="timskorenko.ru">{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/lekzii_knigi.html |title=Навукова-папулярная бібліяграфія Ціма Скарэнка |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312034824/http://timskorenko.ru/lekzii_knigi.html |url-status=dead }}</ref> * «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне. М.: Альпіна нон-фікшн, 2017. ISBN 978-5-91671-752-5<ref>[https://www.ng.ru/non-fiction/2017-12-07/%2014_915_inventions.html Станіслаў Сакрэтаў. Ад ледаколаў да лялечнай мультыплікацыі. - «Незалежная газета», 2017, № 267 (7131)]</ref> * «Папулярная механіка. Займальныя доследы і эксперыменты». Навукова-папулярнае выданне. Скарэнка Т., Апрэсаў С., Мамантаў Д., Ягораў І., Гарачкін Д., Чарняўскас В. [Пад рэдакцыяй Скарэнкi Т.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-096930-2<ref>{{Cite web |url=https://www.moscowbooks.ru/book/908237/ |title=Сайт кнігарні «Масква» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=4 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204171145/https://www.moscowbooks.ru/book/908237/ |url-status=dead }}</ref> * «Папулярная механіка. Займальныя доследы і эксперыменты». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., выпраўленае і дапоўненае). Скарэнка Т., Апрэсаў С., Мамантаў Д., Ягораў І., Гарачкін Д., Чарняўскас В. [Пад рэдакцыяй Скарэнкi Т.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-109869-8<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id/147125285/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]</ref> * «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., выпраўленае і дапоўненае). М.: Альпіна нон-фікшн, 2018. ISBN 978-5-91671-786-0 * «Людзі свету. Рускае навуковае замежжа». Навукова-папулярнае выданне. Алахвердзян А., Ваганаў А., Гарэлік Г., Губайлоўскі В., Зайцава (Баўм) Я., Арлова В., Пярвушын А., Панамарова І., Скарэнка Т., Ястрабаў С. [Пад рэдакцыяй Баюка Д.] М.: Альпіна нон-фікшн, 2018. ISBN 978-5-91671-766-2<ref>[https://www.alpinabook.ru/catalog/PopularScience/384063/?sphrase_id=356202 Сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]</ref> * «Каляндар Палітэха 2068 (2018)». Навукова-папулярнае выданне. Волкава В., Туманава В., Пазухіна Я., Пісараў А., Скарэнка Т. [Пад рэдакцыяй Мамантава Д.] М.: Політэхнічны музей, 2018. Серыя: Каляндар Політэхнічнага музея. ISBN 978-5-98962-028-9<ref name="timskorenko.ru"/> * «Папулярная механіка. Зброя і баявая тэхніка: учора, сёння, заўтра». Навукова-папулярнае выданне. Макараў О., Грэк А., Лазараў К., Мамантаў Д., Фішман Р., Ваннах М., Цыгікала Н., Скарэнка Т., Граноўскі Ю., Ціунаў Д., Белякоў Д., Апрэсаў С. [Пад рэдакцыяй Макарава А.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-102383-6<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id/147189487/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]</ref> * «Папулярная механіка. Зроблена ў Расіі: ідэі, тэхналогіі, адкрыцці». Навукова-папулярнае выданне. Багаутдзінаў А., Граноўскі Ю., Грэк А., Емяльяненкаў А., Кошыкаў Н., Макараў А., Мамантаў Д., Левін А., Скарэнка Т., Пятроў А., Сысоеў С., Фішман Р., Шартагашава А. [Пад рэдакцыяй Фішмана Р.] М.: АСТ, 2019. ISBN 978-5-17-112453-3<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id /148424989/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]</ref> * «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (3-е выд., выпраўленае і дапоўненае). М.: Альпіна нон-фікшн, 2019. ISBN 978-5-91671-955-0 [https://www.alpinabook.ru/catalog/book-348278 Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]</ref> * «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Навукова-папулярнае выданне. М.: Альпіна нон-фікшн, 2019. ISBN 978-5-91671-988-8<ref name="alpinabook.ru">[https://www.alpinabook.ru/catalog/publicistika/556031/ Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]</ref> * «Піяр мяне, калі можаш. Інструкцыя для піяршчыка, напісаная журналістам». Навукова-папулярнае выданне. М.: АСТ, 2019. Серыя: Зорка Рунэту. Бізнэс. ISBN 978-5-17-119376-8<ref>[https://ast.ru/book/piar-menya-esli-mozhesh-instruktsiya-dlya-piarshchika-napisannaya-zhurnalistom-847753 Афіцыйны сайт выдавецтва «АСТ»]</ref> * «Думай і вынаходзь». Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М.: Росмэн, 2020. ISBN 978-5-353-09358-9<ref>[https://www.chitai-gorod.ru/product/dumay-i-izobretay-2767418 Сайт анлайн-крамы «Чытай-горад»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * «Як неядомае становіцца ядомым» [Сааўтар: Таццяна Аляксеева]. Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М .: Ружовы жыраф, 2023. Серыя: Бібліятэка кішэннага вучонага. ISBN 978-5-4370-0381-7<ref>[https://pgbooks.ru/books/book/13455/ Кніга на афіцыйным сайце выдавецтва «Ружовы жыраф»]</ref> * «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (4-е выд., мяккая вокладка). М.: Альпіна нон-фікшн, 2023. ISBN 978-5-00139-941-4<ref>[https://alpinabook.ru/catalog/book-izobreteno-v-rossii/ Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]</ref> * «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (5-е выд.). М.: Альпіна нон-фікшн, 2024. ISBN 978-5-907470-50-7<ref>[https://vk.com/wall-148417152_14885?w=wall-148417152_14885 Розыгрыш 5-га выдання «Вынайдзена ў Расіі» АЭЗ «Тэхнаполіс Масква»]</ref> * «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., мяккая вокладка). М.: Альпіна нон-фікшн, 2024. ISBN 978-5-00223-391-5<ref name="alpinabook.ru"/> * «Марсаход, акардэон, МРТ. Гісторыя армянскай вынаходніцкай думкі». Навукова-папулярнае выданне. М.: Slovo/Слова, 2024. ISBN 978-5-387-02038-4<ref>[https://slovobooks.ru/catalog/marsokhod_akkordeon_mrt_istoriya_armyanskoy_izobretatelskoy_mysli/ Інфармацыя пра кнігу «Марсаход, акардэон, МРТ. Гісторыя армянскай вынаходніцкай думкі» на сайце выдавецтва]</ref> * «Свет механіка Кулібіна. Чалавек, які ўмеў усё на свеце». Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М.: Альпiна. Дзецi, 2025. ISBN 978-5-9614-9905-6<ref>[https://alpinabook.ru/catalog/book-mir-mekhanika-kulibina/ Інфармацыя пра кнігу «Свет механіка Кулібіна. Чалавек, які ўмеў усё на свеце» на сайце выдавецтва]</ref> === Раманы === * «Ода абсалютнай жорсткасці» (2010) * «Сад Iераніма Босха» (2011) * «Законы прыкладной эўтаназіі» (2011) * «Легенды невядомай Амерыкі» (2013) * «Пераплётчык» (2014) [пад псеўданімам Эрык Дэлае]<ref>{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/proza.html |title=Бібліяграфія на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=21 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221053724/http://timskorenko.ru/proza.html |url-status=dead }}</ref> * «Эверэст» (2018) * «Шкло» (2021) === Аўдыёкніжкі === Апавяданні «Каталог Кілінсбі»<ref>{{Cite web |url=http://mds.podfm.ru/184/ |title=Цім Скарэнка — «Каталог Кілінсбі»/ Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=2 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902223007/http://mds.podfm.ru/184/ |url-status=dead }}</ref>, «Сцэна для Джона Доу»<ref>{{Cite web |url=http://mds.podfm.ru/60/ |title=Цім Скарэнка — «Сцэна для Джона Доу»/ Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=23 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823060353/http://mds.podfm.ru/60 |url-status=dead }}</ref>, «Прыгнёт добрага чалавека»<ref>{{Cite web |url=http://mds.podfm.ru/54/ |title=Цім Скарэнка — «Прыгнёт добрага чалавека» / Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=3 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903130623/http://mds.podfm.ru/54 |url-status=dead }}</ref> і «Спадар Адзінота»<ref>{{Cite web |url=http://mds.podfm.ru/273/ |title=Цім Скарэнка — «Спадар Адзінота» / Мадэль Для Зборкі / Падкаст на PodFM.ru |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=26 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626093953/http://mds.podfm.ru/273/ |url-status=dead }}</ref> «агучаныя» ў рамках падкастаў праекта «Мадэль для зборкі»<ref>[http://fantlab.ru/work203487 Аўдыёпраект «Падкаст «МДС» для «Samsung Mobile» на сайце fantlab.ru]</ref>. Таксама ў фармаце аўдыёкніжак афіцыйна выйшлі: *«Вынайдзена ў Расіі: Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Чытальнік: Васіль Мічкоў. 2017 год. *«Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Чытальнік: Васіль Мічкоў. 2019 год. *«Піяр мяне, калі можаш. Інструкцыя для піяршчыка, напісаная журналістам». Чытальнік: Цім Скарэнка (аўтар). 2019 год. *«Шкло». Чытальнік: Цім Скарэнка (аўтар). 2021 год. === Фільмаграфія === * «Дзень Казла»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=88PZhozqrdc «Дзень Казла» / дакументальнае кіно пра чэшскае свята]</ref> (2013), роля стыліста. == Дыскаграфія<ref>[https://music.yandex.ru/artist/8777961 Дыскаграфія Ціма Скарэнка на Яндэкс-Музыцы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/ap.html |title=Дыскаграфія Ціма Скарэнка на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=20 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084513/http://www.timskorenko.ru/ap.html |url-status=dead }}</ref> == Цім Скарэнка запісаў восем музычных альбомаў у жанры аўтарскай песні на студыях «Сібірскі тракт» (Казань), «Ça va» (Масква) і «Сакрэтнай студыі» (Масква). * [[2008 год у музыцы|2008]] — Жалезнае сэрца * [[2021 год у музыцы|2021]] — Пасля Гардэля * [[2021 год у музыцы|2021]] — Падарожніку ў часе * [[2021 год у музыцы|2021]] — Каго адбяруць * [[2021 год у музыцы|2021]] — Алярын * [[2022 год у музыцы|2022]] — Дзённік * [[2025 год у музыцы|2025]] — Зваротна * [[2026 год у музыцы|2026]] — Абiсаль * [[2026 год у музыцы|2026]] — Татуіро́ўка == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.timskorenko.ru/ Афіцыйны сайт] * [http://skorenko.com/ Сайт Ціма Скарэнкi, прысвечаны кібербяспецы] * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor5446|title=Поўная бібліяграфія Ціма Скарэнкi}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-31}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]] a4dqkml6yrk3skeap0wizwjw1j3gumc 0 739523 5217116 4507320 2026-10-12T23:48:17Z Zadorenko V 175157 5217116 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Апарына''' ({{lang-ru|Опа́рино}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Апарынскага раёна і Апарынскана гарадскога паселішча. Пасёлак размешчаны каля ракі Асінаўка, паблізу яе ўпадзення ў ракі [[Луза (рака)|Луза]], за 181 км ад Кірава. Заснаваны ў 1899 годзе пры будаўніцтве Перм-Котласкай чыгункі як станцыя Апарына, размешчаная ў паўночна-ўсходняй частцы Нікольскага павета Валагодскай губерні. У 1924 годзе сяло Апарына стала раённым цэнтрам зноў утворанага Апарынскага раёна Паўночна-Дзвінскай губерні (з 1929 года — у складзе Паўночнага края, з 1936 года — у складзе Паўночнай вобласці і з 1937 года — у складзе [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]]). Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 17 студзеня 1941 года раён быў перададзены з Архангельскай вобласці ў склад Кіраўскай вобласці. У 1942 годзе сялу Апарына быў прысвоены статус рабочага пасёлка. 1 снежня 1959 года Апарынскі раён быў ліквідаваны і яго тэрыторыя ўключана ў склад Мурашынскага раёна. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 1 лютага 1963 года пасёлак уключаны ў склад Мурашынскага прамысловага раёна. З 30 снежня 1966 года — адміністрацыйны цэнтр зноў утворанага Апарынскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] 8xhky4194qfwsd4smwunkfhblgwh8n9 0 739606 5217146 4609134 2026-10-12T23:59:37Z Zadorenko V 175157 5217146 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Санчурск''' ({{lang-ru|Са́нчурск}}, {{lang-mhr|Шынчара́}}, {{lang-mrj|Санцара́}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Санчурскага раёна [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Утварае Санчурскае гарадское паселішча. Насельніцтва — 3 729 чал. (2025). Пасёлак размешчаны на рацэ [[Вялікая Какшага]] ў месцы ўпадзення ў яе прытокаў Мамокша і Меленка на крайнім паўднёвым захадзе вобласці, за 230 км на паўднёвы захад ад абласнога цэнтра горада Кірава, за 50 км на паўночны захад ад [[Іашкар-Ала|Іашкар-Алы]] і за 31 км ад чыгуначнай станцыі Нуж’ялы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Кіраўская вобласць}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1584 годзе]] 7ovpmlc9k1k8cl2br499jn7e1spze5y 0 741149 5216986 4764130 2026-10-12T15:58:37Z Ch 138884 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Chinese woman in Qipao.jpg]] → [[File:Jiajia in qipao (434614454).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 5216986 wikitext text/x-wiki [[Файл:Qipao1.jpg|справа|міні|250пкс|Шанхайская рэклама 30-х гадоў XX стагоддзя адлюстроўвае дзвюх жанчын, апранутых у ціпаа]] '''Ціпаа''' ({{Кітайская||旗袍|qípáo}}) — гэта распаўсюджаная ў [[Кітай|Кітаі]] доўгая жаночая сукенка, якую першапачаткова насілі [[Маньчжуры|маньчжурскія]] жанчыны<ref>Гл. слоўнікавы артыкул ''［旗袍］ qípáo'' у крыніцы: {{кніга|загаловак=现代汉语词典 (Сяньдай ханьюй цыдянь)|выдавецтва=[[Шану іньшугуань]]|месца=Пекин|мова=zh|год=2010|выданне=5-е изд. (2005)|isbn=9787100043854|старонкі=1073}}</ref>. Сучасная яго форма створана ў 1920-х гадах мадэльерамі [[Шанхай|Шанхая]]. У самым Шанхаі гэтая форма сукенкі называецца ''zǎnze'' або ''zansae'' (長衫) уласна ''доўгая кашуля/сукенка'', але паўночны варыянт таго ж слова ''чаншань'' (''chángshān'') пазначае мужчынскую вопратку. Праз {{нп3|Юэ (мова)|кантонскае|ru|Юэ (язык)}} вымаўленне ''чхёнсам'' (''cheungsam'') слова трапіла ў англійскую мову (''cheongsam''). == Гісторыя == [[Файл:Ladies_of_Imperial_Chinese_Court.jpg|злева|міні|250пкс|Прыдворныя дамы дынастыі [[Імперыя Цын|Цын]] у традыцыйных ціпаа]] [[Файл:Jiajia in qipao (434614454).jpg|міні|250пкс|Сучасная кітаянка ў ціпаа]] Склад ''цы'' у назве сукенкі ўзыходзіць да кітайскага наймення саслоўя, якое служыла ў {{нп3|Васьмісцяжная армія|Васьмісцяжнай арміі|ru|Восьмизнамённая армия}}, ''цыжэнь'' — людзі сцяга. Аснову гэтага саслоўя складалі [[маньчжуры]], нацыянальнай жаночай вопраткай якіх і было ціпаа, у той час шырокая сукенка, што цалкам хавала постаць і пакідала бачнымі толькі галаву, далоні і наскі абутку. У 1636 годзе выйшаў імператарскі ўказ, па якім усе кітаянкі, якія ўваходзілі ў гэтае саслоўе, павінны былі насіць ціпаа замест уласна кітайскага адзення. У 1644 маньчжуры аслабілі гэтае патрабаванне, дазволіўшы большасці насіць кітайскую вопратку, але ціпаа і чаньшан працягвалі паступова распаўсюджвацца<ref>Manchus and Han: Ethnic Relations and Political Power in Late Qing and Early Republican China, 1861—1928 by Edward Rhoads</ref>. Ціпаа з шоўку насілі толькі багатыя, уплывовыя і знатныя людзі, пры гэтым ціпаа залацістага колеру дазвалялася насіць толькі тым, хто належаў да імператарскай сям’і, а сіні колер, акрамя іх, быў распаўсюджаны ў духавенства. Імператарскія ціпаа ўпрыгожваліся узорам з пяці аблокаў і дзевяці {{нп3|Кітайскі дракон|драконаў|ru|Китайский дракон}}. Простыя людзі выкарыстоўвалі для пашыву ціпаа розныя даступныя ім тканіны<ref name="qipao">{{Cite web|title=Ципао вчера и сегодня|publisher=«[[Жэньмінь жыбаа]]»|date=2005-12-27|url=http://russian.people.com.cn/31515/3977127.html|accessdate=2021-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412105118/http://russian.people.com.cn/31515/3977127.html|archivedate=12 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. У XX стагоддзі пасля падзення дынастыі [[Імперыя Цын|Цын]] у Шанхаі хутка з’явіліся сукенкі, якія адпавядалі новым густам і наймацнейшым чынам кантраставалі са старым ціпаа. Яны моцна аблягалі постаць, а для таго, каб дазволіць нагам рухацца свабодна, па баках сукенкі з’явіліся высокія разрэзы. == Сучаснае выкарыстанне == Працоўныя жанчыны [[Ганконг]]а працягвалі насіць больш практычныя мадэлі ціпаа і ў 1950-я гады. Аднак затым яно было выцеснена больш практычнымі мадэлямі адзення (світарамі, джынсамі і т.п.), ператварыўшыся ў адзенне для асаблівых выпадкаў. Як штодзённае адзенне ціпаа захоўваецца толькі ў сцюардэс, абслуговага персаналу высакакласных гатэляў і ў таму падобных выпадках. У пачатку XXI стагоддзя ціпаа, галоўным чынам з шоўку, зноў атрымала шырокае распаўсюджванне ў [[Кітай|Кітаі]], паколькі ўпрыгожвае жанчыну і надае ёй у некаторай ступені імператарскі і каралеўскі дух. Паказы моднай вопраткі на аснове ціпаа зачаравалі вядомага мадэльера [[П’ер Кардэн|П’ера Кардэна]]<ref name="qipao"/>. У некаторых пачатковых і сярэдніх школах Ганконга ціпаа выкарыстоўваюць як школьную форму для дзяўчынак. У відэагульнях даволі часта трапляюцца персанажы, якія носяць ціпаа, таму яго могуць насіць удзельніцы {{нп3|касплэй||ru|Косплей}}-мерапрыемства. == Падобныя сукенкі == Ў [[В’етнам]]е існуе падобная на ціпаа па паходжанні сукенка [[аазай]]. Таксама падобнае жаночае адзенне існуе і ў [[Тыбет|Тыбеце]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Андреева Р. П. Ципао // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 374. — ISBN 5-86617-030-2. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя касцюмы]] [[Катэгорыя:Сукенкі]] hogjpfmguwrsgy2ery1ie3e8hzlfjg9 0 751615 5217029 5216034 2026-10-12T18:51:56Z Змітрок Бядуля 175208 Крыніца ЭГБ т. 5, пляменнік Караль, неразрыўныя прабелы 5217029 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Незабытоўскі}} {{пісьменнік}} '''Аляксандр Крыштаф Ян Незабытоўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Krzysztof Jan Niezabytowski}}{{Заўвага|У «Польскім біяграфічным слоўніку» — ''Krzysztof Jan Aleksander Niezabytowski''<ref name="psb"/>.}}; {{ВДП}}) — [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[філосаф]], [[гісторык]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Незабытоўскія|Незабытоўскіх]] герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]». Сын [[Крыштаф Незабытоўскі|Крыштафа Незабытоўскага]] і Канстанцыі з [[Райскія|Райскіх]]<ref name="sejm">{{sejm-wielki.pl|psb.19988.1}}</ref>. Меў брата Канстанціна, сынам якога быў [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Незабытоўскі]], міністр сельскай гаспадаркі Польшчы<ref name="sejm"/>. Нарадзіўся 2 кастрычніка 1819 года ў в. [[Смалічы (Нясвіжскі раён)|Смалічы]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] (паводле іншых звестак 15 верасня 1818 года ў в. [[Зубкава]] Навагрудскага раёна) у сям’і прэзідэнта [[Мінскі губернскі межавы суд|Мінскага губернскага межавога суда]] [[Крыштаф Незабытоўскі|Хрыстафора Незабытоўскага]]<ref name="МіАБ"/><ref name="egb5"/>. Вучыўся ў прыватных пансіёнах у [[Варшава|Варшаве]], у 1835—1838 гадах на [[матэматычны факультэт Дэрпцкага ўніверсітэта|матэматычным факульт]]эце [[Дэрпцкі ўніверсітэт|Дэрпцкага ўніверсітэта]]. У 1839—1842 гадах служыў у канцылярыі [[Ігуменскі павятовы маршалак|Ігуменскага маршалка]]. У 1844—1847 наведаў [[Францыя|Францыю]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Італія|Італію]], [[Іспанія|Іспанію]], [[Партугалія|Партугалію]], [[Англія|Англію]]. Гэта падарожжа ім было зроблена дзеля лячэння, знаёмства са славутымі мясцінамі [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]] і авалодання замежнымі мовамі. Але перш за ўсё ён меў намер надрукаваць за мяжой свае рукапісы (нелегальна правёз ix праз мяжу), каб давесці свету свае погляды на жыццё, на актуальныя грамадска-палітычныя і эканамічныя праблемы, выступіць у абарону дэмакратыі і нацыянальна-вызваленчай барацьбы прыгнечаных народаў [[Царская Расія|царскай Расіі]]<ref name="МіАБ"/>. Незабытоўскі выдаў [[Ананімны твор|ананімна]] 2 кнігі ў [[Вільня|Вільні]] і 5 у [[Парыж]]ы (яго аўтарства ўстаноўлена толькі ў 1960). Паводле даведніка «Мысліцелі і асветнікі Беларусі», ён быў таленавітым публіцыстам і празаікам, дасціпным крытыкам і ўдумлівым філосафам і выступіў у сваіх творах як перакананы дэмакрат і заўзяты вораг дэспатызму і царскай манархіі, смелы вальнадумец і атэіст. Незабытоўскі заклікаў народ на барацьбу супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту, патрабаваў скасавання паншчыны, [[атэізм|адмаўляў існаванне Бога]]. Шырокі водгалас меў крытычны нарыс Незабытоўскага на курс лекцый [[А. Міцкевіч]]а «Славянскія літаратуры», дзе ён упершыню выступіў супраць клерыкальна-месіянскіх ідэй паэта, а таксама супраць кансерватыўна-рамантычнай плыні ў тагачаснай [[Польская літаратура|польскай паэзіі]]. Незабытоўскі — аўтар кнігі [[мемуары|мемуараў]] «Мае запіскі» (Парыж, 1845), прысвечанай [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанню 1830—1831 гадоў]], у якой ён называў сябе [[ліцвін]]ам ([[беларус]]ам)<ref name="МіАБ"/>. Кніга выйшла ананімна пад назвай «Pamiętniki moje. Cz. 2: Warszawa. Wyjątek (perjod rewolucyjny)» (Парыж: друкарня Bourgogne i Martinet, 1845, 226 с.) і ахоплівае падзеі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання]] ў Варшаве ад яго пачатку да верасня 1831 года; іншыя часткі мемуараў не выйшлі<ref name="onebid"/>. За спробу перавезці з-за мяжы свае і чужыя нелегальныя выданні Незабытоўскі быў арыштаваны, сядзеў у пінскай, мінскай і віленскай турмах, засуджаны да пазбаўлення [[дваранства|дваранскіх]] і маёмасных правоў і 20-гадовай [[катарга|катаргі]] ў сібірскіх рудніках. Памёр да выканання прыгавору<ref name="egb5"/><ref name="МіАБ">{{крыніцы/МіАБ|Незабытоўскі Аляксандр}}</ref> 21 сакавіка 1849 года ў віленскай турме<ref name="sejm"/>. == Творы == * Rozamunda. Wilno, 1844; Barbara. Wilno, 1844; Jadwiga. Paryż, 1845; * Reves d’amour, de gloire et de liberte. Paris, 1845; * Katarzyna Wielka. Paryż; 1846. * Pamiętniki moje. Cz. 2: Warszawa. Wyjątek (perjod rewolucyjny). Paryż, 1845<ref name="onebid"/>. == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Незабытоўскі Аляксандр|[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч С.]]|317—318}}</ref> <ref name="psb">Łopuszański B. Niezabytowski Krzysztof Jan Aleksander (1819—1849) // Polski Słownik Biograficzny. — T. 23. — Wrocław, 1978. — S. 104—105. {{ref-pl}}</ref> <ref name="onebid">{{cite web |url=https://onebid.pl/pl/ksiazki-i-starodruki-niezabytowski-krzysztof-jan-aleksander-pamietniki-moje-cz-2-warszawa-wyjatek-perjod-rewolucyjny/1095008 |title=Niezabytowski Krzysztof Jan Aleksander. Pamiętniki moje. Cz. 2, Warszawa: wyjątek (perjod rewolucyjny). Paryż, 1845 |website=OneBid (апісанне асобніка на аўкцыёне) |accessdate=2026-10-10 |lang=pl}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Незабытоўскі Аляксандр|[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч С.]]|317—318}} * {{крыніцы/МіАБ|Незабытоўскі Аляксандр}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2}} * Łopuszański B. Niezabytowski Krzysztof Jan Aleksander (1819—1849) // Polski Słownik Biograficzny. — T. 23. — Wrocław, 1978. — S. 104—105. {{ref-pl}} * [[С. Х. Александровіч|Александровіч С. Х.]] Вольнадумца з-пад Нясвіжа Аляксандр Незабытоўскі: З гісторыі бел.пол. літ. і грамад.паліт. сувязей у 40я гады XIX стагоддзя. Мн., 1975. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Незабытоўскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Незабытоўскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] bnl9qmt6g5fyqeqe3mvg424hz2h4wxc 0 752798 5217035 5185435 2026-10-12T18:58:00Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5217035 wikitext text/x-wiki '''Культавыя збудаванні''' — [[Збудаванне|збудаванні]], прызначаныя для адпраўлення [[Рэлігійны абрад|рэлігійных абрадаў]]. Тыпалогія і гісторыя развіцця культавых збудаванняў абумоўлена прыналежнасцю да пэўнага [[Веравызнанне|веравызнання]] (канфесіі), а таксама ходам развіцця [[Архітэктура|архітэктуры]] і будаўнічай тэхнікі. Асноўныя тыпы культавых збудаванняў: царква, сабор (праваслаўе), касцёл, сабор (каталіцызм), мячэць (іслам), кірха, збор (пратэстантызм), сінагога (іудаізм), пагада, ступа, дацан (будызм), малельны дом у старавераў, а таксама капішчы, званіцы, капліцы, мінарэты, капэлы, кляштары, лаўры, медрэсэ, некат. мемар. збудаванні (піраміды, мастабы, грабніцы) і інш. == Гісторыя == [[Файл:Saqqara BW 5.jpg|thumb|Піраміда Джосера]] [[Файл:GD-EG-Edfou022.JPG|міні|злева|Храм Эдфу]] Найбольш раннія культавыя збудаванні — мегалітычныя збудаванні позняга [[неаліт]]у і часоў [[Бронзавы век|бронзы]]. [[Менгір]]ы, [[дальмен]]ы, [[Кромлех|кромлехі]], [[катакомбы]] вядомы ў многіх частках свету, у т.л. ў [[Англія|Англіі]], [[Скандынавія|Скандынавіі]], [[Італія|Італіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітаі]] і на [[Каўказ]]е. У [[Рабаўладальніцкае грамадства|рабаўладальніцкім грамадстве]] будавалі [[Грабніца|грабніцы]] з [[Піраміда (збудаванне)|пірамідамі]] ў гонар [[фараон]]аў, напрыклад, [[Піраміда Джосера|піраміда Джасера]] ў Егіпце (2800 год да н.э.), [[Зікурат|храмы-зікураты]], напрыклад, [[зікурат Этэменанкі]] ў [[Вавілон]]е (т. зв. Вавілонская вежа; сярэдзіна VII ст. да н.э.). У часы [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]] (XVI—XI ст. да н.э.) у Егіпце з’явіліся храмы, прысвечаныя багам, напрыклад, [[Храм Эдфу|храм Гора]] ў [[Эдфу]] (237—57 да н.э.). [[Файл:The Parthenon in Athens.jpg|міні|злева|Парфенон]] [[Файл:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|міні|Сафійскі сабор]] [[Файл:Pantheon in Rome (1).jpg|міні|злева|Пантэон]] У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Рыме]] са з’яўленнем [[Ордар архітэктурны|сістэмы ордараў]] культавых збудаванняў становяцца самымі багатымі і манументальнымі будынкамі гарадоў, як, напрыклад, [[Парфенон]] у [[Афіны|Афінах]] (447—438 да н.э.) і [[Пантэон]] у [[Рым]]е (118—128 н.э.). Найбольш пашыраны тыл культавых збудаванняў у [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — [[базіліка]]. Разнастайнасцю тыпаў вызначаецца архітэктура культавых збудаванняў [[Візантыя|Візантыі]]. Сярод найбольш грандыёзных збудаванняў Візантыі — [[Канстанцінопальскі Сафійскі сабор]]. [[Файл:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|міні|Сабор Святога Пятра]] У [[Раманскі стыль|раманскі]] і [[Гатычны стыль|гатычны]] перыяды колькасць тыпаў культавых збудаванняў рэзка зменшылася. Культавая [[архітэктура Адраджэння]] вярнулася да антычнага ордара. Яскравы прыклад культавага збудавання гэтага перыяду — [[сабор Святога Пятра]] ў Рыме (1506—1614). У перыяды [[Барока (архітэктура)|барока]] і [[Класіцызм (архітэктура)|класіцызму]], у якім пабудаваны, напрыклад, [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскі сабор]] у [[Санкт-Пецярбург]]у, ажыццяўляецца перапрацоўка ордарнай сістэмы. Культавыя збудаванні XX стагоддзя адметныя выкарыстаннем новых канструктыўных і пластычных вырашэнняў, мастацкай выразнасцю, да такіх належыць царква [[Нотр-Дам-дзю-О]] ў [[Раншан]]е (1950—1954) працы архітэктара [[Ш. Э. Ле Карбюзье]]. == Беларусь == На Беларусі найбольш пашыраны праваслаўныя і ўніяцкія цэрквы, каталіцкія касцёлы і капліцы, кальвінскія зборы, кляштары, трапляюцца сінагогі, мячэці. Мураваныя цэрквы вядомы з XI стагоддзя. Асноўны іх тып — [[крыжова-купальны храм]]. [[Файл:2012.08.12 Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, Камаі Kamaji, foto by Futureal Belarus.jpg|міні|злева|Камайскі касцёл]] [[Файл:Ансамбль былога кляштара бернардзінцаў.jpg|міні|Гродзенскі кляштар бернардзінцаў]] У XIII—XVI стст. культавыя збудаванні звычайна з’яўляліся [[храм-крэпасць|храмамі-крэпасцямі]], у іх архітэктуры былі элементы [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Рэнесансавая архітэктура|рэнесансу]]. На мяжы XVI—XVII стст. яны мелі бязвежавыя або 1-, 2- і 3-вежавыя галоўныя фасады ([[Мірскі Мікалаеўскі касцёл]], [[Камайскі касцёл]]). У XVII—XVIII стст. асноўным мастацкім кірункам у архітэктуры быў стыль барока (касцёл у в. [[Адэльск]] Гродзенскага раёна, сярэдзіна XVIII стагоддзя). У гэты час пашырыліся 1- і 3-нефавыя базілікі без трансепта, крыжовыя і крыжова-купальныя, спачатку з бязвежавым ці 1-вежавым, потым, як правіла, 2-вежавым фасадам ([[Навасвержанская Успенская царква]] з брамай-званіцай, [[Жыровіцкі Успенскі манастыр]], [[Нясвіжскі касцёл езуітаў]]). Часта культавыя збудаванні ставілі ў ансамблі з манастырамі і кляштарамі ([[Гродзенскі кляштар бернардзінцаў]], манастыр базыльян у в. Жыровічы Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці). [[Файл:Belarus-Minsk-Church of Alexander Nevsky-37.jpg|міні|Мінская царква Аляксандра Неўскага]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Бакавы фасад сабора.jpg|міні|злева|Гомельскі Петрапаўлаўскі сабор]] У першай палове XIX стагоддзя архітэктура культавых збудаванняў набыла рысы [[класіцызм]]у ([[Гомельскі Петрапаўлаўскі сабор]]), з сярэдзіны XIX стагоддзя — эклектычныя формы стыляў [[Несапраўдная готыка|несапраўднай готыкі]], [[Псеўдарускі стыль|псеўдарускага]] і [[псеўдавізантыйскі стыль|псеўдавізантыйскага]] ([[Мінская царква Аляксандра Неўскага]]), [[мадэрн]]. [[Файл:Leshinsky monastery by Napoleon Orda (5362095).jpg|thumb|Пінскі Лешчанскі манастыр]] Са старажытнасці пашыраны таксама драўляныя культавыя збудаванні: [[зруб]]ныя (царква ў в. [[Здзітава (Жабінкаўскі раён)|Здзітава]] Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці, 1502) і пабудаваныя «[[у стоўп|ў стоўп]]» ([[Успенская царква Пінскага Лешчанскага манастыра]]). У перыяд барока пераважалі збудаванні 2-зрубнай базілікальнай структуры з бязвежавым, пазней 2-вежавым галоўным фасадам (царква ў в. [[Вавулічы]] Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці, 1737), 3-зрубныя з рытмічным спалучэннем аб’ёмаў і самастойным крыццём кожнага зруба ([[Давыд-Гарадоцкая Георгіеўская царква]]). У XVII — першай палове XIX стагоддзя пашыраны манументальныя 4- і 5-зрубныя крыжова-купальныя культавыя збудаванні з планам у выглядзе грэчаскага або лацінскага крыжа ([[Ільінская царква (Віцебск)|Ільінская царква]] ў [[Віцебск]]у). [[Файл:Belarus-Palanechka-Church of George-1.jpg|міні|злева|Паланечкаўскі касцёл]] Драўляныя культавыя збудаванні канца XIX — пачатку XX стагоддзяў, як і мураваныя, маюць [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычныя]] формы ([[Паланечкаўскі касцёл|касцёл у в. Паланечка]] Баранавіцкага раёна, 1899)<ref name="БЭ">{{harvnb|БелЭн|1999}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Культавыя збудаванні|[[С. А. Сергачоў|Сергачоў С. А.]], [[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні| ]] ryoyecyoldow2tr9411q9hfl5dmdmwi 100 753022 5216983 5216409 2026-10-12T15:51:27Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5216983 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ігнат Якавіцкі|2026-10-11T21:18:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ігнат Гарадзецкі|2026-10-11T07:56:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музей Янкі Купалы (Пячышчы)|2026-10-10T08:29:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Наві Пілэй|2026-10-09T21:15:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Кэнса Сааі|2026-10-09T13:37:30Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Валянціна Адамаўна Выхота|2026-10-09T10:41:47Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Юрый Сямёнавіч Мартынаў|2026-10-09T09:05:31Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Мэцью Бултан|2026-10-09T07:58:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анры Каган|2026-10-09T05:56:04Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Тудор Аргезі|2026-10-08T08:26:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Раман Сымановіч|2026-10-08T08:03:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Бруна Дзэві|2026-10-08T07:05:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыхард Нойтра|2026-10-08T06:02:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георг Нагель|2026-10-07T12:36:31Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|2026-10-07T09:59:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Эйхвальд|2026-10-07T06:51:02Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lwlkkqvqo3dk2rx4sptg0qiipm5yxdh 100 753274 5216982 5216408 2026-10-12T15:51:12Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5216982 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Бугскі ліман|2026-10-12T13:38:48Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі ліман|2026-10-12T13:28:48Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Марціянішкі|2026-10-11T19:02:05Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Ушакава|2026-10-11T18:49:16Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Гарколі|2026-10-11T18:35:18Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Мялова|2026-10-11T18:25:03Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Вярхоўе (Віцебскі раён)|2026-10-11T17:30:50Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Янава (Астравецкі раён)|2026-10-11T17:14:23Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Хваты|2026-10-11T16:39:50Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Пяцюлева (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:11:44Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Залужжа (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:08:18Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Вуглы (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:02:13Z|D.L.M.I. Bel}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e15o9ynje3zir9jbk5qxqpcwkjbqmt8 100 753287 5216979 5216405 2026-10-12T15:50:38Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5216979 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Слонімскае княства|2026-10-12T08:12:41Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Ігнат Якавіцкі|2026-10-11T21:18:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марціянішкі|2026-10-11T19:02:05Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Ушакава|2026-10-11T18:49:16Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Гарколі|2026-10-11T18:35:18Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Мялова|2026-10-11T18:25:03Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Вярхоўе (Віцебскі раён)|2026-10-11T17:30:50Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Янава (Астравецкі раён)|2026-10-11T17:14:23Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Хваты|2026-10-11T16:39:50Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Пяцюлева (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:11:44Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Залужжа (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:08:18Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Вуглы (Мядзельскі раён)|2026-10-11T09:02:13Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Іжыкова|2026-10-11T08:49:17Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Дамаслаўе|2026-10-11T08:32:55Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Гушчары|2026-10-11T08:28:03Z|D.L.M.I. Bel}} {{Новы артыкул|Гаць (Узленскі сельсавет)|2026-10-11T08:23:09Z|D.L.M.I. Bel}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k87vobgfg38ztpit5aomvti2v4ob5sx 0 762301 5217158 4702463 2026-10-13T00:11:37Z Zadorenko V 175157 5217158 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сыктыўдзінскі раён''' ({{lang-ru|Сыктывдинский район}}, {{lang-kv|Сыктывдін район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на заходнім поўдні рэспублікі. Мяжуе з [[Вусць-Вымскі раён|Вусць-Вымскім]], [[Княжпагосцкі раён|Княжпагосцкім]], [[Корткераскі раён|Корткераскім]], [[Сысальскі раён|Сысальскім]], [[Кайгародскі раён|Кайгародскім]] рэспублікі Комі, а таксама з Ленскім раёнам [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]]. Тэрыторыя раёну з усіх бакоў атачае сталіцу рэспублікі горад [[Сыктыўкар]]. Плошча раёна складае 7405 км². На тэрыторыі раёна працякаюць рэкі [[Вычагда]] і [[Сысала]]. == Гісторыя == Раён утвораны 15 ліпеня 1929 года ў складзе тагачаснай [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномнай вобласці Комі (Зыран)]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае 24 746 чалавек. Насельніцтва раёна ў асноўным складаюць [[комі-зыране]] і рускія. Большасць вернікаў — праваслаўныя. {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйны падзел == У склад раёна ўваходзяць 13 сельскіх паселішчаў. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр |- | Выльгорцкае с/п || с. Выльгорт |- | Зелянецкае с/п || с. Зелянец |- | Лэзымскае с/п || с. Лэзым |- | Мандацкае с/п || п. Мандач |- | Нюўчымскае с/п || п. Нюўчым |- | Озельскае с/п || с. Озел |- | Пажгінскае с/п || с. Пажга |- | Палевіцкае с/п || с. Палевіцы |- | Слудскае с/п || с. Слудка |- | Часаўскае с/п || с. Часава |- | Шошкінскае с/п || с. Шошка |- | Ыбскае с/п || с. Ыб |- | Яснэгскае с/п || п. Яснэг |} == Транспарт == Праз раён праходзіць адзіная ў рэспубліцы Комі расійская аўтатраса федэральнага значэння — Р-176 «Вятка», якая звязвае [[Сыктыўкар]] і [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]. Таксама ў раёне маюцца аўтадарогі мясцовага ўзроўню, якія звязваюць пасёлкі Яснэг і Нюўчым з навакольнымі паселішчамі. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210421092753/http://syktyvdin.ru/ Сыктывдинский район республики Коми]{{ref-ru}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] f1ix1pgkumtvxyu84ey9eq2jt7slpoo 0 762304 5217156 4702466 2026-10-13T00:10:56Z Zadorenko V 175157 5217156 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Княжпагосцкі раён''' ({{lang-ru|Княжпогостский район}}, {{lang-kv|Княжпогост район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на захадзе рэспублікі. Мяжуе з [[Вусць-Цылемскі раён|Вусць-Цылемскім]], [[Іжэмскі раён|Іжэмскім]], [[Корткераскі раён|Корткераскім]], [[Сыктыўдзінскі раён|Сыктыўдзінскім]], [[Вусць-Вымскі раён|Вусць-Вымскім]], [[Удорскі раён|Удорскім]] раёнамі, а таксама з [[Ухта (гарадская акруга)|гарадской акругай Ухта]]. Плошча раёна складае 25 080 км². На тэрыторыі раёна працякаюць рэкі [[Вым]], [[Елва]], [[Мезень (рака)|Мезень]], [[Варыква]], [[Вясляна]], [[Тобысь]] і [[Ухта (рака)|Ухта]]. == Гісторыя == Гісторыя мясцовасці пачынаецца на мяжы XV і XVI стагоддзяў, калі комі-зыранскія вымскія князі заснавалі пагост Княж. Менавіта ад назвы пагоста Княж паходзіць старая назва раённага цэнтра — горада Емва — Княжпагост, а разам з ёй і назва раёна. З XVII стагоддзя ў мясцовасці вядомая солездабыўная прамысловасць. Першапачаткова тэрыторыя раёну ўваходзіла ў Валагодскую і Архангельскую губерні, пасля ўтварэння [[СССР]] — у Вусць-Вымскі павет [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномнай вобласці Комі (Зыран)]]. 14 ліпеня 1939 года раён утвораны ў сучасных межах шляхам вылучэння яго тэрыторыі з Вусць-Вымскага павета. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае 25 066. Большасць насельніцтва — [[комі-зыране|комі]], працэнтная доля якіх складае прыкладна 75%. Большасць вернікаў — праваслаўныя. {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйны падзел == У склад раёна ўваходзяць 2 гарадскія і 10 сельскіх паселішчаў. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр |- | Важаельскае с/п || п. Важаель |- | Вецьюскае с/п || п. Вецью |- | Емвінскае м/п || г. [[Емва]] |- | Іёсерскае с/п || п. Іёсер |- | Княжпагосцкае с/п || с. Княжпагост |- | Мяшчурскае с/п || п. Мяшчура |- | Сіндорскае м/п || пгт Сіндор |- | Сярогаўскае с/п || с. Сярогава |- | Трактаўскае с/п || п. Тракт |- | Тур’інскае с/п || с. Тур’я |- | Чыньяворыцкае с/п || п. Чыньяворык |- | Шошкінскае с/п || с. Шошка |} == Транспарт == Праз раён праходзіць значная чыгуначная лінія — Паўночная чыгунка. Яна звязвае Емву з [[Ухта|Ухтой]], [[Мікунь|Мікунн]]ю, а таксама з пасёлкамі Чыньяворык, Іёсер, Сіндор і Тракт. Таксама ў раёне існуюць аўтадарогі, якія звязваюць населеныя пункты раёна з Мікунню, Сыктыўкарам, Ухтой і некаторымі іншымі раённымі цэнтрамі Комі. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120923143527/http://www.emva11.ru/ Официальный сайт. Администрация муниципального района «Княжпогостский»]{{ref-ru}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] k517lr7ni79n3nrs6c7kxoynsgipz75 0 762305 5217160 4702925 2026-10-13T00:13:06Z Zadorenko V 175157 5217160 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Усць-Цы́лемскі раён''' ({{lang-ru|Усть-Цилемский район}}, {{lang-kv|Чилимдін район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на крайнім паўночным захадзе рэспублікі Комі. Мяжуе з [[Іжэмскі раён|Іжэмскім]] і [[Удорскі раён|Удорскім]] раёнамі, Усінскім гарадскім паселішчам, а таксама з некаторымі раёнамі Архангельскай вобласці і ў прыватнасці з Ненецкай аўтаномнай акругай. Плошча раёна складае 42 500 км². На тэрыторыі раёна працякаюць рэкі [[Пячора (рака)|Пячора]], [[Нерыца]], [[Піжма (прыток Пячоры)|Піжма]], [[Тобыш]] і [[Цыльма]]. == Гісторыя == Раён утвораны [[15 ліпеня]] [[1929]] года. У [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномную вобласць Комі (Зыран)]] не ўваходзіў. У [[Комі АССР]] апынуўся толькі пасля [[Другая сусветная вайна|ВАВ]]. == Насельніцтва == Раён характарызуецца амаль поўнай адсутнасцю комі-зыран. Асноўнае насельніцтва раёна складаюць [[рускія]] ([[паморы]]) і [[ненцы]]. {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйны падзел == У склад раёна ўваходзяць 11 сельскіх паселішчаў. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр |- | Ёрміцкае с/п || с. Ёрміца |- | Замежнае с/п || с. Замежная |- | с/п Карові Ручэй || с. Карові Ручэй |- | Нерыцкае с/п || с. Нерыца |- | Наваборскае с/п || с. Новы Бор |- | с/п Окунеў Нос || с. Окунеў Нос |- | Сярэднебугаеўскае с/п || с. Сярэднее Бугаева |- | Уескае с/п || с. Уег |- | Усць-Цылемскае с/п || с. Усць-Цыльма |- | Хабарыскае с/п || с. Хабарыха |- | Трусаўскае с/п || с. Трусава |} == Транспарт == Маюцца дарогі мясцовага ўзроўню, якія звязваюць навакольныя сёлы. Ужываюцца таксама рачны транспарт і снегаходы. Аўтамагістраляў, якія звязвалі б раён з цэнтральнымі раёнамі рэспублікі, няма. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] o22042s1y9yqj9heigq4vup0atad7ht 0 762335 5217159 4939150 2026-10-13T00:12:00Z Zadorenko V 175157 5217159 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Усць-Куломскі раён''' ({{lang-ru|Усть-Куломский район}}, {{lang-kv|Кулöмдін район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на поўдні Комі. Мяжуе з [[Корткераскі раён|Корткераскім]], [[Саснагорск (муніцыпальны раён)|Саснагорскім]], [[Троіцка-Пячорскі раён|Троіцка-Пячорскім]], а таксама з [[Ухта (гарадская акруга)|гарадской акругай Ухта]] рэспублікі Комі, Чардынскім і Гайнскім раёнамі [[Пермскі край|Пермскага края]]. Плошча раёна складае 26.200 км². На тэрыторыі раёна працякаюць рэкі [[Вычагда]], [[Нем]], [[Вясляна]], [[Лоп’я]] і [[Пільва]]. == Гісторыя == Першыя згадкі аб населеных пунктах на месцы раёну адносяцца да [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] — узгадваюцца паселішчы Аныб, Усць-Кулом, Усць-Нем, Дзеравянск, Кужба і Мыелдзіна. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] была арганізавана праца па злучэнні Волжскага і Паўночнадзвінскага рачных басейнаў. Канал быў адкрыты ў [[1813]] годзе. Раён утвораны [[15 ліпеня]] [[1929]] года ў складзе тагачаснай [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномнай вобласці Комі (Зыран)]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае 29 856 чалавек, прыкладна 80 % з якога складаюць [[комі-зыране|комі]]. Большасць вернікаў — праваслаўныя. {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйнае ўладкаванне == У склад раёна ўваходзяць 22 сельскія паселішчы. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр |- | Аныбскае с/п || с. Аныб |- | Вольдзінскае с/п || с. Вольдзіна |- | Усць-Куломскае с/п || п. Усць-Кулом |- | Усць-Немскае с/п || с. Усць-Нем |- | Дзіясёр’інскае с/п || п. Дзіясёр’я |- | Дзеравянскае с/п || с. Дзеравянск |- | Дзёльскае с/п || с. Дзёль |- | Донскае с/п || с. Дон |- | Зімстанскае с/п || п. Зімстан |- | Кебаньельскае с/п || п. Кебаньель |- | Керчам’інскае с/п || с. Керчам’я |- | Крутаборскае с/п || п. Крутаборка |- | Кужбінскае с/п || с. Кужба |- | Мыелдзінскае с/п || с. Мыелдзіна |- | Ніжневоцкае с/п || с. Ніжні Воч |- | Носімскае с/п || с. Носім |- | Парчаўскае с/п || с. Парч |- | Пажогскае с/п || с. Пажог |- | Памоздзінскае с/п || с. Памоздзіна |- | Ручаўскае с/п || с. Руч |- | Цімшэрскае с/п || п. Цімшэр |- | Югыд’яскае с/п || п. Югыд’яг |} == Транспарт == У раёне маюцца аўтадарогі мясцовага ўзроўню, якія звязваюць адміністрацыйны цэнтр Усць-Кулом з навакольнымі паселішчамі і суседнімі раёнамі Комі. Аўтамабільныя зносіны з [[Пермскі край|Пермскім краем]] адсутнічаюць. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210418134616/http://xn----ttbdejohge1g.xn--p1ai/ МР «Усть-Куломский»]{{ref-ru}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] dtiqqaj7kftevoyy9zg0nhowp96tdih 0 762337 5217157 4702941 2026-10-13T00:11:15Z Zadorenko V 175157 5217157 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Корткераскі раён''' ({{lang-ru|Корткеросский район}}, {{lang-kv|Кöрткерöс район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Корткерас]]. == Геаграфія == Плошча раёна — 19,7 тыс. км² (каля 5 % тэрыторыі [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]). На поўдні Корткераскі раён мяжуе з [[Пермскі край|Пермскім краем]], на поўначы — з [[Княжпагосцкі раён|Княжпагосцкім раёнам]], заходняя мяжа — прыгарады г. [[Сыктыўкар|Сыктыўкара]], усходняя — [[Усць-Куломскі раён]]. Асноўная рака — [[Вычагда]]. Рэкі належаць да басейна р. [[Вычагда|Вычагды]]: [[Вішэра (прыток Вычагды)|Вішэра]], [[Локчым (рака)|Локчым]], [[Ніўшэра (рака)|Ніўшэра]] і інш. Рэльеф уяўляе сабой слабаўзгорыстую нізіну, рассечаную густой рачной сеткай. Карысныя выкапні: [[гаручыя сланцы]], [[Пясок|пясчана]]-[[жвір]]овыя сумесі, [[гліна]], [[руда (выкапень)|руда]] [[жалеза]]. Клімат [[Кантынентальны клімат|умерана кантынентальны]]. Сярэдняя тэмпература студзеня –17 °C, ліпеня +16 °C, сярэднегадовая колькасць ападкаў 550 мм. == Гісторыя == Раён утвораны 14 ліпеня 1939 года. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае на 1 студзеня 2005 годзе — 23,2 тыс. чал. Пераважаюць [[комі-зыране|комі]] — больш за 75 працэнтаў. Пражываюць [[рускія]], [[украінцы]], [[беларусы]], [[немцы]] і інш. {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210418221530/http://www.kortkeros.ru/ Сайт адміністрацыі Карткераскага раёна] * [http://www.kortkeros.parma.ru/raion.html Сайт Карткераскага раёна]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] mvfkuph01mld2ee0hvj4n5yvl7ssl3t 0 762338 5217155 4702944 2026-10-13T00:10:35Z Zadorenko V 175157 5217155 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Іжэ́мскі раён''' ({{lang-ru|Ижемский район}}, {{lang-kv|Изьва район}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Раён размешчаны на поўначы рэспублікі. Мяжуе з [[Усць-Цылемскі раён|Усць-Цылемскім]] і [[Княжпагосцкі раён|Княжпагосцкім]] раёнамі, Пячорскім, Ухцінскім, Усінскім і Саснагорскім гарадскімі паселішчамі. Плошча раёна складае 18 420 км². На тэрыторыі раёна працякаюць рэкі [[Пячора (рака)|Пячора]] і яе прыток [[Іжма (рака)|Іжма]]. == Гісторыя == Раён утвораны [[15 ліпеня]] [[1929]] года ў складзе тагачаснай [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномнай вобласці Комі (Зыран)]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае 19 303 чалавекі, з іх 86.52% складаюць [[комі-зыране]] (дакладней, этнаграфічная супольнасць комі-зыран — комі-іжэмцы). {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйнае ўладкаванне == У склад раёна ўваходзяць 10 сельскіх паселішчаў. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр |- | Брыкаланскае с/п || с. Брыкаланск |- | Іжэмскае с/п || с. Іжма |- | Кельчыюрскае с/п || с. Кельчыюр |- | Кіпіеўскае с/п || с. Кіпіева |- | Краснаборскае с/п || с. Краснабор |- | Мохчынскае с/п || с. Мохча |- | Няшабоскае с/п || с. Няшабож |- | Сізябскае с/п || с. Сізябск |- | Томскае с/п || п. Том |- | Шчальяюрскае с/п || п. Шчальяюр |} == Транспарт == Працягласць аўтамабільных дарог складае 533 км, з іх цвёрдае пакрыццё маюць толькі 157 км. Аўтадарогамі раён звязаны з пасёлкам Іраёль у [[Саснагорск (муніцыпальны раён)|Саснагорскім раёне]] рэспублікі. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20121027230557/http://www.izhma.ru/ Ижма.Ру. Ижемский район республики Коми]{{ref-ru}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] f4cgdtpuy4wo1jiior0fdjiu51u8wa9 0 762339 5217161 4702951 2026-10-13T00:23:42Z Zadorenko V 175157 /* Дэмаграфія */ 5217161 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Гарадская акруга Усі́нск''' ({{lang-ru|Городской округ Усинск}}, {{lang-kv|Ускар каркытш}}) — муніцыпальнае ўтварэнне і адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[рэспубліка Комі|рэспубліцы Комі]], [[Расія]]. == Геаграфія == Акруга знаходзіцца ў паўночнай частцы рэспублікі Комі, праз яе праходзіць [[Паўночны палярны круг]]. Мяжуе з [[Усць-Цылемскі раён|Усць-Цылемскім]], [[Іжэмскі раён|Іжэмскім]], [[Пячора (муніцыпальны раён)|Пячорскім]] раёнамі, [[Інта (гарадская акруга)|гарадской акругай Інта]], а таксама з [[Запалярны раён|Запалярным раёнам]] [[Ненецкая аўтаномная акруга|Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]]. Плошча акругі складае 30 600 км². На яе тэрыторыі працякаюць рэкі [[Пячора (рака)|Пячора]], [[Уса (рака)|Уса]], [[Колва]], [[Лыжа]], [[Лая]] і [[Вялікая Сыня]]. У склад акругі ўваходзяць горад Усінск, пгт Парма і сельскія паселішчы Усць-Лыжынскае, Усць-Усінскае, Колвінскае, Мутнамацярыцкае, Усадорскае, Шчальябоскае. == Гісторыя == У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] тэрыторыя акругі ўваходзіла ў Архангельскую губерню. З 1921 года — у [[Іжма-Пячорскі павет]] [[Аўтаномная вобласць Комі (Зыран)|Аўтаномнай вобласці Комі (Зыран)]]. У 1929 годзе тэрыторыя акругі апынулася ў Іжэмскім раёне, а потым з раёну быў выдзелены асобны [[Ухцінскі раён]]. Акруга ўтворана ў 2006 годзе ў выніку ўсерасійскай адміністрацыйнай рэформы. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна складае 43 283 чалавекі, большасць з якіх складаюць [[рускія]] і [[комі]]. Большасць вернікаў — праваслаўныя. {{Wikidata/Population}} == Транспарт == З пасёлка Сыня Пячорскага раёна ва Усінск адыходзіць адгалінаванне Паўночнай чыгункі, дзякуючы якой горад звязаны з цэнтральнай часткай Комі. Існуюць аўтадарогі мясцовага ўзроўню, якія звязваюць Усінск з навакольнымі пасёлкамі і горадам [[Пячора (горад)|Пячора]]. Маецца аэрапорт мясцовага ўзроўню. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101126164737/http://city.usinsk.ru/ Администрация МО ГО «Усинск»]{{ref-ru}} {{Рэспубліка Комі}} [[Катэгорыя:Раёны Комі]] k81hx605tuxwxeb8jk0x2lqn4c4ksbo 0 763310 5217264 5011409 2026-10-13T08:53:56Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ вікіфікацыя 5217264 wikitext text/x-wiki '''Падняпроўская гліняная цацка-свістулька''' — ручны выраб з [[Гліна|гліны]], прызначаны для атрымання свісту, розных гукаў і выконвання мелодый. Распаўсюджана на тэрыторыі Магілёўскага [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]] (сучасная [[Магілёўская вобласць]] ([[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]]). Найбольш папулярныя вобразы цацкі-свістулькі: [[птушка]], курка, пеўнік, качка, конь, козлік, [[Баран|баранчык]] ([[авечка]]), сабачка, бычок, [[мядзведзь]], [[вершнік]] на кані, вадзяны свісток «салавейка»; радзей сустракаліся [[сава]] ([[сыч]]), [[парсюк]] (свінка, дзік), [[рыбка]], [[алень]] ([[лось]]). Толькі ў Падняпроўскай глінянай цаццы сустракаюцца такія вобразы як птушка-конь (качка-конь), Крычаўскі конь (качка-конь), вершнік на качцы, вершнік на качцы-кані, вершнік на кані, коне-певень. Гліняная цацка вядома яшчэ з часоў ранняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] (VII—III ст. да н. э.), напрыклад, сустракаецца сярод знаходак [[Гарошкаўскае гарадзішча|Гарошкаўскага гарадзішча]] — 90 падобных гліняных фігурак. Калекцыі гліняных цацак пачатку ХХ ст. з [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] захоўваюцца ў [[Расійскі этнаграфічны музей|Расійскім этнаграфічным музеі ў Санкт-Пецярбургу]]. == Тэхналогія вырабу == Тэхналогія вырабу Падняпроўскай цацкі адрозніваецца ад іншых спосабам лепкі. Яна робіцца з цэлага кавалка гліны пластычным спосабам (з першапачатковай формы выцягваюцца ногі, галава, хвост, вушы). Паасобку могуць прымацоўвацца рогі і вершнік, які сядзіць на качцы-кані. Цацка вылучаецца адной адметнай дэталлю, якая адразу звяртае на сябе ўвагу. Напрыклад: вялікія вушы ў каня, грэбень у каня-пеўня ці адна галава і шыя, як у крычаўскага каня (такі вобраз дае падставу лічыць гэтую цацку верагодна самай архаічнай і звязанай з культам каня і качкі). У хаце, у «[[Грубка|печы-грубцы]]» майстры абпальваюць свае вырабы. Часта для абпалу выкарыстоўваюць і лазню — у ёй магчыма нагнаць вялікую тэмпературу. Тэхналогію абпалу выкарыстоўваюць розную, часцей гэта традыцыйная: [[Тэракота (тэхналогія)|тэракота]], [[дымленне]], [[гартаванне]], [[глазураванне]]. Зрэдку робяць [[ангоб]], [[малачэнне]], [[роспіс]]. == Сучаснае развіццё == Напачатку 1990-х гадоў народны майстар Вячаслаў Мікалаевіч Якавенка адрадзіў Падняпроўскую цацку-свістульку, у цяперашні час праводзіць майстар-класы, прэзентацыі, семінары, гутаркі, чытае лекцыі, з’яўляецца кіраўніком узорнай студыі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва [[Свісцёлка (студыя)|«Свісцёлка»]] [[Раённы цэнтр культуры Крычава|раённага цэнтра культуры Крычава]]. У Магілёве традыцыю лепкі арыгінальных гліняных цацак практыкуе народная майстрыха Любоў Міхайлаўна Яшчанка, кіраўніца аб’яднання «[[Чароўная гліна|Чароўная гліна]]» педагагічнага комплексу яслі-сад-школа № 44 Магілёва. Гліну для вырабу глінянай цацкі адмыслоўцы бяруць у вёсцы [[Кадзіна (Чавускі раён)|Кадзіна]] [[Чавускі раён|Чавускага раён]]а [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласц]]і. Яна вызначаюцца асаблівымі фізічнымі якасцямі: вільгацяёмістасцю, пластычнасцю, фармовачнай вільготнасцю, устойлівасцю == Ахоўны статус == {{ГККРБ|53БК000164}} Традыцыя вырабу падняпроўскай глінянай цацкі-свістулькі па рашэнню [[Беларуская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны|Беларускай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны]] пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь]] ў 2023 г. атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці і ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 53БК000164). == Спасылкі == * {{living-heritage.by|nks/8136}} * [http://www./?sphrase_id=70250 Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://zviazda.by/be/news/20230522/1684760082-krychauskaya-svistulka-papounila-spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounascyau Ірына Сідарок // Газета «Звязда»//«Крычаўская свістулька папоўніла спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240424084458/https://zviazda.by/be/news/20230522/1684760082-krychauskaya-svistulka-papounila-spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounascyau |date=24 красавіка 2024 }} * {{heritage.gov.by|tradytcyinyia-vobrazy-i-tekhnalogiia-vyrabu-glinianykh-narodnykh-tcatcak-svistulek-magileuskaga-padniaprouia|Традыцыйныя вобразы і тэхналогія вырабу гліняных народных цацак-свістулек Магілёўскага Падняпроўя}} {{Беларуская кераміка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падняпроўе]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскай вобласці]] d6f66up9h1afdlsrz3kh3sl3tv534lb 5217265 5217264 2026-10-13T08:54:14Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Беларуская кераміка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5217265 wikitext text/x-wiki '''Падняпроўская гліняная цацка-свістулька''' — ручны выраб з [[Гліна|гліны]], прызначаны для атрымання свісту, розных гукаў і выконвання мелодый. Распаўсюджана на тэрыторыі Магілёўскага [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]] (сучасная [[Магілёўская вобласць]] ([[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]]). Найбольш папулярныя вобразы цацкі-свістулькі: [[птушка]], курка, пеўнік, качка, конь, козлік, [[Баран|баранчык]] ([[авечка]]), сабачка, бычок, [[мядзведзь]], [[вершнік]] на кані, вадзяны свісток «салавейка»; радзей сустракаліся [[сава]] ([[сыч]]), [[парсюк]] (свінка, дзік), [[рыбка]], [[алень]] ([[лось]]). Толькі ў Падняпроўскай глінянай цаццы сустракаюцца такія вобразы як птушка-конь (качка-конь), Крычаўскі конь (качка-конь), вершнік на качцы, вершнік на качцы-кані, вершнік на кані, коне-певень. Гліняная цацка вядома яшчэ з часоў ранняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] (VII—III ст. да н. э.), напрыклад, сустракаецца сярод знаходак [[Гарошкаўскае гарадзішча|Гарошкаўскага гарадзішча]] — 90 падобных гліняных фігурак. Калекцыі гліняных цацак пачатку ХХ ст. з [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] захоўваюцца ў [[Расійскі этнаграфічны музей|Расійскім этнаграфічным музеі ў Санкт-Пецярбургу]]. == Тэхналогія вырабу == Тэхналогія вырабу Падняпроўскай цацкі адрозніваецца ад іншых спосабам лепкі. Яна робіцца з цэлага кавалка гліны пластычным спосабам (з першапачатковай формы выцягваюцца ногі, галава, хвост, вушы). Паасобку могуць прымацоўвацца рогі і вершнік, які сядзіць на качцы-кані. Цацка вылучаецца адной адметнай дэталлю, якая адразу звяртае на сябе ўвагу. Напрыклад: вялікія вушы ў каня, грэбень у каня-пеўня ці адна галава і шыя, як у крычаўскага каня (такі вобраз дае падставу лічыць гэтую цацку верагодна самай архаічнай і звязанай з культам каня і качкі). У хаце, у «[[Грубка|печы-грубцы]]» майстры абпальваюць свае вырабы. Часта для абпалу выкарыстоўваюць і лазню — у ёй магчыма нагнаць вялікую тэмпературу. Тэхналогію абпалу выкарыстоўваюць розную, часцей гэта традыцыйная: [[Тэракота (тэхналогія)|тэракота]], [[дымленне]], [[гартаванне]], [[глазураванне]]. Зрэдку робяць [[ангоб]], [[малачэнне]], [[роспіс]]. == Сучаснае развіццё == Напачатку 1990-х гадоў народны майстар Вячаслаў Мікалаевіч Якавенка адрадзіў Падняпроўскую цацку-свістульку, у цяперашні час праводзіць майстар-класы, прэзентацыі, семінары, гутаркі, чытае лекцыі, з’яўляецца кіраўніком узорнай студыі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва [[Свісцёлка (студыя)|«Свісцёлка»]] [[Раённы цэнтр культуры Крычава|раённага цэнтра культуры Крычава]]. У Магілёве традыцыю лепкі арыгінальных гліняных цацак практыкуе народная майстрыха Любоў Міхайлаўна Яшчанка, кіраўніца аб’яднання «[[Чароўная гліна|Чароўная гліна]]» педагагічнага комплексу яслі-сад-школа № 44 Магілёва. Гліну для вырабу глінянай цацкі адмыслоўцы бяруць у вёсцы [[Кадзіна (Чавускі раён)|Кадзіна]] [[Чавускі раён|Чавускага раён]]а [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласц]]і. Яна вызначаюцца асаблівымі фізічнымі якасцямі: вільгацяёмістасцю, пластычнасцю, фармовачнай вільготнасцю, устойлівасцю == Ахоўны статус == {{ГККРБ|53БК000164}} Традыцыя вырабу падняпроўскай глінянай цацкі-свістулькі па рашэнню [[Беларуская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны|Беларускай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны]] пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь]] ў 2023 г. атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці і ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 53БК000164). == Спасылкі == * {{living-heritage.by|nks/8136}} * [http://www./?sphrase_id=70250 Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://zviazda.by/be/news/20230522/1684760082-krychauskaya-svistulka-papounila-spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounascyau Ірына Сідарок // Газета «Звязда»//«Крычаўская свістулька папоўніла спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240424084458/https://zviazda.by/be/news/20230522/1684760082-krychauskaya-svistulka-papounila-spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounascyau |date=24 красавіка 2024 }} * {{heritage.gov.by|tradytcyinyia-vobrazy-i-tekhnalogiia-vyrabu-glinianykh-narodnykh-tcatcak-svistulek-magileuskaga-padniaprouia|Традыцыйныя вобразы і тэхналогія вырабу гліняных народных цацак-свістулек Магілёўскага Падняпроўя}} {{Беларуская кераміка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падняпроўе]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Беларуская кераміка]] dq0w4s05zlaz1eneza3294ots2qmmxj 10 774116 5217263 5213551 2026-10-13T08:53:10Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217263 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская кераміка |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларуская кераміка]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Рэгіянальныя віды<br/>[[Беларускае народнае ганчарства|народнага ганчарства]] |спіс1 = * [[Бабінавіцкая кераміка|Бабінавіцкая]] * [[Бабруйская кераміка|Бабруйская ]] * [[Бешанковіцкая кераміка|Бешанковіцкая ]] * [[Благаўская кераміка|Благаўская]] * [[Віцебская кераміка|Віцебская]] * [[Гарадоцкая кераміка|Гарадоцкая]] * [[Гарадоцкая кераміка (Глускі раён)|Гарадоцкая (Глускі раён)]] * [[Гараднянская кераміка|Гараднянская]] * [[Глыбоцкая кераміка|Глыбоцкая]] * [[Дарасінская кераміка|Дарасінская ]] * [[Дзісенская кераміка|Дзісенская]] * [[Дубровенская кераміка|Дубровенская]] * [[Івянецкая кераміка|Івянецкая]] * [[Копыская кераміка|Копыская]] * [[Крэўская кераміка|Крэўская]] * [[Крычаўская кераміка|Крычаўская]] * [[Магілёўская кераміка|Магілёўская]] * [[Мазырская кераміка|Мазырская]] * [[Мірская кераміка|Мірская]] * [[Мсціслаўская кераміка|Мсціслаўская]] * [[Пагост-загародская кераміка|Пагост-загародская]] * [[Падняпроўская кераміка|Падняпроўская]] ** [[Падняпроўская гліняная цацка-свістулька|Цацка-свістулька]] * [[Палеская кераміка|Палеская]] * {{нп3|Пружанская кераміка|Пружанская|be-tarask|Ганчарства на Пружаншчыне}} * [[Ракаўская кераміка|Ракаўская]] |загаловак2 = Віды ганчарных вырабаў і посуд |спіс2 = * [[Гаршчок]] * [[Гладыш]] * [[Збан]] * [[Кубак]] * [[Макотра]] * [[Беларускія свістулькі|Свістулька]] * [[Спарышы]] * [[Талерка]] |загаловак3 = Віды керамічных вырабаў |спіс3 = * [[Беларуская кафля|Кафля]] |загаловак4 = Тэхналогіі і матэрыялы |спіс4 = * [[Гліна]] * [[Ганчарны круг]] * [[Ганчарны горн]] * [[Паліва (кераміка)|Паліва]] * [[Чорназадымленая кераміка]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]]</noinclude> apors8q5z24xlak16s8m8qn20cn93df 5217278 5217263 2026-10-13T09:19:43Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217278 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская кераміка |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларуская кераміка]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Рэгіянальныя віды<br/>[[Беларускае народнае ганчарства|народнага ганчарства]] |спіс1 = * [[Бабінавіцкая кераміка|Бабінавіцкая]] * [[Бабруйская кераміка|Бабруйская ]] * [[Бешанковіцкая кераміка|Бешанковіцкая ]] * [[Благаўская кераміка|Благаўская]] * [[Віцебская кераміка|Віцебская]] * [[Гарадоцкая кераміка|Гарадоцкая]] * [[Гарадоцкая кераміка (Глускі раён)|Гарадоцкая (Глускі раён)]] * [[Гараднянская кераміка|Гараднянская]] * [[Глыбоцкая кераміка|Глыбоцкая]] * [[Дарасінская кераміка|Дарасінская ]] * [[Дзісенская кераміка|Дзісенская]] * [[Дубровенская кераміка|Дубровенская]] * [[Івянецкая кераміка|Івянецкая]] * [[Копыская кераміка|Копыская]] * [[Крэўская кераміка|Крэўская]] * [[Крычаўская кераміка|Крычаўская]] * [[Магілёўская кераміка|Магілёўская]] * [[Мазырская кераміка|Мазырская]] * [[Мірская кераміка|Мірская]] * [[Мсціслаўская кераміка|Мсціслаўская]] * [[Пагост-загародская кераміка|Пагост-загародская]] * [[Падняпроўская кераміка|Падняпроўская]] ** [[Падняпроўская гліняная цацка-свістулька|Цацка-свістулька]] * [[Палеская кераміка|Палеская]] * {{нп3|Пружанская кераміка|Пружанская|be-tarask|Ганчарства на Пружаншчыне}} * [[Ракаўская кераміка|Ракаўская]] |загаловак2 = Віды ганчарных вырабаў і посуд |спіс2 = * [[Гаршчок]] * [[Гладыш]] * [[Збан]] * [[Кубак]] * [[Макотра]] * [[Беларускія свістулькі|Свістулька]] * [[Спарышы]] * [[Талерка]] |загаловак3 = Віды керамічных вырабаў |спіс3 = * [[Беларуская кафля|Кафля]] |загаловак4 = Тэхналогіі і матэрыялы |спіс4 = * [[Гліна]] ** [[Ганчарная гліна]] * [[Ганчарны круг]] * [[Ганчарны горн]] * [[Паліва (кераміка)|Паліва]] * [[Чорназадымленая кераміка]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]]</noinclude> 9946yrgzuhw44hjabvhlj8pkhatp0rs 0 780563 5217000 5162548 2026-10-12T16:46:38Z DBatura 73587 5217000 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Вайна на Блізкім Усходзе''' пачалася [[7 кастрычніка]] [[2023]] года з уварвання [[ХАМАС]] у [[Ізраіль]]. У адказ Ізраіль 27 кастрычніка [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварваўся ў кантраляваны ХАМАС Сектар Газа]] і да канца мая 2024 года ўзяў пад кантроль большую частку яго тэрыторыі, уключаючы Філадэльфійскі калідор на мяжы з [[Егіпет|Егіптам]]. У вайне на баку ХАМАС прынялі ўдзел [[Іран]] і падкантрольныя яму шыіцкія групоўкі — ліванская [[Хезбала]], еменскія [[хусіты]] і іракскія шыіты, якія пачалі сістэматычныя абстрэлы тэрыторыі праціўніка ракетамі і дронамі. Акрамя гэтага хусіты блакавалі [[Баб-эль-Мандэбскі праліў]], сістэматычна нападаючы на судны. Ізраіль разгарнуў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбёжкі ліванскіх тэрыторый]], падкантрольных Хезбале, каналаў забеспячэння зброяй гэтай групоўкі ў [[Сірыя|Сірыі]]. Хутка ЦАХАЛ [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|уварваўся ў Ліван]], насуперак Рэзалюцыі СБ ААН 1701. Таксама Ізраіль арганізаваў масавыя ліквідацыі членаў ХАМАС і Хезбалы, уключаючы лідараў гэтых арганізацый незалежна ад іх месцазнаходжання. З ліпеня 2024 года Ізраіль праводзіць бамбардзіроўкі аб’ектаў хусітаў на тэрыторыі [[Емен|Емена]]. На баку Ізраіля выступіла ваенная кааліцыя на чале з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Група з 20 краін прымае ўдзел у [[Аперацыя «Вартавы росквіту»|ваеннай аперацыі супраць хусітаў]] з мэтай забеспячэння бяспекі марскога суднаходства ў раёне [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Акрамя гэтага ўзброеныя сілы ЗША, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых краін аказваюць дапамогу Ізраілю ў адбіцці ракетных нападаў. Іранскі [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі]] ажыццявіў некалькі абстрэлаў амерыканскіх аб’ектаў у [[Ірак|Іраку]] і Сірыі. Станам на пачатак 2025 года Ізраіль з дапамогай пасрэднікаў дамовіўся аб перамір’і з Хезбалой, а ў выніку звяржэння апазіцыйнымі сіламі рэжыму [[Башар Асад|Башара Асада]] ў снежні 2024 года ў Сірыі праіранская «[[Вось супраціву]]» апынулася істотна падарваная. Галоўнымі нявырашанымі праблемамі застаюцца вяртанне захопленых ХАМАС у кастрычніку 2023 года ізраільскіх закладнікаў і спыненне ваенных дзеянняў у [[Сектар Газа|Сектары Газа]]. 13 чэрвеня 2025 года Ізраіль пачаў поўнамаштабную ваенную аперацыю супраць Ірана пад назвай «[[Аперацыя «Народ як леў»|Народ як леў]]», 22 чэрвеня да яе далучыліся ЗША. 24 чэрвеня бакі ўзгаднілі спыненне агню. 9 кастрычніка было ўзгоднена спыненне агню ў сектары Газа, 13 кастрычніка былі вернутыя апошнія 20 жывых ізраільскіх закладнікаў. У гэты ж дзень ізраільскія ўлады вызвалілі больш за 1,9 тыс. палесцінскіх зняволеных 28 лютага 2026 года ЗША і Ізраіль [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары па Іране]], у выніку якіх загінулі вышэйшы кіраўнік дзяржавы [[Алі Хаменеі]] і шэраг высокапастаўленых іранскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1075286|title=Убит верховный лидер Ирана Али Хаменеи|website=Интерфакс|date=2026-03-01|url-status=live}}</ref>, з таго моманту вайна на Блізкім Усходзе стала больш маштабнай. Неўзабаве 7 красавіка па прапанове [[Пакістан]]а бакі ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]]. Задача змены рэжыму ў Тэгеране, якая з’яўлялася адной з мэтаў амерыканскай аперацыі, дасягнута не была. Станам на лета, нягледзячы на значныя ваенныя страты, Іран захаваў магчымасці вытворчасці танных ракеты і нанясення удараў па праціўнікам у рэгіёне, уключаючы стратэгічна важныя аб’екты. Выкарыстанне ракет і беспілотнікаў Іранам прывяло да [[Блакада Армузскага праліва (2026)|перакрыцця Армузскага праліва]]. Асцярогі, звязаныя з уплывам зацяжной вайны на эканоміку, прымусілі ЗША згарнуць баявыя дзеянні да дасягнення сваіх амбіцыйных мэтаў і пайсці на перамір’е. Пры гэтым Тэгеран палепшыў свае перагаворныя пазіцыі<ref>[https://globalaffairs.ru/articles/dlya-chego-vojna-kavana/]</ref>. 18 чэрвеня ЗША і Іран падпісалі мірнае пагадненне<ref>[https://www.kp.ru/daily/277790/5264601/ США и Иран подписали соглашение: меморандум включает 14 пунктов]</ref>. == Спасылкі == * {{Cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/kak-god-voiny-menayet-blizhnii-vostok/33149022.html |title=Год назад ХАМАС напал на Израиль. Как война расширилась на Ближний Восток и меняет регион |lang=ru |author=Марианна Беленькая |date=2024-10-07 |publisher=currenttime.tv |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19777887 |title="Дело тонкое". Кто, с кем и из-за чего поссорился на Ближнем Востоке |lang=ru |date=2024-01-21 |publisher=ТАСС |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/konflikt-na-blizhnem-vostoke-vozmozhnye-regionalnye-posledstviya/ |title=Конфликт на Ближнем Востоке: возможные региональные последствия |lang=ru |author=Иван Бочаров |date=2024-10-18 |publisher=РСМД |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://www.ng.ru/dipkurer/2024-10-13/9_9113_war.html |title=Война на Ближнем Востоке: продолжение следует |lang=ru |author=Кортунов А. В|date=2024-10-13 |publisher=Независимая газета |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://www.nrc.no/emergencies/war-in-the-middle-east/ |title=War in the Middle East |lang=en |date=2024-12-23 |publisher=NRC |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://carnegieendowment.org/emissary/2024/11/middle-east-war-attrition-israel-gaza-egypt-jordan-role?lang=en |title=The Middle East’s New War of Attrition |lang=en |author=Amr Hamzawy |date=2024-11-14 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} {{амерыкана-іранскі канфлікт}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] hwox4777l6z5hng0paj45lrxw4jogz6 0 785584 5217366 5202272 2026-10-13T11:11:52Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя развядзення гусей */ вікіфікацыя 5217366 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:2009. Stamp of Belarus 11-2009-04-21-m2.jpg|250px|міні|Свойскія гусі на паштовай марцы Беларусі]] '''Гусегадоўля''' — галіна прадуктыўнай экстэнсіўнай [[Птушкагадоўля|птушкагадоўлі]]<ref name="ГВ">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/agriculture/761/%D0%93%D0%A3%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E Сельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград : Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934.]</ref>. Невысокі кошт прадукцыі абумоўліваецца здольнасцю гусака расці на танных кармах і выкарыстоўваць (з 3-4-га тыдня) выгулу на нязручных землях<ref name="ГВ"/>. == Гісторыя развядзення гусей == [[Файл:Sankt Galler Klosterplan (ca 800).jpg|250px|left|міні|На [[План з Санкт-Галена|плане ідэальнага манастыра]] з [[Санкт-Гален]]а кружком у верхнім правым куце паказаны гусятнік. Каля 830-х]] [[Файл:Cantón (provincia) 1978 13.jpg|250px|міні|{{нп3|Гусятнік (памяшканне)|Гусятнік|kk|Қаз қора}}]] За [[Пяро|пёры]] і [[Гусь (ежа)|смачнае мяса]] шэрая гусь прыручана даволі рана. З [[Біблія|біблейскіх тэкстаў]], [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]], [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] і [[Гісторыя Кітая|старажытнакітайскіх]] крыніц выніка, што гусь — адна з найстаражытнейшых [[Птушкі|свойскіх птушак]], бо гусей прыручылі раней за 1 тысячагоддзе да н.э.<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Variation_of_Animals_and_Plants_under_Domestication/VIII|title=The Variation of Animals and Plants under Domestication/VIII - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Так, у [[Біблія|Бібліі]] ({{Біблія|3Цар|4:23}}, {{Біблія|Неям|5:18}}) згаданы птушкі, асабліва ўкормленыя, пад якімі, наймаверней, у гэтай цытаце разумеюцца гусі<ref>{{ВТ-БЭАН|Гусь}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%90%D0%9D/%D0%93%D1%83%D1%81%D1%8C|title=БЭАН/Гусь — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Сярод іншых птушак свойскія гусі вылучаюцца паходжаннем адразу ад некалькіх дзікіх відаў. Найбольшы ўплыў на іх пародаўтварэнне аказалі дзікія [[Шэрая гусь|шэрыя гусі]], якія жывуць паўсюдна на прасторах [[Еўразія|Еўразіі]]. Менавіта ад гэтага віду паходзіць пераважная большасць сучасных парод. Ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] некаторыя пароды вядуць сваё паходжанне ад дзікай гусі віду {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, якая жыве ў [[Азія|Азіі]] і не сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]]. Нарэшце, у паўночных раёнах Еўропы шляхам гібрыдызацыі свойскіх гусей з дзікімі [[Белалобая гусь|белалобымі гусямі]], якія жывуць у тундры, атрымана некалькі мясцовых, малавядомых парод. У гусей не было адзінага цэнтра прыручэння; гэты працэс адбываўся адначасова ў розных раёнах Еўропы і Азіі. Прыручэнне гусей адбылося значна пазней, чым прыручэнне курэй, качак і галубоў— каля 3000 гадоў таму. У той час як прыручэнне іншых свойскіх птушак было абмежавана паўднёвымі цёплымі раёнамі, гусей прыручылі пераважна на поўначы. Найбольш старажытныя цэнтры прыручэння знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай [[Германія|Германіі]], на ўзбярэжжах [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Паўночнае мора|Паўночнага мораў]]; прыкладна ў той жа час гусі былі прыручаны (незалежна ад [[Германцы|германцаў]]) у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыме]] і [[Кітай|Кітаі]]. З гэтых цэнтраў свойскія гусі паступова распаўсюдзіліся ў суседнія краіны, затым арэал іх распаўсюджвання ахапіў усю [[Еўразія|Еўразію]]. Аднак гусі менш за іншых свойскіх птушак зменены чалавекам<ref name=":0" />; сучасная свойская гусь практычна такая самая, якой яна разводзілася яшчэ старажытнымі [[Рымляне|рымлянамі]] і [[Германцы|германцамі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.newtimes.ru/articles/detail/32069|title=The New Times: Хорош гусь!|website=newtimes.ru|access-date=2025-03-28}}</ref>. У [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] гусь была прысвечана [[Персефона|Персефоне]] і [[Прыяп]]у<ref name="ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЭ|Гусь|[[Мікалай Міхайлавіч Кніповіч|Книпович Н. М.]] (с дополнениями Собичевского В. Т. и [[s:Сергей Васильевич Безобразов|Безобразова С. В.]]).}}</ref>, гэта значыць з’яўлялася святой жывёлай, і трымалася ў якасці хатняга ўлюбёнца, прыгажосцю якога захапляліся. Паводле падання, у [[Пенелопа|Пенелопы]] было 20 свойскіх гусей, якія служылі, хутчэй, як упрыгожванне двара, чым як карысныя жывёлы. [[Чарлз Дарвін|Ч. Дарвін]] адзначаў, што прыручэнне гусей «у старажытнасці відаць з некаторых вершаў у [[Гамер]]а»<ref name=":0" />. Выкарыстанне гусей у якасці вартавых жывёл мае працяглую гісторыю. * У рымлян шанавалася гусь [[Юнона|Юноны]], з-за чаго ў храме гэтай багіні ў [[Капітолій|Капітоліі]] ўтрымліваліся гусі ([[388 да н.э.]]). Па словах Ч. Дарвіна, «гэта прысвячэнне паказвае на значную даўнасць прыручэння»<ref name=":0" />. Менавіта гусі пры {{нп3|Бітва пры Аліі|нападзе галаў у 390 г. да н. э.|ru|Битва при Аллии}} сваім крыкам абудзілі ахоўны гарнізон і тым выратавалі [[Капітолій]] ад галаў<ref name="ЭСБЕ"/>. * У пачатку 1960-х гадоў гусей пачалі выкарыстоўваць для аховы складоў у Шатландыі<ref>Гуси на страже // «Вокруг света», № 4, 1984. стр.63</ref>. У 1980-я гады вартавыя гусі, якія прайшлі навучанне, выкарыстоўваліся ў сістэме аховы ваенных баз ЗША на тэрыторыі ФРГ<ref>Животные на службе Пентагона // «Литературная газета» от 18 ноября 1987</ref> і ў Бразіліі (пры з’яўленні незнаёмцаў яны ўздымалі шум)<ref>Осторожно! Злой гусь! // «Вокруг света», № 12, 1987. стр.61</ref>. [[Файл:Lubiašoŭ, Pilip Prynčuk. Любяшоў, Піліп Прынчук (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|Хлопчык Піліп Прынчук пасвіць гусей на фатаграфіі [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербава]]. [[Любяшоў]], 1912]] У Беларусі з даўніх часоў гусі былі абавязковай часткай «дзякла», штогадовай натуральнай даніны [[феадал]]у. [[Устава на валокі]] ([[1557]]) вызначыла яе традыцыйную норму, якая пратрымалася некалькі стагоддзяў: 1 гусь з аднае [[валока|валокі]] (21,36 га). [[Трохполле]], якое прадпісвалася валочнай сістэмай, стварала спрыяльныя ўмовы для гадоўлі гусей, бо трэцяя частка зямлі выдзялялася пад папар. Гусь елі на святы, асабліва восенню, калі гусі былі найбольш адкормленыя. У каланіяльны перыяд гусі былі завезены на іншыя кантыненты, але вялікай папулярнасці там яны так і не набылі. У цяперашні час найбольшая колькасць гусей па-ранейшаму назіраецца ў раёнах гістарычнага прыручэння — [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], крыху менш у іншых азіяцкіх краінах, [[Італія|Італіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], адносна мала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у іншых краінах гусі нешматлікія. == Асноўныя звесткі == [[Файл:H-51-4-Gaense.jpg|250px|міні|Сям’я гусей]] Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору {{нп3|Гусяня|добрага маладняку|kk|Қаз балапаны}} ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня<ref name="ГВ"/>. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі<ref name="ГВ"/>. Зімовае кармленне звесці да грубых і сакавітых кормаў з мінімальным выдаткам збожжа. Пры пашавым утрыманні на 1 га можна вырошчваць 25-40 гусей. У буйных гаспадарках са статкам у некалькі тысяч галоў пры пашавым утрыманні патрабуецца падкормка збожжам (25-40 г на галаву). Неабходна выконваць асноўныя правілы санітарнага ўтрымання — чысты і сухі подсціл, свежае паветра, адсутнасць волкасці ў памяшканні і гэтак далей<ref name="ГВ"/>. == Аб’ект гусегадоўлі == {{main|Гусь свойская}} === Знешні выгляд === [[Файл:Anser cygnoides.jpg|thumb|250px|Галава {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай белай гусі|ru|Китайский гусь}}, якая паходзіць ад {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, з характэрным гузападобным нарастам]] З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай|ru|Китайский гусь}}, халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг. === Прадуктыўнасць === Адна гуска за год можа вырабляць 20-25 гусянят, у выніку адкорму якіх атрымліваюць да 100 кг мяса. Гусі характарызуюцца выдатнай здольнасцю выкарыстоўваць [[Паша|пашы]] і [[Кармавыя культуры|зялёныя кармы]]. Узрост пачатку нясення яек — 265—350 дзён, а пры інтэнсіўным вырошчванні — 160—180 дзён. Перыяд [[Кладка яек|яйцакладкі]] складае ад 4 да 8 месяцаў і звычайна прыпадае на зімова-вясновыя месяцы. Ужываючы штучнае асвятленне, яйцакладку можна выклікаць таксама восенню. [[Яйцаноскасць]] складае 30-40 яек, у некаторых парод — да 100 яек. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 6 кг, найбольшая да 12 кг, гусак — 4 — 5 кг, найбольшая да 10 кг<ref name="БСЭ2">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. == Развядзенне == === У свойскай гаспадарцы === [[Файл:Fotothek df ps 0001814 Tiere ^ Vögel ^ Gänse ^ Bauernhöfe.jpg|250px|міні|Чарада гусей]] [[Файл:St Nicholas-V40-P2-734.jpg|250px|міні|Выпас гусей часта станавіўся адным з першых абавязкаў па гаспадарцы для вясковых дзяццей]] Гусь разводзіцца і ўтрымліваецца ў гаспадарцы, як забойная птушка для атрымання мяса, трыбухоў, [[пух]]а і пяра. Пры гэтым, на думку {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, ужо больш за 100 гадоў таму прызнавалася, што рацыянальная гусегадоўля можа даставіць 75-100 % на затрачаны капітал. Гусь, як плаваючая птушка, мае патрэбу, каб пры яе развядзенні паблізу была вада — сажалка або рэчка; але, звычайна лёгка прызвычайваецца з навакольным становішчам і здавольваецца карытам або драўлянымі ночвамі з вадой, прыкапанымі ў зямлю. Ён не баіцца нават моцных маразоў, і таму ''гусятнік можа'' змяшчацца ў халодных [[Хлеў|хлявах]] або пунях. Адрозніваючыся ў агульным ужыўчывасцю (акрамя байцовых гусей), гэтая птушка зручна змяшчаецца вялікімі [[Статак|статкамі]]<ref name="ЭСБЕ" />. Асабліва важна для паспяховай гадоўлі гусей, каб яны атрымлівалі корм у дастатковай колькасці, пастаянна мелі ў багацці свежую ваду і маглі свабодна шпацыраваць паблізу гусятніка. Валодаючы добрым апетытам, гусь есць шмат і хутка пачынае тлусцець, што шкодна адбіваецца на яе [[Пладавітасць (біялогія)|пладавітасці]]: гуска перастае несціся ці ж кладзе толькі ''тлушчавыя яйкі'', якія не даюць прыплоду. Раней лічылася, што лепшая ежа для гусей — [[авёс]] ([[гарнец]], гэта значыць чвэрць вядра або 3,2798 [[літр]]а, у дзень на шэсць галоў, у два прыёмы, раніцай і ўвечары). Разнастайнасць корму спрыяе [[Атлусценне|атлусценню]], чаго асабліва пазбягаюць перад надыходам часу кладкі яек, «калі гуска знаходзіцца ў наборы». Атлусцелым гускам памяншаюць порцыю корму напалову. У статку звычайна лічаць аднаго гусака на 5-6 гусак; першыя прыдатныя на племя з 2 да 5 гадоў, а другія — з 2 да 8 гадоў, хоць тыя і іншыя могуць жыць да 30 гадоў. Пры належным доглядзе з пачатку сакавіка, а часам нават з паловы лютага, пачынаецца нясенне яек, якое працягваецца месяц і паўтаральнае 2-4 разы на год. Перад тым як свойскія гусі занясуцца, у іх пачынаецца лінька. Пухам яны высцілаюць гняздо<ref>{{Cite web|url=https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|title=Сколько дней высиживает яйца гусыня: яйценоскость, когда домашние гуси начинают нестись и до какого возраста|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218102116/https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|archive-date=2018-12-18|access-date=2018-12-17|url-status=live}}</ref>. У ранейшыя часы з яек восеньскай кладкі не выводзілі гусянят з прычыны цяжкасці іх вырошчвання ў халодны час<ref name="ЭСБЕ"/>. Гуска звычайна кладзе яйкі праз дзень, зрэдку толькі запар. Найбольш бывае яек у першую кладку — 7-15; усяго ж на працягу года 15-30 яек; астатнія падкладалі пад [[Курыца|курэй]]. Лічылася, што больш высокая тэмпература цела гэтых птушак выклікае паскораны выхад птушанят з яек, шкодны для іх здароўя, чаго пазбягалі лёгкім пырсканнем яек цёплай вадой, калі з іх сыходзіла на некаторы час [[Інстынкт наседжвання|квактуха]]. Праз 28-30 дзён пачынаюць вылупляцца гусяняты. У першы час яны ўтрымліваліся разам з гускай у цёплым памяшканні і атрымлівалі размочаны ў вадзе белы [[хлеб]], дробна пасечаныя, [[Варанае яйка|крута звараныя яйкі]] (на гэта ішлі і ''свежакі'', неаплодненыя яйкі з-пад квактухі), аўсянае [[цеста]], замяшанае на [[Малако|малаку]], [[Ячмень|ячменнае]] цеста з прымешкай дробна пасечанай [[Крапіва|крапівы]] і т. п. Згодна з гэтай ранейшай практыкай<ref name="ЭСБЕ" />, свежая вада для піцця і плавання гусянят павінна пастаянна знаходзіцца ў гусятніку. Праз 2-3 тыдні можна карміць [[Адвараная бульба|адваранай бульбай]], змяшанай з [[вотруб'е]]м і абваранай сечанай крапівой, а таксама для замены пашавага корму даваць [[Капуста агародная|капусны]] ліст, адкіды усякай зеляніны і т.п. На 3-4-ым тыдні, у цёплыя дні, калі абсохне раса, выпускаюць гусянят з гускай на луг да вады, дзе яны часта могуць пражыць ўсё лета, не атрымліваючы корму. Лічылася, што не варта трымаць іх на сажалках, дзе яны спажываюць шмат [[рыбы]] і [[Ікра (заалогія)|рыбінай ікры]], з-за чаго гусінае мяса атрымлівае непрыемны смак. На 4 тыдні пачынаецца [[Апярэнне (біялогія)|апярэнне]] гусят лётным пяром; да трох месяцаў вырастаюць у іх [[Крыло птушкі|крылы]], і да шасці гусяня ператвараецца ў зусім сфармаванага маладога гусака. Увосень выраблялася сартаванне гусей: адны выбіраліся на племя, іншыя ж прызначаліся для забою і ішлі ў адкорм<ref name="ЭСБЕ" />. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выкарыстоўвалі наступную сістэму адкорму гусей. Корм (зерне аўса і ячменю, азадкі хлеба, дробна сечаная капуста, [[Daucus carota sativus|морква]], [[рэпа]] і т. п.) даваўся ва ўмеранай колькасці, што схіляла да пладавітасці. З мэтай атлусцення саджалі па 2-3 гусакі ў асаблівыя адкормачныя скрыні-клеткі з рашэцістым дном у задняй частцы і кармілі тры разы на дзень, напераменку развараным зернем ячменю, [[Кукуруза|кукурузы]], [[Жыта пасяўное|жыта]], [[Пшаніца|пшаніцы]] або аўса, і паілі вадой, змяшанай з малаком. Адкормліванне працягвалася 2-4 тыдні. Па дарагоўлі аўса (1½-2 меры<ref>Мера — адзінка аб’ёму, роўная 26,24 літры.</ref> на кожнага гусака) рэкамендавалі даваць размочаны ў вадзе [[жытні хлеб]] з варанай цёртым бульбай і аўсяную [[Крупы|крупу]], што ўплывала на вялікую цвёрдасць тлушчу<ref name="ЭСБЕ"/>. === Прамысловае развядзенне === [[Файл:2010-03-28 Geese farm in Taiwan.jpg|250px|міні|Гусіная ферма на Тайвані]] [[Файл:Salle de gavage pour canards destinés à l'industrie du foie gras, équipée en cages individuelles - Sud-ouest de la France, 2004.jpeg|250px|міні|Гусіная ферма ў Францыі]] З пераходам да прамысловай гусегадоўлі і выкарыстанню высокапрадуктыўных парод змяніліся як спосабы вырошчвання і гадоўлі гусей, так і паказчыкі прадуктыўнасці і ўзнаўлення птушкі. Так, у цяперашні час адметнай асаблівасцю гусей ад курэй з’яўляецца павелічэнне яйцаноскасці з узростам: на другім годзе ў параўнанні з першым яна ўзрастае на 15-25 %, на трэцім — на 30-40 %, у некаторых парод нават ва ўзросце 5 гадоў — на 10-25 % . Гусей выкарыстоўваюць на племя ў сярэднім 5-6 гадоў, максімальна да 8 гадоў. Палавыя суадносіны ў статку — 3-4 гускі на 1 [[Самец|гусака]]. Гусянят на мяса вырошчваюць звычайна да 6-месячнага ўзросту, пры масе 3-4 кг, а пры інтэнсіўнай тэхналогіі — да 60-65-дзённага ўзросту<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. Утрыманне гусей на пашы ажыццяўляюць звычайна з мая па кастрычнік. Падкормку ў гэты час робяць мінімальную, і яна цалкам выключаецца пры выпасе птушкі па [[Ржышча|іржышчы]]. У зімовы час частку канцэнтратаў у рацыёне замяняюць грубымі і сакавітымі кармамі. Гусей утрымліваюць у халодных памяшканнях пры натуральным асвятленні. Падобная сістэма гусегадоўлі дазваляе паменшыць выдаткі на кармленне і ўтрыманне птушкі, аднак не спрыяе яе высокай прадуктыўнасці. Да таго ж для выпасу неабходныя значныя плошчы з разліку 1 га пашы (у залежнасці ад яе прадуктыўнасці) на 10-80 галоў у месяц<ref name="БСЭ2" />. Пры інтэнсіўнай сістэме ўтрымання выкарыстоўваюць абаграваныя гусятнікі, у якіх маецца рэгуляваны светлавы рэжым пры працягласці светлавога дня 13-14 гадзін. == Прадукцыя гусегадоўлі == Гусей вырошчваюць у якасці крыніцы {{нп3|Гусяціна|мяса|ru|Гусятина}}, {{нп3|Гусінае яйка|яек|zh-yue|鵝蛋}}, {{нп3|Гусіны тлушч|свежага|hu|Libazsír}} і {{нп3|Гусіны смалец|топленага тлушчу|ru|Гусиный смалец}}, {{нп3|Гусіная печань|печані|kk|Қаз бауыры}}, {{нп3|Гусіная кроў|крыві|d|Q133730185}}, {{нп3|Гусінае пяро|пёраў|uk|Гусяче перо}}, пуху і гэтак далей. === Агульныя звесткі === [[Файл:Free range geese in Hainan - 03.jpg|250px|міні|Гусі на вольным выпасе]] Свойскіх гусей вырошчваюць для вытворчасці гусінага мяса і іншых прадуктаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://kar.kent.ac.uk/46409/|аўтар=Michael N. Romanov|загаловак=Impact of genotype, nutrition and management systems on goose production efficiency|год=1997-09-08|мова=en|месца=Nantes, France|выдавецтва=Association Groupe Francais de la WPSA (French Branch); World Society for the Protection of Animals French Branch|старонкі=33–41|isbn=978-2-9507884-3-6}}</ref>. Па звестках {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, добра ўкормленая гусь важыць да 13 — 14 кг; у яе 41 % ад жывой вагі мяса, 32 % тлушчу, 6 % костак і 21 % пёраў і вантроб, тады як у неўкормленага — 46 %, 7 %, 9 % і 38 %. Акрамя мяса, якое ўжываецца ў смажаным, вараным, вэнджаным і салёным выглядзе, жывыя і забітыя гусі дастаўляюць яшчэ пёры і пух; у першых выскубанне з-пад бруха і крылаў у мінулым выраблялася ў Еўропе штогод у красавіку, ліпені і кастрычніку (у гусак не раней 6 тыдняў пасля выседкі яек), прычым атрымлівалі ў год каля 230 г пуху і ад 450 г (ад гускі) да 750 г (ад гусака) пяра. Забіты гусь даваў 110 г пуху, 110 г пярыных пёраў і 8-10 [[Гусінае пяро|пісчых пёраў]]. Памёту, як [[Угнаенні|угнаення]], можна было мець штогод 12,7 кг<ref name="ЭСБЕ" />. Да важных прадуктаў гусегадоўлі адносяцца таксама пух, пяро, пуховыя скуркі. Гусіны тлушч лічыцца добрым сродкам пры [[Абмаражэнне|абмаражэнні]]<ref name="БСЭ2" />. === Мяса === {{main|Гусяціна}} [[Файл:Smoked goose meat.jpg|250px|міні|Вэнджаная гусяціна]] {{нп3|Гусяціна|Мяса гусей|ru|Гусятина}} змяшчае каля 16 % [[Бялкі|бялку]] і каля 35 % тлушчу. Яго [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]] на 100 г складае 1,3 [[Джоўль (адзінка вымярэння)|МДж]] (каля 320 [[Калорыя|ккал]]), што вышэй каларыйнасці мяса іншых відаў [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчай птушкі]]. Найлепшае, не надта тлустае, мяса гусь мае ва ўзросце 10 — 12 тыдняў. Дарослыя гусі маюць тлустае (каля 30 % [[Тлушчы|тлушчу]]), цяжкастраўнае мяса. === Яйкі === {{main|Гусінае яйка}} [[Файл:A basket of Goose Eggs.jpg|250px|міні|Кошык гусіных яек]] {{нп3|Гусінае яйка||zh-yue|鵝蛋}} мае авальную форму, у чатыры-пяць разоў перавышае аб’ём і вагу {{нп3|Курынае яйка|курынага яйка|ru|Яйця курячі}}, больш гладкае і белае па колеры, з меншым утрыманнем бялку, чым у курыным. Гусіныя яйкі можна ўжываць самастойна ў вараным і смажаным выглядзе, а таксама выкарыстоўваць у больш складаных стравах. === Печань === {{main|Гусіная печань}} Смажаная {{нп3|гусіная печань||kk|Қаз бауыры}} ужываецца і самастойна, так і ў складзе больш складаных страў. Для атрымання асабліва дэлікатэснай тлустай печані патрабуецца адмысловы адкорм. ==== Адкорм на тлустую печань ==== {{main|Фуа-гра}} [[Прымусовае адкормліванне]] гусей для атрымання {{нп3|Фуа-гра|тлустай|ru|Фуа-гра}} [[Печань|печані]] практыкавалі яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref name=":1" />. Ч. Дарвін згадваў, «што рымляне аддавалі перавагу печані белых гусей»<ref name=":0" />. У [[Эльзас]]е ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гусей адкормлівалі, трымаючы ў цемры і пазбаўляючы магчымасці свабодна рухацца. Такія гусі адрозніваліся незвычайна вялікай печанню, якая і паступала ў продаж прама або ў выглядзе [[паштэт|паштэтаў]] і т. п.<ref name="ЭСБЕ"/>. Традыцыйная тэхналогія адкорму на тлустую печань меркавала, што першы час гусь ела шмат; але потым даводзілася звяртацца да гвалтоўнага кармлення вадкім [[цеста]]м, якое ўлівалі ў горла праз варонку, або галушкамі з ячменнага, аўсянага або [[Грэчка пасяўная|грачанага]] зерня, якія прапіхвалі ў [[валлё]]. Пячонка бывала часам у 4-5 разоў больш звычайнай і дасягала да 2 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунты]] (каля 900 г). Яна ішла на прыгатаванне {{нп3|Страсбургскі пірог|страсбургскіх пірагоў|ru|Страсбургский пирог}} і так званага ''сыру з дзічыны'' (паштэту). Для развіцця пячонкі дадавалі ў корм рэчывы, якія вырабляюць раздражненне і выклікаюць [[Смага|смагу]], як, напрыклад, [[перац]], [[Кухонная соль|соль]]<ref name="ЭСБЕ"/>. Цяпер у шэрагу краін — у [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]] і інш. — развіта спецыялізаваная вытворчасць гусінай печані ([[фуа-гра]]), а яе маса можа дасягаць 1 кг<ref name="БСЭ2" />. === Гусіны тлушч === [[Файл:Gänsefett - goose fat.jpg|250px|міні|Гусіны тлушч]] {{main|Гусіны тлушч}} {{нп3|Гусіны тлушч||hu|Libazsír}} атрымліваецца шляхам вытоплівання падскурнага і брушнога тлушчу адкормленых гусей. Мае бледна-жоўты колер і густую, цякучую кансістэнцыю і выразна своеасаблівы смак і водар. Пры перапрацоўцы адкормленых гусей яго атрымліваюць шляхам вытоплівання тлушчу з багатых тлушчам падскурных і брушных тканак, якія ўтвараюцца ў працэсе раздзелкі. Цяжка гарыць з-за высокай тэмпературы дымлення (190 °C). Гусіны тлушч змяшчае 30 % насычаных тлустых кіслот, 58 % монаненасычаных тлустых кіслот і 12 % поліненасычаных тлустых кіслот. У 100 г змяшчаецца каля 11 мг халестэрыну. ==== Гусіны смалец ==== [[Файл:Gaenseschmalz-1.jpg|250px|міні|Гусіны смалец]] {{main|Гусіны смалец}} {{нп3|Гусіны смалец|Гусіны смалец або шмалец|ru|Гусиный смалец}} — топлены гусіны тлушч. Неад’емная частка {{нп3|Ашкеназская яўрэйская кухня|традыцыйнай кухні ашкеназаў||Ashkenazi Jewish cuisine}}, дзе стагоддзямі выкарыстоўваецца ў самых розных стравах, такіх як: курыны суп, [[латкес]], {{нп3|мацэбрай||ru|Мацебрай}}, {{нп3|сечаны пячоначны паштэт|||Chopped liver}}, {{нп3|Кнейдлах|суп з кнедлямі||Matzah ball}}<ref>Кнедлямі называюцца шарыкі [[Маца|мацы]] ў дадзенай страве. Выкарыстанне сметанковага масла, хоць і прымальнае ў іншых стравах, у дадзеным супе парушае закон [[кашрут]]а, які забараняе ўжыванне малака і малочных прадуктаў сумесна з мяснымі прадуктамі, таму шарыкі ў курыным супе запраўляюцца гусіным смальцам</ref>, смажаная курка і многія іншыя. З’яўляецца [[Кандытарскі тлушч|кулінарным тлушчам]], прымяняецца таксама ў якасці ўзмацняльніка смаку або тлушчавай заправы<ref name="Marks">{{cite book |last1=Marks |first1=Gil |title=The Encyclopedia of Jewish Food |publisher=HMH}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ruhlman |first1=Michael |title=The Book of Schmaltz|year=2013 |url=https://archive.org/details/bookofschmaltzlo0000ruhl }}</ref><ref>{{cite web |title = Great Chopped Liver |url = https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three |accessdate = 2020-01-25 |website = Canadian Jewish News |accessdate = 2022-01-28 |archivedate = 2021-05-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210510002220/https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three }}</ref>. === Гусінае пяро === [[Файл:קלף, נוצה ודיו.jpg|thumb|Гусінае пяро з чарніліцай і [[пергамент]]|250px]] {{main|Гусінае пяро}} {{нп3|Гусінае пяро||uk|Гусяче перо}} — пяро гусака, якое выкарыстоўвалася як прылада для пісьма ў VII—XIX стагоддзях, да вынаходства [[Пяро (пісьмовая прылада)|металічнага пяра]]. Гусінае пяро, у адрозненне ад пёраў іншых звычайных птушак (часцей за ўсё свойскіх), уяўляе сабой тоўсты полы стрыжань, які мае аб’ёмную порыстую аснову, таму пяро «ўчэпістае», гэта значыць яго зручна трымаць у руцэ пры напісанні літар. Калі кончык пяра зрэзаць нажом пад вуглом, агаляецца поры стрыжань, які добра ўбірае чарніла, што дазваляе радзей апускаць кончык пяра ў чарніліцу. Умерана мяккі кончык пяра добра захоўвае форму пры пісьме, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць частага завострывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Пенионжкевич, Э. Э. Основы гусеводства. — Изд. 2-е, переработ. и доп. — Москва : Сельхозгиз, 1952. — 191 с. : илл. ; 22 см. — Перед загл. авт.: проф. Э. Э. Пенионжкевич, К. В. Зеленская. Библиогр.: с. 186-87. — 25000 экз. — 3 р. 5 к. — 52-26449 * Налибоцкий, С. Б. Белорусские гуси и пути их улучшения : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук / С. Б. Налибоцкий ; Министерство сельского хозяйства СССР, Латвийская сельскохозяйственная академия. — Минск, 1958. — 19, [1] с. : табл. — Библиография в конце текста (5 назв.) * [http://www.zooenc.eu/be/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9/ Пароды гусей] * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Гусь свойская}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. * Синичкин, Е. С. Разведение гусей и уток. — [Ленинград] : Лениздат, [тип.] РУ № 20, 1945. — 72 стр. : илл. ; 20 см. — Перед загл. автор: Е. С. Синичкин. — 5000 экз. — 3 р. — 46-1168 {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Птушкагадоўля]] [[Катэгорыя:Гусі]] hfq1rl2eh7cpck559l3inkmzrjueau8 5217406 5217366 2026-10-13T11:40:40Z Autumndancer 168015 5217406 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:2009. Stamp of Belarus 11-2009-04-21-m2.jpg|250px|міні|Свойскія гусі на паштовай марцы Беларусі]] '''Гусегадоўля''' — галіна прадуктыўнай экстэнсіўнай [[Птушкагадоўля|птушкагадоўлі]]<ref name="ГВ">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/agriculture/761/%D0%93%D0%A3%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E Сельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград : Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934.]</ref>. Невысокі кошт прадукцыі абумоўліваецца здольнасцю гусака расці на танных кармах і выкарыстоўваць (з 3-4-га тыдня) выгулу на нязручных землях<ref name="ГВ"/>. == Гісторыя развядзення гусей == [[Файл:Sankt Galler Klosterplan (ca 800).jpg|250px|left|міні|На [[План з Санкт-Галена|плане ідэальнага манастыра]] з [[Санкт-Гален]]а кружком у верхнім правым куце паказаны гусятнік. Каля 830-х]] [[Файл:Cantón (provincia) 1978 13.jpg|250px|міні|{{нп3|Гусятнік (памяшканне)|Гусятнік|kk|Қаз қора}}]] За [[Пяро|пёры]] і [[Гусь (ежа)|смачнае мяса]] шэрая гусь прыручана даволі рана. З [[Біблія|біблейскіх тэкстаў]], [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]], [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] і [[Гісторыя Кітая|старажытнакітайскіх]] крыніц выніка, што гусь — адна з найстаражытнейшых [[Птушкі|свойскіх птушак]], бо гусей прыручылі раней за 1 тысячагоддзе да н.э.<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Variation_of_Animals_and_Plants_under_Domestication/VIII|title=The Variation of Animals and Plants under Domestication/VIII - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Так, у [[Біблія|Бібліі]] ({{Біблія|3Цар|4:23}}, {{Біблія|Неям|5:18}}) згаданы птушкі, асабліва ўкормленыя, пад якімі, наймаверней, у гэтай цытаце разумеюцца гусі<ref>{{ВТ-БЭАН|Гусь}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%90%D0%9D/%D0%93%D1%83%D1%81%D1%8C|title=БЭАН/Гусь — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Сярод іншых птушак свойскія гусі вылучаюцца паходжаннем адразу ад некалькіх дзікіх відаў. Найбольшы ўплыў на іх пародаўтварэнне аказалі дзікія [[Шэрая гусь|шэрыя гусі]], якія жывуць паўсюдна на прасторах [[Еўразія|Еўразіі]]. Менавіта ад гэтага віду паходзіць пераважная большасць сучасных парод. Ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] некаторыя пароды вядуць сваё паходжанне ад дзікай гусі віду {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, якая жыве ў [[Азія|Азіі]] і не сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]]. Нарэшце, у паўночных раёнах Еўропы шляхам гібрыдызацыі свойскіх гусей з дзікімі [[Белалобая гусь|белалобымі гусямі]], якія жывуць у тундры, атрымана некалькі мясцовых, малавядомых парод. У гусей не было адзінага цэнтра прыручэння; гэты працэс адбываўся адначасова ў розных раёнах Еўропы і Азіі. Прыручэнне гусей адбылося значна пазней, чым прыручэнне курэй, качак і галубоў— каля 3000 гадоў таму. У той час як прыручэнне іншых свойскіх птушак было абмежавана паўднёвымі цёплымі раёнамі, гусей прыручылі пераважна на поўначы. Найбольш старажытныя цэнтры прыручэння знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай [[Германія|Германіі]], на ўзбярэжжах [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Паўночнае мора|Паўночнага мораў]]; прыкладна ў той жа час гусі былі прыручаны (незалежна ад [[Германцы|германцаў]]) у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыме]] і [[Кітай|Кітаі]]. З гэтых цэнтраў свойскія гусі паступова распаўсюдзіліся ў суседнія краіны, затым арэал іх распаўсюджвання ахапіў усю [[Еўразія|Еўразію]]. Аднак гусі менш за іншых свойскіх птушак зменены чалавекам<ref name=":0" />; сучасная свойская гусь практычна такая самая, якой яна разводзілася яшчэ старажытнымі [[Рымляне|рымлянамі]] і [[Германцы|германцамі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.newtimes.ru/articles/detail/32069|title=The New Times: Хорош гусь!|website=newtimes.ru|access-date=2025-03-28}}</ref>. У [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] гусь была прысвечана [[Персефона|Персефоне]] і [[Прыяп]]у<ref name="ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЭ|Гусь|[[Мікалай Міхайлавіч Кніповіч|Книпович Н. М.]] (с дополнениями Собичевского В. Т. и [[s:Сергей Васильевич Безобразов|Безобразова С. В.]]).}}</ref>, гэта значыць з’яўлялася святой жывёлай, і трымалася ў якасці хатняга ўлюбёнца, прыгажосцю якога захапляліся. Паводле падання, у [[Пенелопа|Пенелопы]] было 20 свойскіх гусей, якія служылі, хутчэй, як упрыгожванне двара, чым як карысныя жывёлы. [[Чарлз Дарвін|Ч. Дарвін]] адзначаў, што прыручэнне гусей «у старажытнасці відаць з некаторых вершаў у [[Гамер]]а»<ref name=":0" />. Выкарыстанне гусей у якасці вартавых жывёл мае працяглую гісторыю. * У рымлян шанавалася гусь [[Юнона|Юноны]], з-за чаго ў храме гэтай багіні ў [[Капітолій|Капітоліі]] ўтрымліваліся гусі ([[388 да н.э.]]). Па словах Ч. Дарвіна, «гэта прысвячэнне паказвае на значную даўнасць прыручэння»<ref name=":0" />. Менавіта гусі пры {{нп3|Бітва пры Аліі|нападзе галаў у 390 г. да н. э.|ru|Битва при Аллии}} сваім крыкам абудзілі ахоўны гарнізон і тым выратавалі [[Капітолій]] ад галаў<ref name="ЭСБЕ"/>. * У пачатку 1960-х гадоў гусей пачалі выкарыстоўваць для аховы складоў у Шатландыі<ref>Гуси на страже // «Вокруг света», № 4, 1984. стр.63</ref>. У 1980-я гады вартавыя гусі, якія прайшлі навучанне, выкарыстоўваліся ў сістэме аховы ваенных баз ЗША на тэрыторыі ФРГ<ref>Животные на службе Пентагона // «Литературная газета» от 18 ноября 1987</ref> і ў Бразіліі (пры з’яўленні незнаёмцаў яны ўздымалі шум)<ref>Осторожно! Злой гусь! // «Вокруг света», № 12, 1987. стр.61</ref>. [[Файл:Lubiašoŭ, Pilip Prynčuk. Любяшоў, Піліп Прынчук (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|Хлопчык Піліп Прынчук пасвіць гусей на фатаграфіі [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербава]]. [[Любяшоў]], 1912]] У Беларусі з даўніх часоў гусі былі абавязковай часткай «дзякла», штогадовай натуральнай даніны [[феадал]]у. [[Устава на валокі]] ([[1557]]) вызначыла яе традыцыйную норму, якая пратрымалася некалькі стагоддзяў: 1 гусь з аднае [[валока|валокі]] (21,36 га). [[Трохполле]], якое прадпісвалася валочнай сістэмай, стварала спрыяльныя ўмовы для гадоўлі гусей, бо трэцяя частка зямлі выдзялялася пад папар. Гусь елі на святы, асабліва восенню, калі гусі былі найбольш адкормленыя. У каланіяльны перыяд гусі былі завезены на іншыя кантыненты, але вялікай папулярнасці там яны так і не набылі. У цяперашні час найбольшая колькасць гусей па-ранейшаму назіраецца ў раёнах гістарычнага прыручэння — [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], крыху менш у іншых азіяцкіх краінах, [[Італія|Італіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], адносна мала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у іншых краінах гусі нешматлікія. == Асноўныя звесткі == [[Файл:H-51-4-Gaense.jpg|250px|міні|Сям’я гусей]] Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору {{нп3|Гусяня|добрага маладняку|kk|Қаз балапаны}} ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня<ref name="ГВ"/>. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі<ref name="ГВ"/>. Зімовае кармленне звесці да грубых і сакавітых кормаў з мінімальным выдаткам збожжа. Пры пашавым утрыманні на 1 га можна вырошчваць 25-40 гусей. У буйных гаспадарках са статкам у некалькі тысяч галоў пры пашавым утрыманні патрабуецца падкормка збожжам (25-40 г на галаву). Неабходна выконваць асноўныя правілы санітарнага ўтрымання — чысты і сухі подсціл, свежае паветра, адсутнасць волкасці ў памяшканні і гэтак далей<ref name="ГВ"/>. == Аб’ект гусегадоўлі == {{main|Гусь свойская}} === Знешні выгляд === [[Файл:Anser cygnoides.jpg|thumb|250px|Галава {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай белай гусі|ru|Китайский гусь}}, якая паходзіць ад {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, з характэрным гузападобным нарастам]] З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай|ru|Китайский гусь}}, халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг. === Прадуктыўнасць === Адна гуска за год можа вырабляць 20-25 гусянят, у выніку адкорму якіх атрымліваюць да 100 кг мяса. Гусі характарызуюцца выдатнай здольнасцю выкарыстоўваць [[Паша|пашы]] і [[Кармавыя культуры|зялёныя кармы]]. Узрост пачатку нясення яек — 265—350 дзён, а пры інтэнсіўным вырошчванні — 160—180 дзён. Перыяд [[Кладка яек|яйцакладкі]] складае ад 4 да 8 месяцаў і звычайна прыпадае на зімова-вясновыя месяцы. Ужываючы штучнае асвятленне, яйцакладку можна выклікаць таксама восенню. [[Яйцаноскасць]] складае 30-40 яек, у некаторых парод — да 100 яек. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 6 кг, найбольшая да 12 кг, гусак — 4 — 5 кг, найбольшая да 10 кг<ref name="БСЭ2">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. == Развядзенне == === У свойскай гаспадарцы === [[Файл:Fotothek df ps 0001814 Tiere ^ Vögel ^ Gänse ^ Bauernhöfe.jpg|250px|міні|Чарада гусей]] [[Файл:St Nicholas-V40-P2-734.jpg|250px|міні|Выпас гусей часта станавіўся адным з першых абавязкаў па гаспадарцы для вясковых дзяццей]] Гусь разводзіцца і ўтрымліваецца ў гаспадарцы, як забойная птушка для атрымання мяса, трыбухоў, [[пух]]а і пяра. Пры гэтым, на думку {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, ужо больш за 100 гадоў таму прызнавалася, што рацыянальная гусегадоўля можа даставіць 75-100 % на затрачаны капітал. Гусь, як плаваючая птушка, мае патрэбу, каб пры яе развядзенні паблізу была вада — сажалка або рэчка; але, звычайна лёгка прызвычайваецца з навакольным становішчам і здавольваецца карытам або драўлянымі ночвамі з вадой, прыкапанымі ў зямлю. Ён не баіцца нават моцных маразоў, і таму ''гусятнік можа'' змяшчацца ў халодных [[Хлеў|хлявах]] або пунях. Адрозніваючыся ў агульным ужыўчывасцю (акрамя байцовых гусей), гэтая птушка зручна змяшчаецца вялікімі [[Статак|статкамі]]<ref name="ЭСБЕ" />. Асабліва важна для паспяховай гадоўлі гусей, каб яны атрымлівалі корм у дастатковай колькасці, пастаянна мелі ў багацці свежую ваду і маглі свабодна шпацыраваць паблізу гусятніка. Валодаючы добрым апетытам, гусь есць шмат і хутка пачынае тлусцець, што шкодна адбіваецца на яе [[Пладавітасць (біялогія)|пладавітасці]]: гуска перастае несціся ці ж кладзе толькі ''тлушчавыя яйкі'', якія не даюць прыплоду. Раней лічылася, што лепшая ежа для гусей — [[авёс]] ([[гарнец]], гэта значыць чвэрць вядра або 3,2798 [[літр]]а, у дзень на шэсць галоў, у два прыёмы, раніцай і ўвечары). Разнастайнасць корму спрыяе [[Атлусценне|атлусценню]], чаго асабліва пазбягаюць перад надыходам часу кладкі яек, «калі гуска знаходзіцца ў наборы». Атлусцелым гускам памяншаюць порцыю корму напалову. У статку звычайна лічаць аднаго гусака на 5-6 гусак; першыя прыдатныя на племя з 2 да 5 гадоў, а другія — з 2 да 8 гадоў, хоць тыя і іншыя могуць жыць да 30 гадоў. Пры належным доглядзе з пачатку сакавіка, а часам нават з паловы лютага, пачынаецца нясенне яек, якое працягваецца месяц і паўтаральнае 2-4 разы на год. Перад тым як свойскія гусі занясуцца, у іх пачынаецца лінька. Пухам яны высцілаюць гняздо<ref>{{Cite web|url=https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|title=Сколько дней высиживает яйца гусыня: яйценоскость, когда домашние гуси начинают нестись и до какого возраста|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218102116/https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|archive-date=2018-12-18|access-date=2018-12-17|url-status=live}}</ref>. У ранейшыя часы з яек восеньскай кладкі не выводзілі гусянят з прычыны цяжкасці іх вырошчвання ў халодны час<ref name="ЭСБЕ"/>. Гуска звычайна кладзе яйкі праз дзень, зрэдку толькі запар. Найбольш бывае яек у першую кладку — 7-15; усяго ж на працягу года 15-30 яек; астатнія падкладалі пад [[Курыца|курэй]]. Лічылася, што больш высокая тэмпература цела гэтых птушак выклікае паскораны выхад птушанят з яек, шкодны для іх здароўя, чаго пазбягалі лёгкім пырсканнем яек цёплай вадой, калі з іх сыходзіла на некаторы час [[Інстынкт наседжвання|квактуха]]. Праз 28-30 дзён пачынаюць вылупляцца гусяняты. У першы час яны ўтрымліваліся разам з гускай у цёплым памяшканні і атрымлівалі размочаны ў вадзе белы [[хлеб]], дробна пасечаныя, [[Варанае яйка|крута звараныя яйкі]] (на гэта ішлі і ''свежакі'', неаплодненыя яйкі з-пад квактухі), аўсянае [[цеста]], замяшанае на [[Малако|малаку]], [[Ячмень|ячменнае]] цеста з прымешкай дробна пасечанай [[Крапіва|крапівы]] і т. п. Згодна з гэтай ранейшай практыкай<ref name="ЭСБЕ" />, свежая вада для піцця і плавання гусянят павінна пастаянна знаходзіцца ў гусятніку. Праз 2-3 тыдні можна карміць [[Адвараная бульба|адваранай бульбай]], змяшанай з [[вотруб'е]]м і абваранай сечанай крапівой, а таксама для замены пашавага корму даваць [[Капуста агародная|капусны]] ліст, адкіды усякай зеляніны і т.п. На 3-4-ым тыдні, у цёплыя дні, калі абсохне раса, выпускаюць гусянят з гускай на луг да вады, дзе яны часта могуць пражыць ўсё лета, не атрымліваючы корму. Лічылася, што не варта трымаць іх на сажалках, дзе яны спажываюць шмат [[рыбы]] і [[Ікра (заалогія)|рыбінай ікры]], з-за чаго гусінае мяса атрымлівае непрыемны смак. На 4 тыдні пачынаецца [[Апярэнне (біялогія)|апярэнне]] гусят лётным пяром; да трох месяцаў вырастаюць у іх [[Крыло птушкі|крылы]], і да шасці гусяня ператвараецца ў зусім сфармаванага маладога гусака. Увосень выраблялася сартаванне гусей: адны выбіраліся на племя, іншыя ж прызначаліся для забою і ішлі ў адкорм<ref name="ЭСБЕ" />. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выкарыстоўвалі наступную сістэму адкорму гусей. Корм (зерне аўса і ячменю, азадкі хлеба, дробна сечаная капуста, [[Daucus carota sativus|морква]], [[рэпа]] і т. п.) даваўся ва ўмеранай колькасці, што схіляла да пладавітасці. З мэтай атлусцення саджалі па 2-3 гусакі ў асаблівыя адкормачныя скрыні-клеткі з рашэцістым дном у задняй частцы і кармілі тры разы на дзень, напераменку развараным зернем ячменю, [[Кукуруза|кукурузы]], [[Жыта пасяўное|жыта]], [[Пшаніца|пшаніцы]] або аўса, і паілі вадой, змяшанай з малаком. Адкормліванне працягвалася 2-4 тыдні. Па дарагоўлі аўса (1½-2 меры<ref>Мера — адзінка аб’ёму, роўная 26,24 літры.</ref> на кожнага гусака) рэкамендавалі даваць размочаны ў вадзе [[жытні хлеб]] з варанай цёртым бульбай і аўсяную [[Крупы|крупу]], што ўплывала на вялікую цвёрдасць тлушчу<ref name="ЭСБЕ"/>. === Прамысловае развядзенне === [[Файл:2010-03-28 Geese farm in Taiwan.jpg|250px|міні|Гусіная ферма на Тайвані]] [[Файл:Salle de gavage pour canards destinés à l'industrie du foie gras, équipée en cages individuelles - Sud-ouest de la France, 2004.jpeg|250px|міні|Гусіная ферма ў Францыі]] З пераходам да прамысловай гусегадоўлі і выкарыстанню высокапрадуктыўных парод змяніліся як спосабы вырошчвання і гадоўлі гусей, так і паказчыкі прадуктыўнасці і ўзнаўлення птушкі. Так, у цяперашні час адметнай асаблівасцю гусей ад курэй з’яўляецца павелічэнне яйцаноскасці з узростам: на другім годзе ў параўнанні з першым яна ўзрастае на 15-25 %, на трэцім — на 30-40 %, у некаторых парод нават ва ўзросце 5 гадоў — на 10-25 % . Гусей выкарыстоўваюць на племя ў сярэднім 5-6 гадоў, максімальна да 8 гадоў. Палавыя суадносіны ў статку — 3-4 гускі на 1 [[Самец|гусака]]. Гусянят на мяса вырошчваюць звычайна да 6-месячнага ўзросту, пры масе 3-4 кг, а пры інтэнсіўнай тэхналогіі — да 60-65-дзённага ўзросту<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. Утрыманне гусей на пашы ажыццяўляюць звычайна з мая па кастрычнік. Падкормку ў гэты час робяць мінімальную, і яна цалкам выключаецца пры выпасе птушкі па [[Ржышча|іржышчы]]. У зімовы час частку канцэнтратаў у рацыёне замяняюць грубымі і сакавітымі кармамі. Гусей утрымліваюць у халодных памяшканнях пры натуральным асвятленні. Падобная сістэма гусегадоўлі дазваляе паменшыць выдаткі на кармленне і ўтрыманне птушкі, аднак не спрыяе яе высокай прадуктыўнасці. Да таго ж для выпасу неабходныя значныя плошчы з разліку 1 га пашы (у залежнасці ад яе прадуктыўнасці) на 10-80 галоў у месяц<ref name="БСЭ2" />. Пры інтэнсіўнай сістэме ўтрымання выкарыстоўваюць абаграваныя гусятнікі, у якіх маецца рэгуляваны светлавы рэжым пры працягласці светлавога дня 13-14 гадзін. == Прадукцыя гусегадоўлі == Гусей вырошчваюць у якасці крыніцы {{нп3|Гусяціна|мяса|ru|Гусятина}}, {{нп3|Гусінае яйка|яек|zh-yue|鵝蛋}}, {{нп3|Гусіны тлушч|свежага|hu|Libazsír}} і {{нп3|Гусіны смалец|топленага тлушчу|ru|Гусиный смалец}}, {{нп3|Гусіная печань|печані|kk|Қаз бауыры}}, {{нп3|Гусіная кроў|крыві|d|Q133730185}}, {{нп3|Гусінае пяро|пёраў|uk|Гусяче перо}}, пуху і гэтак далей. === Агульныя звесткі === [[Файл:Free range geese in Hainan - 03.jpg|250px|міні|Гусі на вольным выпасе]] Свойскіх гусей вырошчваюць для вытворчасці гусінага мяса і іншых прадуктаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://kar.kent.ac.uk/46409/|аўтар=Michael N. Romanov|загаловак=Impact of genotype, nutrition and management systems on goose production efficiency|год=1997-09-08|мова=en|месца=Nantes, France|выдавецтва=Association Groupe Francais de la WPSA (French Branch); World Society for the Protection of Animals French Branch|старонкі=33–41|isbn=978-2-9507884-3-6}}</ref>. Па звестках {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, добра ўкормленая гусь важыць да 13 — 14 кг; у яе 41 % ад жывой вагі мяса, 32 % тлушчу, 6 % костак і 21 % пёраў і вантроб, тады як у неўкормленага — 46 %, 7 %, 9 % і 38 %. Акрамя мяса, якое ўжываецца ў смажаным, вараным, вэнджаным і салёным выглядзе, жывыя і забітыя гусі дастаўляюць яшчэ пёры і пух; у першых выскубанне з-пад бруха і крылаў у мінулым выраблялася ў Еўропе штогод у красавіку, ліпені і кастрычніку (у гусак не раней 6 тыдняў пасля выседкі яек), прычым атрымлівалі ў год каля 230 г пуху і ад 450 г (ад гускі) да 750 г (ад гусака) пяра. Забіты гусь даваў 110 г пуху, 110 г пярыных пёраў і 8-10 [[Гусінае пяро|пісчых пёраў]]. Памёту, як [[Угнаенні|угнаення]], можна было мець штогод 12,7 кг<ref name="ЭСБЕ" />. Да важных прадуктаў гусегадоўлі адносяцца таксама пух, пяро, пуховыя скуркі. Гусіны тлушч лічыцца добрым сродкам пры [[Абмаражэнне|абмаражэнні]]<ref name="БСЭ2" />. === Мяса === {{main|Гусяціна}} [[Файл:Smoked goose meat.jpg|250px|міні|Вэнджаная гусяціна]] {{нп3|Гусяціна|Мяса гусей|ru|Гусятина}} змяшчае каля 16 % [[Бялкі|бялку]] і каля 35 % тлушчу. Яго [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]] на 100 г складае 1,3 [[Джоўль (адзінка вымярэння)|МДж]] (каля 320 [[Калорыя|ккал]]), што вышэй каларыйнасці мяса іншых відаў [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчай птушкі]]. Найлепшае, не надта тлустае, мяса гусь мае ва ўзросце 10 — 12 тыдняў. Дарослыя гусі маюць тлустае (каля 30 % [[Тлушчы|тлушчу]]), цяжкастраўнае мяса. === Яйкі === {{main|Гусінае яйка}} [[Файл:A basket of Goose Eggs.jpg|250px|міні|Кошык гусіных яек]] {{нп3|Гусінае яйка||zh-yue|鵝蛋}} мае авальную форму, у чатыры-пяць разоў перавышае аб’ём і вагу {{нп3|Курынае яйка|курынага яйка|ru|Яйця курячі}}, больш гладкае і белае па колеры, з меншым утрыманнем бялку, чым у курыным. Гусіныя яйкі можна ўжываць самастойна ў вараным і смажаным выглядзе, а таксама выкарыстоўваць у больш складаных стравах. === Печань === {{main|Гусіная печань}} Смажаная {{нп3|гусіная печань||kk|Қаз бауыры}} ужываецца і самастойна, так і ў складзе больш складаных страў. Для атрымання асабліва дэлікатэснай тлустай печані патрабуецца адмысловы адкорм. ==== Адкорм на тлустую печань ==== {{main|Фуа-гра}} [[Прымусовае адкормліванне]] гусей для атрымання {{нп3|Фуа-гра|тлустай|ru|Фуа-гра}} [[Печань|печані]] практыкавалі яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref name=":1" />. Ч. Дарвін згадваў, «што рымляне аддавалі перавагу печані белых гусей»<ref name=":0" />. У [[Эльзас]]е ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гусей адкормлівалі, трымаючы ў цемры і пазбаўляючы магчымасці свабодна рухацца. Такія гусі адрозніваліся незвычайна вялікай печанню, якая і паступала ў продаж прама або ў выглядзе [[паштэт|паштэтаў]] і т. п.<ref name="ЭСБЕ"/>. Традыцыйная тэхналогія адкорму на тлустую печань меркавала, што першы час гусь ела шмат; але потым даводзілася звяртацца да гвалтоўнага кармлення вадкім [[цеста]]м, якое ўлівалі ў горла праз варонку, або галушкамі з ячменнага, аўсянага або [[Грэчка пасяўная|грачанага]] зерня, якія прапіхвалі ў [[валлё]]. Пячонка бывала часам у 4-5 разоў больш звычайнай і дасягала да 2 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунты]] (каля 900 г). Яна ішла на прыгатаванне {{нп3|Страсбургскі пірог|страсбургскіх пірагоў|ru|Страсбургский пирог}} і так званага ''сыру з дзічыны'' (паштэту). Для развіцця пячонкі дадавалі ў корм рэчывы, якія вырабляюць раздражненне і выклікаюць [[Смага|смагу]], як, напрыклад, [[перац]], [[Кухонная соль|соль]]<ref name="ЭСБЕ"/>. Цяпер у шэрагу краін — у [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]] і інш. — развіта спецыялізаваная вытворчасць гусінай печані ([[фуа-гра]]), а яе маса можа дасягаць 1 кг<ref name="БСЭ2" />. === Гусіны тлушч === [[Файл:Gänsefett - goose fat.jpg|250px|міні|Гусіны тлушч]] {{main|Гусіны тлушч}} {{нп3|Гусіны тлушч||hu|Libazsír}} атрымліваецца шляхам вытоплівання падскурнага і брушнога тлушчу адкормленых гусей. Мае бледна-жоўты колер і густую, цякучую кансістэнцыю і выразна своеасаблівы смак і водар. Пры перапрацоўцы адкормленых гусей яго атрымліваюць шляхам вытоплівання тлушчу з багатых тлушчам падскурных і брушных тканак, якія ўтвараюцца ў працэсе раздзелкі. Цяжка гарыць з-за высокай тэмпературы дымлення (190 °C). Гусіны тлушч змяшчае 30 % насычаных тлустых кіслот, 58 % монаненасычаных тлустых кіслот і 12 % поліненасычаных тлустых кіслот. У 100 г змяшчаецца каля 11 мг халестэрыну. ==== Гусіны смалец ==== [[Файл:Gaenseschmalz-1.jpg|250px|міні|Гусіны смалец]] {{main|Гусіны смалец}} {{нп3|Гусіны смалец|Гусіны смалец або шмалец|ru|Гусиный смалец}} — топлены гусіны тлушч. Неад’емная частка {{нп3|Ашкеназская яўрэйская кухня|традыцыйнай кухні ашкеназаў||Ashkenazi Jewish cuisine}}, дзе стагоддзямі выкарыстоўваецца ў самых розных стравах, такіх як: курыны суп, [[латкес]], {{нп3|мацэбрай||ru|Мацебрай}}, {{нп3|сечаны пячоначны паштэт|||Chopped liver}}, {{нп3|Кнейдлах|суп з кнедлямі||Matzah ball}}<ref>Кнедлямі называюцца шарыкі [[Маца|мацы]] ў дадзенай страве. Выкарыстанне сметанковага масла, хоць і прымальнае ў іншых стравах, у дадзеным супе парушае закон [[кашрут]]а, які забараняе ўжыванне малака і малочных прадуктаў сумесна з мяснымі прадуктамі, таму шарыкі ў курыным супе запраўляюцца гусіным смальцам</ref>, смажаная курка і многія іншыя. З’яўляецца [[Кандытарскі тлушч|кулінарным тлушчам]], прымяняецца таксама ў якасці ўзмацняльніка смаку або тлушчавай заправы<ref name="Marks">{{cite book |last1=Marks |first1=Gil |title=The Encyclopedia of Jewish Food |publisher=HMH}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ruhlman |first1=Michael |title=The Book of Schmaltz|year=2013 |url=https://archive.org/details/bookofschmaltzlo0000ruhl }}</ref><ref>{{cite web |title = Great Chopped Liver |url = https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three |accessdate = 2020-01-25 |website = Canadian Jewish News |accessdate = 2022-01-28 |archivedate = 2021-05-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210510002220/https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three }}</ref>. === Гусінае пяро === [[Файл:קלף, נוצה ודיו.jpg|thumb|Гусінае пяро з чарніліцай і [[пергамент]]|250px]] {{main|Гусінае пяро}} {{нп3|Гусінае пяро||uk|Гусяче перо}} — пяро гусака, якое выкарыстоўвалася як прылада для пісьма ў VII—XIX стагоддзях, да вынаходства [[Пяро (пісьмовая прылада)|металічнага пяра]]. Гусінае пяро, у адрозненне ад пёраў іншых звычайных птушак (часцей за ўсё свойскіх), уяўляе сабой тоўсты полы стрыжань, які мае аб’ёмную порыстую аснову, таму пяро «ўчэпістае», гэта значыць яго зручна трымаць у руцэ пры напісанні літар. Калі кончык пяра зрэзаць нажом пад вуглом, агаляецца поры стрыжань, які добра ўбірае чарніла, што дазваляе радзей апускаць кончык пяра ў чарніліцу. Умерана мяккі кончык пяра добра захоўвае форму пры пісьме, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць частага завострывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Пенионжкевич, Э. Э. Основы гусеводства. — Изд. 2-е, переработ. и доп. — Москва : Сельхозгиз, 1952. — 191 с. : илл. ; 22 см. — Перед загл. авт.: проф. Э. Э. Пенионжкевич, К. В. Зеленская. Библиогр.: с. 186-87. — 25000 экз. — 3 р. 5 к. — 52-26449 * Налибоцкий, С. Б. Белорусские гуси и пути их улучшения : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук / С. Б. Налибоцкий ; Министерство сельского хозяйства СССР, Латвийская сельскохозяйственная академия. — Минск, 1958. — 19, [1] с. : табл. — Библиография в конце текста (5 назв.) * [http://www.zooenc.eu/be/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9/ Пароды гусей] * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Гусь свойская}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. * Синичкин, Е. С. Разведение гусей и уток. — [Ленинград] : Лениздат, [тип.] РУ № 20, 1945. — 72 стр. : илл. ; 20 см. — Перед загл. автор: Е. С. Синичкин. — 5000 экз. — 3 р. — 46-1168 {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Птушкагадоўля]] [[Катэгорыя:Гусі]] rf8k60k8e59adka9vyt9acn19up1e12 5217415 5217406 2026-10-13T11:44:10Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5217415 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:2009. Stamp of Belarus 11-2009-04-21-m2.jpg|250px|міні|Свойскія гусі на паштовай марцы Беларусі]] '''Гусегадоўля''' — галіна прадуктыўнай экстэнсіўнай [[Птушкагадоўля|птушкагадоўлі]]<ref name="ГВ">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/agriculture/761/%D0%93%D0%A3%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E Сельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград : Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934.]</ref>. Невысокі кошт прадукцыі абумоўліваецца здольнасцю гусака расці на танных кармах і выкарыстоўваць (з 3-4-га тыдня) выгулу на нязручных землях<ref name="ГВ"/>. == Гісторыя развядзення гусей == [[Файл:Sankt Galler Klosterplan (ca 800).jpg|250px|left|міні|На [[План з Санкт-Галена|плане ідэальнага манастыра]] з [[Санкт-Гален]]а кружком у верхнім правым куце паказаны гусятнік. Каля 830-х]] [[Файл:Cantón (provincia) 1978 13.jpg|250px|міні|{{нп3|Гусятнік (памяшканне)|Гусятнік|kk|Қаз қора}}]] За [[Пяро|пёры]] і [[Гусь (ежа)|смачнае мяса]] шэрая гусь прыручана даволі рана. З [[Біблія|біблейскіх тэкстаў]], [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]], [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] і [[Гісторыя Кітая|старажытнакітайскіх]] крыніц выніка, што гусь — адна з найстаражытнейшых [[Птушкі|свойскіх птушак]], бо гусей прыручылі раней за 1 тысячагоддзе да н.э.<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Variation_of_Animals_and_Plants_under_Domestication/VIII|title=The Variation of Animals and Plants under Domestication/VIII - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Так, у [[Біблія|Бібліі]] ({{Біблія|3Цар|4:23}}, {{Біблія|Неям|5:18}}) згаданы птушкі, асабліва ўкормленыя, пад якімі, наймаверней, у гэтай цытаце разумеюцца гусі<ref>{{ВТ-БЭАН|Гусь}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%90%D0%9D/%D0%93%D1%83%D1%81%D1%8C|title=БЭАН/Гусь — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Сярод іншых птушак свойскія гусі вылучаюцца паходжаннем адразу ад некалькіх дзікіх відаў. Найбольшы ўплыў на іх пародаўтварэнне аказалі дзікія [[Шэрая гусь|шэрыя гусі]], якія жывуць паўсюдна на прасторах [[Еўразія|Еўразіі]]. Менавіта ад гэтага віду паходзіць пераважная большасць сучасных парод. Ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] некаторыя пароды вядуць сваё паходжанне ад дзікай гусі віду {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, якая жыве ў [[Азія|Азіі]] і не сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]]. Нарэшце, у паўночных раёнах Еўропы шляхам гібрыдызацыі свойскіх гусей з дзікімі [[Белалобая гусь|белалобымі гусямі]], якія жывуць у тундры, атрымана некалькі мясцовых, малавядомых парод. У гусей не было адзінага цэнтра прыручэння; гэты працэс адбываўся адначасова ў розных раёнах Еўропы і Азіі. Прыручэнне гусей адбылося значна пазней, чым прыручэнне курэй, качак і галубоў— каля 3000 гадоў таму. У той час як прыручэнне іншых свойскіх птушак было абмежавана паўднёвымі цёплымі раёнамі, гусей прыручылі пераважна на поўначы. Найбольш старажытныя цэнтры прыручэння знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай [[Германія|Германіі]], на ўзбярэжжах [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Паўночнае мора|Паўночнага мораў]]; прыкладна ў той жа час гусі былі прыручаны (незалежна ад [[Германцы|германцаў]]) у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыме]] і [[Кітай|Кітаі]]. З гэтых цэнтраў свойскія гусі паступова распаўсюдзіліся ў суседнія краіны, затым арэал іх распаўсюджвання ахапіў усю [[Еўразія|Еўразію]]. Аднак гусі менш за іншых свойскіх птушак зменены чалавекам<ref name=":0" />; сучасная свойская гусь практычна такая самая, якой яна разводзілася яшчэ старажытнымі [[Рымляне|рымлянамі]] і [[Германцы|германцамі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.newtimes.ru/articles/detail/32069|title=The New Times: Хорош гусь!|website=newtimes.ru|access-date=2025-03-28}}</ref>. У [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] гусь была прысвечана [[Персефона|Персефоне]] і [[Прыяп]]у<ref name="ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЭ|Гусь|[[Мікалай Міхайлавіч Кніповіч|Книпович Н. М.]] (с дополнениями Собичевского В. Т. и [[s:Сергей Васильевич Безобразов|Безобразова С. В.]]).}}</ref>, гэта значыць з’яўлялася святой жывёлай, і трымалася ў якасці хатняга ўлюбёнца, прыгажосцю якога захапляліся. Паводле падання, у [[Пенелопа|Пенелопы]] было 20 свойскіх гусей, якія служылі, хутчэй, як упрыгожванне двара, чым як карысныя жывёлы. [[Чарлз Дарвін|Ч. Дарвін]] адзначаў, што прыручэнне гусей «у старажытнасці відаць з некаторых вершаў у [[Гамер]]а»<ref name=":0" />. Выкарыстанне гусей у якасці вартавых жывёл мае працяглую гісторыю. * У рымлян шанавалася гусь [[Юнона|Юноны]], з-за чаго ў храме гэтай багіні ў [[Капітолій|Капітоліі]] ўтрымліваліся гусі ([[388 да н.э.]]). Па словах Ч. Дарвіна, «гэта прысвячэнне паказвае на значную даўнасць прыручэння»<ref name=":0" />. Менавіта гусі пры {{нп3|Бітва пры Аліі|нападзе галаў у 390 г. да н. э.|ru|Битва при Аллии}} сваім крыкам абудзілі ахоўны гарнізон і тым выратавалі [[Капітолій]] ад галаў<ref name="ЭСБЕ"/>. * У пачатку 1960-х гадоў гусей пачалі выкарыстоўваць для аховы складоў у Шатландыі<ref>Гуси на страже // «Вокруг света», № 4, 1984. стр.63</ref>. У 1980-я гады вартавыя гусі, якія прайшлі навучанне, выкарыстоўваліся ў сістэме аховы ваенных баз ЗША на тэрыторыі ФРГ<ref>Животные на службе Пентагона // «Литературная газета» от 18 ноября 1987</ref> і ў Бразіліі (пры з’яўленні незнаёмцаў яны ўздымалі шум)<ref>Осторожно! Злой гусь! // «Вокруг света», № 12, 1987. стр.61</ref>. [[Файл:Lubiašoŭ, Pilip Prynčuk. Любяшоў, Піліп Прынчук (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|Хлопчык Піліп Прынчук пасвіць гусей на фатаграфіі [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербава]]. [[Любяшоў]], 1912]] У Беларусі з даўніх часоў гусі былі абавязковай часткай «дзякла», штогадовай натуральнай даніны [[феадал]]у. [[Устава на валокі]] ([[1557]]) вызначыла яе традыцыйную норму, якая пратрымалася некалькі стагоддзяў: 1 гусь з аднае [[валока|валокі]] (21,36 га). [[Трохполле]], якое прадпісвалася валочнай сістэмай, стварала спрыяльныя ўмовы для гадоўлі гусей, бо трэцяя частка зямлі выдзялялася пад папар. Гусь елі на святы, асабліва восенню, калі гусі былі найбольш адкормленыя. У каланіяльны перыяд гусі былі завезены на іншыя кантыненты, але вялікай папулярнасці там яны так і не набылі. У цяперашні час найбольшая колькасць гусей па-ранейшаму назіраецца ў раёнах гістарычнага прыручэння — [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], крыху менш у іншых азіяцкіх краінах, [[Італія|Італіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], адносна мала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у іншых краінах гусі нешматлікія. == Асноўныя звесткі == [[Файл:H-51-4-Gaense.jpg|250px|міні|Сям’я гусей]] Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору {{нп3|Гусяня|добрага маладняку|kk|Қаз балапаны}} ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня<ref name="ГВ"/>. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі<ref name="ГВ"/>. Зімовае кармленне звесці да грубых і сакавітых кормаў з мінімальным выдаткам збожжа. Пры пашавым утрыманні на 1 га можна вырошчваць 25-40 гусей. У буйных гаспадарках са статкам у некалькі тысяч галоў пры пашавым утрыманні патрабуецца падкормка збожжам (25-40 г на галаву). Неабходна выконваць асноўныя правілы санітарнага ўтрымання — чысты і сухі подсціл, свежае паветра, адсутнасць волкасці ў памяшканні і гэтак далей<ref name="ГВ"/>. == Аб’ект гусегадоўлі == {{main|Гусь свойская}} === Знешні выгляд === [[Файл:Anser cygnoides.jpg|thumb|250px|Галава {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай белай гусі|ru|Китайский гусь}}, якая паходзіць ад {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, з характэрным гузападобным нарастам]] З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай|ru|Китайский гусь}}, халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг. === Прадуктыўнасць === Адна гуска за год можа вырабляць 20-25 гусянят, у выніку адкорму якіх атрымліваюць да 100 кг мяса. Гусі характарызуюцца выдатнай здольнасцю выкарыстоўваць [[Паша|пашы]] і [[Кармавыя культуры|зялёныя кармы]]. Узрост пачатку нясення яек — 265—350 дзён, а пры інтэнсіўным вырошчванні — 160—180 дзён. Перыяд [[Кладка яек|яйцакладкі]] складае ад 4 да 8 месяцаў і звычайна прыпадае на зімова-вясновыя месяцы. Ужываючы штучнае асвятленне, яйцакладку можна выклікаць таксама восенню. [[Яйцаноскасць]] складае 30-40 яек, у некаторых парод — да 100 яек. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 6 кг, найбольшая да 12 кг, гусак — 4 — 5 кг, найбольшая да 10 кг<ref name="БСЭ2">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. == Развядзенне == === У свойскай гаспадарцы === [[Файл:Fotothek df ps 0001814 Tiere ^ Vögel ^ Gänse ^ Bauernhöfe.jpg|250px|міні|Чарада гусей]] [[Файл:St Nicholas-V40-P2-734.jpg|250px|міні|Выпас гусей часта станавіўся адным з першых абавязкаў па гаспадарцы для вясковых дзяццей]] Гусь разводзіцца і ўтрымліваецца ў гаспадарцы, як забойная птушка для атрымання мяса, трыбухоў, [[пух]]а і пяра. Пры гэтым, на думку {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, ужо больш за 100 гадоў таму прызнавалася, што рацыянальная гусегадоўля можа даставіць 75-100 % на затрачаны капітал. Гусь, як плаваючая птушка, мае патрэбу, каб пры яе развядзенні паблізу была вада — сажалка або рэчка; але, звычайна лёгка прызвычайваецца з навакольным становішчам і здавольваецца карытам або драўлянымі ночвамі з вадой, прыкапанымі ў зямлю. Ён не баіцца нават моцных маразоў, і таму ''гусятнік можа'' змяшчацца ў халодных [[Хлеў|хлявах]] або пунях. Адрозніваючыся ў агульным ужыўчывасцю (акрамя байцовых гусей), гэтая птушка зручна змяшчаецца вялікімі [[Статак|статкамі]]<ref name="ЭСБЕ" />. Асабліва важна для паспяховай гадоўлі гусей, каб яны атрымлівалі корм у дастатковай колькасці, пастаянна мелі ў багацці свежую ваду і маглі свабодна шпацыраваць паблізу гусятніка. Валодаючы добрым апетытам, гусь есць шмат і хутка пачынае тлусцець, што шкодна адбіваецца на яе [[Пладавітасць (біялогія)|пладавітасці]]: гуска перастае несціся ці ж кладзе толькі ''тлушчавыя яйкі'', якія не даюць прыплоду. Раней лічылася, што лепшая ежа для гусей — [[авёс]] ([[гарнец]], гэта значыць чвэрць вядра або 3,2798 [[літр]]а, у дзень на шэсць галоў, у два прыёмы, раніцай і ўвечары). Разнастайнасць корму спрыяе [[Атлусценне|атлусценню]], чаго асабліва пазбягаюць перад надыходам часу кладкі яек, «калі гуска знаходзіцца ў наборы». Атлусцелым гускам памяншаюць порцыю корму напалову. У статку звычайна лічаць аднаго гусака на 5-6 гусак; першыя прыдатныя на племя з 2 да 5 гадоў, а другія — з 2 да 8 гадоў, хоць тыя і іншыя могуць жыць да 30 гадоў. Пры належным доглядзе з пачатку сакавіка, а часам нават з паловы лютага, пачынаецца нясенне яек, якое працягваецца месяц і паўтаральнае 2-4 разы на год. Перад тым як свойскія гусі занясуцца, у іх пачынаецца лінька. Пухам яны высцілаюць гняздо<ref>{{Cite web|url=https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|title=Сколько дней высиживает яйца гусыня: яйценоскость, когда домашние гуси начинают нестись и до какого возраста|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218102116/https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|archive-date=2018-12-18|access-date=2018-12-17|url-status=live}}</ref>. У ранейшыя часы з яек восеньскай кладкі не выводзілі гусянят з прычыны цяжкасці іх вырошчвання ў халодны час<ref name="ЭСБЕ"/>. Гуска звычайна кладзе яйкі праз дзень, зрэдку толькі запар. Найбольш бывае яек у першую кладку — 7-15; усяго ж на працягу года 15-30 яек; астатнія падкладалі пад [[Курыца|курэй]]. Лічылася, што больш высокая тэмпература цела гэтых птушак выклікае паскораны выхад птушанят з яек, шкодны для іх здароўя, чаго пазбягалі лёгкім пырсканнем яек цёплай вадой, калі з іх сыходзіла на некаторы час [[Інстынкт наседжвання|квактуха]]. Праз 28-30 дзён пачынаюць вылупляцца гусяняты. У першы час яны ўтрымліваліся разам з гускай у цёплым памяшканні і атрымлівалі размочаны ў вадзе белы [[хлеб]], дробна пасечаныя, [[Варанае яйка|крута звараныя яйкі]] (на гэта ішлі і ''свежакі'', неаплодненыя яйкі з-пад квактухі), аўсянае [[цеста]], замяшанае на [[Малако|малаку]], [[Ячмень|ячменнае]] цеста з прымешкай дробна пасечанай [[Крапіва|крапівы]] і т. п. Згодна з гэтай ранейшай практыкай<ref name="ЭСБЕ" />, свежая вада для піцця і плавання гусянят павінна пастаянна знаходзіцца ў гусятніку. Праз 2-3 тыдні можна карміць [[Адвараная бульба|адваранай бульбай]], змяшанай з [[вотруб'е]]м і абваранай сечанай крапівой, а таксама для замены пашавага корму даваць [[Капуста агародная|капусны]] ліст, адкіды усякай зеляніны і т.п. На 3-4-ым тыдні, у цёплыя дні, калі абсохне раса, выпускаюць гусянят з гускай на луг да вады, дзе яны часта могуць пражыць ўсё лета, не атрымліваючы корму. Лічылася, што не варта трымаць іх на сажалках, дзе яны спажываюць шмат [[рыбы]] і [[Ікра (заалогія)|рыбінай ікры]], з-за чаго гусінае мяса атрымлівае непрыемны смак. На 4 тыдні пачынаецца [[Апярэнне (біялогія)|апярэнне]] гусят лётным пяром; да трох месяцаў вырастаюць у іх [[Крыло птушкі|крылы]], і да шасці гусяня ператвараецца ў зусім сфармаванага маладога гусака. Увосень выраблялася сартаванне гусей: адны выбіраліся на племя, іншыя ж прызначаліся для забою і ішлі ў адкорм<ref name="ЭСБЕ" />. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выкарыстоўвалі наступную сістэму адкорму гусей. Корм (зерне аўса і ячменю, азадкі хлеба, дробна сечаная капуста, [[Daucus carota sativus|морква]], [[рэпа]] і т. п.) даваўся ва ўмеранай колькасці, што схіляла да пладавітасці. З мэтай атлусцення саджалі па 2-3 гусакі ў асаблівыя адкормачныя скрыні-клеткі з рашэцістым дном у задняй частцы і кармілі тры разы на дзень, напераменку развараным зернем ячменю, [[Кукуруза|кукурузы]], [[Жыта пасяўное|жыта]], [[Пшаніца|пшаніцы]] або аўса, і паілі вадой, змяшанай з малаком. Адкормліванне працягвалася 2-4 тыдні. Па дарагоўлі аўса (1½-2 меры<ref>Мера — адзінка аб’ёму, роўная 26,24 літры.</ref> на кожнага гусака) рэкамендавалі даваць размочаны ў вадзе [[жытні хлеб]] з варанай цёртым бульбай і аўсяную [[Крупы|крупу]], што ўплывала на вялікую цвёрдасць тлушчу<ref name="ЭСБЕ"/>. === Прамысловае развядзенне === [[Файл:2010-03-28 Geese farm in Taiwan.jpg|250px|міні|Гусіная ферма на Тайвані]] [[Файл:Salle de gavage pour canards destinés à l'industrie du foie gras, équipée en cages individuelles - Sud-ouest de la France, 2004.jpeg|250px|міні|Гусіная ферма ў Францыі]] З пераходам да прамысловай гусегадоўлі і выкарыстанню высокапрадуктыўных парод змяніліся як спосабы вырошчвання і гадоўлі гусей, так і паказчыкі прадуктыўнасці і ўзнаўлення птушкі. Так, у цяперашні час адметнай асаблівасцю гусей ад курэй з’яўляецца павелічэнне яйцаноскасці з узростам: на другім годзе ў параўнанні з першым яна ўзрастае на 15-25 %, на трэцім — на 30-40 %, у некаторых парод нават ва ўзросце 5 гадоў — на 10-25 % . Гусей выкарыстоўваюць на племя ў сярэднім 5-6 гадоў, максімальна да 8 гадоў. Палавыя суадносіны ў статку — 3-4 гускі на 1 [[Самец|гусака]]. Гусянят на мяса вырошчваюць звычайна да 6-месячнага ўзросту, пры масе 3-4 кг, а пры інтэнсіўнай тэхналогіі — да 60-65-дзённага ўзросту<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. Утрыманне гусей на пашы ажыццяўляюць звычайна з мая па кастрычнік. Падкормку ў гэты час робяць мінімальную, і яна цалкам выключаецца пры выпасе птушкі па [[Ржышча|іржышчы]]. У зімовы час частку канцэнтратаў у рацыёне замяняюць грубымі і сакавітымі кармамі. Гусей утрымліваюць у халодных памяшканнях пры натуральным асвятленні. Падобная сістэма гусегадоўлі дазваляе паменшыць выдаткі на кармленне і ўтрыманне птушкі, аднак не спрыяе яе высокай прадуктыўнасці. Да таго ж для выпасу неабходныя значныя плошчы з разліку 1 га пашы (у залежнасці ад яе прадуктыўнасці) на 10-80 галоў у месяц<ref name="БСЭ2" />. Пры інтэнсіўнай сістэме ўтрымання выкарыстоўваюць абаграваныя гусятнікі, у якіх маецца рэгуляваны светлавы рэжым пры працягласці светлавога дня 13-14 гадзін. == Прадукцыя гусегадоўлі == Гусей вырошчваюць у якасці крыніцы {{нп3|Гусяціна|мяса|ru|Гусятина}}, {{нп3|Гусінае яйка|яек|zh-yue|鵝蛋}}, {{нп3|Гусіны тлушч|свежага|hu|Libazsír}} і {{нп3|Гусіны смалец|топленага тлушчу|ru|Гусиный смалец}}, {{нп3|Гусіная печань|печані|kk|Қаз бауыры}}, {{нп3|Гусіная кроў|крыві|d|Q133730185}}, {{нп3|Гусінае пяро|пёраў|uk|Гусяче перо}}, пуху і гэтак далей. === Агульныя звесткі === [[Файл:Free range geese in Hainan - 03.jpg|250px|міні|Гусі на вольным выпасе]] Свойскіх гусей вырошчваюць для вытворчасці гусінага мяса і іншых прадуктаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://kar.kent.ac.uk/46409/|аўтар=Michael N. Romanov|загаловак=Impact of genotype, nutrition and management systems on goose production efficiency|год=1997-09-08|мова=en|месца=Nantes, France|выдавецтва=Association Groupe Francais de la WPSA (French Branch); World Society for the Protection of Animals French Branch|старонкі=33–41|isbn=978-2-9507884-3-6}}</ref>. Па звестках {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, добра ўкормленая гусь важыць да 13 — 14 кг; у яе 41 % ад жывой вагі мяса, 32 % тлушчу, 6 % костак і 21 % пёраў і вантроб, тады як у неўкормленага — 46 %, 7 %, 9 % і 38 %. Акрамя мяса, якое ўжываецца ў смажаным, вараным, вэнджаным і салёным выглядзе, жывыя і забітыя гусі дастаўляюць яшчэ пёры і пух; у першых выскубанне з-пад бруха і крылаў у мінулым выраблялася ў Еўропе штогод у красавіку, ліпені і кастрычніку (у гусак не раней 6 тыдняў пасля выседкі яек), прычым атрымлівалі ў год каля 230 г пуху і ад 450 г (ад гускі) да 750 г (ад гусака) пяра. Забіты гусь даваў 110 г пуху, 110 г пярыных пёраў і 8-10 [[Гусінае пяро|пісчых пёраў]]. Памёту, як [[Угнаенні|угнаення]], можна было мець штогод 12,7 кг<ref name="ЭСБЕ" />. Да важных прадуктаў гусегадоўлі адносяцца таксама пух, пяро, пуховыя скуркі. Гусіны тлушч лічыцца добрым сродкам пры [[Абмаражэнне|абмаражэнні]]<ref name="БСЭ2" />. === Мяса === {{main|Гусяціна}} [[Файл:Smoked goose meat.jpg|250px|міні|Вэнджаная гусяціна]] {{нп3|Гусяціна|Мяса гусей|ru|Гусятина}} змяшчае каля 16 % [[Бялкі|бялку]] і каля 35 % тлушчу. Яго [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]] на 100 г складае 1,3 [[Джоўль (адзінка вымярэння)|МДж]] (каля 320 [[Калорыя|ккал]]), што вышэй каларыйнасці мяса іншых відаў [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчай птушкі]]. Найлепшае, не надта тлустае, мяса гусь мае ва ўзросце 10 — 12 тыдняў. Дарослыя гусі маюць тлустае (каля 30 % [[Тлушчы|тлушчу]]), цяжкастраўнае мяса. === Яйкі === {{main|Гусінае яйка}} [[Файл:A basket of Goose Eggs.jpg|250px|міні|Кошык гусіных яек]] {{нп3|Гусінае яйка||zh-yue|鵝蛋}} мае авальную форму, у чатыры-пяць разоў перавышае аб’ём і вагу {{нп3|Курынае яйка|курынага яйка|ru|Яйця курячі}}, больш гладкае і белае па колеры, з меншым утрыманнем бялку, чым у курыным. Гусіныя яйкі можна ўжываць самастойна ў вараным і смажаным выглядзе, а таксама выкарыстоўваць у больш складаных стравах. === Печань === {{main|Гусіная печань}} Смажаная {{нп3|гусіная печань||kk|Қаз бауыры}} ужываецца і самастойна, так і ў складзе больш складаных страў. Для атрымання асабліва дэлікатэснай тлустай печані патрабуецца адмысловы адкорм. ==== Адкорм на тлустую печань ==== {{main|Фуа-гра}} [[Прымусовае адкормліванне]] гусей для атрымання {{нп3|Фуа-гра|тлустай|ru|Фуа-гра}} [[Печань|печані]] практыкавалі яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref name=":1" />. Ч. Дарвін згадваў, «што рымляне аддавалі перавагу печані белых гусей»<ref name=":0" />. У [[Эльзас]]е ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гусей адкормлівалі, трымаючы ў цемры і пазбаўляючы магчымасці свабодна рухацца. Такія гусі адрозніваліся незвычайна вялікай печанню, якая і паступала ў продаж прама або ў выглядзе [[паштэт|паштэтаў]] і т. п.<ref name="ЭСБЕ"/>. Традыцыйная тэхналогія адкорму на тлустую печань меркавала, што першы час гусь ела шмат; але потым даводзілася звяртацца да гвалтоўнага кармлення вадкім [[цеста]]м, якое ўлівалі ў горла праз варонку, або галушкамі з ячменнага, аўсянага або [[Грэчка пасяўная|грачанага]] зерня, якія прапіхвалі ў [[валлё]]. Пячонка бывала часам у 4-5 разоў больш звычайнай і дасягала да 2 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунты]] (каля 900 г). Яна ішла на прыгатаванне {{нп3|Страсбургскі пірог|страсбургскіх пірагоў|ru|Страсбургский пирог}} і так званага ''сыру з дзічыны'' (паштэту). Для развіцця пячонкі дадавалі ў корм рэчывы, якія вырабляюць раздражненне і выклікаюць [[Смага|смагу]], як, напрыклад, [[перац]], [[Кухонная соль|соль]]<ref name="ЭСБЕ"/>. Цяпер у шэрагу краін — у [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]] і інш. — развіта спецыялізаваная вытворчасць гусінай печані ([[фуа-гра]]), а яе маса можа дасягаць 1 кг<ref name="БСЭ2" />. === Гусіны тлушч === [[Файл:Gänsefett - goose fat.jpg|250px|міні|Гусіны тлушч]] {{main|Гусіны тлушч}} {{нп3|Гусіны тлушч||hu|Libazsír}} атрымліваецца шляхам вытоплівання падскурнага і брушнога тлушчу адкормленых гусей. Мае бледна-жоўты колер і густую, цякучую кансістэнцыю і выразна своеасаблівы смак і водар. Пры перапрацоўцы адкормленых гусей яго атрымліваюць шляхам вытоплівання тлушчу з багатых тлушчам падскурных і брушных тканак, якія ўтвараюцца ў працэсе раздзелкі. Цяжка гарыць з-за высокай тэмпературы дымлення (190 °C). Гусіны тлушч змяшчае 30 % насычаных тлустых кіслот, 58 % монаненасычаных тлустых кіслот і 12 % поліненасычаных тлустых кіслот. У 100 г змяшчаецца каля 11 мг халестэрыну. ==== Гусіны смалец ==== [[Файл:Gaenseschmalz-1.jpg|250px|міні|Гусіны смалец]] {{main|Гусіны смалец}} {{нп3|Гусіны смалец|Гусіны смалец або шмалец|ru|Гусиный смалец}} — топлены гусіны тлушч. Неад’емная частка {{нп3|Ашкеназская яўрэйская кухня|традыцыйнай кухні ашкеназаў||Ashkenazi Jewish cuisine}}, дзе стагоддзямі выкарыстоўваецца ў самых розных стравах, такіх як: курыны суп, [[латкес]], {{нп3|мацэбрай||ru|Мацебрай}}, {{нп3|сечаны пячоначны паштэт|||Chopped liver}}, {{нп3|Кнейдлах|суп з кнедлямі||Matzah ball}}<ref>Кнедлямі называюцца шарыкі [[Маца|мацы]] ў дадзенай страве. Выкарыстанне сметанковага масла, хоць і прымальнае ў іншых стравах, у дадзеным супе парушае закон [[кашрут]]а, які забараняе ўжыванне малака і малочных прадуктаў сумесна з мяснымі прадуктамі, таму шарыкі ў курыным супе запраўляюцца гусіным смальцам</ref>, смажаная курка і многія іншыя. З’яўляецца [[Кандытарскі тлушч|кулінарным тлушчам]], прымяняецца таксама ў якасці ўзмацняльніка смаку або тлушчавай заправы<ref name="Marks">{{cite book |last1=Marks |first1=Gil |title=The Encyclopedia of Jewish Food |publisher=HMH}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ruhlman |first1=Michael |title=The Book of Schmaltz|year=2013 |url=https://archive.org/details/bookofschmaltzlo0000ruhl }}</ref><ref>{{cite web |title = Great Chopped Liver |url = https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three |accessdate = 2020-01-25 |website = Canadian Jewish News |accessdate = 2022-01-28 |archivedate = 2021-05-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210510002220/https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three }}</ref>. === Гусінае пяро === [[Файл:קלף, נוצה ודיו.jpg|thumb|Гусінае пяро з чарніліцай і [[пергамент]]|250px]] {{main|Гусінае пяро}} {{нп3|Гусінае пяро||uk|Гусяче перо}} — пяро гусака, якое выкарыстоўвалася як прылада для пісьма ў VII—XIX стагоддзях, да вынаходства [[Пяро (пісьмовая прылада)|металічнага пяра]]. Гусінае пяро, у адрозненне ад пёраў іншых звычайных птушак (часцей за ўсё свойскіх), уяўляе сабой тоўсты полы стрыжань, які мае аб’ёмную порыстую аснову, таму пяро «ўчэпістае», гэта значыць яго зручна трымаць у руцэ пры напісанні літар. Калі кончык пяра зрэзаць нажом пад вуглом, агаляецца поры стрыжань, які добра ўбірае чарніла, што дазваляе радзей апускаць кончык пяра ў чарніліцу. Умерана мяккі кончык пяра добра захоўвае форму пры пісьме, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць частага завострывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Пенионжкевич, Э. Э. Основы гусеводства. — Изд. 2-е, переработ. и доп. — Москва : Сельхозгиз, 1952. — 191 с. : илл. ; 22 см. — Перед загл. авт.: проф. Э. Э. Пенионжкевич, К. В. Зеленская. Библиогр.: с. 186-87. — 25000 экз. — 3 р. 5 к. — 52-26449 * Налибоцкий, С. Б. Белорусские гуси и пути их улучшения : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук / С. Б. Налибоцкий ; Министерство сельского хозяйства СССР, Латвийская сельскохозяйственная академия. — Минск, 1958. — 19, [1] с. : табл. — Библиография в конце текста (5 назв.) * [http://www.zooenc.eu/be/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9/ Пароды гусей] * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Гусь свойская}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. * Синичкин, Е. С. Разведение гусей и уток. — [Ленинград] : Лениздат, [тип.] РУ № 20, 1945. — 72 стр. : илл. ; 20 см. — Перед загл. автор: Е. С. Синичкин. — 5000 экз. — 3 р. — 46-1168 {{Commonscat}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Птушкагадоўля]] [[Катэгорыя:Гусі]] bb76zqal5iahhivyhix6n9jv12arw2v 0 787211 5217211 4985223 2026-10-13T08:17:32Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5217211 wikitext text/x-wiki {{Мінерал}} '''Палявыя шпаты''' — група [[сілікаты|сілікатных пародаўтваральных мінералаў]], аб’яднаных падобнай структурай, хімічным складам і фізічнымі ўласцівасцямі. Змяшчаюцца ў [[Магматычныя горныя пароды|магматычных]], [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных]] і [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных пародах]]. Сярод распаўсюджаных палявых шпатаў — [[артаклаз]] (KAlSi₃O₈), [[альбіт]] (NaAlSi₃O₈) і {{нп5|Анартыт|анартыт|en|Anorthite}} (CaAl₂Si₂O₈)<ref name="geology">{{Cite web|url=https://geology.com/minerals/feldspar.shtml|title=Feldspar minerals make up over 50% of Earth's crust|lang=en}}</ref>. [[Зямная кара]] складаецца больш чым на палову з палявых шпатаў. У {{нп5|Кантынентальная кара|кантынентальнай кары|en|Continental crust}} яны прысутнічаюць у саставе такіх магматычных парод як [[граніт]], [[дыярыт]] і {{нп5|Гранадыярыт|гранадыярыт|en|Granodiorite}}. У {{нп5|Акіянічная кара|акіянічнай кары|en|Oceanic crust}} іх можна знайсці ў складзе {{нп5|Габра|габра|en|Gabbro}} і [[базальт]]у. Дзякуючы працэсам [[Выветрыванне|выветрывання]] і {{нп5|Метамарфізм|метамарфізму|en|Metamorphism}}, палявыя шпаты з магматычных парод пераходзяць у асадкавыя і метамарфічныя<ref name="geology"/>. Агульная хімічная формула палявых шпатаў — X(Al,Si)₄O₈. На месцы X часта выступаюць іоны [[калій|калію]] (K+), [[натрый|натрыю]] (Na+) або [[кальцый|кальцыю]] (Ca++). Існуюць таксама вельмі рэдкія палявыя шпаты з іонамі [[барый|барыю]] (Ba++), [[Рубідый|рубідыю]] (Rb+), [[Стронцый|стронцыю]] (Sr++) або [[жалеза]] (Fe++)<ref name="geology"/>. Выкарыстоўваюцца ў вытворчасці [[шкло|шкла]] і [[кераміка|керамікі]], а таксама як {{нп5|Напаўняльнік|напаўняльнікі|en|Filler (materials)}} для [[Фарбы|фарбаў]], [[пластмасы]] і [[Гума|гумы]]. Некаторыя палявыя шпаты разглядаюцца як [[каштоўныя камяні]], напрыклад [[месяцавы камень]], {{нп5|Сонечны камень|сонечны камень|en|Sunstone}}, [[Лабрадор (мінерал)|лабрадор]], [[амазаніт]] і {{нп5|Спектраліт|спектраліт|en|Spectrolite}}<ref name="geology"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Feldspar}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палявыя шпаты| ]] hnsaffo8egq4tf83wjjvm3d2mmufsta 0 795887 5217030 5065402 2026-10-12T18:52:14Z Змітрок Бядуля 175208 + Багуслаў Фелікс Незабытоўскі 5217030 wikitext text/x-wiki '''Незабыто́ўскі''' — беларускае мужчынскае прозвішча. * [[Незабытоўскія]] — шляхецкі род герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]». == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Незабытоўскі]] (1819—1849) — пісьменнік, філосаф, гісторык. * [[Багуслаў Фелікс Незабытоўскі]] (пасля 1691 — 1739) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян новагародскі. * [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі]] (1865—1952) — палітычны і дзяржаўны дзеяч, міністр сельскай гаспадаркі Польшчы. * [[Станіслаў Незабітоўскі|Станіслаў Незабытоўскі]] (1641—1717) — дзеяч рэфармацыі ў ВКЛ, мемуарыст. * {{NL|Стэфан Незабытоўскі}} * [[Ян Незабытоўскі]] (?—1783) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага, падкаморы навагрудскі. {{спіс цёзак2|Беларускія}} ezqb2k5n806bzvfa8gry5iuq3stwhfs 5217297 5217030 2026-10-13T09:54:03Z M.L.Bot 261 5217297 wikitext text/x-wiki '''Незабыто́ўскі''' — беларускае мужчынскае прозвішча. * [[Незабытоўскія]] — шляхецкі род герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]». == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Незабытоўскі]] (1819—1849) — пісьменнік, філосаф, гісторык. * [[Багуслаў Фелікс Незабытоўскі]] (пасля 1691 — 1739) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян новагародскі. * [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі]] (1865—1952) — палітычны і дзяржаўны дзеяч, міністр сельскай гаспадаркі Польшчы. * [[Станіслаў Незабітоўскі|Станіслаў Незабытоўскі]] (1641—1717) — дзеяч рэфармацыі ў ВКЛ, мемуарыст. * {{NL|Стэфан Незабытоўскі}} * [[Ян Незабытоўскі]] (?—1783) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага, падкаморы навагрудскі. == Гл. таксама == * [[Незабітоўскі]] {{спіс цёзак2|Беларускія}} 9a0x7v2tw9srer4ol53w4r4vugx3uk2 0 797095 5217379 5072387 2026-10-13T11:17:23Z Autumndancer 168015 5217379 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Асякеева''' ({{lang-ru|Асеке́ево}}) — сяло на паўночным захадзе [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Асякееўскі раён|Асякееўскага раёна]] і Асякееўскага сельсавета. Размешчана на паўночным захадзе Арэнбургскай вобласці, за 38 км на ўсход ад мяжы Самарскай вобласці, за 28 км на ўсход ад горада Бугуруслана, за 223 км на паўночны захад ад абласнога цэнтра горада [[Арэнбург]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Арэнбургскай вобласці]] jxbm60085ve0aiq3p9li07piq6y4got 0 797411 5217407 5082732 2026-10-13T11:40:56Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217407 wikitext text/x-wiki '''Селекцыя''' (ад {{lang-la|selectio}} — выбар, адбор) — навука пра метады стварэння (вывядзення) [[Сорт|сартоў]], [[Гібрыд|гібрыдаў]] раслін і [[Парода (жывёлагадоўля)|парод]] жывёл, [[Штам|штамаў]] мікраарганізмаў з якасцямі, неабходнымі чалавеку. Селекцыяй за тысячагоддзі створана вялікая колькасць сартоў сельскагаспадарчых раслін і парод свойскіх жывёл, штамаў [[Мікраарганізмы|мікраарганізмаў]]. Селекцыяй таксама называюць галіну [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] практыкі (вытворчасці), якая займаецца вывядзеннем сартоў, гібрыдаў і парод расліна і жывёл. Залежна ад мэт селекцыю праводзяць на якасць (смак, вонкавы выгляд, тэрміны непсавання садавіны і гародніны, утрыманне [[Бялкі|бялку]] і [[Амінакіслоты|амінакіслот]] у збожжы, змяшчэнне [[Тлушчы|тлушчаў]] у малаку і іншае), устойлівасць да хвароб, шкоднікаў і неспрыяльных кліматычных умоў, [[ураджайнасць]] раслін, пладавітасць і прадуктыўнасць у жывёл і іншае. Асноўныя метады селекцыі — гэта адбор, [[гібрыдызацыя]] з выкарыстаннем [[гетэрозіс]]у і цытаплазматычнай мужчынскай стэрыльнасці, [[поліплаіднасць]] і [[мутагенез]]. Народная селекцыя — гэта гістарычны працяглы працэс, які склаўся стыхійна, паляпшэння існуючых і стварэння новых гатункаў раслін і парод жывёл, які ажыццяўляецца простымі людзьмі (сялянамі, садоўнікамі, жывёлагадоўцамі) без выкарыстання сучасных навуковых метадаў і лабараторый. Яна грунтуецца на эмпірычным вопыце (назіранні) і шматгадовым штучным адборы лепшых асобін для далейшага размнажэння. ; Асноўныя рысы народнай селекцыі * ''Стыхійнасць і працягласць:'' Працэс займае дзесяцігоддзі і нават стагоддзі. Адбор паходзіць з пакалення ў пакаленне. * ''Адаптыўнасць:'' Галоўная мэта — стварэнне формаў, максімальна прыстасаваных да мясцовых кліматычных умоў, глеб і хвароб канкрэтнага рэгіёну. * ''Масавы адбор:'' У адрозненне ад навуковай селекцыі, дзе часта выкарыстоўваецца індывідуальны адбор, народная селекцыя часцей абапіраецца на выбар цэлай групы лепшых раслін ці жывёл (масавы адбор). ; Прыклады сартоў, парод жывёл, выведзеных на тэрыторыі Беларусі метадамі народнай селекцыі * [[Слуцкія бэры]] (сорт грушы) — вывядзенне звязваюць з манахамі [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Слуцк)|Слуцкага бернардзінскага кляштара]] * [[Беларускі запражны конь]] — парода [[Конь|коней]], выведзеная ў канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] скрыжаваннем дробных коней паўночнага ляснога тыпу з буйнейшымі жарабцамі запражных і цяжкавозных парод. * [[Беларускі ганчак]] — парода паляўнічых сабак Беларусі, знаходзіцца ў стадыі адраджэння. * Радзівілаўскія (палескія) [[спаніэлі]], вядомыя ў Польшчы як [[Польскі спаніэль|польскія спаніэлі]] (парода сабак, выведзеная Радзівіламі ў [[Манькавічы (Столінскі раён)|Манькавічах]] у 1930-я гады). * [[Беларуская чорна-пярэстая свіння]] — вынік складанага ўзнаўленчага скрыжавання мясцовых свіней з даўгавухімі і караткавухімі свіннямі, ёркшырамі, беркшырамі, тэмворсамі і буйнымі чорнымі, афіцыйна зацверджаная ў 1976 годзе. Навуковыя асновы селекцыі закладзены [[Чарлз Дарвін|Чарлзам Дарвінам]] (1859). З развіццём [[Генетыка|генетыкі]] селекцыя ператварылася з сукупнасці практычных мер па вывядзенні і ўдасканаленні сартоў раслін, парод свойскіх жывёл і штамаў мікраарганізмаў у дакладную навуку, заснаваную на эксперыменце. ; Найбольш вядомыя беларускія навукоўцы-селекцыянеры * [[Адам Станіслававіч Грабніцкі-Дактаровіч]] (1858—1941) * [[Мікалай Кірылавіч Малюшыцкі|Мікалай Малюшыцкі]] (1872—1929) * [[Эма Пятроўна Сюбарава|Эма Сюбарава]] (1898—1983) * [[Антон Раманавіч Жэбрак|Антон Жэбрак]] (1901—1965) * [[Аркадзь Лапо]] (1904—1983) * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Пётр Альсмік]] (1907—1992) * [[Іван Мікалаевіч Нікітчанка|Іван Мікітчанка]] (1939—2010) {{Няма крыніц}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Селекцыя]] s6hfpt9d2ejjsjsw9l7pexnyizreo95 0 803275 5217201 5175109 2026-10-13T07:38:46Z Дэно 12897 5217201 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рудак (значэнні)|Рудак}} {{пісьменнік}} '''Антон Рудак''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, гісторык і краязнавец, журналіст. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 жніўня 1989 года ў Мінску. Скончыў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]]{{r|prajdzisvet}}, [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{r|prajdzisvet}} па спецыяльнасці «Архівазнаўства»{{r|belrad}}. Таксама навучаўся ў [[Школа маладога пісьменніка|Школе маладога пісьменніка]].{{r|genby}} Станам на люты 2014 года працаваў вэб-рэдактарам{{r|nniva}}. З 2018 года супрацоўнік газеты «[[Культура (газета)|Культура]]»<ref>{{cite web| author =| date = 2026-10-10| url =https://kultura-info.by/view/3956/%E2%80%9CYa_u_%C2%ABKulxtury%C2%BB,_%C2%ABKulxtura%C2%BB_uva_mne%E2%80%9D:_supracoun%D1%96k%D1%96_ustanovy_%E2%80%94_da_yub%D1%96leyu_vydannya | title =“Я ў «Культуры», «Культура» ўва мне”: супрацоўнікі ўстановы — да юбілею выдання |publisher =[[Культура (газета)|Культура]]}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Як гісторык даследуе мінулае Мінска{{r|genby}}. У абшары інтарэсаў часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] Беларусі{{r|bahd}} і Мінска ў прыватнасці{{r|belrad}}. У маі 2021 года ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] выступіў з лекцыяй «З гісторыі мінскага падполля»{{r|bahd}} пра ўдзельнікаў савецкага і польскага ([[СУБ-АК]], «[[Вахляж]]») рухаў супраціву ў акупаваным Мінску. Як краязнавец цікавіцца фотадакументамі і малавядомымі старымі будынкамі{{r|belrad}}. Праводзіць тэматычныя лекцыі і экскурсіі ў Мінску{{r|belrad}}, у тым ліку прысвечаныя постаці Уладзіміра Караткевіча{{r|shnip}}. == Творчасць == Стварае паэзію, прозу{{r|nniva}} і перакладае. Вершы публікаваліся ў «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Ніве]]» і «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслове]]». У 2014 годзе быў першым беларускім літаратарам у праграме «Рэзідэнцыя маладога літаратара ў Вільні». У 2014 годзе ў серыі «Пункт адліку» Бібліятэкі Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка» выйшаў дэбютны паэтычны зборнік «Верхні горад», куды ўвайшлі вершы напісаныя ў 2009—2014 гадах. Рэдактарам быў [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], вокладку аформіла [[Ксенія Шталянкова]], прэзентацыя адбылася 3 лістапада 2014 года ў мінскай кнігарні «ЛогвінаЎ».{{r|genby}} Таксама займаецца мастацкім перакладам з польскай мовы.{{r|prajdzisvet}} == Прызнанне == * Пераможца літаратурнага конкурсу «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» імя Ларысы Геніюш у намінацыі «Паэзія» (2012).{{r|nnexlibris}} * Фіналіст літаратурнай прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча за 2014 год з кнігай паэзіі «Верхні горад».{{r|shnip}} * Лаўрэат прэміі «Кніга году» (2014) за кнігу паэзіі «Верхні горад».{{r|bahd}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="belrad">{{cite web| url = https://youtu.be/OXUmulYXnjk| title = "Дыялогі пра культуру" - 25. Антон Рудак - 25.02.2021 | author = Radio Kultura BR | date = 2021-02-25 | website = YouTube | access-date = 2026-03-04 | language = be }}</ref> <ref name="mikfb">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/100084960014125/posts/-%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8F%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%B3/746705304838130/|title=Аглядальнік газеты «Культура» Антон Рудак працягвае сезон вандровак па помніках гісторыі і архітэктуры|website=«Культура і Мастацтва»|date=2025-08-20|publisher=facebook.com}}</ref> <ref name="kultinfo">{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/filter/author::rudaka::6|title=Культура і мастацтва - Мінск, Беларусь|last=|website=kultura-info.by|access-date=2026-03-04|archive-date=1 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260601214459/https://kultura-info.by/filter/author::rudaka::6|url-status=dead}}</ref> <ref name="bahd">{{Cite web|url=https://budzma.org/event/lektsyya-antona-rudaka|title=Будзьма беларусамі! » Лекцыя Антона Рудака "З гісторыі мінскага падполля"|website=budzma.org|access-date=2026-03-01}}</ref> <ref name="shnip"> {{кніга |аўтар = Віктар Шніп |загаловак = Трава бясконцасці: дзённікавы раман паэта |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/download.php?item=56521-1.pdf |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2018 |том = |pages = 383 |allpages = |серыя = |isbn = 978-985-02-1817-9 |тыраж = 500 }} </ref> <ref name="nniva">{{артыкул |аўтар = Антон Рудак |загаловак = Ружанец |арыгінал = |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27947-1.pdf |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша Ніва |тып = газета |месца = Мінск |выдавецтва = Прыватнае прадпрыемства «Суродзічы» |год = 2014 |выпуск = |том = |нумар = 5 (842) |старонкі = 13 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250831082513/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27947-1.pdf |archive-date = 31 жніўня 2025 }}</ref> <ref name="prajdzisvet"> {{cite web |url = https://prajdzisvet.org/persons/r/anton-rudak.html |title = Антон Рудак |work = ПрайдзіСвет}} </ref> <ref name="nnexlibris"> {{cite web |url = https://nashaniva.com/74117 |title = Абвясцілі пераможцаў конкурсу «Экслібрыс» |date = 25.05.2012 |work = Наша Ніва |publisher = Прэс-служба СБП}} </ref> <ref name="genby"> {{cite web |url = https://generation.by/news6763.html |title = Антон Рудак прэзентаваў свой «Верхні горад» |first = Віка |last = Трэнас |date = 04/11/2014 |work = Generation.by |publisher = }} </ref> }} == Спасылкі == * {{cite web| url = https://youtu.be/OXUmulYXnjk| title = "Дыялогі пра культуру" - 25. Антон Рудак - 25.02.2021 | author = Radio Kultura BR | date = 2021-02-25 | website = YouTube | access-date = 2026-03-04 | language = be }} * {{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/litradio_by/sets/rudak|title=Антон Рудак. Вершы|website=SoundCloud|access-date=2026-03-04}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рудак Антон}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Мінска]] 6nonwutf9wqwlztgsmf3asab3t458iq 0 809044 5217411 5151802 2026-10-13T11:41:52Z Autumndancer 168015 5217411 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zavci_gejo,_Porabje.JPG|thumb|Гадоўля трусоў, Венгрыя.]] '''Трусагадоўля''' — галіна [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] па развядзенні [[Трусы (жывёлы)|труса]] свойскага для атрымання мяса, шкурак і пуху. Вылучаюць кірункі: мяса-шкуркавы, мясны, пуховы. Трусінае мяса — пажыўны дыетычны прадукт, шкуркі — каштоўная сыравіна для футравай прамысловасці, пух ідзе на выраб фетру і трыкатажу.{{Sfn|БелЭн||p=538}} == Зноскі == <references /> == Крыніцы == * {{Крыніцы/БелЭн|том=15|артыкул=Трусагадоўля|старонкі=538|ref=БелЭн}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] [[Катэгорыя:Трусаводства]] l8v9msvx2g2h7e2nm7amgvypuu9fze7 5217417 5217411 2026-10-13T11:45:05Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217417 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zavci_gejo,_Porabje.JPG|thumb|Гадоўля трусоў, Венгрыя.]] '''Трусагадоўля''' — галіна [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] па развядзенні [[Трусы (жывёлы)|труса]] свойскага для атрымання мяса, шкурак і пуху. Вылучаюць кірункі: мяса-шкуркавы, мясны, пуховы. Трусінае мяса — пажыўны дыетычны прадукт, шкуркі — каштоўная сыравіна для футравай прамысловасці, пух ідзе на выраб фетру і трыкатажу.{{Sfn|БелЭн||p=538}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Крыніцы/БелЭн|том=15|артыкул=Трусагадоўля|старонкі=538|ref=БелЭн}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] [[Катэгорыя:Трусаводства]] b58heuhd8275h7h0nnqhw8yxsenwmy5 0 809156 5217399 5152331 2026-10-13T11:39:02Z Autumndancer 168015 5217399 wikitext text/x-wiki [[File:Shorthorn bull, cows & calves.jpg|міні|Каровы [[Шортгорнская парода|шортгорнскай пароды]]]] '''Бу́йная рага́тая жывёла''', таксама '''бы́дла'''<ref>{{verbum|tsblm2022|быдла|бы́дла}}</ref> (з {{lang-pl|bydło}})<ref>{{verbum|esbm|bydla|Бы́дла}}</ref> — [[парнакапытныя|парнакапытная]] [[жвачныя|жвачная]] жывёла сямейства [[пустарогія|пустарогіх]]{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. == Характарыстыка == Жывёла належыць да жвачных, паколькі здольная ператраўляць багаты на клятчатку корм — сена, салому, зялёны корм, караняплоды і іншыя віды расліннай ежы. Група ўключае [[Свойскія жывёлы|свойскія формы]] ([[бык]]і і [[карова|каров]]ы), якія належаць да роду сапраўдных [[Быкі|быкоў]], а таксама [[як]]аў, [[гаял]]аў, [[бізон]]аў і [[зубр]]оў{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. Свойская буйная рагатая жывёла паходзіць ад [[тур (жывёла)|тура]], які быў прыручаны каля 8 тысяч гадоў назад. Жывёла дае чалавеку малако і мяса, з'яўляецца крыніцай сыравіны для лёгкай прамысловасці і забяспечвае сельскую гаспадарку арганічнымі ўгнаеннямі. Асаблівасці яе экстэр’еру непасрэдна звязаны з кірункам прадукцыйнасці (малочным або мясным), кліматычнымі зонамі і канкрэтнай тэхналогіяй гадоўлі{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. == Гадоўля ў Беларусі == На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] асноўнай планавай пародай з'яўляецца [[чорна-пярэстая парода]] малочнага кірунку, на якую прыпадае каля 98&nbsp;% агульнага пагалоўя. Таксама ў краіне гадуюцца іншыя малочныя і малочна-мясныя пароды, у тым ліку [[чырвоная беларуская парода|чырвоная беларуская]], [[сіментальская парода|сіментальская]], [[швіцкая парода|швіцкая]], [[кастрамская парода|кастрамская]] і [[галандская парода|галандская]]. Сярод мясных парод прадстаўлены [[шаралезская парода|шаралезская]], [[лімузінская парода|лімузінская]], [[Мен-анжу (парода)|мен-анжу]] і [[герафордская парода|герафордская]]{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. == Біялагічныя асаблівасці == Сярэдняя працягласць жыцця кароў складае каля 20 гадоў (у рэдкіх выпадках да 35 гадоў), быкоў — ад 15 да 20 гадоў. Палавая спеласць у цялушак настае ва ўзросце 9—10 месяцаў, у быкоў — у 9—11 месяцаў. Першы ацёл адбываецца ва ўзросце 26—30 месяцаў, а працягласць цельнасці складае 280—290 сутак{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. Тэрмін гаспадарчага выкарыстання малочных кароў вагаецца ад 5 да 10 гадоў, у той час як племянных жывёл для ўзнаўлення статка выкарыстоўваюць каля 8—10 гадоў. Маладняк, прызначаны на мяса, пасля інтэнсіўнага адкорму або нагулу забіваюць ва ўзросце 16—20 месяцаў{{sfn|БелЭн|1996|с=321}}. == Гл. таксама == * [[Жывёлагадоўля]] * [[Гадоўля буйной рагатай жывёлы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=3|артыкул=Буйная рагатая жывёла|старонкі=321|год=1996|ref=БелЭн}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Буйная рагатая жывёла| ]] kh5ifgn1mavdekolq80mzar6z34nsf9 0 812076 5217369 5175301 2026-10-13T11:14:29Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217369 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} {{значэнні2|Пенелопа (значэнні)}} '''Пенелопа''' ({{lang-grc|Πηνελόπη}}, {{lang-la|Penelope}}) — персанаж [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]], жонка цара [[Ітака|Ітакі]] [[Адысей|Адысея]] і маці [[Тэлемах]]а, адзін з цэнтральных вобразаў паэмы [[Гамер]]а «[[Адысея]]». Пенелопа належала, па розных дадзеных, да спартанскага ці месенскага царскага роду. Адысею яна дасталася або ў якасці выйгрышу ў спаборніцтве па бегу, або ў выніку здзелкі з яе дзядзькам [[Тындарэй|Тындарэем]], звязанай з замужжам Алены Прыгожай. Неўзабаве пасля нараджэння сына Адысей з’ехаў пад Трою, і Пенелопа на дваццаць гадоў засталася адна. Паводле класічнай версіі міфа, яна захоўвала вернасць мужу, хаця большасць ітакійцаў не верыла ў яго вяртанне. Спагадлівасці Пенелопы настойліва дамагаліся больш за сотню маладых арыстакратаў з Ітакі і суседніх выспаў. Каб выйграць час, яна пайшла на хітрасць — дабілася адтэрміноўкі да таго часу, пакуль не сатчэ саван для свёкра, а сама па начах распускала зробленае за дзень. Неўзабаве пасля таго, як гэтая хітрасць была раскрытая, на Ітаку вярнуўся Адысей і перабіў жаніхоў. Аднак яму прыйшлося сысці ў выгнанне, а Пенелопа засталася на Итаке, якой зараз кіраваў яе сын. Пазней Адысей зноў змог вярнуцца. Пасля гібелі мужа Пенелопа стала жонкай яго забойцы — сына Адысея ад [[Кірка (міфалогія)|Кіркі]] [[Тэлегон (сын Адысея)|Тэлегона]]. Яе жыццё скончылася на Астравах Блажэнных. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{продкі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] q488jw2cnfr0m2p1x41wnlctuqxxprt 828 814666 5217094 5200028 2026-10-12T21:13:05Z Ueschar 151377 5217094 Scribunto text/plain --[[ Модуль:Іншамоўны тэкст/даныя Даныя для Модуль:Іншамоўны тэкст. Назвы моў і коды атрымліваюцца пераважна з MediaWiki. Лакальна захоўваюцца: * беларускія скарачэнні; * выпраўленні і сінонімы назваў; * выключэнні для назваў артыкулаў; * беларускія назвы сістэм пісьма. ]] local p = {} local content_language = mw.language.getContentLanguage() local content_language_code = content_language:getCode() local function normalize_name(name) if type(name) ~= 'string' then return nil end name = mw.text.trim(name) if name == '' then return nil end name = mw.ustring.lower(name) name = mw.ustring.gsub(name, '_', ' ') name = mw.ustring.gsub(name, '%s+', ' ') return name end -- ============================================================================ -- НАЗВЫ МОЎ -- ============================================================================ local language_names = mw.language.fetchLanguageNames( content_language_code, 'all' ) -- Выпраўленні выпадкаў, дзе MediaWiki не мае нармальнай беларускай назвы. local name_overrides = { ['kaa'] = 'каракалпакская', } for code, name in pairs(name_overrides) do language_names[code] = name end -- ============================================================================ -- НАЗВА МОВЫ → КОД -- ============================================================================ local language_codes = {} local ambiguous_names = {} for code, name in pairs(language_names) do local normalized = normalize_name(name) if normalized then code = mw.ustring.lower(code) if ambiguous_names[normalized] then -- Назва ўжо вызначана як неадназначная. elseif language_codes[normalized] and language_codes[normalized] ~= code then language_codes[normalized] = nil ambiguous_names[normalized] = true else language_codes[normalized] = code end end end -- Дадатковыя беларускія сінонімы. local language_aliases = { ['фарсі'] = 'fa', } for name, code in pairs(language_aliases) do local normalized = normalize_name(name) if normalized and not ambiguous_names[normalized] then language_codes[normalized] = mw.ustring.lower(code) end end -- ============================================================================ -- БЕЛАРУСКІЯ СКАРАЧЭННІ -- ============================================================================ -- MediaWiki не дае нарматыўных беларускіх скарачэнняў назваў моў, -- таму гэта адзіная асноўная табліца, якая падтрымліваецца ўручную. -- -- У значэнні захоўваецца ТОЛЬКІ само скарачэнне. -- Двукроп'е, прабелы, спасылкі і іншае афармленне -- павінен дадаваць Модуль:Lang. -- -- Пры адсутнасці скарачэння асноўны модуль павінен -- выкарыстоўваць поўную беларускую назву мовы, -- а НЕ спрабаваць утварыць скарачэнне аўтаматычна. local language_abbreviations = { -- A ['aa'] = 'афар.', ['ab'] = 'абх.', ['abe'] = 'зах. абенакі', ['abq'] = 'абаз.', ['ady'] = 'адыг.', ['ae'] = 'авест.', ['af'] = 'афр.', ['agx'] = 'агул.', ['ak'] = 'акан', ['akk'] = 'акад.', ['als'] = 'алем.', ['alt'] = 'паўднёваалт.', ['am'] = 'амх.', ['an'] = 'араг.', ['ang'] = 'стар.-англ.', ['ar'] = 'араб.', ['arc'] = 'арам.', ['arn'] = 'мап.', ['arz'] = 'масры', ['as'] = 'асам.', ['ast'] = 'астур.', ['av'] = 'авар.', ['awa'] = 'авадхі', ['ay'] = 'аймара', ['az'] = 'азерб.', ['azb'] = 'паўднёваазер.', -- B ['ba'] = 'башк.', ['ban'] = 'балійск.', ['bar'] = 'бав.', ['be'] = 'бел.', ['be-tarask'] = 'альтэрн.', ['bg'] = 'балг.', ['bi'] = 'бісл.', ['bjn'] = 'бандж.', ['bn'] = 'бенг.', ['bo'] = 'тыб.', ['br'] = 'брэт.', ['bs'] = 'басн.', ['bua'] = 'бур.', -- C ['ca'] = 'катал.', ['ce'] = 'чач.', ['ceb'] = 'себ.', ['chm'] = 'мар.', ['cjs'] = 'шорск.', ['ckb'] = 'сарані', ['ckt'] = 'чук.', ['clc'] = 'чылк.', ['cnr'] = 'чарн.', ['co'] = 'карс.', ['cop'] = 'копц.', ['crh'] = 'крымскатат.', ['crs'] = 'сейш.', ['cs'] = 'чэшск.', ['csb'] = 'кашубск.', ['cu'] = 'ст.-слав', ['cv'] = 'чувашск.', ['cy'] = 'вал.', -- D ['da'] = 'дацк.', ['dag'] = 'дагбані', ['dar'] = 'дарг.', ['de'] = 'ням.', ['din'] = 'дзін.', ['dsb'] = 'н.-луж.', ['dv'] = 'мальд.', ['dz'] = 'дзонг-кэ', -- E ['ee'] = 'эвэ', ['el'] = 'грэч.', ['eml'] = 'эміл.-ром.', ['en'] = 'англ.', ['en-gb'] = 'брыт. англ.', ['en-us'] = 'амер. англ.', ['enm'] = 'сяр.-англ.', ['eo'] = 'эспер.', ['es'] = 'ісп.', ['ess'] = 'чапл.', ['et'] = 'эст.', ['ett'] = 'этруск.', ['eu'] = 'баскск.', ['eve'] = 'эвенск.', ['evn'] = 'эвенк.', ['ext'] = 'эстр.', ['eya'] = 'эяк.', -- F ['fa'] = 'перс.', ['fi'] = 'фінск.', ['fil'] = 'філ.', ['fkv'] = 'квен.', ['fo'] = 'фар.', ['fr'] = 'фр.', ['fro'] = 'старафр.', ['frp'] = 'франкаправ.', ['frs'] = 'усх.-фрыз.', ['fy'] = 'фрыз.', -- G ['ga'] = 'ірл.', ['gd'] = 'шатл. гэл.', ['gez'] = 'геэз', ['gil'] = 'кір.', ['gkm'] = 'сярэднягрэч.', ['gl'] = 'галіс.', ['glk'] = 'гіл.', ['gmh'] = 'с.-в.-ням.', ['gn'] = 'гуар.', ['goh'] = 'стар.-в.-ням.', ['got'] = 'гоцк.', ['grc'] = 'стар.-грэч.', ['gsc'] = 'гаск.', ['gu'] = 'гудж.', ['gv'] = 'мэнск.', -- H ['ha'] = 'хаўса', ['hak'] = 'хакка', ['haw'] = 'гав.', ['he'] = 'іўр.', ['hi'] = 'хіндзі', ['hif'] = 'фідж. хіндзі', ['hit'] = 'хец.', ['hr'] = 'харв.', ['hsb'] = 'в.-луж.', ['ht'] = 'гаіц. крэол.', ['hu'] = 'венг.', ['hy'] = 'арм.', ['hyw'] = 'з.-арм.', ['hz'] = 'герэра', -- I ['ia'] = 'інтэрл.', ['ibb'] = 'ібібіа', ['id'] = 'індан.', ['ig'] = 'ігба', ['ik'] = 'інуіцк.', ['ilo'] = 'іла.', ['inh'] = 'інгуш.', ['io'] = 'іда', ['is'] = 'ісл.', ['it'] = 'італ.', ['iu'] = 'ін.', -- J ['ja'] = 'яп.', ['jam'] = 'ям. крэол.', ['jv'] = 'яв.', -- K ['ka'] = 'груз.', ['kaa'] = 'каракалп.', ['kab'] = 'каб.', ['kea'] = 'кабуверд’яну', ['kg'] = 'конга', ['ki'] = 'кікую', ['kjj'] = 'хінал.', ['kk'] = 'каз.', ['kl'] = 'грэнл.', ['km'] = 'кхмер.', ['kn'] = 'кан.', ['ko'] = 'кар.', ['koi'] = 'комі-пярм.', ['kri'] = 'крыа', ['krl'] = 'карэл.', ['ksh'] = 'рып.', ['ku'] = 'курд.', ['kum'] = 'кум.', ['kv'] = 'комі', ['kw'] = 'корнск.', ['ky'] = 'кірг.', -- L ['la'] = 'лац.', ['la-x-medieval'] = 'сяр. лац.', ['lb'] = 'люкс.', ['lbe'] = 'лакск.', ['lez'] = 'лезг.', ['lij'] = 'ліг.', ['liv'] = 'ліў.', ['lld'] = 'ладзінск.', ['lmo'] = 'ламб.', ['ln'] = 'лінгала', ['lo'] = 'лаос.', ['lt'] = 'літ.', ['ltg'] = 'латг.', ['lv'] = 'лат.', -- M ['mdf'] = 'макш.', ['mg'] = 'малаг.', ['mh'] = 'марш.', ['mi'] = 'маары', ['mic'] = 'мікм.', ['min'] = 'мін.', ['miq'] = 'міск.', ['mk'] = 'макед.', ['ml'] = 'малаял.', ['mn'] = 'манг.', ['mns'] = 'манс.', ['mr'] = 'маратхі', ['mrj'] = 'горнамар.', ['ms'] = 'малайск.', ['mt'] = 'мальт.', ['my'] = 'бірм.', ['myv'] = 'эрз.', -- N ['na'] = 'наўр.', ['nah'] = 'аст.', ['nan'] = 'тайв.', ['naq'] = 'нама', ['nb'] = 'букмал', ['nds'] = 'н.-ням.', ['ne'] = 'непальск.', ['new'] = 'нев.', ['niv'] = 'ніўх.', ['nl'] = 'нідэрл.', ['no'] = 'нарв.', ['nog'] = 'наг.', ['non'] = 'стар.-сканд.', ['nqo'] = 'нко', ['nrf'] = 'нарм.', ['nv'] = 'нав.', ['nya'] = 'ньянджа', -- O ['oc'] = 'акс.', ['oci'] = 'аксіт.', ['odt'] = 'стар.-нідэрл.', ['ojp'] = 'ст.-яп.', ['olo'] = 'лівікаў.', ['om'] = 'арома', ['orv'] = 'аг.-усх.-слав.', ['os'] = 'ас.', ['osa'] = 'осэйдж', ['osx'] = 'стар.-сакс.', ['otk'] = 'стар. цюрк.', -- P ['pa'] = 'панджаб.', ['pap'] = 'пап’ям.', ['pcd'] = 'пікард.', ['peo'] = 'стар.-перс.', ['pfl'] = 'пфальц.', ['pl'] = 'польск.', ['pms'] = 'п’ем.', ['pox'] = 'палаб.', ['pro'] = 'ст.-акс.', ['prs'] = 'дары', ['ps'] = 'пушту', ['pt'] = 'парт.', -- Q ['qu'] = 'кечуа', ['qya'] = 'квэнья', -- R ['raj'] = 'радж.', ['rap'] = 'рап.', ['rm'] = 'рэтарам.', ['rn'] = 'рундзі', ['ro'] = 'рум.', ['rsk'] = 'пан.-русін.', ['ru'] = 'руск.', ['rue'] = 'русін.', ['rut'] = 'рут.', ['rw'] = 'руанда', -- S ['sa'] = 'санскр.', ['sah'] = 'якуцк.', ['sat'] = 'санталі', ['scn'] = 'сіц.', ['sco'] = 'скотс', ['sd'] = 'сіндхі', ['sdc'] = 'сасар.', ['se'] = 'пн.-саамск.', ['sel'] = 'селькупск.', ['sgs'] = 'жам.', ['sh'] = 'сербахарв.', ['shi'] = 'таш.', ['shy'] = 'шавія', ['si'] = 'сінгальск.', ['sjn'] = 'сінд.', ['sk'] = 'славацк.', ['sl'] = 'славенск.', ['sma'] = 'пд.-саамск.', ['smn'] = 'інары-саамск.', ['sms'] = 'колта-саамск.', ['sn'] = 'шона', ['so'] = 'самал.', ['sog'] = 'сагд.', ['sq'] = 'алб.', ['sr'] = 'сербск.', ['sr-cyrl'] = 'серб. кір.', ['sr-latn'] = 'серб. лац.', ['st'] = 'сесота', ['stq'] = 'усх.-фрыз.', ['sty'] = 'сіб.-тат.', ['su'] = 'сунд.', ['sv'] = 'шведск.', ['sw'] = 'суахілі', ['szl'] = 'сіл.', -- T ['ta'] = 'там.', ['tab'] = 'таб.', ['tcy'] = 'тулу', ['te'] = 'тэлугу', ['tg'] = 'тадж.', ['th'] = 'тайск.', ['ti'] = 'тыгрынья', ['tk'] = 'туркм.', ['tkr'] = 'цахур.', ['tl'] = 'тагальск.', ['tly'] = 'тал.', ['tn'] = 'тсвана', ['to'] = 'танг.', ['tr'] = 'турэцк.', ['ts'] = 'тсонга', ['tt'] = 'татар.', ['txg'] = 'тангуц.', ['ty'] = 'таіц.', ['tyv'] = 'тув.', ['tzm'] = 'ср.-атл. там.', -- U ['udm'] = 'удм.', ['ug'] = 'уйг.', ['uk'] = 'укр.', ['ur'] = 'урду', ['uz'] = 'узб.', -- V ['ve'] = 'венда', ['vec'] = 'вен.', ['ven'] = 'венда', ['vep'] = 'вепск.', ['vi'] = 'в’етн.', ['vls'] = 'з.-флам.', ['vo'] = 'валапюк', ['vot'] = 'водск.', -- W ['wa'] = 'валон.', ['war'] = 'вар.', ['wo'] = 'валоф', ['wuu'] = 'у', -- X ['xmf'] = 'мегр.', ['xpu'] = 'пунічн.', ['xur'] = 'урарцк.', -- Y ['yi'] = 'ідыш', ['yid'] = 'ідыш', ['ynk'] = 'наўкан.', ['yo'] = 'яруба', ['yrk'] = 'нен.', -- Z ['za'] = 'чжуанск.', ['zea'] = 'зеландск.', ['zgh'] = 'тамаз.', ['zh'] = 'кіт.', ['zu'] = 'зулу', } -- ============================================================================ -- НАЗВЫ АРТЫКУЛАЎ ПРА МОВЫ -- ============================================================================ local article_overrides = { ['eo'] = 'Эсперанта', ['he'] = 'Іўрыт', ['hi'] = 'Хіндзі', ['sa'] = 'Санскрыт', ['ur'] = 'Урду', ['yo'] = 'Яруба (мова)' } -- ============================================================================ -- СІСТЭМЫ ПІСЬМА -- ============================================================================ -- Коды тут — ISO 15924 / BCP 47 script subtags. -- Карыстальнік можа таксама падаць любы чатырохлітарны код непасрэдна. local scripts = { Latn = { label = 'лацінка', article = 'Лацінскае пісьмо', aliases = { 'лацінка', 'лацінскае', 'лацінскае пісьмо', }, }, Cyrl = { label = 'кірыліца', article = 'Кірыліца', aliases = { 'кірыліца', 'кірылічнае', 'кірылічнае пісьмо', }, }, Arab = { label = 'арабскае пісьмо', article = 'Арабскае пісьмо', aliases = { 'арабскае', 'арабскае пісьмо', 'арабіца', }, }, Grek = { label = 'грэчаскае пісьмо', article = 'Грэчаскае пісьмо', aliases = { 'грэчаскае', 'грэчаскае пісьмо', }, }, Hebr = { label = 'яўрэйскае пісьмо', article = 'Яўрэйскае пісьмо', aliases = { 'яўрэйскае', 'яўрэйскае пісьмо', }, }, Deva = { label = 'дэванагары', article = 'Дэванагары', aliases = { 'дэванагары', }, }, Hans = { label = 'спрошчанае', aliases = { 'спрошчанае', 'спрошчаныя', 'спрошчаныя іерогліфы', }, }, Hant = { label = 'традыцыйнае', aliases = { 'традыцыйнае', 'традыцыйныя', 'традыцыйныя іерогліфы', }, }, Hang = { label = 'хангыль', article = 'Хангыль', aliases = { 'хангыль', }, }, Hani = { label = 'ханьскія іерогліфы', aliases = { 'хань', 'ханьскія іерогліфы', 'ханча', 'кандзі', }, }, Kore = { label = 'змешанае карэйскае пісьмо', aliases = { 'карэйскае', 'карэйскае пісьмо', 'змешанае карэйскае', }, }, Hira = { label = 'хірагана', article = 'Хірагана', aliases = { 'хірагана', }, }, Kana = { label = 'катакана', article = 'Катакана', aliases = { 'катакана', }, }, Jpan = { label = 'японскае пісьмо', aliases = { 'японскае', 'японскае пісьмо', }, }, Mong = { label = 'мангольскае пісьмо', article = 'Мангольскае пісьмо', aliases = { 'мангольскае', 'мангольскае пісьмо', }, }, Guru = { label = 'гурмукхі', aliases = { 'гурмукхі', }, }, Beng = { label = 'бенгальскае пісьмо', aliases = { 'бенгальскае', 'бенгальскае пісьмо', }, }, Ethi = { label = 'эфіопскае пісьмо', aliases = { 'эфіопскае', 'эфіопскае пісьмо', }, }, Thai = { label = 'тайскае пісьмо', aliases = { 'тайскае', 'тайскае пісьмо', }, }, Mymr = { label = 'бірманскае пісьмо', aliases = { 'бірманскае', 'бірманскае пісьмо', }, }, Khmr = { label = 'кхмерскае пісьмо', aliases = { 'кхмерскае', 'кхмерскае пісьмо', }, }, Laoo = { label = 'лаоскае пісьмо', aliases = { 'лаоскае', 'лаоскае пісьмо', }, }, Tibt = { label = 'тыбецкае пісьмо', article = 'Тыбецкае пісьмо', aliases = { 'тыбецкае', 'тыбецкае пісьмо', }, }, Geor = { label = 'грузінскае пісьмо', aliases = { 'грузінскае', 'грузінскае пісьмо', }, }, Armn = { label = 'армянскае пісьмо', aliases = { 'армянскае', 'армянскае пісьмо', }, }, } -- Назвы, якія залежаць ад канкрэтнай мовы. local script_language_labels = { ko = { Hang = 'хангыль', Hani = 'ханча', Kore = 'змешанае пісьмо', }, ja = { Hani = 'кандзі', Hira = 'хірагана', Kana = 'катакана', Jpan = 'японскае пісьмо', }, zh = { Hans = 'спрошчанае', Hant = 'традыцыйнае', Hani = 'ханьскія іерогліфы', }, } local script_language_articles = { ko = { Hang = 'Хангыль', }, ja = { Hani = 'Кандзі', Hira = 'Хірагана', Kana = 'Катакана', }, } -- Будуем адваротную табліцу сінонімаў. local script_aliases = {} for code, script in pairs(scripts) do script_aliases[mw.ustring.lower(code)] = code for _, alias in ipairs(script.aliases or {}) do local normalized = normalize_name(alias) if normalized then script_aliases[normalized] = code end end end -- ============================================================================ -- ЭКСПАРТ -- ============================================================================ p.content_language_code = content_language_code p.language_names = language_names p.language_codes = language_codes p.ambiguous_names = ambiguous_names p.name_overrides = name_overrides p.language_aliases = language_aliases p.language_abbreviations = language_abbreviations p.article_overrides = article_overrides p.scripts = scripts p.script_aliases = script_aliases p.script_language_labels = script_language_labels p.script_language_articles = script_language_articles return p 0fbwyeuwoopok5ey0v3fm3lo8s6wr9o 0 815388 5217401 5205364 2026-10-13T11:39:32Z Autumndancer 168015 5217401 wikitext text/x-wiki [[Файл:Susya goat farm.jpg|thumb|Казіная ферма]] '''Козагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] па развядзенні [[каза свойская|коз свойскіх]] малочнага, шэрснага і пуховага кірункаў. [[Казінае малако]] — каштоўны дыетычны прадукт для харчавання дзяцей і людзей са страўнікавымі захворваннямі. Яго перапрацоўваюць на [[сыр]]ы, масла, [[тварог]], сыраквашу і інш. Казіны пух — тонкі, мяккі, лёгкі, моцны і цёплы, з яго робяць хусткі, тканіны, [[трыкатаж]]. Са шкур вырабляюць лепшыя гатункі шаўро, хрому, саф’яну, замшы, лайкі; з казліны з густой шэрсцю — імітацыю пад пясца, коціка і іншае футра. Мяса пажыўнасцю блізкае да бараніны, але менш тлустае. У свеце пераважаюць малочныя пароды коз: у Паўднёва-Заходняй Азіі — сірыйская, у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] — зааненская, тагенбургская, у міжземнаморскіх краінах — мурсійская і мальтыйская, у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] — нубійская. Сярэднія надоі малака на 1 казу да 1 тыс. л за год (рэкардысткі да 3 тыс. л), вытворчасць мяса 20—28 кг. Пуховая козагадоўля развіта ў [[Кітай|Кітаі]] (у Тыбеце), дзе гадуюць кашмірскую пароду коз, у Расіі (арэнбургская і прыдонская пароды). Шэрсная козагадоўля пашырана ў [[Турцыя|Турцыі]], [[ЗША]], [[ПАР]], дзе вырошчваюць [[ангорская парода козаў|ангорскую пароду]], якая дае каштоўную шэрсць (махер). Груба шэрсных коз змешанай прадукцыйнасці гадуюць у горных краінах. Агулам на Азію прыпадае каля палавіны пагалоўя коз, на Афрыку — каля 30 %. З краін Амерыкі ў козагадоўлі вылучаюцца [[ЗША]], [[Бразілія]], [[Аргенціна]], [[Мексіка]], у Еўропе — [[Італія]], Балканскія дзяржавы. 1-е месца па пагалоўі займае [[Індыя]] (120 млн галоў, 1996), потым Кітай, [[Пакістан]], [[Бангладэш]] (больш за 30 млн галоў). На Беларусі козагадоўля на працягу ўсяго гістарынага перыяду была дапаможнай галіной [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. Пераважаюць малочныя пароды коз — зааненская, руская, мясцовая беспародная. На пачатку 1998 года пагалоўе коз складала 58,8 тыс. галоў, у асноўным у індывідуальных гаспадарках; яно больш пашырана на поўначы Беларусі ([[Віцебская вобласць]]) і ў прыгарадных зонах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Козагадоўля|c.376|Н.​І.​Жураўская|}} {{Жывёлагадоўля}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] hj0ol5tymwe4xp3npqpvc4zrquj2bf2 5217414 5217401 2026-10-13T11:43:33Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5217414 wikitext text/x-wiki [[Файл:Susya goat farm.jpg|thumb|Казіная ферма]] '''Козагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] па развядзенні [[каза свойская|коз свойскіх]] малочнага, шэрснага і пуховага кірункаў. [[Казінае малако]] — каштоўны дыетычны прадукт для харчавання дзяцей і людзей са страўнікавымі захворваннямі. Яго перапрацоўваюць на [[сыр]]ы, масла, [[тварог]], сыраквашу і інш. Казіны пух — тонкі, мяккі, лёгкі, моцны і цёплы, з яго робяць хусткі, тканіны, [[трыкатаж]]. Са шкур вырабляюць лепшыя гатункі шаўро, хрому, саф’яну, замшы, лайкі; з казліны з густой шэрсцю — імітацыю пад пясца, коціка і іншае футра. Мяса пажыўнасцю блізкае да бараніны, але менш тлустае. У свеце пераважаюць малочныя пароды коз: у Паўднёва-Заходняй Азіі — сірыйская, у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] — зааненская, тагенбургская, у міжземнаморскіх краінах — мурсійская і мальтыйская, у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] — нубійская. Сярэднія надоі малака на 1 казу да 1 тыс. л за год (рэкардысткі да 3 тыс. л), вытворчасць мяса 20—28 кг. Пуховая козагадоўля развіта ў [[Кітай|Кітаі]] (у Тыбеце), дзе гадуюць кашмірскую пароду коз, у Расіі (арэнбургская і прыдонская пароды). Шэрсная козагадоўля пашырана ў [[Турцыя|Турцыі]], [[ЗША]], [[ПАР]], дзе вырошчваюць [[ангорская парода козаў|ангорскую пароду]], якая дае каштоўную шэрсць (махер). Груба шэрсных коз змешанай прадукцыйнасці гадуюць у горных краінах. Агулам на Азію прыпадае каля палавіны пагалоўя коз, на Афрыку — каля 30 %. З краін Амерыкі ў козагадоўлі вылучаюцца [[ЗША]], [[Бразілія]], [[Аргенціна]], [[Мексіка]], у Еўропе — [[Італія]], Балканскія дзяржавы. 1-е месца па пагалоўі займае [[Індыя]] (120 млн галоў, 1996), потым Кітай, [[Пакістан]], [[Бангладэш]] (больш за 30 млн галоў). На Беларусі козагадоўля на працягу ўсяго гістарынага перыяду была дапаможнай галіной [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. Пераважаюць малочныя пароды коз — зааненская, руская, мясцовая беспародная. На пачатку 1998 года пагалоўе коз складала 58,8 тыс. галоў, у асноўным у індывідуальных гаспадарках; яно больш пашырана на поўначы Беларусі ([[Віцебская вобласць]]) і ў прыгарадных зонах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Козагадоўля|c.376|Н.​І.​Жураўская|}} {{Жывёлагадоўля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] 21hesrcino53iihh57lyyibbzzo358u 0 815439 5216975 5216316 2026-10-12T15:29:21Z DBatura 73587 /* У складзе Расійскай імперыі */ 5216975 wikitext text/x-wiki [[Файл:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца ад першай згадкай ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі — [[Літва (плямёны)|літвой]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе Лошы, дзе ў яе ўпадае рэчка Кегна (скрыжаванне вуліц Прамысловая і Фізкультурная, дзе пасля знаходзіўся маёнтак Гаштольдаў<ref>[https://grodno-region.gov.by/special/ru/dostoprim_ostr-ru/ Островецкий район]</ref>), было земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх, з боку поля — рэшткі равоў. Утвараўся як бы «востраў», быццам, у працэсе [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтага ўтварылася назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча магчыма была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недалека ад панскага двара, на процілеглым беразе Лошы, знаходзілася само мястэчка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштаф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}. [[Файл:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}. У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == У складзе Польскай Рэспублікі == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}. == Прыход савецкай улады == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}. Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}. == Вялікая Айчынная вайна == 27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава — начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. == Пасляваеннае развіццё == У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад № 1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі…» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[Файл:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции — 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння — двухпавярховы будынак СШ № 2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней — будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная — з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай — райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай — драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах — месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ № 2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] — [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ № 2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб’екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6 % (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2 % за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой — о развитии Островца смотрите в проекте «Место для жизни»]</ref>. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] 5pwj3vh1qlginfwg5hzc6isrn4gf6h8 0 815876 5217102 5209393 2026-10-12T21:44:39Z Schlurpie 174796 Дапаўненне, удакладненні, часткова стыль. 5217102 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. [[Есьманаўцы]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская архівістка, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровы архівіст Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022). == Біяграфія і адукацыя == Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]]. == Прафесійная і педагагічная дзейнасць == З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў. З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з’яўлялася дырэктарам БДАМЛМ. З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ. == Навуковая і публікатарская дзейнасць == Свае першыя навуковыя публікацыі «Лісты з Берліна» і «Развітальныя аўтографы» (часопіс «Спадчына»,1996, № 3, 5) Ганна Запартыка прысвяціла адпаведна эпісталярнай спадчыне [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і апісанню нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]). З таго часу надрукавала каля 200 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў па архівазнаўстве, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Менавіта Г. Запартыцы належыць ідэя рэгулярнага правядзення ў БДАМЛМ навуковых канферэнцый — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|„Узвышша“]]» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф». Самастойна арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям’і), якая легла ў аснову Збору твораў крытыка, празаіка і філосафа. === Асноўныя кірункі працы: === * '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль|Віктарам Жыбулем]] і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» Паўліны Мядзёлкі (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы…» (2020). * '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш. * '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002) * Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004) * Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019) * Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ. == Бібліяграфія (выбраныя працы) == * Архівы беларускай эміграцыі // Замежная архіўная Беларусістыка: матэрыялы канферэнцыі. — Мінск, 1996.  * Страчаныя скарбы манастырскіх бібліятэк // Спадчына. — 1997. — № 5. * Напалеон Чарноцкі. «Сватанне». Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы // Спадчына. — 2001. — № 3. * «Новая зямля» па-руску ў лістах Я. Коласа да перакладчыкаў // Полымя. — 2002. — № 11—12. *Кніжныя зборы Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва // Здабыткі: III кнігазнаўчыя чытанні. — Мінск, 2005.  *З гісторыі першых творчых юбілеяў Янкі Купалы // Маладосць. — 2007. — № 6. *Лісты У. Караткевіча вяртаюцца на радзіму // Архівы і справаводства. — 2008. — № 2. *«Мы верылі: дахаты вернемся…»: пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі // Скарыніч. — 2008. — Вып. 7. — С. 192—195. *Пятро Бітэль: вяртанне дакументальнай спадчыны // Архівы і справаводства. — 2009. — № 2. *Справа бібліятэкара Б. І. Эпімах-Шыпілы // Полымя. — 2009. — № 3. * Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920-1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92-100. * Максім Гарэцкі ва ўспамінах сучаснікаў. Па матэрыялах БДАМЛМ // Роднае слова. — 2013. — № 2. * Якуб Колас у дакументах беларускіх архіваў: крыніцазнаўчы агляд // Каласавіны, 2012. — Мінск, 2013. * Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы канф. — Мінск, 2016. * Уваход у будучыню: да гісторыі вяртання «Узвышша» ў літаратуразнаўчы кантэкст // Роднае слова. — 2017. — № 12. == Літаратура == * ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5. * Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013. * ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014. * ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі: біябібліягр. даведнік. — Мінск: БелНДІДАС, 2020. — С. 129—131. * ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст — справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12. * ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211—218. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]] pxkwgf27e85rj3vtpj3olhfh50cokvi 5217309 5217102 2026-10-13T10:13:44Z M.L.Bot 261 5217309 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. [[Есьманаўцы]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская архівістка, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровы архівіст Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022). == Біяграфія і адукацыя == Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]]. == Прафесійная і педагагічная дзейнасць == З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў. З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з’яўлялася дырэктарам БДАМЛМ. З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ. == Навуковая і публікатарская дзейнасць == Свае першыя навуковыя публікацыі «Лісты з Берліна» і «Развітальныя аўтографы» (часопіс «Спадчына»,1996, № 3, 5) Ганна Запартыка прысвяціла адпаведна эпісталярнай спадчыне [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і апісанню нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]). З таго часу надрукавала каля 200 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў па архівазнаўстве, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Менавіта Г. Запартыцы належыць ідэя рэгулярнага правядзення ў БДАМЛМ навуковых канферэнцый — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час „[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]“» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф». Самастойна арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям’і), якая легла ў аснову Збору твораў крытыка, празаіка і філосафа. === Асноўныя кірункі працы: === * '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль|Віктарам Жыбулем]] і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» Паўліны Мядзёлкі (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы…» (2020). * '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш. * '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002) * Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004) * Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019) * Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ. == Бібліяграфія (выбраныя працы) == * Архівы беларускай эміграцыі // Замежная архіўная Беларусістыка: матэрыялы канферэнцыі. — Мінск, 1996.  * Страчаныя скарбы манастырскіх бібліятэк // Спадчына. — 1997. — № 5. * Напалеон Чарноцкі. «Сватанне». Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы // Спадчына. — 2001. — № 3. * «Новая зямля» па-руску ў лістах Я. Коласа да перакладчыкаў // Полымя. — 2002. — № 11—12. * Кніжныя зборы Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва // Здабыткі: III кнігазнаўчыя чытанні. — Мінск, 2005.  * З гісторыі першых творчых юбілеяў Янкі Купалы // Маладосць. — 2007. — № 6. * Лісты У. Караткевіча вяртаюцца на радзіму // Архівы і справаводства. — 2008. — № 2. * «Мы верылі: дахаты вернемся…»: пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі // Скарыніч. — 2008. — Вып. 7. — С. 192—195. * Пятро Бітэль: вяртанне дакументальнай спадчыны // Архівы і справаводства. — 2009. — № 2. * Справа бібліятэкара Б. І. Эпімах-Шыпілы // Полымя. — 2009. — № 3. * Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920-1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92-100. * Максім Гарэцкі ва ўспамінах сучаснікаў. Па матэрыялах БДАМЛМ // Роднае слова. — 2013. — № 2. * Якуб Колас у дакументах беларускіх архіваў: крыніцазнаўчы агляд // Каласавіны, 2012. — Мінск, 2013. * Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы канф. — Мінск, 2016. * Уваход у будучыню: да гісторыі вяртання «Узвышша» ў літаратуразнаўчы кантэкст // Роднае слова. — 2017. — № 12. == Літаратура == * ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5. * Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013. * ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014. * ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі: біябібліягр. даведнік. — Мінск: БелНДІДАС, 2020. — С. 129—131. * ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст — справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12. * ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211—218. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]] ofp3ta81pp3kxtbx627z3br9yvxkyv3 5217316 5217309 2026-10-13T10:16:56Z M.L.Bot 261 5217316 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. [[Есьманаўцы]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская архівістка, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровы архівіст Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022). == Біяграфія і адукацыя == Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]]. == Прафесійная і педагагічная дзейнасць == З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў. З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з’яўлялася дырэктарам БДАМЛМ. З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ. == Навуковая і публікатарская дзейнасць == Першыя навуковыя публікацыі «Лісты з Берліна» і «Развітальныя аўтографы» (часопіс «Спадчына»,1996, № 3, 5) прысвечаны адпаведна эпісталярнай спадчыне [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і апісанню нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]). З таго часу да кастрычніка 2026 года апублікавала каля 200 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў па архівазнаўстве, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Ганна Запартыка прапанавала рэгулярнага праводзіць у БДАМЛМ навуковыя канферэнцыі — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час „[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]“» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф». Арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям’і), якія склалі аснову Збору твораў крытыка, празаіка і філосафа. === Асноўныя кірункі працы: === * '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль|Віктарам Жыбулем]] і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» Паўліны Мядзёлкі (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы…» (2020). * '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш. * '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002) * Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004) * Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019) * Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ. == Бібліяграфія (выбраныя працы) == * Архівы беларускай эміграцыі // Замежная архіўная Беларусістыка: матэрыялы канферэнцыі. — Мінск, 1996.  * Страчаныя скарбы манастырскіх бібліятэк // Спадчына. — 1997. — № 5. * Напалеон Чарноцкі. «Сватанне». Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы // Спадчына. — 2001. — № 3. * «Новая зямля» па-руску ў лістах Я. Коласа да перакладчыкаў // Полымя. — 2002. — № 11—12. * Кніжныя зборы Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва // Здабыткі: III кнігазнаўчыя чытанні. — Мінск, 2005.  * З гісторыі першых творчых юбілеяў Янкі Купалы // Маладосць. — 2007. — № 6. * Лісты У. Караткевіча вяртаюцца на радзіму // Архівы і справаводства. — 2008. — № 2. * «Мы верылі: дахаты вернемся…»: пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі // Скарыніч. — 2008. — Вып. 7. — С. 192—195. * Пятро Бітэль: вяртанне дакументальнай спадчыны // Архівы і справаводства. — 2009. — № 2. * Справа бібліятэкара Б. І. Эпімах-Шыпілы // Полымя. — 2009. — № 3. * Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920-1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92-100. * Максім Гарэцкі ва ўспамінах сучаснікаў. Па матэрыялах БДАМЛМ // Роднае слова. — 2013. — № 2. * Якуб Колас у дакументах беларускіх архіваў: крыніцазнаўчы агляд // Каласавіны, 2012. — Мінск, 2013. * Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы канф. — Мінск, 2016. * Уваход у будучыню: да гісторыі вяртання «Узвышша» ў літаратуразнаўчы кантэкст // Роднае слова. — 2017. — № 12. == Літаратура == * ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5. * Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013. * ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014. * ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі: біябібліягр. даведнік. — Мінск: БелНДІДАС, 2020. — С. 129—131. * ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст — справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12. * ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211—218. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]] djsjo6jx3mkwyq28k42w6mm42k8hlnx 0 816156 5217347 5212925 2026-10-13T11:04:25Z Змітрок Бядуля 175208 Афіцыйная фармулёўка Нобелеўскай прэміі 2026 і змест адкрыцця (2005, 2007) паводле прэс-рэлізу nobelprize.org 5217347 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Карл Дэйсерот''' ({{Lang-en|Karl Deisseroth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі псіхіятр і нейрабіёлаг. Працы ў асноўным прысвечаны нейрабіёлагіі, біяінжынерыі. Вядомы як адзін з аўтараў оптагенетыкі — методыкі даследавання працы нервовых клетак. Член Нацыянальных [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Акадэміі навук]] (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20023473.html|title=Karl Deisseroth|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113001314/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20023473.html|archive-date=2019-01-13|access-date=2016-01-28|url-status=live}}</ref>, Медыцынскай (2010) і [[Нацыянальная інжынерная акадэмія ЗША|Інжынернай]] (2019) акадэмій ЗША, а таксама Амерыканскага філасофскага таварыства (2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2022|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527201656/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2022|archive-date=2022-05-27|access-date=2022-05-27|url-status=live}}</ref> і [[Леапальдзіна|Леапальдзіны]] (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/7934/|title=Mitgliederverzeichnis|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010134940/http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/7934/|archive-date=2018-10-10|access-date=2016-01-28|url-status=live}}</ref>. Доктар медыцыны і доктар філасофіі, імянны прафесар (''DH Chen Professor'') Стэнфардскага ўніверсітэта, даследчык Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза (з 2014). Clarivate Citation Laureate (2019). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне і фізіялогіі]] за 2026 год<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў Гарвард (бакалаўр біяхіміі), дзе вучыўся ў 1988—1992 гадах. У Стэнфардскім універсітэце атрымаў ступені доктара філасофіі і доктара медыцыны, займаючыся там для гэтага адпаведна ў 1994—1998 і 1992—2000 гадах, у апошнім выпадку — у школе медыцыны. Там жа, у Стэнфардзе, у 2000—2001 гадах прайшоў інтэрнатуру і ў 2000—2004 гадах клінічную ардынатуру па псіхіятрыі. У 2004—2005 гадах працаваў на кафедры псіхіятрыі Стэнфардскай школы медыцыны. У 2005—2008 гадах асістэнт-прафесар, у 2009—2012 гадах асацыіраваны прафесар біяінжынерыі і псіхіятрыі Стэнфарда. У 2009—2013 гадах Early Career Investigator Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза. З 2012 года прафесар біяінжынерыі і псіхіятрыі Стэнфарда, заняў і ўзначаліў кафедру імя D.H. Chen. Член рэдкалегіі ''Cell''. Дэйсерот увёў ген каналарадапсіну, адкрытага [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]] і [[Георг Нагель|Георгам Нагелем]], у нервовыя клеткі пацукоў і, асвятляючы іх сінім святлом, выклікаў нервовы сігнал; гэты вынік ён апублікаваў у 2005 годзе. Праз два гады ён прымусіў такі святлокіруемы «выключальнік» працаваць у мозгу жывых мышэй; метад атрымаў назву аптагенетыка<ref name="nobel-pr"/>. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Дэйсероту, Хегеману і Нагелю Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну<ref name="nobel-pr"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Узнагароды == {{Калонкі|50em}} * 2009 — {{Не перакладзена|Golden Brain Award}} * 2010 — {{Не перакладзена|HFSP Прэмія Накасонэ||de|HFSP Nakasone Award}} * 2011 — {{Не перакладзена|Нейранавуковая прэмія Перла−UNC|||Perl-UNC Prize}} * 2012 — {{Не перакладзена|Zülch-Preis||de|Zülch-Preis}} * 2013 — {{Не перакладзена|Richard Lounsbery Award}} * 2013 — Прэмія Дыксона ў намінацыі «Медыцына» * 2013 — Brain Prize * 2013 — {{Не перакладзена|Gabbay Award}} * 2013 — {{Не перакладзена|Robert J. and Claire Pasarow Foundation Medical Research Award}} (Neuropsychiatry) * 2014 — {{Не перакладзена|Прэмія Кэё||en|Keio Medical Science Prize}} * 2015 — Прэмія Дыксана ў намінацыі «Навука» * 2015 — Месенджараўскія лекцыі * 2015 — Прэмія медыцынскага цэнтра Олбані * 2015 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award * 2015 — {{Не перакладзена|Lurie Prize in Biomedical Sciences}} * 2016 — Прэмія за прарыў у галіне медыцыны * 2016 — Прэмія Мэсры * 2016 — [[Прэмія Харві]] * 2017 — {{Не перакладзена|Else-Kröner-Fresenius-Award||de|Else-Kröner-Fresenius-Award}} * 2017 — NOMIS Distinguished Scientist and Scholar Award<ref>[https://nomisfoundation.ch/people/karl-deisseroth/ Karl Deisseroth — The NOMIS Foundation]</ref> * 2018 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref>{{Cite web |url=https://gairdner.org/winners/index-of-winners/?_sf_s=Deisseroth |title=All Gairdner Awards Laureates {{!}} Gairdner Foundation |access-date=2018-03-27 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918104854/https://gairdner.org/winners/index-of-winners/?_sf_s=Deisseroth |url-status=live }}</ref> * 2018 — [[Прэмія Кіёта]] * 2018 — {{Не перакладзена|Berthold Leibinger Zukunftspreis}} * 2019 — [[Прэмія Румфарда]] Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук * 2019 — {{Не перакладзена|Warren Alpert Foundation Prize||de|Warren Alpert Foundation Prize}} * 2019 — Clarivate Citation Laureate * 2020 — Прэмія Хейнекена * 2021 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні * 2022 — [[Прэмія Луізы Грос Харвіц]] * 2023 — [[Прэмія Японіі]] * 2026 — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]]{{Канец кал}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://web.stanford.edu/group/dlab/about_pi.html Старонка пра Карла Дэйсерота] на сайце [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Дэйсерот Карл}} [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Члены Леапальдзіны]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] 9ci02phu1o57p2db5xybpmnhywxe7es 5217375 5217347 2026-10-13T11:16:08Z Змітрок Бядуля 175208 Дапаўненне: біяграфія, HHMI, Каралінскі інстытут, кніга «Projections», навуковая дзейнасць (аптагенетыка, структуры каналарадапсінаў, CLARITY, STARmap) (часткова паводле англ. Вікіпедыі https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1379864146) 5217375 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Карл Дэйсерот''' ({{Lang-en|Karl Deisseroth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі псіхіятр і нейрабіёлаг. Працы ў асноўным прысвечаны нейрабіёлагіі, біяінжынерыі. Вядомы як адзін з аўтараў оптагенетыкі — методыкі даследавання працы нервовых клетак. Член Нацыянальных [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Акадэміі навук]] (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20023473.html|title=Karl Deisseroth|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113001314/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20023473.html|archive-date=2019-01-13|access-date=2016-01-28|url-status=live}}</ref>, Медыцынскай (2010) і [[Нацыянальная інжынерная акадэмія ЗША|Інжынернай]] (2019) акадэмій ЗША, а таксама Амерыканскага філасофскага таварыства (2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2022|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527201656/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2022|archive-date=2022-05-27|access-date=2022-05-27|url-status=live}}</ref> і [[Леапальдзіна|Леапальдзіны]] (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/7934/|title=Mitgliederverzeichnis|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010134940/http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/7934/|archive-date=2018-10-10|access-date=2016-01-28|url-status=live}}</ref>. Доктар медыцыны і доктар філасофіі, імянны прафесар (''DH Chen Professor'') Стэнфардскага ўніверсітэта, даследчык Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза (з 2014). Clarivate Citation Laureate (2019). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне і фізіялогіі]] за 2026 год<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1971 годзе ў [[Бостан]]е, пазней жыў у [[Х’юстан]]е, дзе ў 1988 годзе скончыў школу St. John’s School<ref name="nobel-facts-d"/>. Скончыў Гарвард (бакалаўр біяхіміі), дзе вучыўся ў 1988—1992 гадах. У Стэнфардскім універсітэце атрымаў ступені доктара філасофіі і доктара медыцыны, займаючыся там для гэтага адпаведна ў 1994—1998 і 1992—2000 гадах, у апошнім выпадку — у школе медыцыны. Там жа, у Стэнфардзе, у 2000—2001 гадах прайшоў інтэрнатуру і ў 2000—2004 гадах клінічную ардынатуру па псіхіятрыі. У 2004—2005 гадах працаваў на кафедры псіхіятрыі Стэнфардскай школы медыцыны. У 2005—2008 гадах асістэнт-прафесар, у 2009—2012 гадах асацыіраваны прафесар біяінжынерыі і псіхіятрыі Стэнфарда. У 2009—2013 гадах Early Career Investigator Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза. З 2012 года прафесар біяінжынерыі і псіхіятрыі Стэнфарда, заняў і ўзначаліў кафедру імя D.H. Chen. Член рэдкалегіі ''Cell''. З 2009 года звязаны з Медыцынскім інстытутам Говарда Х’юза<ref name="hhmi"/>, у 2014—2019 гадах быў замежным ад’юнкт-прафесарам [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] ў Швецыі<ref name="embc"/>. У 2021 годзе выдаў у выдавецтве Random House кнігу «Projections: A Story of Human Emotions» пра паходжанне чалавечых эмоцый, заснаваную на сустрэчах з пацыентамі з нейрапсіхіятрычнымі захворваннямі<ref name="projections"/>. == Навуковая дзейнасць == Дэйсерот увёў ген каналарадапсіну, адкрытага [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]] і [[Георг Нагель|Георгам Нагелем]], у нервовыя клеткі пацукоў і, асвятляючы іх сінім святлом, выклікаў нервовы сігнал; гэты вынік ён апублікаваў у 2005 годзе<ref name="nobel-pr"/><ref name="boyden2005"/>. Праз два гады ён прымусіў такі святлокіруемы «выключальнік» працаваць у мозгу жывых мышэй<ref name="nobel-pr"/>. Сам тэрмін «аптагенетыка» Дэйсерот прапанаваў у 2006 годзе; у 2010 годзе часопіс Nature Methods назваў аптагенетыку «метадам года»<ref name="mom2010"/>. Разам з Хегеманам ён распрацоўваў хуткія, чырвоназрушаныя і іншыя варыянты каналарадапсінаў<ref name="gunaydin2010"/><ref name="zhang2008"/>, а яго група атрымала першыя крышталічныя структуры катыённага і аніённага каналарадапсінаў высокага разрознення<ref name="kato2012"/><ref name="kato2018"/>. Дэйсерот таксама вядомы распрацоўкай метадаў гідрагелевай хіміі тканін: CLARITY (2013), які робіць празрыстымі цэлыя органы, напрыклад мозг, захоўваючы іх структуру<ref name="chung2013"/>, і STARmap (2018)␣— трохмернага секвенавання транскрыптаў у некранутай тканіне<ref name="wang2018"/>. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Дэйсероту, Хегеману і Нагелю Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну<ref name="nobel-pr"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Узнагароды == {{Калонкі|50em}} * 2009 — {{Не перакладзена|Golden Brain Award}} * 2010 — {{Не перакладзена|HFSP Прэмія Накасонэ||de|HFSP Nakasone Award}} * 2011 — {{Не перакладзена|Нейранавуковая прэмія Перла−UNC|||Perl-UNC Prize}} * 2012 — {{Не перакладзена|Zülch-Preis||de|Zülch-Preis}} * 2013 — {{Не перакладзена|Richard Lounsbery Award}} * 2013 — Прэмія Дыксона ў намінацыі «Медыцына» * 2013 — Brain Prize * 2013 — {{Не перакладзена|Gabbay Award}} * 2013 — {{Не перакладзена|Robert J. and Claire Pasarow Foundation Medical Research Award}} (Neuropsychiatry) * 2014 — {{Не перакладзена|Прэмія Кэё||en|Keio Medical Science Prize}} * 2015 — Прэмія Дыксана ў намінацыі «Навука» * 2015 — Месенджараўскія лекцыі * 2015 — Прэмія медыцынскага цэнтра Олбані * 2015 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award * 2015 — {{Не перакладзена|Lurie Prize in Biomedical Sciences}} * 2016 — Прэмія за прарыў у галіне медыцыны * 2016 — Прэмія Мэсры * 2016 — [[Прэмія Харві]] * 2017 — {{Не перакладзена|Else-Kröner-Fresenius-Award||de|Else-Kröner-Fresenius-Award}} * 2017 — NOMIS Distinguished Scientist and Scholar Award<ref>[https://nomisfoundation.ch/people/karl-deisseroth/ Karl Deisseroth — The NOMIS Foundation]</ref> * 2018 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref>{{Cite web |url=https://gairdner.org/winners/index-of-winners/?_sf_s=Deisseroth |title=All Gairdner Awards Laureates {{!}} Gairdner Foundation |access-date=2018-03-27 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918104854/https://gairdner.org/winners/index-of-winners/?_sf_s=Deisseroth |url-status=live }}</ref> * 2018 — [[Прэмія Кіёта]] * 2018 — {{Не перакладзена|Berthold Leibinger Zukunftspreis}} * 2019 — [[Прэмія Румфарда]] Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук * 2019 — {{Не перакладзена|Warren Alpert Foundation Prize||de|Warren Alpert Foundation Prize}} * 2019 — Clarivate Citation Laureate * 2020 — Прэмія Хейнекена * 2021 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні * 2022 — [[Прэмія Луізы Грос Харвіц]] * 2023 — [[Прэмія Японіі]] * 2026 — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]]{{Канец кал}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nobel-facts-d">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/deisseroth/facts/ |title=Karl Deisseroth – Facts – 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="hhmi">{{cite web |url=https://www.hhmi.org/scientists/karl-deisseroth |title=Karl Deisseroth, MD, PhD |website=HHMI |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="embc">{{cite web |url=https://embc.embs.org/2016/karl-deisseroth/ |title=Karl Deisseroth, M.D., Ph.D. |website=EMBC 2016 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="projections">{{кніга |аўтар=Deisseroth K. |загаловак=Projections: A Story of Human Emotions |месца=New York |выдавецтва=Random House |год=2021 |isbn=978-1-9848-5369-1 |мова=en}}</ref> <ref name="boyden2005">{{cite journal |author=Boyden E. S., Zhang F., Bamberg E., Nagel G., Deisseroth K. |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263—1268 |doi=10.1038/nn1525 |lang=en}}</ref> <ref name="mom2010">{{cite journal title=Method of the Year 2010 |journal=Nature Methods |year=2010 |volume=8 |issue=1 |pages=1 |doi=10.1038/nmeth.f.321 |lang=en}}</ref> <ref name="gunaydin2010">{{cite journal |author=Gunaydin L. A., Yizhar O., Berndt A., Sohal V. S., Deisseroth K., Hegemann P. |title=Ultrafast optogenetic control |journal=Nature Neuroscience |year=2010 |volume=13 |issue=3 |pages=387—392 |doi=10.1038/nn.2495 |lang=en}}</ref> <ref name="zhang2008">{{cite journal |author=Zhang F., Prigge M., Beyrière F. |display-authors=etal |title=Red-shifted optogenetic excitation: a tool for fast neural control derived from Volvox carteri |journal=Nature Neuroscience |year=2008 |volume=11 |issue=6 |pages=631—633 |doi=10.1038/nn.2120 |lang=en}}</ref> <ref name="kato2012">{{cite journal |author=Kato H. E., Zhang F., Yizhar O. |display-authors=etal |title=Crystal structure of the channelrhodopsin light-gated cation channel |journal=Nature |year=2012 |volume=482 |issue=7385 |pages=369—374 |doi=10.1038/nature10870 |lang=en}}</ref> <ref name="kato2018">{{cite journal |author=Kato H. E., Kim Y. S., Paggi J. M. |display-authors=etal |title=Structural mechanisms of selectivity and gating in anion channelrhodopsins |journal=Nature |year=2018 |volume=561 |issue=7723 |pages=349—354 |doi=10.1038/s41586-018-0504-5 |lang=en}}</ref> <ref name="chung2013">{{cite journal |author=Chung K., Wallace J., Kim S.-Y. |display-authors=etal |title=Structural and molecular interrogation of intact biological systems |journal=Nature |year=2013 |volume=497 |issue=7449 |pages=332—337 |doi=10.1038/nature12107 |lang=en}}</ref> <ref name="wang2018">{{cite journal |author=Wang X., Allen W. E., Wright M. A. |display-authors=etal |title=Three-dimensional intact-tissue sequencing of single-cell transcriptional states |journal=Science |year=2018 |volume=361 |issue=6400 |pages=eaat5691 |doi=10.1126/science.aat5691 |lang=en}}</ref> <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://web.stanford.edu/group/dlab/about_pi.html Старонка пра Карла Дэйсерота] на сайце [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Дэйсерот Карл}} [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Члены Леапальдзіны]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] 6od3wxzlp9bjhu0qoeks5f0gr9cab66 0 816217 5217346 5212929 2026-10-13T11:04:10Z Змітрок Бядуля 175208 Адкрыццё каналарадапсіну, афіцыйная фармулёўка і пасада паводле прэс-рэлізу nobelprize.org (2026) 5217346 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нагель}} {{Вучоны}} '''Георг Нагель''' ({{Lang-de|Georg Nagel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі вучоны-біяфізік, прафесар кафедры нейрафізіялогіі [[Вюрцбургскі ўніверсітэт|Вюрцбургскага ўніверсітэта]] ў Германіі. Яго даследаванні сканцэнтраваны на мікробных фотарэцэптарах і распрацоўцы оптагенетычных інструментаў. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] за 2026 год<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/medizin-ernaehrung/nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-zwei-deutsche-und-einen-us-amerikaner-accg-201288768.html|title=Nobelpreis für Medizin geht an zwei Deutsche und einen US-Amerikaner|website=FAZ.NET|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> за даследаванні ў галіне святлокіравальных іённых каналаў і аптагенетыкі<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Навуковая кар’ера == Георг Нагель вывучаў біялогію і біяфізіку ва [[Констанцкі ўніверсітэт|Універсітэце Канстанца]], Германія. Атрымаў доктарскую ступень у [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|Франкфурцкім універсітэце]] ў 1988 годзе<ref name="nobel-pr"/>, працуючы ў Інстытуце біяфізікі імя Макса Планка ў Франкфурце. У якасці постдоку ён працаваў у [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]] і [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Ракфелераўскім універсітэце]] (ЗША). З 1992 па 2004 год узначальваў незалежную даследчую групу ў аддзеле біяфізічнай хіміі Інстытута біяфізікі імя Макса Планка ў Франкфурце. З 2004 года з’яўляецца прафесарам [[Вюрцбургскі ўніверсітэт|Вюрцбургскага ўніверсітэта]] (Германія), спачатку на кафедры малекулярнай фізіялогіі раслін і біяфізікі, а з 2019 года — на кафедры нейрафізіялогіі. На пачатку 2000-х гадоў Нагель разам з [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]] адкрыў у аднаклетачнай водарасці [[Хламідамонас|Chlamydomonas]] бялок каналарадапсін, які пры асвятленні сінім святлом прапускае ў клетку зараджаныя іоны; у эксперыментах на ікрынках жаб даследчыкі паказалі, што любая клетка з гэтым бялком становіцца святлоадчувальнай<ref name="nobel-pr"/>. Даследаванні, за якія прысуджана Нобелеўская прэмія, праводзіліся ў Інстытуце біяфізікі Макса Планка ў Франкфурце<ref name="nobel-pr"/>. У 2003 годзе прадказаў магчымасць кіравання нервовымі клеткамі, убудоўваючы ў іх мембрану святлоактыўны бялок. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Нагелю, Хегеману і [[Карл Дэйсерот|Карлу Дэйсероту]] Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну. На момант прысуджэння прэміі Нобелеўскі камітэт пазначаў яго як прафесара малекулярнай фізіялогіі раслін кафедры малекулярнай фізіялогіі раслін і біяфізікі Вюрцбургскага ўніверсітэта<ref name="nobel-pr"/>. == Узнагароды == * Прэмія Румфарда (2019)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.uni-wuerzburg.de/en/news-and-events/news/detail/news/rumford-prize-for-georg-nagel/|title=Rumford Prize for Georg Nagel|website=Universität Wurzburg|date=2019-12-04|access-date=2026-10-05}}</ref> * Прэмія Шаа (2020)<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/d42473-020-00255-0 |загаловак=Shaw Laureates 2020 |год=2020 |мова=en |выданне=[[Nature]]}}</ref> * [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўская прэмія па фізіялогіі ці медыцыне]] (2026)<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/en/bot1/research/prof-dr-georg-nagel/ Группа профессора Нагеля в университетете Вюрцбурга] * [https://medcom.ru/pages/lor_oftalmologiya/budushchee-glaznogo-protezirovaniya/ Будущее глазного протезирования] * [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/433205/Optogenetika_Kak_upravlyat_neyronom_s_pomoshchyu_sveta Оптогенетика. Как управлять нейроном смпомощью света] {{DEFAULTSORT:Нагель Георг}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Біяфізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Вюрцбургскага ўніверсітэта]] 5964vzwc7xwwcknji0v2p4c55mufnd6 5217377 5217346 2026-10-13T11:16:22Z Змітрок Бядуля 175208 Пашырэнне: кар’ера, навуковая дзейнасць 1995—2021, узнагароды (часткова паводле англ. Вікіпедыі https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1379934695 з першакрыніцамі) 5217377 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нагель}} {{Вучоны}} '''Георг Нагель''' ({{Lang-de|Georg Nagel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі біяфізік, прафесар [[Вюрцбургскі ўніверсітэт|Вюрцбургскага ўніверсітэта]]. Яго даследаванні прысвечаны мікробным фотарэцэптарам і распрацоўцы інструментаў аптагенетыкі. Разам з [[Петэр Хегеман|Петэрам Хегеманам]] адкрыў каналарадапсіны<ref name="nagel2002"/><ref name="nagel2003"/>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] за 2026 год<ref name="nobel-pr"/><ref name="faz"/><ref name="report"/>. == Навуковая кар’ера == Вывучаў біялогію і біяфізіку ў [[Констанцкі ўніверсітэт|Канстанцкім універсітэце]]. У 1988 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|Франкфурцкім універсітэце]] пад кіраўніцтвам Эрнста Бамберга, працуючы ў Інстытуце біяфізікі [[Таварыства Макса Планка]] ў Франкфурце<ref name="nobel-pr"/><ref name="gu-ffm"/>. Як постдок працаваў у [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім]] і [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Ракфелераўскім]] універсітэтах (ЗША). У 1992—2004 гадах кіраваў незалежнай даследчай групай у аддзеле біяфізічнай хіміі Інстытута біяфізікі Макса Планка ў Франкфурце. З 2004 года — прафесар Вюрцбургскага ўніверсітэта, спачатку на кафедры малекулярнай фізіялогіі раслін і біяфізікі, з 2019 года — на кафедры нейрафізіялогіі. У прэс-рэлізе Нобелеўскага камітэта (2026) ён пазначаны як прафесар малекулярнай фізіялогіі раслін кафедры малекулярнай фізіялогіі раслін і біяфізікі Вюрцбургскага ўніверсітэта<ref name="nobel-pr"/>. == Навуковая дзейнасць == У 1995 годзе Нагель і Эрнст Бамберг паказалі, што мікробны родапсін (бактэрыярадапсін), убудаваны ў клеткі жывёл — аацыты шпорцавай жабы, — поўнасцю функцыянуе і робіць іх святлоадчувальнымі<ref name="nagel1995"/>. На пачатку 2000-х гадоў Нагель разам з Хегеманам адкрыў у аднаклетачнай водарасці [[Хламідамонас|Chlamydomonas]] бялок каналарадапсін, які пры асвятленні сінім святлом прапускае ў клетку зараджаныя іоны<ref name="nagel2002"/><ref name="nobel-pr"/>. У 2003 годзе ён паказаў, што каналарадапсін-2 працуе ў клетках млекакормячых: асвятленне сінім святлом выклікала моцную дэпалярызацыю мембраны<ref name="nagel2003"/>. Даследаванні, за якія прысуджана Нобелеўская прэмія, праводзіліся ў Інстытуце біяфізікі Макса Планка ў Франкфурце<ref name="nobel-pr"/>. У 2003 годзе прадказаў магчымасць кіравання нервовымі клеткамі, убудоўваючы ў іх мембрану святлоактыўны бялок. Пасля гэтага ў супрацоўніцтве з [[Карл Дэйсерот|Карлам Дэйсеротам]] каналарадапсін-2 убудавалі ў нейроны гіпакампа, дзе імпульсы святла выклікалі патэнцыялы дзеяння з высокай дакладнасцю ў часе<ref name="boyden2005"/>. Першае прымяненне аптагенетыкі ў цэлым жывёльным арганізме — на нематодзе Caenorhabditis elegans — Нагель і Аляксандр Готшальк апісалі ў 2005 годзе; яно грунтавалася на створаным Нагелем мутанце каналарадапсіну-2 (H134R) з больш моцным фотатокам<ref name="nagel2005"/>. Першае паспяховае аптагенетычнае тармажэнне нейронаў (2007) абапіралася на ранейшыя эксперыменты Нагеля з галарадапсінам археі Natronomonas pharaonis<ref name="zhang2007"/>. У 2007 годзе разам з Хегеманам ён пачаў аптагенетычна кіраваць узроўнем цАМФ у клетках<ref name="schroder2007"/>, а ў 2015 годзе з групай Готшалька апісаў святлокіруемы фермент-родапсін CyclOp, які павышае ўзровень цГМФ<ref name="gao2015"/>. Група Нагеля прымяняе такія інструменты і да раслін<ref name="zhou2021"/>. 5 кастрычніка 2026 года Нобелеўская асамблея [[Каралінскі інстытут|Каралінскага інстытута]] прысудзіла Нагелю, Хегеману і Дэйсероту Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, звязаныя са святлокіруемымі іоннымі каналамі і аптагенетыкай»; прэмія ў 12 млн [[Шведская крона|шведскіх крон]] падзелена пароўну<ref name="nobel-pr"/><ref name="bbc"/>. == Узнагароды == * 2010 — Прэмія Уайлі ў галіне біямедыцынскіх навук (разам з Хегеманам і Бамбергам)<ref name="wiley2010"/> * 2010 — Прэмія Карла Хайнца Бекуртса (разам з Хегеманам і Бамбергам)<ref name="beckurts"/> * 2012 — Прэмія Цюльха<ref name="zuelch"/> * 2013 — Прэмія Луі-Жантэ па медыцыне (разам з Хегеманам)<ref name="jeantet"/> * 2013 — Brain Prize<ref name="brain-nagel"/> * 2015 — член Еўрапейскай малекулярна-біялагічнай арганізацыі (EMBO)<ref name="embo-nagel"/> * 2019 — Прэмія Румфарда<ref name="rumf-wue"/><ref name="rumford"/> * 2020 — Прэмія Шаа<ref name="shaw-nature"/><ref name="shaw"/> * 2026 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне<ref name="nobel-pr"/> == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nagel2002">{{cite journal |author=Nagel G., Ollig D., Fuhrmann M., Kateriya S., Musti A. M., Bamberg E., Hegemann P. |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |journal=Science |year=2002 |volume=296 |issue=5577 |pages=2395—2398 |doi=10.1126/science.1072068 |lang=en}}</ref> <ref name="nagel2003">{{cite journal |author=Nagel G., Szellas T., Huhn W., Kateriya S., Adeishvili N., Berthold P., Ollig D., Hegemann P., Bamberg E. |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2003 |volume=100 |issue=24 |pages=13940—13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100 |lang=en}}</ref> <ref name="nobel-pr">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |website=NobelPrize.org |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="faz">{{Cite web|lang=de|url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/medizin-ernaehrung/nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-zwei-deutsche-und-einen-us-amerikaner-accg-201288768.html|title=Nobelpreis für Medizin geht an zwei Deutsche und einen US-Amerikaner|website=FAZ.NET|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="report">{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="gu-ffm">{{cite web |url=https://www.uni-frankfurt.de/de/newsroom/meldungen/webexklusiv/die-goethe-universitaet-gratuliert-medizinnobelpreistraeger |title=Die Goethe-Universität gratuliert Medizinnobelpreisträger |website=Goethe-Universität Frankfurt |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-13 |lang=de}}</ref> <ref name="nagel1995">{{cite journal |author=Nagel G., Möckel B., Büldt G., Bamberg E. |title=Functional expression of bacteriorhodopsin in oocytes allows direct measurement of voltage dependence of light induced H+ pumping |journal=FEBS Letters |year=1995 |volume=377 |issue=2 |pages=263—266 |doi=10.1016/0014-5793(95)01356-3 |lang=en}}</ref> <ref name="boyden2005">{{cite journal |author=Boyden E. S., Zhang F., Bamberg E., Nagel G., Deisseroth K. |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263—1268 |doi=10.1038/nn1525 |lang=en}}</ref> <ref name="nagel2005">{{cite journal |author=Nagel G., Brauner M., Liewald J. F., Adeishvili N., Bamberg E., Gottschalk A. |title=Light Activation of Channelrhodopsin-2 in Excitable Cells of Caenorhabditis elegans Triggers Rapid Behavioral Responses |journal=Current Biology |year=2005 |volume=15 |issue=24 |pages=2279—2284 |doi=10.1016/j.cub.2005.11.032 |lang=en}}</ref> <ref name="zhang2007">{{cite journal |author=Zhang F., Wang L.-P., Brauner M. |display-authors=etal |title=Multimodal fast optical interrogation of neural circuitry |journal=Nature |year=2007 |volume=446 |issue=7136 |pages=633—639 |doi=10.1038/nature05744 |lang=en}}</ref> <ref name="schroder2007">{{cite journal |author=Schröder-Lang S., Schwärzel M., Seifert R. |display-authors=etal |title=Fast manipulation of cellular cAMP level by light in vivo |journal=Nature Methods |year=2007 |volume=4 |issue=1 |pages=39—42 |doi=10.1038/nmeth975 |lang=en}}</ref> <ref name="gao2015">{{cite journal |author=Gao S., Nagpal J., Schneider M. W., Kozjak-Pavlovic V., Nagel G., Gottschalk A. |title=Optogenetic manipulation of cGMP in cells and animals by the tightly light-regulated guanylyl-cyclase opsin CyclOp |journal=Nature Communications |year=2015 |volume=6 |issue=1 |pages=8046 |doi=10.1038/ncomms9046 |lang=en}}</ref> <ref name="zhou2021">{{cite journal |author=Zhou Y., Ding M., Gao S. |display-authors=etal |title=Optogenetic control of plant growth by a microbial rhodopsin |journal=Nature Plants |year=2021 |volume=7 |issue=2 |pages=144—151 |doi=10.1038/s41477-021-00853-w |lang=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="wiley2010">{{cite web |url=https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |title=Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg |website=Wiley Foundation |date=2010-02-01 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="beckurts">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100704080132/http://www.beckurts-stiftung.de/preis/preistraeger.html |title=Preisträger |website=Karl Heinz Beckurts-Stiftung |accessdate=2026-10-13 |lang=de}}</ref> <ref name="zuelch">{{cite web |url=https://www.mpg.de/preise/international-prize-for-translational-neuroscience |title=International Prize for Translational Neuroscience |website=Max-Planck-Gesellschaft |accessdate=2026-10-13 |lang=de}}</ref> <ref name="jeantet">{{cite web |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |title=Professors Peter Hegemann and Georg Nagel |website=Louis-Jeantet Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="brain-nagel">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151230091155/http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/peter_hegemann/ |title=The Brain Prize 2013 |website=The Brain Prize |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="embo-nagel">{{cite web |url=https://people.embo.org/profile/georg-nagel |title=Georg Nagel |website=EMBO |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="rumf-wue">{{Cite web|lang=en|url=https://www.uni-wuerzburg.de/en/news-and-events/news/detail/news/rumford-prize-for-georg-nagel/|title=Rumford Prize for Georg Nagel|website=Universität Wurzburg|date=2019-12-04|access-date=2026-10-05}}</ref> <ref name="rumford">{{cite web |url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics |title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics |website=American Academy of Arts and Sciences |date=2019-01-30 |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> <ref name="shaw-nature">{{артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/d42473-020-00255-0 |загаловак=Shaw Laureates 2020 |год=2020 |мова=en |выданне=[[Nature]]}}</ref> <ref name="shaw">{{cite web |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020 |title=The 2020 Prize in Life Science & Medicine |website=Shaw Prize Foundation |accessdate=2026-10-13 |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/en/bot1/research/prof-dr-georg-nagel/ Группа профессора Нагеля в універсітэце Вюрцбурга] * [https://medcom.ru/pages/lor_oftalmologiya/budushchee-glaznogo-protezirovaniya/ Будущее глазного протезирования] * [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/433205/Optogenetika_Kak_upravlyat_neyronom_s_pomoshchyu_sveta Оптогенетика. Как управлять нейроном с помощью света] {{DEFAULTSORT:Нагель Георг}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2026—2050}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Біяфізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Вюрцбургскага ўніверсітэта]] d8t2s7spawq9tsmclq8d1jq2e7cjxgq 0 816242 5216958 5213392 2026-10-12T13:36:27Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5216958 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Бруна Дзэві''' ({{lang-it|Bruno Zevi}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[архітэктар]], гісторык і тэарэтык архітэктуры, мастацкі крытык, публіцыст і палітычны дзеяч. == Біяграфія == Вучыўся ў класічным Ліцэі Таса, дзе яго аднакласнікамі былі Паала Алатры і [[Марыа Аліката]]. У 1934 годзе ўдзельнічаў у сустрэчах Моладзевага клуба новай культуры, заснаванага Марыа Алікатай. У той перыяд ён выявіў схільнасць да мастацтва і архітэктуры, апублікаваўшы серыю артыкулаў у студэнцкім альманаху «Журнал моладзі», якім кіраваў Віторыа Мусаліні. Па заканчэнні школы ў 1936 годзе Бруна Дзэві паступіў на архітэктурны факультэт [[Рымскі ўніверсітэт|Рымскага ўніверсітэта]]. У наступным годзе разам з Алікатай і Паала Алатры наведаў Літарыялі («Ліктарскія чытанні») у Неапалі і далучыўся да фашысцкіх універсітэцкіх груп. У 1938 годзе Дзэві ўдзельнічаў у Міжрэгіянальных конкурсах культуры і мастацтва і выйграў «Прэліттарыялі» Рыма ў катэгорыі «Літаратурная і мастацкая крытыка». У тым жа годзе ён быў узнагароджаны бронзавым медалём Фонду Марыё Паланці імя Беніта Мусаліні, як лепшы студэнт архітэктурнага факультэта. Антыяўрэйскае заканадаўства 1938 года заспела знянацку тых, хто, як і сям'я Дзэві, не выказваў публічнай нязгоды з фашысцкім рэжымам. Малады Бруна вырашыў пакінуць Італію: у сакавіку 1939 года ён з'ехаў у Швейцарыю, а адтуль пераехаў у Англію, у Лондан. У студзені 1940 года ён быў у Парыжы. Сусветная вайна прымусіла Дзэві пераехаць у ЗША. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзэві}} [[Катэгорыя:Архітэктары Італіі]] b0s6eaoe21jf9z9itv89hwlygxm81yp 0 816247 5216942 5215627 2026-10-12T13:20:10Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Урарту]]; выдалены шаблон {{Няма катэгорый}} з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5216942 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аргішці I''' ({{ВД-Прэамбула}}) — цар [[Урарту]]. У час яго праўлення Урарту ператварылася ў магутную дзяржаву [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Пакінуў некалькі дзясяткаў клінапісных надпісаў пра перамогі над Асірыяй і будаўніцтва гарадоў [[Аргішціхінілі]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аргішці I|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Урарту]] kd3saowg20nv1nyvbml9dotqmwoiofz 5216954 5216942 2026-10-12T13:30:26Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5216954 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аргішці I''' ({{ВД-Прэамбула}}) — цар [[Урарту]]. У час яго праўлення Урарту ператварылася ў магутную дзяржаву [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Пакінуў некалькі дзясяткаў клінапісных надпісаў пра перамогі над Асірыяй і будаўніцтва гарадоў [[Аргішціхінілі]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аргішці I|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Урарту]] 4hq6lqoq8ipfb8vgumciwottnkdkrj6 0 816251 5217223 5215625 2026-10-13T08:22:31Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5217223 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pružany, Rynak. Пружаны, Рынак (1915) (4).jpg|250px|міні|Ганчарныя вырабы на кірмашы ў [[Пружаны|Пружанах]] (1915)]] '''Белару́скае наро́днае ганча́рства''' — адно з найбольш старажытных і пашыраных традыцыйных рамёстваў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якое забяспечвала насельніцтва гаспадарчым посудам, [[Беларускія гліняныя цацкі|цацкамі]], [[Беларуская кафля|кафляй]] і {{нп3|Керамічны выраб|іншымі вырабамі|d|Q17379525}} з абпаленай {{нп3|Ганчарная гліна|гліны|zh|陶土}}<ref name="sahuta">{{cite book|author=Сахута Я. М.|title=Беларускае народнае ганчарства|publisher=Беларуская навука|year=2013|pages=215|isbn=978-985-08-1616-0}}</ref>. Як самастойнае рамяство вылучылася са з’яўленнем [[Ганчарны круг|ганчарнага круга]] (у Беларусі — у X стагоддзі). == Гісторыя == Вытокі [[ганчарства]] на беларускіх землях сягаюць у эпоху раннега [[неаліт]]у, калі посуд ляпіўся ўручную і абпальваўся на вогнішчы. З X стагоддзя пранікненне [[Ганчарны круг|ганчарнага круга]] спрыяла пераходу вытворчасці ў рукі прафесійных майстроў-мужчын. У перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (XIV—XVI стст.) узнікаюць ганчарныя цэхі ў буйных гарадах, развіваецца выраб паліванай (глазураванай) керамікі і архітэктурна-дэкаратыўнай [[Беларуская кафля|кафлі]]. У XIX — першай палове XX стагоддзя ганчарства набыло шырокі размах як адзін з галоўных сялянскіх промыслаў. Гончары працавалі пераважна ў восеньска-зімовы перыяд, а вясной і летам развозілі тавар па кірмашах і вёсках, часта абменьваючы посуд на збожжа ці іншыя прадукты харчавання. == Тэхналогія і асартымент == Для вырабу выкарыстоўвалі мясцовыя гліны, якія пасля ачысткі і заsameшвання апрацоўваліся на нажным ганчарным крузе. Паводле спосабу апрацоўкі і вонкавага выгляду беларуская кераміка падзяляецца на некалькі асноўных відаў: * Гарачая (чырвоная, шэрая) — звычайны абпалены посуд без дадатковага дэкаратыўнага пакрыцця. * [[Чорназадымленая кераміка|Чорназадымленая]] — вырабы, якія пад канец абпалу ў печы засыпваліся смалістымі дровамі без доступу паветра, што надавала ім глыбокі чорны ці срабрыста-шэры колер. * Глазураваная (паліваная) — пакрытая зялёнай, карычневай або празрыстай шклістай палівай (глазурай). * [[Абварная кераміка|Гартаваная (абварная)]] — гарачы посуд пасля печы акуналі ў рошчыну ([[Абвара|абвару]]) з мукі, ад чаго на паверхні заставаліся маляўнічыя цёмныя плямы. Традыцыйны асартымент уключаў: [[Гаршчок|гаршкі]] (для гатавання ежы ў печы), [[гарлач]]ы і збанкі (для захоўвання малака і вадкасцей), [[гляк|глякі]], [[Макотра|макотры]], [[Беларускія свістулькі|свістулькі]] і [[Беларускія гліняныя цацкі|цацкі]] ў выглядзе жывёл і птушак. == Буйнейшыя ганчарныя асяродкі == На Беларусі склаліся лакальныя цэнтры, кожны з якіх вылучаўся адметнай формай вырабаў і спосабам дэкарыравання: * [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Парафіянава]] і [[Дзісна]] (Паазер’е) — славіліся белай і паліванай керамікай. * [[Івянец]] і [[Ракуцёўшчына]] (Цэнтральная Беларусь) — знакамітыя паліванай керамікай з фігурнымі ляпнымі дэталямі. * [[Поразава]] і [[Пружаны]] (Панямонне) — найбуйнейшыя цэнтры чорназадымленага посуду (так званая «поразская чорная кераміка»). * [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]] (Палессе) — унікальны асяродак вырабу тонкасценнага посуду з мясцовай каалінавай (белай) гліны, які меў вялікі попыт па ўсім рэгіёне. == Сучасны стан == Традыцыі народнага ганчарства захоўваюцца дзякуючы дзейнасці Беларускага саюза майстроў народнай творчасці, узорных студый і даследчыкаў. Сучасныя майстры маюць афіцыйнае званне «Народны майстар Беларусі» і адраджаюць старадаўнія тэхналогіі ў музейных комплексах (напрыклад, у [[Дудуткі|Дудутках]] або пасёлку Глуша Бобруйскага раёна)<ref>{{cite web|url=https://belta.by/regions/view/blagodarnyj-no-neprostoj-trud-kak-v-poselke-glusha-vozrozhdajut-starinnye-traditsii-goncharstva-602148-2023/|title=Як у пасёлку Глуша адраджаюць старадаўнія традыцыі ганчарства|website=belta.by|accessdate=2026-10-08}}</ref>. Некалькі лакальных ганчарных тэхналогій (напрыклад, ганчарства вёскі Гарадная і чорназадымленая кераміка Пружаншчыны) унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь<ref>{{cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog?kinds=gancharstva|title=Гісторыка-культурныя каштоўнасці Беларусі: Ганчарства|website=heritage.gov.by|accessdate=2026-10-08}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]] Беларуская народная кераміка / Я. М. Сахута. — Мінск : Полымя, 1987. — 110 с. * [[Сяргей Аляксеевіч Мілючэнкаў|Милюченков, С. А.]] Белорусское народное гончарство / С. А. Милюченков. — Минск : Наука и техника, 1984. — 181 с. * Милюченков С. А. Локальные особенности белорусского народного гончарства // Современные этносоциальные процессы на селе / Ю. В. Арутюнян (отв. ред.) — М.: Наука, 1986. — С. 99 — 103. {{Беларуская кераміка}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кераміка]] [[Катэгорыя:Ганчарства]] tpaxyk5bxpo1fih8h3x7b4hrsus8935 5217269 5217223 2026-10-13T09:02:12Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pružany, Rynak. Пружаны, Рынак (1915) (4).jpg|250px|міні|Ганчарныя вырабы на кірмашы ў [[Пружаны|Пружанах]] (1915)]] '''Белару́скае наро́днае ганча́рства''' — адно з найбольш старажытных і пашыраных традыцыйных рамёстваў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якое забяспечвала насельніцтва гаспадарчым {{нп3|Гліняны посуд|посудам|uk|Глиняний посуд}}, [[Беларускія гліняныя цацкі|цацкамі]], [[Беларуская кафля|кафляй]] і {{нп3|Керамічны выраб|іншымі вырабамі|d|Q17379525}} з абпаленай {{нп3|Ганчарная гліна|гліны|zh|陶土}}<ref name="sahuta">{{cite book|author=Сахута Я. М.|title=Беларускае народнае ганчарства|publisher=Беларуская навука|year=2013|pages=215|isbn=978-985-08-1616-0}}</ref>. Як самастойнае рамяство вылучылася са з’яўленнем [[Ганчарны круг|ганчарнага круга]] (у Беларусі — у X стагоддзі). == Гісторыя == Вытокі [[ганчарства]] на беларускіх землях сягаюць у эпоху раннега [[неаліт]]у, калі посуд ляпіўся ўручную і абпальваўся на вогнішчы. З X стагоддзя пранікненне [[Ганчарны круг|ганчарнага круга]] спрыяла пераходу вытворчасці ў рукі прафесійных майстроў-мужчын. У перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (XIV—XVI стст.) узнікаюць ганчарныя цэхі ў буйных гарадах, развіваецца выраб паліванай (глазураванай) керамікі і архітэктурна-дэкаратыўнай [[Беларуская кафля|кафлі]]. У XIX — першай палове XX стагоддзя ганчарства набыло шырокі размах як адзін з галоўных сялянскіх промыслаў. Гончары працавалі пераважна ў восеньска-зімовы перыяд, а вясной і летам развозілі тавар па кірмашах і вёсках, часта абменьваючы посуд на збожжа ці іншыя прадукты харчавання. == Тэхналогія і асартымент == Для вырабу выкарыстоўвалі мясцовыя гліны, якія пасля ачысткі і заsameшвання апрацоўваліся на нажным ганчарным крузе. Паводле спосабу апрацоўкі і вонкавага выгляду беларуская кераміка падзяляецца на некалькі асноўных відаў: * Гарачая (чырвоная, шэрая) — звычайны абпалены посуд без дадатковага дэкаратыўнага пакрыцця. * [[Чорназадымленая кераміка|Чорназадымленая]] — вырабы, якія пад канец абпалу ў печы засыпваліся смалістымі дровамі без доступу паветра, што надавала ім глыбокі чорны ці срабрыста-шэры колер. * Глазураваная (паліваная) — пакрытая зялёнай, карычневай або празрыстай шклістай палівай (глазурай). * [[Абварная кераміка|Гартаваная (абварная)]] — гарачы посуд пасля печы акуналі ў рошчыну ([[Абвара|абвару]]) з мукі, ад чаго на паверхні заставаліся маляўнічыя цёмныя плямы. Традыцыйны асартымент уключаў: [[Гаршчок|гаршкі]] (для гатавання ежы ў печы), [[гарлач]]ы і збанкі (для захоўвання малака і вадкасцей), [[гляк|глякі]], [[Макотра|макотры]], [[Беларускія свістулькі|свістулькі]] і [[Беларускія гліняныя цацкі|цацкі]] ў выглядзе жывёл і птушак. == Буйнейшыя ганчарныя асяродкі == На Беларусі склаліся лакальныя цэнтры, кожны з якіх вылучаўся адметнай формай вырабаў і спосабам дэкарыравання: * [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Парафіянава]] і [[Дзісна]] (Паазер’е) — славіліся белай і паліванай керамікай. * [[Івянец]] і [[Ракуцёўшчына]] (Цэнтральная Беларусь) — знакамітыя паліванай керамікай з фігурнымі ляпнымі дэталямі. * [[Поразава]] і [[Пружаны]] (Панямонне) — найбуйнейшыя цэнтры чорназадымленага посуду (так званая «поразская чорная кераміка»). * [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]] (Палессе) — унікальны асяродак вырабу тонкасценнага посуду з мясцовай каалінавай (белай) гліны, які меў вялікі попыт па ўсім рэгіёне. == Сучасны стан == Традыцыі народнага ганчарства захоўваюцца дзякуючы дзейнасці Беларускага саюза майстроў народнай творчасці, узорных студый і даследчыкаў. Сучасныя майстры маюць афіцыйнае званне «Народны майстар Беларусі» і адраджаюць старадаўнія тэхналогіі ў музейных комплексах (напрыклад, у [[Дудуткі|Дудутках]] або пасёлку Глуша Бобруйскага раёна)<ref>{{cite web|url=https://belta.by/regions/view/blagodarnyj-no-neprostoj-trud-kak-v-poselke-glusha-vozrozhdajut-starinnye-traditsii-goncharstva-602148-2023/|title=Як у пасёлку Глуша адраджаюць старадаўнія традыцыі ганчарства|website=belta.by|accessdate=2026-10-08}}</ref>. Некалькі лакальных ганчарных тэхналогій (напрыклад, ганчарства вёскі Гарадная і чорназадымленая кераміка Пружаншчыны) унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь<ref>{{cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog?kinds=gancharstva|title=Гісторыка-культурныя каштоўнасці Беларусі: Ганчарства|website=heritage.gov.by|accessdate=2026-10-08}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]] Беларуская народная кераміка / Я. М. Сахута. — Мінск : Полымя, 1987. — 110 с. * [[Сяргей Аляксеевіч Мілючэнкаў|Милюченков, С. А.]] Белорусское народное гончарство / С. А. Милюченков. — Минск : Наука и техника, 1984. — 181 с. * Милюченков С. А. Локальные особенности белорусского народного гончарства // Современные этносоциальные процессы на селе / Ю. В. Арутюнян (отв. ред.) — М.: Наука, 1986. — С. 99 — 103. {{Беларуская кераміка}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кераміка]] [[Катэгорыя:Ганчарства]] ql8rje5fbf7hr58qcgqmi4f8yxzpckw 0 816469 5216955 5215012 2026-10-12T13:30:52Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5216955 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |арыгінал імя={{lang-yi|[עלינאָװיטש] דוד־לײזער יעלינאָװיטש}} }} '''Довід Лэйзар Еліновіч, Эліновіч''' (1899, [[Воўпа]] — 1922, [[Лунна]]) — [[Ідыш|яўрэйскі]] [[паэт]], [[пісьменнік]]. Нарадзіўся ў беднай сям’і. З маленства быў хворы, са скрыўленым [[пазваночнік]]ам. У 19 год жыў у [[Вільня|Вільні]], вывучаў [[Фатаграфія|фатаграфію]]. Жыў у сырым падвале, ад гэтага пагоршылася становішча лёгкіх. Памёр ад [[туберкулёз]]у. Напісаў першыя вершы ў 14 год, апісваў штодзённае жыццё, прыроду. Вершаванае апавяданне ''«Моце дэр ешуўнік»'' (Моця вясковы яўрэй) друкавалася ў віленскай газеце «[[Ундзэр тог]]», іншыя творы ў газетах Гродна, Слоніма, Ваўкавыска. Пакінуў па сабе тры кнігі, у т.л. [[раман]] ''«Дэр Неман»'' (Нёман). Яго бацька Ошар заклікаў іншых пісьменнікаў заняцца яго рукапісамі. Урэшце яны апынуліся ў сваякоў у Ізраілі. == Літаратура == * [https://congressforjewishculture.org/people/3820/Yelinovitsh-Dovid-Leyzer_1899-1922 Yelinovitsh, Dovid-Leyzer] * [https://congressforjewishculture.org/people/2330/Elinovitsh-Dovid Elinovitsh, Dovid] {{DEFAULTSORT:Еліновіч Довід}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]][[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]][[Катэгорыя:Ідышамоўныя паэты]][[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] lj5h13i1ztu875il171ktd7306hg7x3 0 816523 5217063 5215719 2026-10-12T20:30:35Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5217063 wikitext text/x-wiki {{Хв|памылка ў назве}} #REDIRECT [[Шаблон:На карце/Беларусь Брэсцкая вобласць Баранавіцкі раён]] {{тупіковы артыкул|date=2026-10-12}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} fdbh9c69lwxoozfd2glx72p2u06s4qb 0 816572 5217062 5215817 2026-10-12T20:30:32Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5217062 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|памылка ў назве}} #REDIRECT [[Шаблон:На карце/Беларусь Гомельская вобласць Лоеўскі раён]] {{тупіковы артыкул|date=2026-10-12}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} s82t30skezuj4gc4g4ye3s5xpf0xoq7 0 816637 5217061 5216069 2026-10-12T20:29:40Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5217061 wikitext text/x-wiki {{Вуліца | назва = Еўрапейская вуліца | арыгінальная назва = {{lang-uk|Вулиця Європейська}} | выява = Katerynynska Street, Odessa 04.jpg | падпіс выявы = Еўрапейская вуліца ў снежні 2015 года | назва ў гонар = [[Еўропа]] | статус = | на карце = | памер = | раён-спасылка = Прыморскі раён (Адэса) | раён = [[Прыморскі раён (Адэса)|Прыморскі раён]] | гістарычны раён-спасылка = | гістарычны раён = | індэкс = | ранейшыя назвы = {{НП-ПН|1820|Генуэзская вуліца|1920|Кацярынінская вуліца|1991|вуліца Карла Маркса|2024|Кацярынінская вуліца}} | працягласць = | шырыня = |населены пункт= Адэса}} '''Еўрапейская вуліца''' — адна з галоўных вуліц [[Адэса|Адэсы]], размешчана ў цэнтральным раёне горада, пачынаецца ад [[Еўрапейская плошча (Адэса)|Еўрапейскай плошчы]] і праходзіць да [[Вуліца Навашчэпны рад|вуліцы Навашчэпны рад]]. == Гісторыя == Першапачатковая назва вуліцы — Генуэзская. З 1820 года — Кацярынінская, па [[Еўрапейская плошча (Адэса)|плошчы]], ад якой вуліца пачынаецца. У будынку [[Дзяржаўны асігнацыйны банк|асігнацыйнага банка]] размяшчаўся Пансіён і Высакародны выхаваўчы інстытут, на базе якога ў 1817 годзе быў арганізаваны [[Рышэльеўскі ліцэй]]. З усталяваннем [[Саветы|Савецкай улады]] ў 1920 годзе перайменавана ў вуліцу [[Маркс, Карл|Карла Маркса]]. Назва Кацярынінская была вернута 20 верасня 1991 года. З 2024 года — Еўрапейская. == Славутасці == д. 1 — былы дом Бранта і Шульца (1901—1903, арх. [[Кабіёльскі, Вільгельм|В. М. Кабіёльскі]], паўднёвая частка (былы № 3) 1835, арх. [[Тарычэлі, Георгій Іванавіч|Г. І. Тарычэлі]]) д. 4 — даходны дом Росі (1843, флігель арх. [[Марандзі, Франц Осіпавіч|Ф. О. Марандзі]], [[Гансіяроўскі, Фелікс Вікенцьевіч|Ф. В. Гансіяроўскі]], 1870-я) д. 12 — былы дом Скаржынскай ([[Кафэ Рабіна|кафэ «Рабіна»]]) д. 15 — былы даходны дом палкоўніка Рыгорава ([[Кафэ Фанконі|кафэ «Fanconi»]]) д. 33 — [[Сабор Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Адэса)|Сабор Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1847—1853, архітэктар Франчэска Марандзі, пры ўдзеле Фелікса Гансіяроўскага) д. 55 — [[Траецкі сабор (Адэса)|Свята-Траецкі (грэчаскі) сабор]] == Вядомыя жыхары == д. 59 — паэт [[Эдуард Багрыцкі]]<ref>''Р. Александров'' Прогулки по литературной Одессе. Одесса.: Весть, 1992 ISBN 5-86268-022-5</ref> д. 85 — кампазітар [[Мадэст Табачнікаў]]<ref>{{Cite web |url=http://odessa-memory.info/index.php?id=149 |title=5 сентября 2014 года в Одессе на фасаде дома по ул. Екатерининской, 85 установили мемориальную доску композитору. |access-date=2017-10-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025073428/http://odessa-memory.info/index.php?id=149 |url-status=live }}</ref> == Літаратура == ''Пилявский В. А.'' Здания, сооружения, памятники Одессы и их зодчие. — 2-е изд. — Одесса: Optimum, 2010. — 276 с. — ISBN 978-966-344-377-5. == Заўвагі == {{примечания}} == Спасылкі == * [http://www.odessitclub.org/guidebook/page_street.php?id=15 ПУТЕВОДИТЕЛЬ ПО ОДЕССЕ ДЛЯ ЗЕВАК…И НЕ ТОЛЬКО] {{Wayback|url=http://www.odessitclub.org/guidebook/page_street.php?id=15 |date=20151208135351 }} * [http://odesskiy.com/ulitsi-v-istorii-odessi/ekaterinenskaya.html Екатерининская улица] * [http://vedomosti.od.ua/?p=1618 ИСТОРИЯ УЛИЦ ОДЕССЫ: ЕКАТЕРИНИНСКАЯ] * [http://www.segodnya.ua/regions/odessa/v-odecce-ulitsy-nazyvajut-v-chect-ekc-uznikov-cccr-i-kladbishch.html В Одессе улицы называют в честь экс-узников, СССР и кладбищ] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} [[Катэгорыя:Вуліцы Адэсы]] 1850h1ltruh90x5b4uxn8o9oopce5op 0 816662 5217002 5216299 2026-10-12T17:38:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5217002 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Знакамітыя вучні = [[Ігнат Дамейка]], [[Ігнат Якавецкі]], [[Ігнат Фонберг]], [[Тамаш Зан]] | Вядомы як = даследчык [[Брагінскі метэарыт|Брагінскага метэарыта]] }} '''Ігнат Гарадзецкі''' ({{lang-pl|Ignacy Horodecki}}, {{lang-lt|Ignotas Horodeckis}}; {{ВДП}}) — [[Мінералогія|мінералог]], [[Хімія|хімік]] і [[фізік]], прафесар мінералогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Ён першым у Вільні выйшаў за межы некрытычнага вернераўскага нептунізму, увёў для студэнтаў палявыя геалагічныя заняткі і пастаўляў узоры для парыжскіх даследаванняў [[Аляксандр Браньяр|Аляксандра Браньяра]]. Гарадзецкі быў адным з першых даследчыкаў метэарытаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе, у тым ліку Брагінскага [[паласіт]]а з сучаснай [[Гомельшчына|Гомельшчыны]].<ref name=":1">''Kosiek Z.'' Horodecki Ignacy // Polski Słownik Biograficzny. T. X, z. 1. Wrocław; Kraków; Warszawa, 1962. S. 1-2.</ref> === Біяграфія === ==== Паходжанне і адукацыя ==== Гарадзецкі паходзіў са шляхецкай сям’і Ашмянскага павета, той яго часткі, што адпавядала паўночнай частцы пазнейшага расійскага Вілейскага павета. Вучыўся ў падвыдзелавай школе ў [[Паставы|Паставах]], скончыў яе ў 1796 г. і паступіў у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўную школу Вялікага Княства Літоўскага]]. Там ён слухаў лекцыі [[Фердынанд Шпіцнагель|Фердынанда Шпіцнагеля]], [[Юзаф Міцкевіч|Юзафа Міцкевіча]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] і [[Анджэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] і асабліва цікавіўся фізікай, хіміяй і мінералогіяй. У 1800 г. Гарадзецкі здаў экзамен на ступень доктара філасофіі перад камісіяй пад старшынствам Ю. Міцкевіча. У 1818 г. ён абараніў у Вільні таксама дысертацыю па медыцыне. ==== Выкладанне ў гімназіі ==== З 1799 г. Гарадзецкі выкладаў фізіку, натуральную гісторыю і матэматыку ў Віленскай гімназіі. У 1809 г. гімназія набыла сабраную ім калекцыю мінералаў. ==== Віленскі ўніверсітэт ==== Гарадзецкі падтрымліваў сувязі з Віленскім універсітэтам і ў 1811 г. стаў асістэнтам А. Снядэцкага ў хімічнай лабараторыі, а ў 1814 г. — ад’юнктам па хіміі. Калі ў 1817 г. [[Фелікс Дравінскі]] выехаў вучыцца ў Парыж, курс мінералогіі даручылі Гарадзецкаму, хоць сам ён больш цікавіўся фізікай і хіміяй.<ref name=":2">[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/organon/1995-tom-25/organon-r1995-t25-s85-106.pdf Garbowska J. Geological sciences in the University of Vilnius and in the Lyceum of Krzemieniec in the years 1781—1832 // Organon. 1995. T. 25 (1989/1993). P. 85-106.]</ref> Ён значна пашырыў курс «мінералогіі з арыктагнозіяй», давёўшы яго да шасці гадзін на тыдзень. У лекцыях Гарадзецкі абапіраўся на падручнік Ф. Дравінскага, працы [[Абраам Готлаб Вернер|Абрахама Готлаба Вернера]] і [[Хрысціян Аўгуст Зігфрыд Гофман|Хрысціяна Аўгуста Зігфрыда Гофмана]] і ўлічваў крышталяграфію [[Рэнэ Жуст Гаюі|Рэнэ Жуста Аюі]], а з класіфікацый мінералаў аддаваў перавагу навейшай, А. Браньяра.<ref>[https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2020~1650479901553/datastreams/DS.022.0.01.OTHER/content Grigelis A. Vilniaus universiteto Mineralogijos katedra 1803—1832 // Geologija Vilniaus universitete. Vilnius, 2003. P. 18-37.]</ref> Паводле Ядвігі Гарбоўскай, у адрозненне ад папярэднікаў, Рамана Сымановіча і Фелікса Дравінскага, ён ужо не прытрымліваўся некрытычнага нептунізму. Ён паказваў студэнтам і вартасці, і недахопы вернераўскай класіфікацыі, а як дасведчаны хімік не недаацэньваў ролі хіміі ў мінералогіі.<ref name=":2" /> Гарадзецкі ўвёў практычныя заняткі па геалогіі і шмат разоў вадзіў студэнтаў на экскурсіі ў ваколіцы Вільні. У 1817—1822 гг. ён вёў палявыя даследаванні ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У 1820 г. ён пачаў пераносіць мінералагічную калекцыю ў лепшае памяшканне, у будынак былой бібліятэкі. Гарадзецкі стаў [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарным прафесарам]] у 1823 г. і быў адзіным прафесарам мінералогіі ў Віленскім універсітэце: як асобная кафедра мінералогія юрыдычна існавала толькі з 1822 г. ==== Вучні ==== Лекцыі Гарадзецкага студэнты высока цанілі. У 1823—1824 гг. яго курс штогод слухалі да 170 чалавек. Сярод вучняў былі [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], [[Ігнат Якавіцкі]], [[Ігнат Фонберг]], [[Норберт Альфонс Кумельскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]] і [[Войцех Збажэўскі]]. Найноўшыя веды пра метэарыты Гарадзецкі ўключаў у экзамены: напрыклад, І. Дамейка павінен быў пазнаць у калекцыі жалезны метэарыт і расказаць пра ўтварэнне і склад метэарытаў.<ref name=":5">[https://inhigeo.org/wp-content/uploads/2024/12/203-rudnickaite_e._horodeckis_i._died_200_years_ago.pdf Rudnickaitė E. Ignotas Horodeckis (1776—1824): meteorite studies by a Lithuanian mineralogist // IUGS E-Bulletin. 2024. Issue 203 (INHIGEO Anniversaries).]</ref> ==== Апошнія гады ==== Гарадзецкі належаў да асяроддзя прыхільнікаў рэформы ўніверсітэта і меў праціўнікаў сярод старэйшых, кансерватыўных прафесараў. Гэтым часткова тлумачыцца яго павольная акадэмічная кар’ера. Сучаснікі лічылі яго дасціпным арыгіналам і перадавалі пра яго шмат анекдотаў. Ён не быў жанаты. Гарадзецкі раптоўна памёр у Вільні 27 сакавіка 1824 г. Пасля яго смерці курс мінералогіі ў 1824—1825 гг. чытаў [[Юзаф Юндзіл]], а з 1825 г. — Ігнат Якавецкі. === Навуковая дзейнасць === ==== Мінералагічныя знаходкі ==== На адной з экскурсій Гарадзецкі знайшоў петаліт, з якога ва ўніверсітэцкай хімічнай лабараторыі атрымалі аксід літыю. Гэты аксід усяго за некалькі гадоў да таго адкрыў [[Юхан Аўгуст Арфведсан]]. У 1820 г. Гарадзецкі даслаў у Парыж акруглы кавалак мінерала, знойдзены на «насыпной гары» ў Вільні, і прапанаваў, калі аналіз пакажа новы від, назваць яго «вільнітам». Пазнейшыя даследаванні паказалі, што гэта ўжо вядомы валастаніт, і нейкі час назва «вільніт» ужывалася як яго сінонім. У тым жа лісце ён апісаў гаручы мінерал, знойдзены нібыта ў гандлёвай крэйдзе. Па выніках уласных доследаў ён вызначыў яго як сумесь бітуму, серы і вугалю з дамешкам жалеза і прапанаваў назву «серысты бітум» (''bitume sulfuré'').<ref name=":3">[https://www.researchgate.net/publication/280719296_Korespondencja_Ignacego_Horodeckiego_z_Aleksandrem_Brogniartem_w_zbiorach_rekopisow_Biblioteki_Glownej_Narodowego_Muzeum_Historii_Naturalnej_w_Paryzu Daszkiewicz P., Tarkowski R. Korespondencja Ignacego Horodeckiego z Aleksandrem Brongniartem w zbiorach rękopisów Biblioteki Głównej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu // Kwartalnik Historii Nauki i Techniki. 2006. R. 51, nr 3. S. 145—171.]</ref> ==== Перапіска з А. Браньярам і геалогія Літвы ==== Не пазней чым з 1816 г. Гарадзецкі падтрымліваў навуковыя кантакты з А. Браньярам. Пасярэднікам быў Ф. Дравінскі, які перадаў Гарадзецкаму прапанову А. Браньяра стаць яго карэспандэнтам па геалогіі Літвы. У Цэнтральнай бібліятэцы [[Нацыянальны музей натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальнага музея натуральнай гісторыі ў Парыжы]] захоўваюцца тры лісты Гарадзецкага (1818, 1820 і 1822 гг.) і нататкі А. Браньяра пра адказы. У Вільні захаваўся адзін ліст А. Браньяра, ад 1823 г. У лістах Гарадзецкі апісваў геалогію ваколіц Вільні. Ён звярнуў увагу на тое, што пароды розных тыпаў тут сустракаюцца ў выглядзе абломкаў, і тлумачыў гэта ў духу [[нептунізм]]у дзеяннем вады, якая калісьці пакрывала край. Сёння вядома, што гэта ледавіковыя валуны. Ён пасылаў А. Браньяру выкапнёвыя ракавіны з вапнякоў ваколіц Гродна, [[Пачаіў|Пачаева]] і [[Крэмэнэць|Крамянца.]] На іх падставе А. Браньяр у «Геалагічным апісанні ваколіц Парыжа» (1822, разам з [[Жорж Кюўе|Жоржам Кюўе]]) суаднёс гэтыя адклады з парыжскімі. Гэтую працу лічаць важнай для станаўлення метаду датавання пластоў па выкапнях. Сам А. Браньяр прама называе Гарадзецкага крыніцай узораў і паведамляў пра іх у [[Парыжская Акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] у 1819 г. Гарадзецкі таксама збіраўся перакласці «Traité de minéralogie» А. Браньяра.<ref name=":3" /> ==== Даследаванне метэарытаў ==== '''[[Брагінскі метэарыт]].''' Восенню 1818 года граф [[Людвік Ракіцкі]], уладальнік [[Брагін|Брагінскага маёнтка]] ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], даслаў Гарадзецкаму ўзоры жалеза, знойдзенага яго сялянамі<ref name=":4">Kosiński J. W. Stanisław Bonifacy Jundziłł i meteoryt Brahin // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. 2013. Vol. 4. S. 48-54.</ref>. Ужо ў лісце да А. Браньяра ў верасні 1818 г. Гарадзецкі паслаў палову свайго кавалка ў Парыж. Па падабенстве да «жалеза Паласа», знойдзенага ў [[Сібір]]ы экспедыцыяй Пятра Сымона Паласа, у тым ліку па ўключэннях, падобных на алівін, ён зрабіў выснову, што знаходка, верагодна, упала з атмасферы і што сібірскае жалеза мае тое ж паходжанне.<ref>[https://www.cahiers-lituaniens.org/DASZKIEWICZ-TARKOWSKI-meteorites-de-Vilnius-n-7-2006.pdf Daszkiewicz P., Tarkowski R. Les météorites de Vilnius, ces pierres qui ont changé l’histoire des sciences // Cahiers Lituaniens. 2006. № 7. P. 15-22.]</ref> Паводле пазнейшых успамінаў С. Б. Юндзіла, метэарытнае паходжанне знаходкі вызначыў менавіта ён<ref name=":4" />. У лісце 1822 г. Гарадзецкі апісаў гісторыю знаходкі. Сяляне знайшлі жалеза ў 1809—1810 гг. на пясчаных пагорках сярод балот паміж Дняпром і Прыпяццю, недалёка ад іх зліцця. Казалі, што глыб было дзве. Да 1818 г. мясцовыя кавалі вырабілі з жалеза шмат прылад, так што маса значна паменшылася. Універсітэт атрымаў два кавалкі ў 1819 г., а ў лістападзе 1821 г.<ref name=":3" /> С. Б. Юндзіл прадставіў Савету кавалак вагой каля 40 фунтаў. У красавіку 1822 г. Л. Ракіцкі перадаў у Вільню астатнюю частку метэарыта вагой каля 200 фунтаў (≈81 кг). Хімічныя аналізы брагінскага жалеза выканалі ў Вільні А. Снядэцкі (1822) і ў Парыжы Андрэ Ложье (1823—1824). Фрагмент метэарыта захоўваецца ў Музеі геалогіі Віленскага ўніверсітэта. '''Іншыя метэарыты і назіранні.''' Гарадзецкі сабраў сведчанні і даслаў у Парыж узоры метэарытаў, якія ўпалі 30 сакавіка 1818 г. у Забарыцы на Валыні і 30 чэрвеня 1820 г. у [[Ліксна]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], у маёнтку графа Плятэра каля [[Дынабург]]а. А. Ложье правёў хімічны аналіз гэтых каменных метэарытаў, і яго метад сталі лічыць узорным для вызначэння складу метэарытаў. Гарадзецкі таксама збіраў звесткі пра баліды, якія назіраліся ў Паставах (1820) і [[Свянцяны|Свянцянах]] (1821).<ref name=":3" /> '''Гіпотэза паходжання.''' У лісце 1822 г. Гарадзецкі коратка выклаў свае погляды. Метэарыты, на яго думку, належаць да ўніверсальнай сістэмы нябесных цел, звязаных агульнай матэрыяй, а падабенства іх складу да зямнога дазваляе дапусціць існаванне арганічных істот на іншых планетах. Падрабязнае выкладанне ён абяцаў даслаць у асобным «сшытку», які не знойдзены. Метэарыты, якія ён даслаў А. Браньяру, разам з калекцыяй А. Браньяра трапілі ў Нацыянальны музей натуральнай гісторыі ў Парыжы і захоўваюцца там дагэтуль.<ref name=":3" /> === Навуковыя сувязі === Гарадзецкі вёў шырокую навуковую перапіску. У Вільні ён амаль паўгода гасціў у сябе галоўнага лекара напалеонаўскай арміі барона Рэнэ-Нікаля Дэжэне, і праз яго быў абраны ганаровым членам [[Каралеўскае медыцынскае таварыства ў Парыжы|Каралеўскага медыцынскага таварыства ў Парыжы]], хоць дыплома так і не атрымаў.<ref name=":3" /> З 1822 г. ён быў членам [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]. === Сям’я === Малодшы брат [[Ян Гарадзецкі]], магістр філасофіі, удзельнічаў у напалеонаўскіх войнах і кіраваў маёнткам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] [[Ракішкі]]. Ён быў вядомы тым, што на нядзельных сходах аканомаў чытаў лекцыі па прыродазнаўстве і яго выкарыстанні ў гаспадарцы.<ref name=":1" /> === Памяць === Гарадзецкі пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардынскіх могілках у Вільні]], але надмагілле не захавалася, і дакладнае месца пахавання невядомае. Ніводнага яго партрэта не выяўлена. Рукапісы Гарадзецкага не захаваліся: праца па фізіцы, мемуары «''Historia swego czasu i ludz''i» і рукапіс пра метэарыты. Гісторыкі навукі называюць яго «забытым піянерам метэарытыкі».<ref name=":4" /> Літоўская гістарыяграфія ўключае Гарадзецкага ў гісторыю літоўскай мінералогіі, а ў 2024 г. Міжнародная камісія па гісторыі геалагічных навук (INHIGEO) адзначыла 200-годдзе з дня яго смерці.<ref name=":5" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарадзецкі Ігнат}} [[Катэгорыя:Мінералогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Літвы]] [[Катэгорыя:Мінералогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 8hu1juwn5zjuvfkkpk99sxwu10jqpox 5217006 5217002 2026-10-12T18:04:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5217006 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Знакамітыя вучні = [[Ігнат Дамейка]], [[Ігнат Якавіцкі]], [[Ігнат Фонберг]], [[Тамаш Зан]] | Вядомы як = даследчык [[Брагінскі метэарыт|Брагінскага метэарыта]] }} '''Ігнат Гарадзецкі''' ({{lang-pl|Ignacy Horodecki}}, {{lang-lt|Ignotas Horodeckis}}; {{ВДП}}) — [[Мінералогія|мінералог]], [[Хімія|хімік]] і [[фізік]], прафесар мінералогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Ён першым у Вільні выйшаў за межы некрытычнага вернераўскага нептунізму, увёў для студэнтаў палявыя геалагічныя заняткі і пастаўляў узоры для парыжскіх даследаванняў [[Аляксандр Браньяр|Аляксандра Браньяра]]. Гарадзецкі быў адным з першых даследчыкаў метэарытаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе, у тым ліку Брагінскага [[паласіт]]а з сучаснай [[Гомельшчына|Гомельшчыны]].<ref name=":1">''Kosiek Z.'' Horodecki Ignacy // Polski Słownik Biograficzny. T. X, z. 1. Wrocław; Kraków; Warszawa, 1962. S. 1-2.</ref> === Біяграфія === ==== Паходжанне і адукацыя ==== Гарадзецкі паходзіў са шляхецкай сям’і Ашмянскага павета, той яго часткі, што адпавядала паўночнай частцы пазнейшага расійскага Вілейскага павета. Вучыўся ў падвыдзелавай школе ў [[Паставы|Паставах]], скончыў яе ў 1796 г. і паступіў у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўную школу Вялікага Княства Літоўскага]]. Там ён слухаў лекцыі [[Фердынанд Шпіцнагель|Фердынанда Шпіцнагеля]], [[Юзаф Міцкевіч|Юзафа Міцкевіча]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]] і [[Анджэй Снядэцкі|Анджэя Снядэцкага]] і асабліва цікавіўся фізікай, хіміяй і мінералогіяй. У 1800 г. Гарадзецкі здаў экзамен на ступень доктара філасофіі перад камісіяй пад старшынствам Ю. Міцкевіча. У 1818 г. ён абараніў у Вільні таксама дысертацыю па медыцыне. ==== Выкладанне ў гімназіі ==== З 1799 г. Гарадзецкі выкладаў фізіку, натуральную гісторыю і матэматыку ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]]. У 1809 г. гімназія набыла сабраную ім калекцыю мінералаў. ==== Віленскі ўніверсітэт ==== Гарадзецкі падтрымліваў сувязі з Віленскім універсітэтам і ў 1811 г. стаў асістэнтам А. Снядэцкага ў хімічнай лабараторыі, а ў 1814 г. — ад’юнктам па хіміі. Калі ў 1817 г. [[Фелікс Дравінскі]] выехаў вучыцца ў Парыж, курс мінералогіі даручылі Гарадзецкаму, хоць сам ён больш цікавіўся фізікай і хіміяй.<ref name=":2">[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/organon/1995-tom-25/organon-r1995-t25-s85-106.pdf Garbowska J. Geological sciences in the University of Vilnius and in the Lyceum of Krzemieniec in the years 1781—1832 // Organon. 1995. T. 25 (1989/1993). P. 85-106.]</ref> Ён значна пашырыў курс «мінералогіі з арыктагнозіяй», давёўшы яго да шасці гадзін на тыдзень. У лекцыях Гарадзецкі абапіраўся на падручнік Ф. Дравінскага, працы [[Абраам Готлаб Вернер|Абрахама Готлаба Вернера]] і [[Хрысціян Аўгуст Зігфрыд Гофман|Хрысціяна Аўгуста Зігфрыда Гофмана]] і ўлічваў крышталяграфію [[Рэнэ Жуст Гаюі|Рэнэ Жуста Аюі]], а з класіфікацый мінералаў аддаваў перавагу навейшай, А. Браньяра.<ref>[https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2020~1650479901553/datastreams/DS.022.0.01.OTHER/content Grigelis A. Vilniaus universiteto Mineralogijos katedra 1803—1832 // Geologija Vilniaus universitete. Vilnius, 2003. P. 18-37.]</ref> Паводле Ядвігі Гарбоўскай, у адрозненне ад папярэднікаў, Рамана Сымановіча і Фелікса Дравінскага, ён ужо не прытрымліваўся некрытычнага нептунізму. Ён паказваў студэнтам і вартасці, і недахопы вернераўскай класіфікацыі, а як дасведчаны хімік не недаацэньваў ролі хіміі ў мінералогіі.<ref name=":2" /> Гарадзецкі ўвёў практычныя заняткі па геалогіі і шмат разоў вадзіў студэнтаў на экскурсіі ў ваколіцы Вільні. У 1817—1822 гг. ён вёў палявыя даследаванні ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У 1820 г. ён пачаў пераносіць мінералагічную калекцыю ў лепшае памяшканне, у будынак былой бібліятэкі. Гарадзецкі стаў [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарным прафесарам]] у 1823 г. і быў адзіным прафесарам мінералогіі ў Віленскім універсітэце: як асобная кафедра мінералогія юрыдычна існавала толькі з 1822 г. ==== Вучні ==== Лекцыі Гарадзецкага студэнты высока цанілі. У 1823—1824 гг. яго курс штогод слухалі да 170 чалавек. Сярод вучняў былі [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], [[Ігнат Якавіцкі]], [[Ігнат Фонберг]], [[Норберт Альфонс Кумельскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]] і [[Войцех Збажэўскі]]. Найноўшыя веды пра метэарыты Гарадзецкі ўключаў у экзамены: напрыклад, І. Дамейка павінен быў пазнаць у калекцыі жалезны метэарыт і расказаць пра ўтварэнне і склад метэарытаў.<ref name=":5">[https://inhigeo.org/wp-content/uploads/2024/12/203-rudnickaite_e._horodeckis_i._died_200_years_ago.pdf Rudnickaitė E. Ignotas Horodeckis (1776—1824): meteorite studies by a Lithuanian mineralogist // IUGS E-Bulletin. 2024. Issue 203 (INHIGEO Anniversaries).]</ref> ==== Апошнія гады ==== Гарадзецкі належаў да асяроддзя прыхільнікаў рэформы ўніверсітэта і меў праціўнікаў сярод старэйшых, кансерватыўных прафесараў. Гэтым часткова тлумачыцца яго павольная акадэмічная кар’ера. Сучаснікі лічылі яго дасціпным арыгіналам і перадавалі пра яго шмат анекдотаў. Ён не быў жанаты. Гарадзецкі раптоўна памёр у Вільні 27 сакавіка 1824 г. Пасля яго смерці курс мінералогіі ў 1824—1825 гг. чытаў [[Юзаф Юндзіл]], а з 1825 г. — Ігнат Якавецкі. === Навуковая дзейнасць === ==== Мінералагічныя знаходкі ==== На адной з экскурсій Гарадзецкі знайшоў петаліт, з якога ва ўніверсітэцкай хімічнай лабараторыі атрымалі аксід літыю. Гэты аксід усяго за некалькі гадоў да таго адкрыў [[Юхан Аўгуст Арфведсан]]. У 1820 г. Гарадзецкі даслаў у Парыж акруглы кавалак мінерала, знойдзены на «насыпной гары» ў Вільні, і прапанаваў, калі аналіз пакажа новы від, назваць яго «вільнітам». Пазнейшыя даследаванні паказалі, што гэта ўжо вядомы валастаніт, і нейкі час назва «вільніт» ужывалася як яго сінонім. У тым жа лісце ён апісаў гаручы мінерал, знойдзены нібыта ў гандлёвай крэйдзе. Па выніках уласных доследаў ён вызначыў яго як сумесь бітуму, серы і вугалю з дамешкам жалеза і прапанаваў назву «серысты бітум» (''bitume sulfuré'').<ref name=":3">[https://www.researchgate.net/publication/280719296_Korespondencja_Ignacego_Horodeckiego_z_Aleksandrem_Brogniartem_w_zbiorach_rekopisow_Biblioteki_Glownej_Narodowego_Muzeum_Historii_Naturalnej_w_Paryzu Daszkiewicz P., Tarkowski R. Korespondencja Ignacego Horodeckiego z Aleksandrem Brongniartem w zbiorach rękopisów Biblioteki Głównej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu // Kwartalnik Historii Nauki i Techniki. 2006. R. 51, nr 3. S. 145—171.]</ref> ==== Перапіска з А. Браньярам і геалогія Літвы ==== Не пазней чым з 1816 г. Гарадзецкі падтрымліваў навуковыя кантакты з А. Браньярам. Пасярэднікам быў Ф. Дравінскі, які перадаў Гарадзецкаму прапанову А. Браньяра стаць яго карэспандэнтам па геалогіі Літвы. У Цэнтральнай бібліятэцы [[Нацыянальны музей натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальнага музея натуральнай гісторыі ў Парыжы]] захоўваюцца тры лісты Гарадзецкага (1818, 1820 і 1822 гг.) і нататкі А. Браньяра пра адказы. У Вільні захаваўся адзін ліст А. Браньяра, ад 1823 г. У лістах Гарадзецкі апісваў геалогію ваколіц Вільні. Ён звярнуў увагу на тое, што пароды розных тыпаў тут сустракаюцца ў выглядзе абломкаў, і тлумачыў гэта ў духу [[нептунізм]]у дзеяннем вады, якая калісьці пакрывала край. Сёння вядома, што гэта ледавіковыя валуны. Ён пасылаў А. Браньяру выкапнёвыя ракавіны з вапнякоў ваколіц Гродна, [[Пачаіў|Пачаева]] і [[Крэмэнэць|Крамянца.]] На іх падставе А. Браньяр у «Геалагічным апісанні ваколіц Парыжа» (1822, разам з [[Жорж Кюўе|Жоржам Кюўе]]) суаднёс гэтыя адклады з парыжскімі. Гэтую працу лічаць важнай для станаўлення метаду датавання пластоў па выкапнях. Сам А. Браньяр прама называе Гарадзецкага крыніцай узораў і паведамляў пра іх у [[Парыжская Акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] у 1819 г. Гарадзецкі таксама збіраўся перакласці «Traité de minéralogie» А. Браньяра.<ref name=":3" /> ==== Даследаванне метэарытаў ==== '''[[Брагінскі метэарыт]].''' Восенню 1818 года граф [[Людвік Ракіцкі]], уладальнік [[Брагін|Брагінскага маёнтка]] ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], даслаў Гарадзецкаму ўзоры жалеза, знойдзенага яго сялянамі<ref name=":4">Kosiński J. W. Stanisław Bonifacy Jundziłł i meteoryt Brahin // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. 2013. Vol. 4. S. 48-54.</ref>. Ужо ў лісце да А. Браньяра ў верасні 1818 г. Гарадзецкі паслаў палову свайго кавалка ў Парыж. Па падабенстве да «жалеза Паласа», знойдзенага ў [[Сібір]]ы экспедыцыяй Пятра Сымона Паласа, у тым ліку па ўключэннях, падобных на алівін, ён зрабіў выснову, што знаходка, верагодна, упала з атмасферы і што сібірскае жалеза мае тое ж паходжанне.<ref>[https://www.cahiers-lituaniens.org/DASZKIEWICZ-TARKOWSKI-meteorites-de-Vilnius-n-7-2006.pdf Daszkiewicz P., Tarkowski R. Les météorites de Vilnius, ces pierres qui ont changé l’histoire des sciences // Cahiers Lituaniens. 2006. № 7. P. 15-22.]</ref> Паводле пазнейшых успамінаў С. Б. Юндзіла, метэарытнае паходжанне знаходкі вызначыў менавіта ён<ref name=":4" />. У лісце 1822 г. Гарадзецкі апісаў гісторыю знаходкі. Сяляне знайшлі жалеза ў 1809—1810 гг. на пясчаных пагорках сярод балот паміж Дняпром і Прыпяццю, недалёка ад іх зліцця. Казалі, што глыб было дзве. Да 1818 г. мясцовыя кавалі вырабілі з жалеза шмат прылад, так што маса значна паменшылася. Універсітэт атрымаў два кавалкі ў 1819 г., а ў лістападзе 1821 г.<ref name=":3" /> С. Б. Юндзіл прадставіў Савету кавалак вагой каля 40 фунтаў. У красавіку 1822 г. Л. Ракіцкі перадаў у Вільню астатнюю частку метэарыта вагой каля 200 фунтаў (≈81 кг). Хімічныя аналізы брагінскага жалеза выканалі ў Вільні А. Снядэцкі (1822) і ў Парыжы Андрэ Ложье (1823—1824). Фрагмент метэарыта захоўваецца ў Музеі геалогіі Віленскага ўніверсітэта. '''Іншыя метэарыты і назіранні.''' Гарадзецкі сабраў сведчанні і даслаў у Парыж узоры метэарытаў, якія ўпалі 30 сакавіка 1818 г. у Забарыцы на Валыні і 30 чэрвеня 1820 г. у [[Ліксна]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], у маёнтку графа Плятэра каля [[Дынабург]]а. А. Ложье правёў хімічны аналіз гэтых каменных метэарытаў, і яго метад сталі лічыць узорным для вызначэння складу метэарытаў. Гарадзецкі таксама збіраў звесткі пра баліды, якія назіраліся ў Паставах (1820) і [[Свянцяны|Свянцянах]] (1821).<ref name=":3" /> '''Гіпотэза паходжання.''' У лісце 1822 г. Гарадзецкі коратка выклаў свае погляды. Метэарыты, на яго думку, належаць да ўніверсальнай сістэмы нябесных цел, звязаных агульнай матэрыяй, а падабенства іх складу да зямнога дазваляе дапусціць існаванне арганічных істот на іншых планетах. Падрабязнае выкладанне ён абяцаў даслаць у асобным «сшытку», які не знойдзены. Метэарыты, якія ён даслаў А. Браньяру, разам з калекцыяй А. Браньяра трапілі ў Нацыянальны музей натуральнай гісторыі ў Парыжы і захоўваюцца там дагэтуль.<ref name=":3" /> === Навуковыя сувязі === Гарадзецкі вёў шырокую навуковую перапіску. У Вільні ён амаль паўгода гасціў у сябе галоўнага лекара напалеонаўскай арміі барона Рэнэ-Нікаля Дэжэне, і праз яго быў абраны ганаровым членам [[Каралеўскае медыцынскае таварыства ў Парыжы|Каралеўскага медыцынскага таварыства ў Парыжы]], хоць дыплома так і не атрымаў.<ref name=":3" /> З 1822 г. ён быў членам [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]. === Сям’я === Малодшы брат [[Ян Гарадзецкі]], магістр філасофіі, удзельнічаў у напалеонаўскіх войнах і кіраваў маёнткам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] [[Ракішкі]]. Ён быў вядомы тым, што на нядзельных сходах аканомаў чытаў лекцыі па прыродазнаўстве і яго выкарыстанні ў гаспадарцы.<ref name=":1" /> === Памяць === Гарадзецкі пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардынскіх могілках у Вільні]], але надмагілле не захавалася, і дакладнае месца пахавання невядомае. Ніводнага яго партрэта не выяўлена. Рукапісы Гарадзецкага не захаваліся: праца па фізіцы, мемуары «''Historia swego czasu i ludz''i» і рукапіс пра метэарыты. Гісторыкі навукі называюць яго «забытым піянерам метэарытыкі».<ref name=":4" /> Літоўская гістарыяграфія ўключае Гарадзецкага ў гісторыю літоўскай мінералогіі, а ў 2024 г. Міжнародная камісія па гісторыі геалагічных навук (INHIGEO) адзначыла 200-годдзе з дня яго смерці.<ref name=":5" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарадзецкі Ігнат}} [[Катэгорыя:Мінералогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Літвы]] [[Катэгорыя:Мінералогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 1zk01jt9qwgk9g945ljcjw9nfhtpc7l 0 816682 5216941 5216365 2026-10-12T13:13:06Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5216941 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Від | latin = Arapaima gigas | parent = Arapaima }} '''Гіганцкая арапайма'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%90%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9F%D0%86%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%AF%D0%93%D0%95%D0%90%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%86%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%92%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A6%D0%AC|title=НЕАТРАПІЧНАЯ БІЯГЕАГРАФІЧНАЯ ВОБЛАСЦЬ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-10-11}}</ref> (''Arapaima gigas'') — драпежная прэснаводная [[Рыбы|рыба]] сямейства {{bt-bellat||Arapaimidae}}. Гэта адна з найбуйнейшых прэснаводных рыб — зафіксаваны асобнікі даўжынёй 4-4,5 метра і вагой звыш 200 кілаграмаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыбы Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] 65k9c3jlzzq4gba1mz5388tib5amo4n 5217060 5216941 2026-10-12T20:28:36Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5217060 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Від | latin = Arapaima gigas | parent = Arapaima }} '''Гіганцкая арапайма'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%90%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9F%D0%86%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%AF%D0%93%D0%95%D0%90%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%86%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%92%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A6%D0%AC|title=НЕАТРАПІЧНАЯ БІЯГЕАГРАФІЧНАЯ ВОБЛАСЦЬ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-10-11}}</ref> (''Arapaima gigas'') — драпежная прэснаводная [[Рыбы|рыба]] сямейства {{bt-bellat||Arapaimidae}}. Гэта адна з найбуйнейшых прэснаводных рыб — зафіксаваны асобнікі даўжынёй 4-4,5 метра і вагой звыш 200 кілаграмаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} [[Катэгорыя:Рыбы Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] glzh03896c7qqkwsw4aazs54cpl7sra 0 816688 5217059 5216530 2026-10-12T20:28:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5217059 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Від | latin = Lophius piscatorius | parent = Lophius }} '''Марскі'''{{Націск}} '''чорт'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/abs/angler|title=angler - Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-10-11}}</ref> ({{Іншамоўны тэкст|лацінская|Lophius piscatorius}}) — рыба з сямейства [[Lophiidae]]. Сваю назву жывёла атрымала з-за свайго непрывабнага выгляду. == Пашырэнне == Сустракаецца ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] ад [[Баранцава мора]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] ў межах кантынентальнага [[Шэльф|шэльфу]], а таксама ў [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Міжземнае мора|Міжземным]] і [[Мармуровае мора|Мармуровым]] марах. == Анатомія == Дарослая рыба вырастае да 35–60 сантыметраў, але некаторым асобінам удаецца дасягнуць і метра ў даўжыню.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/navukoucy-upershynyu-znyali-marskoga-chorta-kalya-paverkhni-vady-videa|title=Навукоўцы ўпершыню знялі марскога чорта каля паверхні вады — відэа {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-02-08|access-date=2026-10-11}}</ref> Мае вельмі вялікую, сплюснутую галаву, якая можа складаць палову даўжыні цела. Цела без [[Луска|лускі]], пакрыта скуранымі вырастамі, якія дапамагаюць рыбе маскіравацца на марскім дне. Пярэдні спінны плаўнік складаецца з шасці промняў; тры пярэднія промні асобныя, прычым першы вельмі доўгі і гнуткі, з «прынадай» на кончыку, размешчанай над ротам; тры заднія промні злучаны перапонкай.<ref name=":2" /> Грудныя плаўнікі вялікія; рыба выкарыстоўвае іх, каб рухацца па марскім дне, робячы рыўковыя рухі. Рот шырокі, з шматлікімі вялікімі зубамі. Страўнік вялікі. Афарбоўка цёмная.<ref name=":2" /> == Лад жыцця == Донная маларухавая рыба. Звычайна жыве на глыбіні 50–200 метраў, час ад часу набліжаючыся да ўзбярэжжа на глыбіню да 10 метраў; у пошуках ежы можа падымацца ў тоўшчу вады. Узімку і падчас нерасту апускаецца на значныя глыбіні (да 2000 м). Драпежнік, які звычайна палюе з засады. Чакаючы здабычу, ён не рухаецца і можа ўтрымліваць дыханне на працягу 1–2 хвілін; толькі «прынада» над яго ротам калышацца, прывабліваючы здабычу. Харчуецца рыбай ([[Траскі|траска]], [[Вугрападобныя|вугры]], [[Камбалападобныя|камбала]]) і буйнымі [[Беспазваночныя|беспазваночнымі]] ([[крабы]])<ref name=":2">{{Cite web|url=https://ecosystema.ru/07referats/01/udilsh.htm|title=ОТРЯД УДИЛЬЩИКООБРАЗНЫЕ (LOPHIIFORMES)|website=ecosystema.ru|access-date=2026-10-11}}</ref>. У 2025 годзе каля Тэнэрыфэ біёлагам упершыню ўдалося зняць марскога чорта побач з паверхняй вады. Так высока падняцца рыба магла з-за хваробы або ў спробе схавацца ад больш буйнога драпежніка.<ref name=":1" /> == Галерэя == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" mode="packed"> Файл:Baudroie commune.jpg|Галава марскога чорта Файл:Lophius piscatorius.1 - Aquarium Finisterrae.JPG|Марскі чорт у натуральным асяроддзі Файл:Lophius piscatorius MHNT.jpg|Шкілет марскога чорта Файл:Braised lophius piscatorius.jpg|Тушаны марскі чорт </gallery> == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/shorts/XIPT7pU4thA Марскі чорт / Морской чёрт у поверхности воды] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} [[Катэгорыя:Рыбы Еўропы]] 26jgtoep8mpbux44klhtrkvqi2qctf5 5217253 5217059 2026-10-13T08:44:49Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5217253 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Від | latin = Lophius piscatorius | parent = Lophius }} '''Марскі'''{{Націск}} '''чорт'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/abs/angler|title=angler - Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-10-11}}</ref> ({{Іншамоўны тэкст|лацінская|Lophius piscatorius}}) — рыба з сямейства [[Lophiidae]]. Сваю назву жывёла атрымала з-за свайго непрывабнага выгляду. == Пашырэнне == Сустракаецца ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] ад [[Баранцава мора]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] ў межах кантынентальнага [[шэльф]]у, а таксама ў [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Міжземнае мора|Міжземным]] і [[Мармуровае мора|Мармуровым]] марах. == Анатомія == Дарослая рыба вырастае да 35-60 сантыметраў, але некаторым асобінам удаецца дасягнуць і метра ў даўжыню.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/navukoucy-upershynyu-znyali-marskoga-chorta-kalya-paverkhni-vady-videa|title=Навукоўцы ўпершыню знялі марскога чорта каля паверхні вады — відэа {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-02-08|access-date=2026-10-11}}</ref> Мае вельмі вялікую, сплюснутую галаву, якая можа складаць палову даўжыні цела. Цела без [[Луска|лускі]], пакрыта скуранымі вырастамі, якія дапамагаюць рыбе маскіравацца на марскім дне. Пярэдні спінны плаўнік складаецца з шасці промняў; тры пярэднія промні асобныя, прычым першы вельмі доўгі і гнуткі, з «прынадай» на кончыку, размешчанай над ротам; тры заднія промні злучаны перапонкай.<ref name=":2" /> Грудныя плаўнікі вялікія; рыба выкарыстоўвае іх, каб рухацца па марскім дне, робячы рыўковыя рухі. Рот шырокі, з шматлікімі вялікімі зубамі. Страўнік вялікі. Афарбоўка цёмная.<ref name=":2" /> == Спосаб жыцця == Донная маларухавая рыба. Звычайна жыве на глыбіні 50-200 метраў, час ад часу набліжаючыся да ўзбярэжжа на глыбіню да 10 метраў; у пошуках ежы можа падымацца ў тоўшчу вады. Узімку і падчас нерасту апускаецца на значныя глыбіні (да 2000 м). Драпежнік, які звычайна палюе з засады. Чакаючы здабычу, ён не рухаецца і можа ўтрымліваць дыханне на працягу 1-2 хвілін; толькі «прынада» над яго ротам калышацца, прывабліваючы здабычу. Харчуецца рыбай ([[Траскі|траска]], [[Вугрападобныя|вугры]], [[Камбалападобныя|камбала]]) і буйнымі [[Беспазваночныя|беспазваночнымі]] ([[крабы]])<ref name=":2">{{Cite web|url=https://ecosystema.ru/07referats/01/udilsh.htm|title=ОТРЯД УДИЛЬЩИКООБРАЗНЫЕ (LOPHIIFORMES)|website=ecosystema.ru|access-date=2026-10-11}}</ref>. У 2025 годзе каля Тэнэрыфэ біёлагам упершыню ўдалося зняць марскога чорта побач з паверхняй вады. Так высока падняцца рыба магла з-за хваробы або ў спробе схавацца ад больш буйнога драпежніка<ref name=":1" />. == Галерэя == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" mode="packed"> Файл:Baudroie commune.jpg|Галава марскога чорта Файл:Lophius piscatorius.1 - Aquarium Finisterrae.JPG|Марскі чорт у натуральным асяроддзі Файл:Lophius piscatorius MHNT.jpg|Шкілет марскога чорта Файл:Braised lophius piscatorius.jpg|Тушаны марскі чорт </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://www.youtube.com/shorts/XIPT7pU4thA Марскі чорт / Морской чёрт у поверхности воды] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} [[Катэгорыя:Рыбы Еўропы]] [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] srs83la437ft46vl9d7zqj48a0xxyvw 5217255 5217253 2026-10-13T08:45:26Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217255 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Від | latin = Lophius piscatorius | parent = Lophius }} '''Марскі'''{{Націск}} '''чорт'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/abs/angler|title=angler - Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-10-11}}</ref> (''Lophius piscatorius'') — рыба з сямейства [[Lophiidae]]. Сваю назву жывёла атрымала з-за свайго непрывабнага выгляду. == Пашырэнне == Сустракаецца ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] ад [[Баранцава мора]] да [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] ў межах кантынентальнага [[шэльф]]у, а таксама ў [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Міжземнае мора|Міжземным]] і [[Мармуровае мора|Мармуровым]] марах. == Анатомія == Дарослая рыба вырастае да 35-60 сантыметраў, але некаторым асобінам удаецца дасягнуць і метра ў даўжыню.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/navukoucy-upershynyu-znyali-marskoga-chorta-kalya-paverkhni-vady-videa|title=Навукоўцы ўпершыню знялі марскога чорта каля паверхні вады — відэа {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-02-08|access-date=2026-10-11}}</ref> Мае вельмі вялікую, сплюснутую галаву, якая можа складаць палову даўжыні цела. Цела без [[Луска|лускі]], пакрыта скуранымі вырастамі, якія дапамагаюць рыбе маскіравацца на марскім дне. Пярэдні спінны плаўнік складаецца з шасці промняў; тры пярэднія промні асобныя, прычым першы вельмі доўгі і гнуткі, з «прынадай» на кончыку, размешчанай над ротам; тры заднія промні злучаны перапонкай.<ref name=":2" /> Грудныя плаўнікі вялікія; рыба выкарыстоўвае іх, каб рухацца па марскім дне, робячы рыўковыя рухі. Рот шырокі, з шматлікімі вялікімі зубамі. Страўнік вялікі. Афарбоўка цёмная.<ref name=":2" /> == Спосаб жыцця == Донная маларухавая рыба. Звычайна жыве на глыбіні 50-200 метраў, час ад часу набліжаючыся да ўзбярэжжа на глыбіню да 10 метраў; у пошуках ежы можа падымацца ў тоўшчу вады. Узімку і падчас нерасту апускаецца на значныя глыбіні (да 2000 м). Драпежнік, які звычайна палюе з засады. Чакаючы здабычу, ён не рухаецца і можа ўтрымліваць дыханне на працягу 1-2 хвілін; толькі «прынада» над яго ротам калышацца, прывабліваючы здабычу. Харчуецца рыбай ([[Траскі|траска]], [[Вугрападобныя|вугры]], [[Камбалападобныя|камбала]]) і буйнымі [[Беспазваночныя|беспазваночнымі]] ([[крабы]])<ref name=":2">{{Cite web|url=https://ecosystema.ru/07referats/01/udilsh.htm|title=ОТРЯД УДИЛЬЩИКООБРАЗНЫЕ (LOPHIIFORMES)|website=ecosystema.ru|access-date=2026-10-11}}</ref>. У 2025 годзе каля Тэнэрыфэ біёлагам упершыню ўдалося зняць марскога чорта побач з паверхняй вады. Так высока падняцца рыба магла з-за хваробы або ў спробе схавацца ад больш буйнога драпежніка<ref name=":1" />. == Галерэя == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" mode="packed"> Файл:Baudroie commune.jpg|Галава марскога чорта Файл:Lophius piscatorius.1 - Aquarium Finisterrae.JPG|Марскі чорт у натуральным асяроддзі Файл:Lophius piscatorius MHNT.jpg|Шкілет марскога чорта Файл:Braised lophius piscatorius.jpg|Тушаны марскі чорт </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://www.youtube.com/shorts/XIPT7pU4thA Марскі чорт / Морской чёрт у поверхности воды] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} [[Катэгорыя:Рыбы Еўропы]] [[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы]] ig6ygc36a80yxv2celw859gh5xiytk6 0 816709 5217260 5216590 2026-10-13T08:48:05Z Ciepiersia 162280 − 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5217260 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Якавіцкі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Ignacy Jakowicki}} | Выява = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Месца пахавання = | Падданства = [[Расійская імперыя]] | Навуковая сфера = [[мінералогія]], [[геалогія]], [[ветэрынарыя]], [[медыцына]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>[[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = | Навуковая ступень = магістр філасофіі (1819) | Вядомы як = аўтар падручнікаў мінералогіі, даследчык геалогіі заходніх губерняў, удзельнік экспедыцыі [[Эдуард Эйхвальд|Э. Эйхвальда]] (1829) }}'''Ігнат Якавіцкі''' (пол. ''Ignacy Jakowicki''; [[1794]] — [[28 снежня]] [[1847]], [[Вільня]]) — [[Мінералогія|мінералог,]] [[Геалогія|геолаг]], выкладчык мінералогіі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Разам з [[Раман Сымановіч|Раманам Сымановічам]] і [[Фелікс Дравінскі|Феліксам Дравінскім]] ён быў адным з першых прапагандыстаў навуковай мінералогіі паводле вучэння [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]] на землях былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>''Kostek Z.'' Jakowicki Ignacy // Polski Słownik Biograficzny. T. X. Wrocław; Kraków; Warszawa, 1962–1964. S. 335-336.</ref>. Ён аўтар падручнікаў мінералогіі і геалагічнага апісання заходніх і паўднёвых губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (1831), у якім шмат уласных назіранняў на беларускіх землях. == Біяграфія == ==== Паходжанне і адукацыя ==== Якавіцкі паходзіў з беднай шляхецкай сям'і. Яго бацька Станіслаў Якавіцкі не пакінуў ніякай маёмасці. Ігнат скончыў [[Мінская гімназія|Мінскую гімназію]] і вучыўся на матэматычна-фізічным аддзяленні Віленскага ўніверсітэта, дзе ў 1814 г. атрымаў ступень кандыдата, а ў 1819 г. — [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. Ён слухаў лекцыі Р. Сымановіча і [[Ігнат Гарадзецкі|Ігната Гарадзецкага]]. У 1814–1816 гг. ён быў памочнікам у мінералагічным кабінеце ўніверсітэта і рыхтаваўся да настаўніцкай працы. ==== Настаўніцтва ==== У 1820–1824 гг. Якавіцкі выкладаў матэматыку і фізіку ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]] і ў [[Крожская гімназія|Крожскай гімназіі]], а потым у Вільні. Па ўласнай ініцыятыве ён вёў палявыя геалагічныя пошукі ў Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губернях і публікаваў іх вынікі ў «[[Dziennik Wileński|Dzienniku Wileńskim]]» і «Pamiętniku Farmaceutycznym». Сярод гэтых публікацый быў нарыс па гісторыі геагнозіі з парадамі пачаткоўцам («Dziennik Wileński», 1823). ==== Ва ўніверсітэце ==== Публікацыі Якавіцкага прыцягнулі ўвагу кіраўніцтва ўніверсітэта. У 1824 г. памёр І. Гарадзецкі. Яго курс у 1824–1825 навучальным годзе чытаў [[Юзаф Юндзіл]], а Ф. Дравінскі, які з 1817 г. займаўся фізікай, не ўзяўся вяртацца да мінералогіі. У 1825 г. курс мінералогіі даручылі Якавіцкаму, і ён чытаў яго да закрыцця ўніверсітэта ў 1832 г. Лекцыі ён чытаў паводле вучэння Вернера па ўласным падручніку «''Krótki wykład oryktognozji i geognozji''» (Вільня, 1825; 2-е, пашыранае выданне — «''Wykład oryktognozyi i początków geognozyi''», 1827). У 1827 г. ён выдаў таксама падручнік для павятовых школ «''Mineralogia dla sztuk, rzemiosł, fabryk i rolnictwa''». З 1828 г. Якавіцкі быў членам Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды. У тым жа годзе дырэктар таварыства Готгельф Фішэр фон Вальдгейм апісаў выкапнёвы карал з ваколіц Вільні як новы від і назваў яго ў гонар Якавіцкага ''Halysites jacovickii''. ==== Экспедыцыя 1829 г. ==== У 1829 г. разам з [[Эдуард Эйхвальд|Эдуардам Эйхвальдам]], батанікам [[Антоні Анджэеўскі|Антоніем Анджэеўскім]] і студэнтам Юзафам Малецкім Якавецкі ўдзельнічаў у навуковай экспедыцыі, якую фінансаваў універсітэт. Экспедыцыя выйшла з [[Пінск|Пінска]] і праз [[Крэмэнэць|Крамянец]] і [[Жытомір]] дайшла да [[Вінніца|Вінніцы]], [[Дон|Дона]], [[Дняпро|Дняпра]], [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і [[Днестр|Днястра]]. Вынікі Якавецкі апублікаваў у працы «''Obserwacye geognostyczne w guberniach zachodnich i południowych państwa rossyjskiego''» (Вільня, 1831) і ў артыкуле пра геагнастычныя назіранні ў краі ад Балтыйскага да Чорнага мора («Dziennik Wileński», 1830). Альгімантас Грыгеліс разглядае схему падзелу горных парод, якую Якавецкі і Эйхвальд пабудавалі ў 1830 г., як развіццё вернераўскай стратыграфіі ў Вільні.<ref>Grigelis A. Vilniaus universiteto Mineralogijos katedra 1803–1832 // Geologija Vilniaus universitete. Vilnius, 2003. P. 18–37.</ref> ==== У Медыка-хірургічнай акадэміі ==== Пасля закрыцця ўніверсітэта ў 1832 г. на базе былога медыцынскага факультэта была створана Віленская медыка-хірургічная акадэмія. Там Якавіцкі па-руску чытаў мінералогію студэнтам-медыкам і фармацэўтам. Адначасова ён працягваў вучыцца: у 1835 г. адным з першых у акадэміі атрымаў званне ветэрынарнага лекара, а ў 1839 г. — лекара першага разраду. Пасля гэтага ён выкладаў студэнтам-ветэрынарам фізіялогію жывёл па матэрыялах [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адама Фердынанда Адамовіча]], заатэрапію з агульнай [[Фармакалогія|фармакалогіяй]] па ўласных матэрыялах і асобныя раздзелы медыцыны. З былых універсітэцкіх збораў Якавецкі арганізаваў пры акадэміі мінералагічны кабінет, папоўніўшы яго ўласнымі ўзорамі. Ён склаў і выдаў па-руску падрабязнае апісанне кабінета (Вільня, 1836), паводле якога ў ім было 1283 геалагічныя і 18 541 арыктагнастычны ўзор. У 1834 г. ён кіраваў рассылкай 34 мінералагічных калекцый у гімназіі і школы Віленскай навучальнай акругі, у тым ліку ў Мінск, Свіслач, Слуцк, Мазыр, Бабруйск і Маладзечна. Пасля закрыцця акадэміі ён засведчыў перадачу геаграфічна-геагнастычнай калекцыі ў Кіеў.<ref>Žalūdienė G. The first catalogue of minerals of the Vilnius University and other collections // Geologija. 2008. No. 1(61). P. 58–64.</ref> ==== Апошнія гады ==== У 1846 г. Якавецкага абралі членам Віленскага медыцынскага таварыства. У апошнія гады жыцця ён займаўся лекарскай практыкай. Памёр 28 снежня 1847 г. у Вільні і пахаваны на Бернардынскіх могілках. === «Obserwacye geognostyczne» і беларускія землі === У працы 1831 г. Якавецкі, акрамя матэрыялаў экспедыцыі, выкарыстаў уласныя назіранні ў Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губернях і назіранні Ульмана ў паўночна-заходняй частцы Віленскай губерні і каля Рыгі. Апісанне ён пабудаваў па рачных басейнах: першая частка прысвечана краю паміж Нёманам і Заходняй Дзвіной, другая — краю паміж Дняпром, Днястром і Чорным морам. Сярод беларускіх матэрыялаў кнігі: * мелавыя адклады з белемнітамі і крамянямі на Нёмане каля Гродна (у тым ліку ў маёнтку Панямонь) і ў маёнтку Варонча Навагрудскага павета; * радовішчы балотнай жалезнай руды каля Вішнева ў Ашмянскім павеце, каля маёнтка Камень у Мінскай губерні і «на Белай Русі ў Гомелі»; * знаходка бурштыну каля Слоніма; * нераўнамернае размеркаванне валуноў на Вілейшчыне: шмат іх каля Ізабеліна і Мясоты, менш каля Маладзечна, амаль няма на раўнінах каля Докшыц і Даўгінава. Водападзел паміж вытокамі Віліі, Нёмана, Свіслачы, Бярэзіны і Прыпяці Якавецкі лічыў найвышэйшай пясчанай раўнінай паміж Балтыйскім і Чорным морамі і назваў яго «Пінскім плато» (''Blat piński''). У высновах ён параўноўваў Піншчыну і Палессе з пясчаным «валам», які аддзяляе ўсыпаную валунамі Літву ад Валыні, Падолля і Херсоншчыны, дзе валуноў няма. Ён адкідаў версію, што валуны ўтварыліся з разбураных мясцовых гор або выкінутыя вулканамі. Паколькі яны найбольш падобныя да парод гор Нарвегіі, ён лічыў іх абломкамі гэтых гор. Гэта адно з ранніх меркаванняў пра скандынаўскае паходжанне эратычных валуноў, выказанае яшчэ да ўзнікнення ледавіковай тэорыі. === Сям'я === У Якавецкага было двое сыноў, Мечыслаў і Ахіл. == Працы == Ён падрыхтаваў спіс мінералаў з калекцый Віленскага ўніверсітэта. Ён быў аўтарам падручнікаў і прац па мінералогіі {{Скарочаная зноска|Krasiński|1847}}: * ''Oryktognozja i Geognozja'' (1825), „Opisu systematycznego gabinetu mineralogicznego Uniwersytetu Wileńskiego“, zaopatrzonego wstępem historycznym, * ''Krótki wykład oryktognozyi i geognozyi podług ostatniego układu Wernera'', (1825), * ''Wykład oryktognozyi i początków geognozyi'', (1827), podręcznik mineralogii dla młodzieży szkół średnich{{odn|Jakowicki|1827a}}, * ''Mineralogia zastosowana do sztuk, rzemiosł, fabryk i rolnictwa, ułożona dla klassy III. szkół powiatowych'', (1827), podręcznik mineralogii dla szkół powiatowych{{odn|Jakowicki|1827b}}, * ''Obserwacye geognostyczne w guberniach zachodnich i południowych Państwa Rosyjskiego'', (1831){{odn|Jakowicki|1831}}, * ''Postrzeżenia geognostyczne w kraju rozciągającym się od brzegów morza Bałtyckiego do morza Czarnego'', (1847), == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якавіцкі, Ігнат}} [[Катэгорыя:Мінералогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Літвы]] [[Катэгорыя:Мінералогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] e1dcfjwnyin0zsz1moex5tkfhzzxvn0 5217261 5217260 2026-10-13T08:48:27Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217261 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Якавіцкі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Ignacy Jakowicki}} | Выява = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Месца пахавання = | Падданства = [[Расійская імперыя]] | Навуковая сфера = [[мінералогія]], [[геалогія]], [[ветэрынарыя]], [[медыцына]] | Месца працы = | Альма-матар = | Навуковая ступень = магістр філасофіі (1819) | Вядомы як = аўтар падручнікаў мінералогіі, даследчык геалогіі заходніх губерняў, удзельнік экспедыцыі [[Эдуард Эйхвальд|Э. Эйхвальда]] (1829) }}'''Ігнат Якавіцкі''' (пол. ''Ignacy Jakowicki''; [[1794]] — [[28 снежня]] [[1847]], [[Вільня]]) — [[Мінералогія|мінералог,]] [[Геалогія|геолаг]], выкладчык мінералогіі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Разам з [[Раман Сымановіч|Раманам Сымановічам]] і [[Фелікс Дравінскі|Феліксам Дравінскім]] ён быў адным з першых прапагандыстаў навуковай мінералогіі паводле вучэння [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]] на землях былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>''Kostek Z.'' Jakowicki Ignacy // Polski Słownik Biograficzny. T. X. Wrocław; Kraków; Warszawa, 1962–1964. S. 335-336.</ref>. Ён аўтар падручнікаў мінералогіі і геалагічнага апісання заходніх і паўднёвых губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (1831), у якім шмат уласных назіранняў на беларускіх землях. == Біяграфія == ==== Паходжанне і адукацыя ==== Якавіцкі паходзіў з беднай шляхецкай сям'і. Яго бацька Станіслаў Якавіцкі не пакінуў ніякай маёмасці. Ігнат скончыў [[Мінская гімназія|Мінскую гімназію]] і вучыўся на матэматычна-фізічным аддзяленні Віленскага ўніверсітэта, дзе ў 1814 г. атрымаў ступень кандыдата, а ў 1819 г. — [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. Ён слухаў лекцыі Р. Сымановіча і [[Ігнат Гарадзецкі|Ігната Гарадзецкага]]. У 1814–1816 гг. ён быў памочнікам у мінералагічным кабінеце ўніверсітэта і рыхтаваўся да настаўніцкай працы. ==== Настаўніцтва ==== У 1820–1824 гг. Якавіцкі выкладаў матэматыку і фізіку ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]] і ў [[Крожская гімназія|Крожскай гімназіі]], а потым у Вільні. Па ўласнай ініцыятыве ён вёў палявыя геалагічныя пошукі ў Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губернях і публікаваў іх вынікі ў «[[Dziennik Wileński|Dzienniku Wileńskim]]» і «Pamiętniku Farmaceutycznym». Сярод гэтых публікацый быў нарыс па гісторыі геагнозіі з парадамі пачаткоўцам («Dziennik Wileński», 1823). ==== Ва ўніверсітэце ==== Публікацыі Якавіцкага прыцягнулі ўвагу кіраўніцтва ўніверсітэта. У 1824 г. памёр І. Гарадзецкі. Яго курс у 1824–1825 навучальным годзе чытаў [[Юзаф Юндзіл]], а Ф. Дравінскі, які з 1817 г. займаўся фізікай, не ўзяўся вяртацца да мінералогіі. У 1825 г. курс мінералогіі даручылі Якавіцкаму, і ён чытаў яго да закрыцця ўніверсітэта ў 1832 г. Лекцыі ён чытаў паводле вучэння Вернера па ўласным падручніку «''Krótki wykład oryktognozji i geognozji''» (Вільня, 1825; 2-е, пашыранае выданне — «''Wykład oryktognozyi i początków geognozyi''», 1827). У 1827 г. ён выдаў таксама падручнік для павятовых школ «''Mineralogia dla sztuk, rzemiosł, fabryk i rolnictwa''». З 1828 г. Якавіцкі быў членам Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды. У тым жа годзе дырэктар таварыства Готгельф Фішэр фон Вальдгейм апісаў выкапнёвы карал з ваколіц Вільні як новы від і назваў яго ў гонар Якавіцкага ''Halysites jacovickii''. ==== Экспедыцыя 1829 г. ==== У 1829 г. разам з [[Эдуард Эйхвальд|Эдуардам Эйхвальдам]], батанікам [[Антоні Анджэеўскі|Антоніем Анджэеўскім]] і студэнтам Юзафам Малецкім Якавецкі ўдзельнічаў у навуковай экспедыцыі, якую фінансаваў універсітэт. Экспедыцыя выйшла з [[Пінск|Пінска]] і праз [[Крэмэнэць|Крамянец]] і [[Жытомір]] дайшла да [[Вінніца|Вінніцы]], [[Дон|Дона]], [[Дняпро|Дняпра]], [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і [[Днестр|Днястра]]. Вынікі Якавецкі апублікаваў у працы «''Obserwacye geognostyczne w guberniach zachodnich i południowych państwa rossyjskiego''» (Вільня, 1831) і ў артыкуле пра геагнастычныя назіранні ў краі ад Балтыйскага да Чорнага мора («Dziennik Wileński», 1830). Альгімантас Грыгеліс разглядае схему падзелу горных парод, якую Якавецкі і Эйхвальд пабудавалі ў 1830 г., як развіццё вернераўскай стратыграфіі ў Вільні.<ref>Grigelis A. Vilniaus universiteto Mineralogijos katedra 1803–1832 // Geologija Vilniaus universitete. Vilnius, 2003. P. 18–37.</ref> ==== У Медыка-хірургічнай акадэміі ==== Пасля закрыцця ўніверсітэта ў 1832 г. на базе былога медыцынскага факультэта была створана Віленская медыка-хірургічная акадэмія. Там Якавіцкі па-руску чытаў мінералогію студэнтам-медыкам і фармацэўтам. Адначасова ён працягваў вучыцца: у 1835 г. адным з першых у акадэміі атрымаў званне ветэрынарнага лекара, а ў 1839 г. — лекара першага разраду. Пасля гэтага ён выкладаў студэнтам-ветэрынарам фізіялогію жывёл па матэрыялах [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адама Фердынанда Адамовіча]], заатэрапію з агульнай [[Фармакалогія|фармакалогіяй]] па ўласных матэрыялах і асобныя раздзелы медыцыны. З былых універсітэцкіх збораў Якавецкі арганізаваў пры акадэміі мінералагічны кабінет, папоўніўшы яго ўласнымі ўзорамі. Ён склаў і выдаў па-руску падрабязнае апісанне кабінета (Вільня, 1836), паводле якога ў ім было 1283 геалагічныя і 18 541 арыктагнастычны ўзор. У 1834 г. ён кіраваў рассылкай 34 мінералагічных калекцый у гімназіі і школы Віленскай навучальнай акругі, у тым ліку ў Мінск, Свіслач, Слуцк, Мазыр, Бабруйск і Маладзечна. Пасля закрыцця акадэміі ён засведчыў перадачу геаграфічна-геагнастычнай калекцыі ў Кіеў.<ref>Žalūdienė G. The first catalogue of minerals of the Vilnius University and other collections // Geologija. 2008. No. 1(61). P. 58–64.</ref> ==== Апошнія гады ==== У 1846 г. Якавецкага абралі членам Віленскага медыцынскага таварыства. У апошнія гады жыцця ён займаўся лекарскай практыкай. Памёр 28 снежня 1847 г. у Вільні і пахаваны на Бернардынскіх могілках. === «Obserwacye geognostyczne» і беларускія землі === У працы 1831 г. Якавецкі, акрамя матэрыялаў экспедыцыі, выкарыстаў уласныя назіранні ў Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губернях і назіранні Ульмана ў паўночна-заходняй частцы Віленскай губерні і каля Рыгі. Апісанне ён пабудаваў па рачных басейнах: першая частка прысвечана краю паміж Нёманам і Заходняй Дзвіной, другая — краю паміж Дняпром, Днястром і Чорным морам. Сярод беларускіх матэрыялаў кнігі: * мелавыя адклады з белемнітамі і крамянямі на Нёмане каля Гродна (у тым ліку ў маёнтку Панямонь) і ў маёнтку Варонча Навагрудскага павета; * радовішчы балотнай жалезнай руды каля Вішнева ў Ашмянскім павеце, каля маёнтка Камень у Мінскай губерні і «на Белай Русі ў Гомелі»; * знаходка бурштыну каля Слоніма; * нераўнамернае размеркаванне валуноў на Вілейшчыне: шмат іх каля Ізабеліна і Мясоты, менш каля Маладзечна, амаль няма на раўнінах каля Докшыц і Даўгінава. Водападзел паміж вытокамі Віліі, Нёмана, Свіслачы, Бярэзіны і Прыпяці Якавецкі лічыў найвышэйшай пясчанай раўнінай паміж Балтыйскім і Чорным морамі і назваў яго «Пінскім плато» (''Blat piński''). У высновах ён параўноўваў Піншчыну і Палессе з пясчаным «валам», які аддзяляе ўсыпаную валунамі Літву ад Валыні, Падолля і Херсоншчыны, дзе валуноў няма. Ён адкідаў версію, што валуны ўтварыліся з разбураных мясцовых гор або выкінутыя вулканамі. Паколькі яны найбольш падобныя да парод гор Нарвегіі, ён лічыў іх абломкамі гэтых гор. Гэта адно з ранніх меркаванняў пра скандынаўскае паходжанне эратычных валуноў, выказанае яшчэ да ўзнікнення ледавіковай тэорыі. === Сям'я === У Якавецкага было двое сыноў, Мечыслаў і Ахіл. == Працы == Ён падрыхтаваў спіс мінералаў з калекцый Віленскага ўніверсітэта. Ён быў аўтарам падручнікаў і прац па мінералогіі {{Скарочаная зноска|Krasiński|1847}}: * ''Oryktognozja i Geognozja'' (1825), „Opisu systematycznego gabinetu mineralogicznego Uniwersytetu Wileńskiego“, zaopatrzonego wstępem historycznym, * ''Krótki wykład oryktognozyi i geognozyi podług ostatniego układu Wernera'', (1825), * ''Wykład oryktognozyi i początków geognozyi'', (1827), podręcznik mineralogii dla młodzieży szkół średnich{{odn|Jakowicki|1827a}}, * ''Mineralogia zastosowana do sztuk, rzemiosł, fabryk i rolnictwa, ułożona dla klassy III. szkół powiatowych'', (1827), podręcznik mineralogii dla szkół powiatowych{{odn|Jakowicki|1827b}}, * ''Obserwacye geognostyczne w guberniach zachodnich i południowych Państwa Rosyjskiego'', (1831){{odn|Jakowicki|1831}}, * ''Postrzeżenia geognostyczne w kraju rozciągającym się od brzegów morza Bałtyckiego do morza Czarnego'', (1847), == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якавіцкі, Ігнат}} [[Катэгорыя:Мінералогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Літвы]] [[Катэгорыя:Мінералогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 308hr3xjlj7uy8koh1jhyok2mgkdp9p 0 816712 5217198 5216570 2026-10-13T06:36:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня з [[Могілкі Роса]] на [[Росы]] 5217198 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 816717 5217058 5216593 2026-10-12T20:28:09Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5217058 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Нікола Гамберыні |арыгінальнае імя = {{lang-it|Niccolò Haydn Gamberini}} |выява = Niccologamberini.jpg |памер = 200 |подпіс = Нікола Гамберыні ў 2023 годзе |імя пры нараджэнні = Нікола Хайдн Гамберыні |пасада = |папярэднік = |пераемнік = |перыядпачатак = |перыядканец = |род дзейнасці = пісьменнік, журналіст, блогер, ютубер, прадпрымальнік, рэжысёр |партыя = |месца нараджэння = [[Балоння]], [[Італія]] |ацец = Роберта Гамберыні-Калона |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды = }} '''Нікола Гамберыні''' ({{lang-it|Niccolò Gamberini}}; нар. [[13 ліпеня]] [[2006]], [[Балоння]]), паводле акта аб нараджэнні '''Нікола Хайдн Гамберыні''', — італьянскі пісьменнік, журналіст, блогер, ютубер, прадпрымальнік і рэжысёр. Заснавальнік інтэрнэт-часопіса «La Voce Scomoda». == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 2006 года ў [[Балоння|Балонні]]. Вучыўся ў інстытуце Манфрэдзі Танары, затым скончыў курс фінансаў і маркетынгу ў інстытуце Дзі Маё. Актыўны як блогер і стваральнік кантэнту. Вядзе канал YouTube @niccologamberini06, прысвечаны актуальным падзеям, палітыцы і геапалітыцы.<ref name="youtube">{{cite web|url=https://youtube.fandom.com/it/wiki/Niccol%C3%B2_Gamberini|title=Niccolò Gamberini|website=YouTube Wiki (Fandom)|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> У 2024 годзе разам з бацькам Роберта Гамберыні-Калона (лаўрэатам прэміі Флаіано) выдаў кнігу «Першы» (Il Primo). У 2026 годзе выдаў свой першы самастойны твор «Расія і Украіна. Хлусня Захаду» (Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente).<ref name="atuttolibri1">{{cite web|url=https://atuttolibri2026.blogspot.com/2026/10/niccolo-gamberini.html|title=Niccolò Gamberini|website=A Tutti i Libri 2026|date=2026-10-07|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> У 2026 годзе заснаваў незалежны лічбавы часопіс «La Voce Scomoda», прысвечаны геапалітыцы, актуальным падзеям, палітыцы і грамадству. Існуе таксама звязаны канал YouTube.<ref>{{cite web|url=https://lavocescomoda.altervista.org/chi-siamo/|title=Chi Siamo?|website=La Voce Scomoda|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> Таксама з’яўляецца заснавальнікам AuraMarket — італьянскай электроннай гандлёвай платформы. Праект пачаўся як крама на eBay, а потым стаў паўнавартасным e-commerce. Кампанія пазіцыянуе сябе як патэнцыйны «Amazon Італіі», бярэ за ўзор мадэль расійскага маркетплейса Ozon. З 2026 года супрацоўнічае з трэцяй па тыражы штодзённай газетай Італіі {{iw|Il Fatto Quotidiano||en|Il Fatto Quotidiano}}. У 2022 годзе зрэжысаваў фільм «Risate all'italiana». За крытычныя пазіцыі адносна заходняй наратывы пра канфлікт ва Украіне падвяргаўся крытыцы як «філапуцінец» разам з Алесандра Дзі Баціста, Алесандра Орсіні і Анджэла Д’Орсі.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/politica/22_giugno_05/rete-putin-italia-chi-sono-influencer-opinionisti-che-fanno-propaganda-mosca-fce2f91c-e437-11ec-8fa9-ec9f23b310cf.shtml|title=La rete di Putin in Italia|website=Corriere della Sera|date=2022-06-05|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> == Творы == * «Першы» (Il Primo, 2024, у суаўтарстве з Роберта Гамберыні-Калона) * «Расія і Украіна. Хлусня Захаду» (Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente, 2026) == Фільмаграфія == * ''Risate all'italiana'' (2022) — рэжысёр {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://niccologamberini.altervista.org/ Асабісты блог] * [https://lavocescomoda.altervista.org/ La Voce Scomoda] * [https://www.youtube.com/@niccologamberini06 Канал YouTube] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} {{DEFAULTSORT:Гамберыні, Нікола}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Журналісты Італіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Італіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Балонні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2006 годзе]] ck8tpm7see3hy2jign5p3cz4cz59on8 5217262 5217058 2026-10-13T08:49:40Z Ciepiersia 162280 −[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Балонні]]; −[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2006 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5217262 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Нікола Гамберыні |арыгінальнае імя = {{lang-it|Niccolò Haydn Gamberini}} |выява = Niccologamberini.jpg |памер = 200 |подпіс = Нікола Гамберыні ў 2023 годзе |імя пры нараджэнні = Нікола Хайдн Гамберыні |пасада = |папярэднік = |пераемнік = |перыядпачатак = |перыядканец = |род дзейнасці = пісьменнік, журналіст, блогер, ютубер, прадпрымальнік, рэжысёр |партыя = |месца нараджэння = |ацец = Раберта Гамберыні-Калона |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды = }} '''Нікола Гамберыні''' ({{lang-it|Niccolò Gamberini}}; нар. [[13 ліпеня]] [[2006]], [[Балоння]]), паводле акта аб нараджэнні '''Нікола Хайдн Гамберыні''', — італьянскі пісьменнік, журналіст, блогер, ютубер, прадпрымальнік і рэжысёр. Заснавальнік інтэрнэт-часопіса «La Voce Scomoda». == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 2006 года ў [[Балоння|Балонні]]. Вучыўся ў інстытуце Манфрэдзі Танары, затым скончыў курс фінансаў і маркетынгу ў інстытуце Дзі Маё. Актыўны як блогер і стваральнік кантэнту. Вядзе канал YouTube @niccologamberini06, прысвечаны актуальным падзеям, палітыцы і геапалітыцы.<ref name="youtube">{{cite web|url=https://youtube.fandom.com/it/wiki/Niccol%C3%B2_Gamberini|title=Niccolò Gamberini|website=YouTube Wiki (Fandom)|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> У 2024 годзе разам з бацькам Роберта Гамберыні-Калона (лаўрэатам прэміі Флаіано) выдаў кнігу «Першы» (Il Primo). У 2026 годзе выдаў свой першы самастойны твор «Расія і Украіна. Хлусня Захаду» (Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente).<ref name="atuttolibri1">{{cite web|url=https://atuttolibri2026.blogspot.com/2026/10/niccolo-gamberini.html|title=Niccolò Gamberini|website=A Tutti i Libri 2026|date=2026-10-07|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> У 2026 годзе заснаваў незалежны лічбавы часопіс «La Voce Scomoda», прысвечаны геапалітыцы, актуальным падзеям, палітыцы і грамадству. Існуе таксама звязаны канал YouTube.<ref>{{cite web|url=https://lavocescomoda.altervista.org/chi-siamo/|title=Chi Siamo?|website=La Voce Scomoda|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> Таксама з’яўляецца заснавальнікам AuraMarket — італьянскай электроннай гандлёвай платформы. Праект пачаўся як крама на eBay, а потым стаў паўнавартасным e-commerce. Кампанія пазіцыянуе сябе як патэнцыйны «Amazon Італіі», бярэ за ўзор мадэль расійскага маркетплейса Ozon. З 2026 года супрацоўнічае з трэцяй па тыражы штодзённай газетай Італіі {{iw|Il Fatto Quotidiano||en|Il Fatto Quotidiano}}. У 2022 годзе зрэжысаваў фільм «Risate all’italiana». За крытычныя пазіцыі адносна заходняй наратывы пра канфлікт ва Украіне падвяргаўся крытыцы як «філапуцінец» разам з Алесандра Дзі Баціста, Алесандра Орсіні і Анджэла Д’Орсі.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/politica/22_giugno_05/rete-putin-italia-chi-sono-influencer-opinionisti-che-fanno-propaganda-mosca-fce2f91c-e437-11ec-8fa9-ec9f23b310cf.shtml|title=La rete di Putin in Italia|website=Corriere della Sera|date=2022-06-05|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref> == Творы == * «Першы» (Il Primo, 2024, у суаўтарстве з Роберта Гамберыні-Калона) * «Расія і Украіна. Хлусня Захаду» (Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente, 2026) == Фільмаграфія == * ''Risate all’italiana'' (2022) — рэжысёр {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://niccologamberini.altervista.org/ Асабісты блог] * [https://lavocescomoda.altervista.org/ La Voce Scomoda] * [https://www.youtube.com/@niccologamberini06 Канал YouTube] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} {{DEFAULTSORT:Гамберыні, Нікола}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Журналісты Італіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Італіі]] ghk9offzf6yj112ma15zw1aevda4fym 0 816720 5217064 5216842 2026-10-12T20:30:58Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5217064 wikitext text/x-wiki {{хв}} {{тупіковы артыкул|date=2026-10-12}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-12}} na49u6y2u512daxp3ekjm5xw4j9lk35 0 816722 5216935 5216856 2026-10-12T12:01:14Z M.L.Bot 261 5216935 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Туміловічы | Арыгінал = {{lang-pl|Tumiłowicz}} | Герб = Ostoja herb.svg | Апісанне герба = «[[Астоя (герб)|Астоя]]» (паводле дваранскіх спраў) | Перыяд = XVII — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = мястэчка [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] | Зямельныя ўладанні = * Стальбоўшчына (Свепародаўшчына) у маёнтку Магільна * засценак [[Сверынава]] * Барсукова Града ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] }} '''Туміловічы''', '''Таміловічы''' ({{lang-pl|Tumiłowicz}}, {{lang-ru|Тумиловичи}}) — род дробнай [[шляхта|шляхты]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] мяшчанскага паходжання. Продкі роду вядомыя з 1620-х гг. як [[мяшчане]] мястэчка [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] [[Радзівілы|радзівілаўскага]] маёнтка ў [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскім ваяводстве]]; у канцы XVII ст. частка роду ўвайшла ў [[зямяне|зямянскую]] супольнасць маёнтка як трымальнікі зямель Стальбоўшчына.<ref name="glinski">{{Cite journal |last=Глінскі |first=Я. |title=Уваходжанне баяраў і мяшчанаў у зямянскую супольнасць маёнтка Магільна Наваградскага ваяводства ў XVII–XVIII стст. |journal=Герольд Litherland |issue=21 |location=Горадня; Менск |year=2019 |pages=24—34}}</ref>{{rp|31—32}} Пры вывадзе шляхецтва ў Мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе (1802, 1835) Туміловічы прадставілі радавод, які выводзіў іх са шляхты Гарадзенскай эканоміі; даследчыкі лічаць гэтае паходжанне прыпісаным.<ref name="glinski" />{{rp|31}}<ref name="gerb6">{{Cite book |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=Т. 6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |isbn=978-985-01-1345-0 |chapter=Прадмова |pages=3—4}}</ref> Род быў прызнаны ў дваранстве з гербам «[[Астоя (герб)|Астоя]]» і ў 1859 г. унесены ў першую частку радаводнай кнігі Мінскай губерні.<ref name="spis1903">{{Cite book |title=Алфавитный список дворянским родам Минской губернии |location=Минск |publisher=Губернская типография |year=1903 |page=112 |url=http://dlib.rsl.ru/01003710315 |lang=ru}}</ref> == Герб == У дваранскіх справах Мінскага дэпутацкага сходу род запісаны пад гербам «Астоя». Экстракт з радаводнага дэкрэта 1808 г. сцвярджае, што Туміловічы карысталіся ім «з даўніх часоў, паводле сведчання польскіх аўтараў», і дае яго апісанне: у чырвоным полі два залатыя паўмесяцы, звернутыя адзін да аднаго спінамі, паміж імі белы меч дзяржальнаю ўверх; у клейнодзе пяць страусавых пёраў.<ref name="dekret1808">Экстракт з радаводнага дэкрэта Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 27 лістапада 1808 г. Англ. пераклад: ''Tumilowicz J. J.'' Tumiłowicz, Tumilovich, Tumilovičs, Tumilovičius: a history/genealogy. — 2013; онлайн: {{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080828234200/http://home.mira.net/~larat/docs2.html |title=Extract of a Genealogical Decree |website=Tumilowicz h. Ostoja: Family Genealogy Site |lang=en |access-date=2026-10-12}}</ref> Дэкрэт 1835 г. называецца «радавод шляхецкай фаміліі Туміловічаў герба Астоя».<ref name="dekret1835">Радаводны дэкрэт Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 18 снежня 1835 г. (копія 29 верасня 1836 г.) // НГАБ. Ф. 319. Воп. 2. Спр. 3293. Арк. 1—6. Англ. пераклад: ''Tumilowicz J. J.'' Tumiłowicz, Tumilovich, Tumilovičs, Tumilovičius: a history/genealogy. — 2013; онлайн: {{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080828091920/http://home.mira.net/~larat/docs4.html |title=Genealogical Decree |website=Tumilowicz h. Ostoja: Family Genealogy Site |lang=en |access-date=2026-10-12}}</ref> У «Гербоўніку польскім» Т. Гайля прозвішча Tumiłowicz змешчана пад гербам «{{нп3|Суліма (герб)|Суліма|pl|Sulima (herb szlachecki)}}», а ў спісе родаў герба «Астоя» адсутнічае.<ref name="gajl">{{Cite web |last=Gajl |first=T. |title=Herb Sulima — lista nazwisk |url=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=Sulima |website=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |lang=pl |access-date=2026-10-12}}</ref> Ці датычыцца гэты запіс таго самага роду, крыніцы не паведамляюць. == Гісторыя == === Магільнянскія мяшчане і зямяне === Паводле даследавання Я. Глінскага, пачаткі роду «добра прасочваюцца па крыніцах». У інвентары маёнтка Магільна за 1628—1629 гг. у мястэчку пазначана «Тамільчава ўдава» з сынамі Фёдарам, Мацеем, Хамой, Іванам і Яцкам; у інвентарах XVII ст. прозвішча перадавалася пераважна ў формах «Тамілені» і «Тамільчыкі». Частка Тамільчыкаў пасля [[Руска-польская вайна 1654—1667|вайны 1654—1667 гг.]] перасялілася з мястэчка ў спустошаную вёску Літва. Прадстаўнік роду Пракоп Таміловіч з 22 лістапада 1680 да сакавіка 1696 г. быў святаром [[Уніяцкая царква|уніяцкай]] царквы ў мястэчку Магільна.<ref name="glinski" />{{rp|31}}<ref name="lisejcykau">{{Cite book |last=Лісейчыкаў |first=Д. |title=Святар у беларускім соцыуме: прасапаграфія ўніяцкага духавенства 1596—1839 гг. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2015}}</ref>{{rp|505}} У 1690 г. Іван Тамільчык трымаў у заставе (разам з Сямёнам Сяліцкім) дзве зямянскія валокі Свепародаўшчына, інакш Стальбоўшчына. Яго верагодны брат Базыль у 1696 г. выкупіў дзве валокі Стальбоўшчыны, а сын Базыля Юзаф, які ўжо пісаўся «Таміловіч», у 1761 г. атрымаў ад князя [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла]] пацвярджальны прывілей на зямянскае (леннае) трыманне 5 валок зямель Стальбоўшчына і Свепародаўшчына. Пры гэтым і ў 1690, і ў 1730 г. трымальнікі Стальбоўшчыны працягвалі карыстацца чыншавымі сялянскімі надзеламі ў вёсцы Літва. Уваходжанне Таміловічаў у зямянскую супольнасць Глінскі звязвае з асваеннем зямянскіх валок, што запусцелі ў час вайны 1654—1667 гг. У XVIII ст. частка носьбітаў прозвішча заставалася сярод магільнянскіх мяшчан.<ref name="glinski" />{{rp|31—32}} Носьбіты прозвішча ўваходзілі ў прычт магільнянскай царквы і ў першай трэці XIX ст.: служкам быў Андрэй (1756—1833), дзячком — яго сын Геранім (1816—1834), служкам у 1834 г. — сын Ян.<ref name="lisejcykau" />{{rp|513}} У адрозненне ад большасці выхадцаў з баярска-мяшчанскага асяроддзя Магільна, якія «не мелі ніякіх сур'ёзных дакументаў на зямельную маёмасць», Таміловічы такія дакументы мелі.<ref name="glinski" />{{rp|32}} === Радавод у дваранскіх справах === Пры вывадзе 1802 г. Таміловічы сцвярджалі, што Базыль паходзіў са шляхты Крынкаўскага ключа Гарадзенскай эканоміі; паводле Глінскага, такое «немагільнянскае» паходжанне было імі сабе прыпісана.<ref name="glinski" />{{rp|31}} «Гербоўнік беларускай шляхты» прыводзіць Туміловічаў як прыклад родаў, якія пры вывадзе ў Мінскім дэпутацкім сходзе абапіраліся на звесткі пра іншых асоб з тым самым прозвішчам.<ref name="gerb6" />{{rp|4}} Радаводны дэкрэт 1835 г. падаўжае генеалогію яшчэ далей: ён выводзіць род ад Марціна Туміловіча, «паручніка гусарскага», якому нібыта прывілеем караля Уладзіслава III ад 15 чэрвеня 1423 г. была нададзена зямля Скародна ў «Чарнігаўскім ваяводстве», і ад яго ўнука Грыгорыя з тэстаментам 1580 г.<ref name="dekret1835" /><ref name="privilej">Выпіс з кніг Мінскага земскага суда ад 4 лютага 1783 г. // НГАБ. Ф. 319. Воп. 2. Спр. 3293. Арк. 12—13. Англ. пераклад: ''Tumilowicz J. J.'' Tumiłowicz, Tumilovich, Tumilovičs, Tumilovičius: a history/genealogy. — 2013; онлайн: {{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080908102849/http://home.mira.net/~larat/docs.html |title=Extract of Grant of Privilege |website=Tumilowicz h. Ostoja: Family Genealogy Site |lang=en |access-date=2026-10-12}}</ref> Дата і тытулатура гэтага прывілея немагчымыя: Уладзіслаў III стаў каралём у 1434 г., а Чарнігаўскае ваяводства было ўтворана ў 1635 г.<ref group="заўв.">На сямейным сайце, які публікуе пераклад, дата лічыцца памылкай перапісчыка; прыводзіцца і меркаванне генеалога С. Думіна пра храналагічныя супярэчнасці дакумента.</ref> Сярод дакументаў, прадстаўленых родам для XVII—XVIII стст., былі і акты, што датычылі Гарадзеншчыны, — у тым ліку кансенс караля [[Ян Сабескі|Яна III]] Базылю Туміловічу на сенажаць у Гарадзенскай эканоміі.<ref name="konsensus">Пацвярджэнне кансенсу караля Яна III Базылю Туміловічу, 13 студзеня 1727 г. // НГАБ. Ф. 319. Воп. 2. Спр. 3293. Арк. 7—8. Англ. пераклад: ''Tumilowicz J. J.'' Tumiłowicz, Tumilovich, Tumilovičs, Tumilovičius: a history/genealogy. — 2013; онлайн: {{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080828200129/http://home.mira.net/%7Elarat/docs0.html |title=Consensus of King Jan III |website=Tumilowicz h. Ostoja: Family Genealogy Site |lang=en |access-date=2026-10-12}}</ref> Ад Базыля выводзіў сябе і іншы род Туміловічаў: Ян Казіміравіч, які ў 1792 г. набыў дзве валокі пушчы (фальварак Крычнікі) і тым самым увайшоў у паўнапраўную шляхту [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Глінскі не выключае, што і гэтае паходжанне магло быць штучным.<ref name="glinski" />{{rp|32}} Менавіта гэтай лініі тычыцца экстракт 1808 г., у якім Ян, сын Казіміра, называецца ўладальнікам Крычнікаў.<ref name="dekret1808" /> === Вывад шляхецтва і XIX ст. === Мінскі дваранскі дэпутацкі сход прызнаў Туміловічаў у шляхецтве 27 лістапада 1802 г. і пацвердзіў гэта пастановай 1822 г. Паводле дэкрэта 1835 г., род на той час «значна разросся і пражываў у розных губернях», таму калежскі сакратар мінскай паліцыі Пётр Ільіч Туміловіч падаў новы, пашыраны радавод; сход зацвердзіў яго 18 снежня 1835 г. і накіраваў справу ў {{нп3|Дэпартамент герольдыі|Герольдыю|ru|Департамент герольдии}}.<ref name="dekret1835" /> Туміловічы ўнесены ў першую частку радаводнай кнігі губерні з зацвярджэннем у 1859 г.<ref name="spis1903" /> Паводле дэкрэта 1835 г., у пачатку XIX ст. частка роду атрымала ад князя [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]] ў 1808 г. засценак Сверынава на 12 валоках, а ў 1810—1812 гг. набыла 12 валок у Барсуковай Градзе ў Ігуменскім павеце.<ref name="dekret1835" /> Паводле метрычных кніг, апублікаваных Я. Анішчанкам, у 1875—1920 гг. дваране Туміловічы хрысціліся і браліся шлюбам у касцёлах Свіслачы, [[Глуск]]а і Бабруйска; сярод месцаў іх жыхарства названы засценак Барсукова Града, Барсучына, акаліца Турын і Жаліна. У Ігумене ў рэвізіі 1874 г. частка Туміловічаў значылася ў «спісе незацверджаных у дваранстве».<ref name="anishchanka">{{Cite web |last=Анищенко |first=Е. К. |title=Тумилович в разных уездах |url=https://web.archive.org/web/20230610084700/http://www.arhisan.com/rodosloviya/m-t/690-tumilovich-v-raznykh-uezdakh |website=arhisan.com |date=2016-09-14 |lang=ru |access-date=2026-10-12}}</ref> == Гл. таксама == * [[Разбор шляхты]] * [[Тумілавічы]] — вёска ў Докшыцкім раёне == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Глінскі |first=Я. |title=Уваходжанне баяраў і мяшчанаў у зямянскую супольнасць маёнтка Магільна Наваградскага ваяводства ў XVII–XVIII стст. |journal=Герольд Litherland |issue=21 |location=Горадня; Менск |year=2019 |pages=24—34}} * {{Cite book |last=Лісейчыкаў |first=Д. |title=Святар у беларускім соцыуме: прасапаграфія ўніяцкага духавенства 1596—1839 гг. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2015}} * {{Cite book |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=Т. 6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Tumilowicz |first=Joseph J. |title=Tumiłowicz, Tumilovich, Tumilovičs, Tumilovičius: a history/genealogy |year=2013 |lang=en}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] o27r978j4o1dldubbwm5p8m9xffxrm8 10 816724 5216944 2026-10-12T13:23:49Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Шаблон:Заліў]] 5216944 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Заліў]] 01ibus9k494e9huh5wt8zazf372qzhn 10 816725 5216945 2026-10-12T13:24:53Z Culamar 102133 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 2026—2050 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела...» 5216945 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 2026—2050 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Фрэнсіс Халзен]] (2026) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * '''(2026—2050)''' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 2026—2050]] </noinclude> ff5o0q28p5fsqn3wi2p5q0vb9o5ktl2 5216951 5216945 2026-10-12T13:28:31Z Culamar 102133 5216951 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нобелеўская прэмія па фізіцы 2026—2050 | загаловак = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 2026—2050 гадах | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_спісаў = | клас_цела = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * [[Фрэнсіс Халзен|Халзен]] (2026) | унізе = * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы|Поўны пералік]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1901—1925|(1901—1925)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1926—1950|(1926—1950)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975|(1951—1975)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000|(1976—2000)]] * [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025|(2001—2025)]] * '''(2026—2050)''' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіка 2026—2050]] </noinclude> givvwto7esu4zpg32oqb1x41crl2ror 0 816726 5216952 2026-10-12T13:28:48Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Заліў}} '''Дняпро́ўскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Дніпро́вський лима́н}}) — [[ліман]], [[заліў]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]] каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у вусці [[Дняпро|Дняпра]]. Разам з [[Бугскі ліман|Бугскім ліманам]] утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]].{...» 5216952 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Дняпро́ўскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Дніпро́вський лима́н}}) — [[ліман]], [[заліў]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]] каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у вусці [[Дняпро|Дняпра]]. Разам з [[Бугскі ліман|Бугскім ліманам]] утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1998|с=172}} [[Файл:Kinburn sandbar 1.jpg|міні|Узбярэжжа [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касы]] з боку лімана|злева]] Уразаецца ў сушу на 55 км. Шырыня ад 7,4 да 16,7 км, глыбіня каля 5 м. З [[Чорнае мора|Чорным морам]] злучаецца пралівам шырынёй 4,3 км. Зімой замярзае. Ад Чорнага мора ліман адгароджаны нізкай пясчанай [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касой]]. У яго ўпадае Дняпро, а [[Паўднёвы Буг]] у ніжнім цячэнні ўтварае Бугскі ліман, злучаны з Дняпроўскім. На беразе лімана размешчаны партовы горад [[Ачакаў]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1998|с=172}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дняпроўскі ліман||172}} — [https://verbum.by/belen/ДНЯПРОЎСКІ%20ЛІМАН электронная версія]. == Спасылкі == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Dnieper_Estuary Дняпроўскі ліман] на Вікісховішчы. [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] m6ckub3ie4myfm4jotk9nfqocntmci2 5216957 5216952 2026-10-12T13:36:17Z Ueschar 151377 удакладненне 5216957 wikitext text/x-wiki {{Заліў | Сярэдняя глыбіня = 5 }} '''Дняпро́ўскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Дніпро́вський лима́н}}) — [[ліман]], [[заліў]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]] каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у вусці [[Дняпро|Дняпра]]. Разам з [[Бугскі ліман|Бугскім ліманам]] утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1998|с=172}} [[Файл:Kinburn sandbar 1.jpg|міні|Узбярэжжа [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касы]] з боку лімана|злева]] Уразаецца ў сушу на 55 км. Шырыня ад 7,4 да 16,7 км, глыбіня каля 5 м. З [[Чорнае мора|Чорным морам]] злучаецца пралівам шырынёй 4,3 км. Зімой замярзае. Ад Чорнага мора ліман адгароджаны нізкай пясчанай [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касой]]. У яго ўпадае Дняпро, а [[Паўднёвы Буг]] у ніжнім цячэнні ўтварае Бугскі ліман, злучаны з Дняпроўскім. На беразе лімана размешчаны партовы горад [[Ачакаў]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1998|с=172}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дняпроўскі ліман||172}} — [https://verbum.by/belen/ДНЯПРОЎСКІ%20ЛІМАН электронная версія]. == Спасылкі == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Dnieper_Estuary Дняпроўскі ліман] на Вікісховішчы. [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] iyhpjtdvl76kqtd6vifo5f5gvjzmwu2 0 816727 5216959 2026-10-12T13:38:48Z Ueschar 151377 Новая старонка: « {{Заліў |Выява = Namyv and Bolshaya Korenikha and the Bug estuary in Nikolaev (Mykolaiv).jpg |Подпіс = Бугскі ліман у межах Мікалаева }} '''Бу́гскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Бузький лиман}}) — [[ліман]], [[заліў]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у...» 5216959 wikitext text/x-wiki {{Заліў |Выява = Namyv and Bolshaya Korenikha and the Bug estuary in Nikolaev (Mykolaiv).jpg |Подпіс = Бугскі ліман у межах Мікалаева }} '''Бу́гскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Бузький лиман}}) — [[ліман]], [[заліў]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]]. Размешчаны ў ніжнім цячэнні ракі [[Паўднёвы Буг]]. Даўжыня 47 км, найбольшая шырыня — 11 км. Плошча 162 км².{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}} У Бугскі ліман упадаюць рэкі [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]]. На поўдні ён злучаецца з [[Дняпроўскі ліман|Дняпроўскім ліманам]], разам з якім утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]]. Праз [[Кінбурнскі праліў]] гэтая водная сістэма злучаецца з Чорным морам.<ref name="Водныя рэсурсы">{{Cite web|url=https://buvrpb.davr.gov.ua/vodni-resursy/hidrohrafichna-merezha|title=Гідрографічна мережа|website=Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг|language=uk|access-date=2026-10-12}}</ref> [[Файл:Вид сверху на Николаев.jpg|міні|злева|Бугскі ліман і горад Мікалаеў з вышыні]] Выразнай мяжы паміж ракой Паўднёвы Буг і ліманам няма. Часцей за ўсё паўночную мяжу лімана праводзяць па [[Варвараўскі мост|Варвараўскім мосце]] ў Мікалаеве. Вада ў лімане саланаватая.<ref name="Водныя рэсурсы" /> Бугскі ліман суднаходны. На яго беразе размешчаны марскі порт [[Мікалаеў]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугскі ліман||306}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/БУГСКІ%20ЛІМАН Бугскі ліман] // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 3. — С. 306. (Электронная версія на Verbum.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] fnickzr9qm5zgnu8efmf2geefdpnp0v 5216960 5216959 2026-10-12T13:40:56Z Ueschar 151377 5216960 wikitext text/x-wiki {{Заліў | Выява = Namyv and Bolshaya Korenikha and the Bug estuary in Nikolaev (Mykolaiv).jpg | Плошча вадазбору = 162 | Подпіс = Бугскі ліман у межах Мікалаева }} '''Бу́гскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Бузький лиман}}) — [[ліман]], [[заліў]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]]. Размешчаны ў ніжнім цячэнні ракі [[Паўднёвы Буг]]. Даўжыня 47 км, найбольшая шырыня — 11 км. Плошча 162 км².{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}} У Бугскі ліман упадаюць рэкі [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]]. На поўдні ён злучаецца з [[Дняпроўскі ліман|Дняпроўскім ліманам]], разам з якім утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]]. Праз [[Кінбурнскі праліў]] гэтая водная сістэма злучаецца з Чорным морам.<ref name="Водныя рэсурсы">{{Cite web|url=https://buvrpb.davr.gov.ua/vodni-resursy/hidrohrafichna-merezha|title=Гідрографічна мережа|website=Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг|language=uk|access-date=2026-10-12}}</ref> [[Файл:Вид сверху на Николаев.jpg|міні|злева|Бугскі ліман і горад Мікалаеў з вышыні]] Выразнай мяжы паміж ракой Паўднёвы Буг і ліманам няма. Часцей за ўсё паўночную мяжу лімана праводзяць па [[Варвараўскі мост|Варвараўскім мосце]] ў Мікалаеве. Вада ў лімане саланаватая.<ref name="Водныя рэсурсы" /> Бугскі ліман суднаходны. На яго беразе размешчаны марскі порт [[Мікалаеў]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугскі ліман||306}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/БУГСКІ%20ЛІМАН Бугскі ліман] // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 3. — С. 306. (Электронная версія на Verbum.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] p4qik6stixj2gbc6z6an82csatbm8tp 5216961 5216960 2026-10-12T13:44:09Z Ueschar 151377 стыль 5216961 wikitext text/x-wiki {{Заліў | Выява = Namyv and Bolshaya Korenikha and the Bug estuary in Nikolaev (Mykolaiv).jpg | Плошча вадазбору = 162 | Подпіс = Бугскі ліман у межах Мікалаева }} '''Бу́гскі ліма́н''' ({{Іншамоўны тэкст|uk|Бузький лиман}}) — [[ліман]], [[заліў]] у паўночнай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], каля берагоў [[Украіна|Украіны]], у [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]]. Размешчаны ў ніжнім цячэнні ракі [[Паўднёвы Буг]]. Даўжыня 47 км, найбольшая шырыня — 11 км. Плошча 162 км².{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}} У Бугскі ліман упадаюць рэкі [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]]. На поўдні ён злучаецца з [[Дняпроўскі ліман|Дняпроўскім ліманам]], разам з якім утварае [[Дняпроўска-Бугскі ліман]]. Праз [[Кінбурнскі праліў]] злучаецца з Чорным морам.<ref name="Водныя рэсурсы">{{Cite web|url=https://buvrpb.davr.gov.ua/vodni-resursy/hidrohrafichna-merezha|title=Гідрографічна мережа|website=Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг|language=uk|access-date=2026-10-12}}</ref> [[Файл:Вид сверху на Николаев.jpg|міні|злева|Бугскі ліман і горад Мікалаеў з вышыні]] Выразнай мяжы паміж ракой Паўднёвы Буг і ліманам няма. Часцей за ўсё паўночную мяжу лімана праводзяць па [[Варвараўскі мост|Варвараўскім мосце]] ў Мікалаеве. Вада ў лімане саланаватая.<ref name="Водныя рэсурсы" /> Бугскі ліман суднаходны. На яго беразе размешчаны марскі порт [[Мікалаеў]].{{Скарочаная зноска|БелЭн|1996|с=306}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугскі ліман||306}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/БУГСКІ%20ЛІМАН Бугскі ліман] // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 3. — С. 306. (Электронная версія на Verbum.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залівы Украіны]] [[Катэгорыя:Залівы Чорнага мора]] aed8mm2veybgthbd0kneuw26l8waqp1 0 816728 5216963 2026-10-12T14:12:02Z Ueschar 151377 Новая старонка: « {{Ваенны карабель |Назва = Ачакаў |Арыгінал назвы = Очаков |Выява = Ochakov-building.jpg |Подпіс выявы = Крэйсер «Ачакаў» каля дабудовачнай сценкі ў Севастопалі |Сцяг = [[Расійская імперыя]] |Порт = [[Севастопаль]] |Спушчаны = 1902 |Т...» 5216963 wikitext text/x-wiki {{Ваенны карабель |Назва = Ачакаў |Арыгінал назвы = Очаков |Выява = Ochakov-building.jpg |Подпіс выявы = Крэйсер «Ачакаў» каля дабудовачнай сценкі ў Севастопалі |Сцяг = [[Расійская імперыя]] |Порт = [[Севастопаль]] |Спушчаны = 1902 |Тып = [[Браняпалубны крэйсер]] |Водазмяшчэнне = 6645 т |Даўжыня = 132,5 м |Хуткасць надводная = 22 вузлы |Экіпаж = 570 чалавек |commons = Ochakov (ship, 1902) }} '''«Ача́каў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Очаков}}) — [[браняпалубны крэйсер]] [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту Расійскай імперыі]], экіпаж якога ўдзельнічаў у [[Севастопальскае паўстанне 1905 года|Севастопальскім паўстанні 1905 года]]. Спушчаны на ваду ў 1902 годзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]], дабудаваны ў 1907 годзе<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія артыкула].</ref>. == Гісторыя == === Севастопальскае паўстанне === [[Файл:Ochakov crew & Shmidt.jpg|міні|Экіпаж крэйсера «Ачакаў» незадоўга да паўстання 1905 года. У правым верхнім вугле — лейтэнант П. П. Шміт]] У лістападзе 1905 года каманда крэйсера далучылася да ўзброенага паўстання маракоў і салдат у Севастопалі. Карабель стаў штабам паўстанцаў на Чарнаморскім флоце. Камандаванне паўсталымі караблямі прыняў лейтэнант [[Пётр Шміт (лейтэнант)|Пётр Шміт]]. Да «Ачакава» далучыліся іншыя ваенныя і дапаможныя судны флоту<ref name="МЭС">[https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Очаков] // ''Морской энциклопедический справочник'' : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — Электронная версия статьи.</ref>. 15 (28) лістапада 1905 года ўрадавыя войскі і верныя ім караблі адкрылі па паўстанцах артылерыйскі агонь. На «Ачакаве» ўзнік пажар, карабель атрымаў цяжкія пашкоджанні. Паўстанне было задушана. У лютым 1906 года адбыўся суд над яго ўдзельнікамі. Былі асуджаны 41 член экіпажа «Ачакава» і лейтэнант Шміт. Апошняга разам з трыма іншымі кіраўнікамі паўстання прысудзілі да смяротнага пакарання<ref name="МЭС" />. === Далейшая служба === У 1907—1917 гадах крэйсер меў назву '''«Кагул»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Кагул}}). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года яму вярнулі ранейшую назву. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карабель удзельнічаў у баявых дзеяннях на Чорным моры<ref name="МЭС" />. [[Файл:GeneralKornilov1920-1933Bizerte.jpg|міні|злева|Крэйсер «Генерал Карнілаў» у порце Бізерта ў 1920-я гады]] З 1918 года крэйсер знаходзіўся ў складзе флоту [[Белы рух|Белага руху]]. Атрымаў назву '''«Генерал Карнілаў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Генерал Корнилов}}). У 1920 годзе разам з іншымі караблямі войскаў [[Пётр Урангель|Пятра Урангеля]] быў эвакуіраваны з [[Крым]]а ў порт [[Бізерта]] ([[Туніс]]). Знаходзіўся ў страі да 1924 года<ref name="БелЭн" />. У 1933 годзе карабель разабралі на метал у [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] ([[Францыя]])<ref name="МЭС" />. == Тэхнічныя характарыстыкі == «Ачакаў» меў водазмяшчэнне 6645 т і даўжыню па ватарлініі 132,5 м. Магутнасць дзвюх паравых машын складала 14 340 кВт, найбольшая хуткасць — 22 вузлы. Экіпаж налічваў 570 чалавек. На час паўстання 1905 года артылерыйскае ўзбраенне складалася з 12 гармат калібру 152 мм, 12 гармат калібру 75 мм і 12 гармат малога калібру. Карабель таксама меў два тарпедныя апараты<ref name="МЭС" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія]. * ''Очаков'' // Морской энциклопедический справочник : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — [https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Электронная версія артыкула].{{Commonscat|Ochakov (ship, 1902)|Ачакаў}} [[Катэгорыя:Крэйсеры]] [[Катэгорыя:Ваенныя караблі Чарнаморскага флоту]] 1vdfebze24qs0wfet3vp49qkiotsfyb 5216964 5216963 2026-10-12T14:13:36Z Ueschar 151377 афармленне 5216964 wikitext text/x-wiki {{Ваенны карабель |Назва = Ачакаў |Арыгінал назвы = Очаков |Выява = Ochakov-building.jpg |Подпіс выявы = Крэйсер «Ачакаў» каля дабудовачнай сценкі ў Севастопалі |Сцяг = [[Расійская імперыя]] |Порт = [[Севастопаль]] |Спушчаны = 1902 |Тып = [[Браняпалубны крэйсер]] |Водазмяшчэнне = 6645 т |Даўжыня = 132,5 м |Хуткасць надводная = 22 вузлы |Экіпаж = 570 чалавек |commons = Ochakov (ship, 1902) }} '''«Ача́каў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Очаков}}) — [[браняпалубны крэйсер]] [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту Расійскай імперыі]], экіпаж якога ўдзельнічаў у [[Севастопальскае паўстанне 1905 года|Севастопальскім паўстанні 1905 года]]. Спушчаны на ваду ў 1902 годзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]], дабудаваны ў 1907 годзе<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія артыкула].</ref>. == Гісторыя == === Севастопальскае паўстанне === [[Файл:Ochakov crew & Shmidt.jpg|міні|Экіпаж крэйсера «Ачакаў» незадоўга да паўстання 1905 года. У правым верхнім вугле — лейтэнант Пётр Шміт]] У лістападзе 1905 года каманда крэйсера далучылася да ўзброенага паўстання маракоў і салдат у Севастопалі. Карабель стаў штабам паўстанцаў на Чарнаморскім флоце. Камандаванне паўсталымі караблямі прыняў лейтэнант [[Пётр Шміт (лейтэнант)|Пётр Шміт]]. Да «Ачакава» далучыліся іншыя ваенныя і дапаможныя судны флоту<ref name="МЭС">[https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Очаков] // ''Морской энциклопедический справочник'' : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — Электронная версия статьи.</ref>. 15 (28) лістапада 1905 года ўрадавыя войскі і верныя ім караблі адкрылі па паўстанцах артылерыйскі агонь. На «Ачакаве» ўзнік пажар, карабель атрымаў цяжкія пашкоджанні. Паўстанне было задушана. У лютым 1906 года адбыўся суд над яго ўдзельнікамі. Былі асуджаны 41 член экіпажа «Ачакава» і лейтэнант Шміт. Апошняга разам з трыма іншымі кіраўнікамі паўстання прысудзілі да смяротнага пакарання<ref name="МЭС" />. === Далейшая служба === [[Файл:GeneralKornilov1920-1933Bizerte.jpg|міні|злева|Крэйсер «Генерал Карнілаў» у порце Бізерта ў 1920-я гады]] У 1907—1917 гадах крэйсер меў назву '''«Кагул»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Кагул}}). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года яму вярнулі ранейшую назву. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карабель удзельнічаў у баявых дзеяннях на Чорным моры<ref name="МЭС" />. З 1918 года крэйсер знаходзіўся ў складзе флоту [[Белы рух|Белага руху]]. Атрымаў назву '''«Генерал Карнілаў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Генерал Корнилов}}). У 1920 годзе разам з іншымі караблямі войскаў [[Пётр Урангель|Пятра Урангеля]] быў эвакуіраваны з [[Крым]]а ў порт [[Бізерта]] ([[Туніс]]). Знаходзіўся ў страі да 1924 года<ref name="БелЭн" />. У 1933 годзе карабель разабралі на метал у [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] ([[Францыя]])<ref name="МЭС" />. == Тэхнічныя характарыстыкі == «Ачакаў» меў водазмяшчэнне 6645 т і даўжыню па ватарлініі 132,5 м. Магутнасць дзвюх паравых машын складала 14 340 кВт, найбольшая хуткасць — 22 вузлы. Экіпаж налічваў 570 чалавек. На час паўстання 1905 года артылерыйскае ўзбраенне складалася з 12 гармат калібру 152 мм, 12 гармат калібру 75 мм і 12 гармат малога калібру. Карабель таксама меў два тарпедныя апараты<ref name="МЭС" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія]. * ''Очаков'' // Морской энциклопедический справочник : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — [https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Электронная версія артыкула].{{Commonscat|Ochakov (ship, 1902)|Ачакаў}} [[Катэгорыя:Крэйсеры]] [[Катэгорыя:Ваенныя караблі Чарнаморскага флоту]] fm3xkw2t86u1qfll9eruexx5fqxe6oj 5217056 5216964 2026-10-12T20:21:03Z Ueschar 151377 5217056 wikitext text/x-wiki {{Ваенны карабель |Назва = Ачакаў |Арыгінал назвы = {{Іншамоўны тэкст|ru|Очаков}} |Выява = Ochakov-building.jpg |Подпіс выявы = Крэйсер «Ачакаў» каля дабудовачнай сценкі ў Севастопалі |Сцяг = [[Расійская імперыя]] |Порт = [[Севастопаль]] |Спушчаны = 1902 |Тып = [[Браняпалубны крэйсер]] |Водазмяшчэнне = 6645 т |Даўжыня = 132,5 м |Хуткасць надводная = 22 вузлы |Экіпаж = 570 чалавек |commons = Ochakov (ship, 1902) }} '''«Ача́каў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Очаков}}) — [[браняпалубны крэйсер]] [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту Расійскай імперыі]], экіпаж якога ўдзельнічаў у [[Севастопальскае паўстанне 1905 года|Севастопальскім паўстанні 1905 года]]. Спушчаны на ваду ў 1902 годзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]], дабудаваны ў 1907 годзе<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія артыкула].</ref>. == Гісторыя == === Севастопальскае паўстанне === [[Файл:Ochakov crew & Shmidt.jpg|міні|Экіпаж крэйсера «Ачакаў» незадоўга да паўстання 1905 года. У правым верхнім вугле — лейтэнант Пётр Шміт]] У лістападзе 1905 года каманда крэйсера далучылася да ўзброенага паўстання маракоў і салдат у Севастопалі. Карабель стаў штабам паўстанцаў на Чарнаморскім флоце. Камандаванне паўсталымі караблямі прыняў лейтэнант [[Пётр Шміт (лейтэнант)|Пётр Шміт]]. Да «Ачакава» далучыліся іншыя ваенныя і дапаможныя судны флоту<ref name="МЭС">[https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Очаков] // ''Морской энциклопедический справочник'' : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — Электронная версия статьи.</ref>. 15 (28) лістапада 1905 года ўрадавыя войскі і верныя ім караблі адкрылі па паўстанцах артылерыйскі агонь. На «Ачакаве» ўзнік пажар, карабель атрымаў цяжкія пашкоджанні. Паўстанне было задушана. У лютым 1906 года адбыўся суд над яго ўдзельнікамі. Былі асуджаны 41 член экіпажа «Ачакава» і лейтэнант Шміт. Апошняга разам з трыма іншымі кіраўнікамі паўстання прысудзілі да смяротнага пакарання<ref name="МЭС" />. === Далейшая служба === [[Файл:GeneralKornilov1920-1933Bizerte.jpg|міні|злева|Крэйсер «Генерал Карнілаў» у порце Бізерта ў 1920-я гады]] У 1907—1917 гадах крэйсер меў назву '''«Кагул»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Кагул}}). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года яму вярнулі ранейшую назву. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карабель удзельнічаў у баявых дзеяннях на Чорным моры<ref name="МЭС" />. З 1918 года крэйсер знаходзіўся ў складзе флоту [[Белы рух|Белага руху]]. Атрымаў назву '''«Генерал Карнілаў»''' ({{Іншамоўны тэкст|ru|Генерал Корнилов}}). У 1920 годзе разам з іншымі караблямі войскаў [[Пётр Урангель|Пятра Урангеля]] быў эвакуіраваны з [[Крым]]а ў порт [[Бізерта]] ([[Туніс]]). Знаходзіўся ў страі да 1924 года<ref name="БелЭн" />. У 1933 годзе карабель разабралі на метал у [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] ([[Францыя]])<ref name="МЭС" />. == Тэхнічныя характарыстыкі == «Ачакаў» меў водазмяшчэнне 6645 т і даўжыню па ватарлініі 132,5 м. Магутнасць дзвюх паравых машын складала 14 340 кВт, найбольшая хуткасць — 22 вузлы. Экіпаж налічваў 570 чалавек. На час паўстання 1905 года артылерыйскае ўзбраенне складалася з 12 гармат калібру 152 мм, 12 гармат калібру 75 мм і 12 гармат малога калібру. Карабель таксама меў два тарпедныя апараты<ref name="МЭС" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ачакаў||164}} — [https://verbum.by/belen/АЧАКАЎ-2 Электронная версія]. * ''Очаков'' // Морской энциклопедический справочник : в 2 т. / под ред. Н. Н. Исанина. — Л. : Судостроение, 1986. — Т. 2: О—Я. — [https://www.korabel.ru/dictionary/detail/1191.html Электронная версія артыкула].{{Commonscat|Ochakov (ship, 1902)|Ачакаў}} [[Катэгорыя:Крэйсеры]] [[Катэгорыя:Ваенныя караблі Чарнаморскага флоту]] t6wt2zmpipob9dhoyi3s7p79fuqbc4x 0 816729 5217003 2026-10-12T17:51:56Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Kopys 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Копысі''' (кастрычнік 1941 — 14 студзеня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Копысь]] Аршанскі раён|Аршанскага раён...» 5217003 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Kopys 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Копысі''' (кастрычнік 1941 — 14 студзеня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Копысь]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года колькасць яўрэяў у мястэчку [[Копысь]] складала 405 чалавек — 9,91 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref>Distribution of the Jewish population of the USSR 1939 / edit. Mordechai Altshuler. — Jerusalem, 1993. — P. 39.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. З пачаткам вайны некаторая колькасць яўрэяў эвакуіравалася на ўсход краіны, а частка была мабілізавана ў шэрагі [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. Копысь быў акупаваны [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 11 ліпеня 1941 года<ref>Кузнецов, П. Г. Пролетарская Московско-Минская.- М., 1975. — С. 54.</ref>. У жніўні 1941 года прыбыўшае падраздзяленне айнзацгрупы правяло першую акцыю, расстраляўшы сем яўрэяў-мужчын па абвінавачванні ў камуністычнай агітацыі<ref>Klein, P (Hg.). Die Einsatzgruppen in der Besetzten Sowjetunnion 1941/42. — Berlin, 1997. — S. 137.{{ref|de}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы Так и в Копыси оккупанты у кастрычніку 1941 года арганізавалі гета закрытага тыпу, якое знаходзілася ў дамах Копыскага льнозавода<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 10, лист 326</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Вязняў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых працах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}. Напярэдадні расстрэлу гітлераўцы ўзарвалі мерзлую зямлю ў яры «Мергль», рыхтуючы яму пад вязняў. Раніцай 14 студзеня 1942 года немцы з [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]] выгналі яўрэяў з гета і па 15 чалавек сталі заганяць у яму, папярэдне распрануўшы людзей да сподняй бялізны. Затым укладвалі на зямлю, забіваючы стрэлам у патыліцу — усяго 250 чалавек{{sfn|Круглов|2025|с=122}}. На наступны дзень нацысты расстралялі сям’ю Меліхан з трох чалавек, якая хавалася. Ледзь даўжэй змог хавацца старшыня даваеннага местачковага савета Гілін Ханон, якога пасля выяўлення нацысты павесілі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Здолелі збегчы з гета і выратавацца Тэўе і Абрам Шмеркіны, якія ўступілі ў далейшым у партызанскі атрад імя Кутузава<ref name="autogenerated1">''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Памяць == У 1973 годзе на брацкай магіле ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]], у 300 метрах на паўднёвы захад ад пасёлка, была збудаваная жалезабетонная тумба з надпісам: «''Тут у студзені 1942 года гітлераўцамі расстраляна каля 250 чалавек, жыхароў пасёлка Копысь''»<ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Мінск, 1985.-С. 108.</ref><ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 Holocaust in Kopys] {{Wayback|url=http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 |date=20160304042207 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Копысь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Копыся]] hkr8zctyp8vbvqmvsifbl81j1pb6y7f 5217004 5217003 2026-10-12T17:53:02Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5217004 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Kopys 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Копысі''' (кастрычнік 1941 — 14 студзеня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Копысь]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года колькасць яўрэяў у мястэчку [[Копысь]] складала 405 чалавек — 9,91 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref>Distribution of the Jewish population of the USSR 1939 / edit. Mordechai Altshuler. — Jerusalem, 1993. — P. 39.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. З пачаткам вайны некаторая колькасць яўрэяў эвакуіравалася на ўсход краіны, а частка была мабілізавана ў шэрагі [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. Копысь быў акупаваны [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 11 ліпеня 1941 года<ref>Кузнецов, П. Г. Пролетарская Московско-Минская.- М., 1975. — С. 54.</ref>. У жніўні 1941 года прыбыўшае падраздзяленне айнзацгрупы правяло першую акцыю, расстраляўшы сем яўрэяў-мужчын па абвінавачванні ў камуністычнай агітацыі<ref>Klein, P (Hg.). Die Einsatzgruppen in der Besetzten Sowjetunnion 1941/42. — Berlin, 1997. — S. 137.{{ref|de}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы ў кастрычніку 1941 года арганізавалі гета закрытага тыпу, якое знаходзілася ў дамах льнозавода<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 10, лист 326</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Вязняў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых працах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}. Напярэдадні расстрэлу гітлераўцы ўзарвалі мерзлую зямлю ў яры «Мергль», рыхтуючы яму пад вязняў. Раніцай 14 студзеня 1942 года немцы з [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]] выгналі яўрэяў з гета і па 15 чалавек сталі заганяць у яму, папярэдне распрануўшы людзей да сподняй бялізны. Затым укладвалі на зямлю, забіваючы стрэлам у патыліцу — усяго 250 чалавек{{sfn|Круглов|2025|с=122}}. На наступны дзень нацысты расстралялі сям’ю Меліхан з трох чалавек, якая хавалася. Ледзь даўжэй змог хавацца старшыня даваеннага местачковага савета Гілін Ханон, якога пасля выяўлення нацысты павесілі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Здолелі збегчы з гета і выратавацца Тэўе і Абрам Шмеркіны, якія ўступілі ў далейшым у партызанскі атрад імя Кутузава<ref name="autogenerated1">''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Памяць == У 1973 годзе на брацкай магіле ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]], у 300 метрах на паўднёвы захад ад пасёлка, была збудаваная жалезабетонная тумба з надпісам: «''Тут у студзені 1942 года гітлераўцамі расстраляна каля 250 чалавек, жыхароў пасёлка Копысь''»<ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Мінск, 1985.-С. 108.</ref><ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 Holocaust in Kopys] {{Wayback|url=http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 |date=20160304042207 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Копысь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Копыся]] smdhzyy6ssvxqjwgszeiu23dorcyqez 5217005 5217004 2026-10-12T17:53:39Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5217005 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Kopys 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Копысі''' (кастрычнік 1941 — 14 студзеня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Копысь]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года колькасць яўрэяў у мястэчку [[Копысь]] складала 405 чалавек — 9,91 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref>Distribution of the Jewish population of the USSR 1939 / edit. Mordechai Altshuler. — Jerusalem, 1993. — P. 39.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. З пачаткам вайны некаторая колькасць яўрэяў эвакуіравалася на ўсход краіны, а частка была мабілізавана ў шэрагі [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. Копысь быў акупаваны [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 11 ліпеня 1941 года<ref>Кузнецов, П. Г. Пролетарская Московско-Минская.- М., 1975. — С. 54.</ref>. У жніўні 1941 года прыбыўшае падраздзяленне айнзацгрупы правяло першую акцыю, расстраляўшы сем яўрэяў-мужчын па абвінавачванні ў камуністычнай агітацыі<ref>Klein, P (Hg.). Die Einsatzgruppen in der Besetzten Sowjetunnion 1941/42. — Berlin, 1997. — S. 137.{{ref|de}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы ў кастрычніку 1941 года арганізавалі гета закрытага тыпу, якое знаходзілася ў дамах льнозавода<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 10, лист 326</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Вязняў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых працах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}. Напярэдадні расстрэлу гітлераўцы ўзарвалі мерзлую зямлю ў яры «Мергль», рыхтуючы яму пад вязняў. Раніцай 14 студзеня 1942 года немцы з [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]] выгналі яўрэяў з гета і па 15 чалавек сталі заганяць у яму, папярэдне распрануўшы людзей да сподняй бялізны. Затым укладвалі на зямлю, забіваючы стрэлам у патыліцу — усяго 250 чалавек{{sfn|Круглов|2025|с=122}}. На наступны дзень нацысты расстралялі сям’ю Меліхан з трох чалавек, якая хавалася. Ледзь даўжэй змог хавацца старшыня даваеннага местачковага савета Гілін Ханон, якога пасля выяўлення нацысты павесілі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. Здолелі збегчы з гета і выратавацца Тэўе і Абрам Шмеркіны, якія ўступілі ў далейшым у партызанскі атрад імя Кутузава<ref name="autogenerated1">''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Памяць == У 1973 годзе на брацкай магіле ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]], у 300 метрах на паўднёвы захад ад пасёлка, была збудаваная жалезабетонная тумба з надпісам: «''Тут у студзені 1942 года гітлераўцамі расстраляна каля 250 чалавек, жыхароў пасёлка Копысь''»<ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Мінск, 1985.-С. 108.</ref><ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 Holocaust in Kopys] {{Wayback|url=http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=264&type=3 |date=20160304042207 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=460}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Копысь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Копыся]] 7djg58ojk30va3i3ud9kqmwne09qwrz 0 816730 5217007 2026-10-12T18:08:17Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78240347|Feliks Drzewiński]]» 5217007 wikitext text/x-wiki '''Фелікс Джэвінскі''' (нар. [[1788]] у [[Дрэвыні|Дрэвіне]], памёр [[1850]] у [[Масква|Маскве]] ) — прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], а пасля закрыцця ўніверсітэта — [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]]. Ён напісаў: «Пачаткі мінералогіі паводле Вернера для акадэмічнай аўдыторыі» (Вільня, 1816), «Штогадовы курс эксперыментальнай фізікі» (1823) і іншыя. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] mgiyp5escjy0p5w7dg5yjz63aqcd9uq 5217008 5217007 2026-10-12T18:08:43Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Фелікс Джэвінскі]] у [[Фелікс Дравінскі]] 5217007 wikitext text/x-wiki '''Фелікс Джэвінскі''' (нар. [[1788]] у [[Дрэвыні|Дрэвіне]], памёр [[1850]] у [[Масква|Маскве]] ) — прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], а пасля закрыцця ўніверсітэта — [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]]. Ён напісаў: «Пачаткі мінералогіі паводле Вернера для акадэмічнай аўдыторыі» (Вільня, 1816), «Штогадовы курс эксперыментальнай фізікі» (1823) і іншыя. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] mgiyp5escjy0p5w7dg5yjz63aqcd9uq 5217010 5217008 2026-10-12T18:09:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5217010 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; 1788, Дравін, [[Валынь]] — каля 1850, [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 8hgnxoh77ke7eefa5ljl1rwxsk4yrxi 5217011 5217010 2026-10-12T18:11:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5217011 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; [[1788]], Дравін, [[Валынь]] — каля [[1850]], [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Дравінскі Фелікс}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 68lt52jyosbhck9so9geic5dh2ybo1u 5217016 5217011 2026-10-12T18:14:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5217016 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; [[1788]], Дравін, [[Валынь]] — каля [[1850]], [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. == Працы == * ''Początki mineralogii podług Wernera dla słuchaczów akademickich''. — Wilno, 1816. — VII, 611 s. * ''O fenomenach elektromagnetycznych'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''O polaryzacji światła'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''Kurs roczny fizyki experymentalnej w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim… czwarty raz publicznie wykładany''. — Wilno, 1823. — 500 s. * ''O kamieniach meteorycznych, i przyczynach mogących je tworzyć'' // Dziennik Wileński. — 1825. — T. 3, № 9. — S. 47–73. * ''Fizyka dla szkół powiatowych''. — Wilno, 1825. — 155 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę drugą''. — Wilno, 1825. — 309 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę trzecią''. — Wilno, 1825. — 229 s. * ''Geografia fizyczna z dzieła astronoma obserwatora w Imper. Wileńskim Uniwersytecie Jana Śniadeckiego oraz Gnomonika z drugiego wydania dzieła J. Mollet, prof. fizyki w Lionie, wyjęte dla gimnazjum na klasę czwartą''. — Wilno, 1825. — 152 s. * ''Атмосферология''. — Харьков, 1833 (пер. з лацінскай Правіцкага). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Drzewiński Feliks // Polski Słownik Biograficzny. — T. V. — Kraków, 1939–1946. — S. 422–423. * ''Kosiński J. W.'' Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. — 2014. — Vol. 5. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579–1831). — T. I–III. — Kraków, 1899–1900. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Warszawa, 1889. * ''Garbowska J.'' Nauki geologiczne w uczelniach Wilna i Krzemieńca w latach 1781–1832 // Prace Muzeum Ziemi. — 1993. — T. 42. — S. 5–112. * ''Garbowska J.'' Rozprawy na stopnie naukowe z dziedziny geologii w Uniwersytecie Wileńskim w latach 1813–1830 // Prace Muzeum Ziemi. — 1998. — T. 45. — S. 81–181. * ''Kramsztyk S.'' Drzewiński Feliks // Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana. — T. 17–18. — Warszawa, 1896. — S. 167. * ''Twarogowski J.'' Poczet wielkich geologów. — Warszawa, 1974. * ''Urban H.'' [https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html Feliks Drzewiński] // Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Дравінскі Фелікс}} == Зноскі == {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мінералогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 8kqhdn2seo70qbel1mpww90pcuk5hoc 5217018 5217016 2026-10-12T18:15:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5217018 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; [[1788]], Дравін, [[Валынь]] — каля [[1850]], [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. == Працы == * ''Początki mineralogii podług Wernera dla słuchaczów akademickich''. — Wilno, 1816. — VII, 611 s. * ''O fenomenach elektromagnetycznych'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''O polaryzacji światła'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''Kurs roczny fizyki experymentalnej w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim… czwarty raz publicznie wykładany''. — Wilno, 1823. — 500 s. * ''O kamieniach meteorycznych, i przyczynach mogących je tworzyć'' // Dziennik Wileński. — 1825. — T. 3, № 9. — S. 47–73. * ''Fizyka dla szkół powiatowych''. — Wilno, 1825. — 155 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę drugą''. — Wilno, 1825. — 309 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę trzecią''. — Wilno, 1825. — 229 s. * ''Geografia fizyczna z dzieła astronoma obserwatora w Imper. Wileńskim Uniwersytecie Jana Śniadeckiego oraz Gnomonika z drugiego wydania dzieła J. Mollet, prof. fizyki w Lionie, wyjęte dla gimnazjum na klasę czwartą''. — Wilno, 1825. — 152 s. * ''Атмосферология''. — Харьков, 1833 (пер. з лацінскай Правіцкага). == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Drzewiński Feliks // Polski Słownik Biograficzny. — T. V. — Kraków, 1939–1946. — S. 422–423. * ''Kosiński J. W.'' Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. — 2014. — Vol. 5. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579–1831). — T. I–III. — Kraków, 1899–1900. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Warszawa, 1889. * ''Garbowska J.'' Nauki geologiczne w uczelniach Wilna i Krzemieńca w latach 1781–1832 // Prace Muzeum Ziemi. — 1993. — T. 42. — S. 5–112. * ''Garbowska J.'' Rozprawy na stopnie naukowe z dziedziny geologii w Uniwersytecie Wileńskim w latach 1813–1830 // Prace Muzeum Ziemi. — 1998. — T. 45. — S. 81–181. * ''Kramsztyk S.'' Drzewiński Feliks // Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana. — T. 17–18. — Warszawa, 1896. — S. 167. * ''Twarogowski J.'' Poczet wielkich geologów. — Warszawa, 1974. * ''Urban H.'' [https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html Feliks Drzewiński] // Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Дравінскі Фелікс}} == Зноскі == {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мінералогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 935swr6fdjmwyexubtav86vzenav0va 5217021 5217018 2026-10-12T18:16:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5217021 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; [[1788]], Дравін, [[Валынь]] — каля [[1850]], [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадэцкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадэцкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Ацэнкі == Паводле PSB, Ф. Дравінскі пісаў добрыя падручнікі, але не меў таленту лектара<ref name="PSB" />. Менавіта праз свае падручнікі ён зрабіў значны ўклад у польскамоўную навуку, асабліва ў мінералогію, якая тады толькі зараджалася<ref name="PGI" />. == Працы == * ''Początki mineralogii podług Wernera dla słuchaczów akademickich''. — Wilno, 1816. — VII, 611 s. * ''O fenomenach elektromagnetycznych'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''O polaryzacji światła'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''Kurs roczny fizyki experymentalnej w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim… czwarty raz publicznie wykładany''. — Wilno, 1823. — 500 s. * ''O kamieniach meteorycznych, i przyczynach mogących je tworzyć'' // Dziennik Wileński. — 1825. — T. 3, № 9. — S. 47–73. * ''Fizyka dla szkół powiatowych''. — Wilno, 1825. — 155 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę drugą''. — Wilno, 1825. — 309 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę trzecią''. — Wilno, 1825. — 229 s. * ''Geografia fizyczna z dzieła astronoma obserwatora w Imper. Wileńskim Uniwersytecie Jana Śniadeckiego oraz Gnomonika z drugiego wydania dzieła J. Mollet, prof. fizyki w Lionie, wyjęte dla gimnazjum na klasę czwartą''. — Wilno, 1825. — 152 s. * ''Атмосферология''. — Харьков, 1833 (пер. з лацінскай Правіцкага). == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Drzewiński Feliks // Polski Słownik Biograficzny. — T. V. — Kraków, 1939–1946. — S. 422–423. * ''Kosiński J. W.'' Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. — 2014. — Vol. 5. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579–1831). — T. I–III. — Kraków, 1899–1900. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Warszawa, 1889. * ''Garbowska J.'' Nauki geologiczne w uczelniach Wilna i Krzemieńca w latach 1781–1832 // Prace Muzeum Ziemi. — 1993. — T. 42. — S. 5–112. * ''Garbowska J.'' Rozprawy na stopnie naukowe z dziedziny geologii w Uniwersytecie Wileńskim w latach 1813–1830 // Prace Muzeum Ziemi. — 1998. — T. 45. — S. 81–181. * ''Kramsztyk S.'' Drzewiński Feliks // Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana. — T. 17–18. — Warszawa, 1896. — S. 167. * ''Twarogowski J.'' Poczet wielkich geologów. — Warszawa, 1974. * ''Urban H.'' [https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html Feliks Drzewiński] // Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Дравінскі Фелікс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мінералогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] tc106m2i1rshs9hqk253z6vf0kaz9p5 5217023 5217021 2026-10-12T18:18:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5217023 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Фелікс Дравінскі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Feliks Drzewiński}} | Дата нараджэння = 1788 | Месца нараджэння = Дравін ({{lang-pl|Drzewin}}), [[Валынь]] | Дата смерці = каля 1850 | Месца смерці = [[Масква]] | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[мінералогія]], [[метэарытыка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі (1813) | Вучоная званне = прафесар | Навуковы кіраўнік = [[Раман Сымановіч]] }} '''Фелікс Дравінскі''' ({{lang-pl|Feliks Drzewiński}}; [[1788]], Дравін, [[Валынь]] — каля [[1850]], [[Масква]]) — фізік і мінералог, прафесар фізікі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]], аўтар першага падручніка мінералогіі на польскай мове, папулярызатар навукі<ref name="Kosinski">{{артыкул|аўтар=Kosiński J. W.|загаловак=Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów|выданне=Acta Societatis Metheoriticae Polonorum|год=2014|том=5|старонкі=}}</ref><ref name="PGI">{{cite web|url=https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html|title=Feliks Drzewiński|author=Urban H.|publisher=Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne|lang=pl}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і вучоба === Нарадзіўся ў 1788 годзе ў Дравіне на [[Валынь|Валыні]] ў сям’і шляхціча Матэвуша Дравінскага герба [[Корчак (герб)|Корчак]]. Род Дравінскіх, вядомы на Валыні, выводзіў сябе ад каралеўскага сакратара Базыля Дравінскага (XVI ст.) і яго сына Ваўжынца, валынскага чашніка, пасла на сойм і падатковага зборшчыка [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]]<ref name="Kosinski" />. Звестак пра яго ранняю адукацыю не захавалася. Паводле ўніверсітэцкіх дакументаў 1816 года, у 1809 годзе ён пасля экзамену быў прыняты ў Настаўніцкую семінарыю пры Віленскім універсітэце. Ступень кандыдата філасофіі атрымаў 27 чэрвеня 1810 года, у ліпені 1811 года быў прыняты вучнем астранамічнай абсерваторыі. У 1812 годзе стаў магістрам філасофіі, а 5 красавіка 1813 года — доктарам філасофіі<ref name="Kosinski" />. Яго доктарская дысертацыя «O ciałach organicznych we wnętrznościach Ziemi zagrzebanych» («Аб арганічных целах, пахаваных у нетрах Зямлі») захавалася ў рукапісе і лічыцца найстарэйшай вядомай польскамоўнай дысертацыяй у галіне геалогіі<ref name="Kosinski" />. === Мінералогія === Быў вучнем [[Раман Сымановіч|Рамана Сымановіча]], першага выкладчыка мінералогіі ва ўніверсітэце, які пераймаў погляды [[Абраам Готлаб Вернер|Абраама Готлаба Вернера]]. Пасля смерці Р. Сымановіча ў студзені 1813 года лекцыі часова чытаў М. Багатка, а з 1 верасня 1813 года курс мінералогіі быў даручаны Ф. Дравінскаму<ref name="Kosinski" /><ref name="PSB">{{кніга|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|год=1939–1946|частка=Drzewiński Feliks|месца=Kraków|том=V|старонкі=422–423}}</ref>. 17 чэрвеня 1816 года ён быў зацверджаны ад’юнктам. У тым жа годзе за ўласны кошт выдаў гатовы яшчэ ў 1815 годзе падручнік «Początki mineralogii podług Wernera» аб’ёмам больш за 600 старонак. Універсітэт узнагародзіў аўтара грашовай прэміяй<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Гэта быў першы падручнік мінералогіі на польскай мове. Ім шырока карысталіся, пакуль яго не замяніў падручнік [[Людвік Зейшнер|Людвіка Зейшнера]] (1861)<ref name="Kosinski" />. === Парыж і кафедра фізікі === У сярэдзіне 1817 года, дамагаючыся кафедры фізікі, быў накіраваны ўніверсітэтам у [[Парыж]]. Там ён вывучаў фізіку, а таксама цікавіўся геалогіяй, мінералогіяй і палеанталогіяй. Разам з [[Аляксандр Браньяр|Аляксандрам Браньярам]] ён здзейсніў двухдзённую геалагічную экскурсію ў ваколіцах Парыжа. Верагодна, менавіта ён паспрыяў супрацоўніцтву А. Браньяра з новым віленскім выкладчыкам мінералогіі [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]]<ref name="Kosinski" />. За ўніверсітэцкія сродкі ён закупляў прыборы і кнігі. Восенню 1819 года прывёз у Вільню 20 прыбораў і 110 прац па фізіцы для фізічнага кабінета, а таксама 35 мінералаў для мінералагічнага. У тым жа годзе ўзначаліў кафедру фізікі як ад’юнкт<ref name="PSB" />. У 1823 годзе выдаў больш чым 500-старонкавы ўніверсітэцкі падручнік эксперыментальнай фізікі. [[Станіслаў Крамштык]] ацаніў яго як найлепшы польскі падручнік фізікі першай паловы XIX стагоддзя, які вылучаецца яснасцю выкладу і прыгажосцю мовы<ref name="PSB" />. Да 1825 года Ф. Дравінскі выдаў яшчэ чатыры падручнікі для павятовых школ і гімназій. У 1824 годзе ён стаў звычайным прафесарам<ref name="PSB" /><ref name="Kosinski" />. Пры гэтым ён не меў таленту вуснага выкладання. Яго вучань, пазней прафесар матэматыкі З. Рэўкоўскі, у неапублікаваных успамінах пісаў, што Ф. Дравінскі слаба чытаў лекцыі, заікаўся, памыляўся, недастаткова ведаў матэматыку і няўмела праводзіў дэманстрацыйныя доследы<ref name="PSB" />. Мінералогіяй ён займаўся і пасля пераходу на кафедру фізікі. У 1824 годзе, падчас хваробы і пасля смерці І. Гарадзецкага, замяшчаў яго на лекцыях па мінералогіі з геалогіяй. У 1825–1826 гадах упарадкаваў мінералагічную калекцыю ўніверсітэта. У 1824 годзе рэкамендаваў свайго вучня Міхала Лавіцкага на пасаду ад’юнкта па мінералогіі ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]<ref name="Kosinski" />. === Апошнія гады === Заставаўся прафесарам фізікі да закрыцця ўніверсітэта ў 1831 годзе. З 1832 года выкладаў фізіку ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі тры разы на тыдзень па паўтары гадзіны, спачатку па-лацінску, потым па-руску<ref name="PSB" />. На пачатку 1830-х гадоў падрыхтаваў па-лацінску падручнік «атмасфералогіі» (метэаралогіі). Ён выйшаў у 1833 годзе ў [[Харкаў|Харкаве]] ў рускім перакладзе Правіцкага<ref name="Kosinski" />. У 1840 годзе, пасля скасавання ў акадэміі першых трох курсаў, пайшоў на пенсію і пераехаў у Маскву. Там ён памёр, верагодна, у 1850 годзе, і быў пахаваны<ref name="Kosinski" />. == Погляды на паходжанне метэарытаў == Ужо ў падручніку мінералогіі 1816 года Ф. Дравінскі пісаў пра метэарытнае жалеза, спасылаючыся на [[Эрнст Хладні|Эрнста Хладні]] і хімічныя аналізы [[Марцін Генрых Клапрот|Марціна Клапрота]]. Пытанне паходжання метэарытаў ён тады не закранаў<ref name="Kosinski" />. У падручніку фізікі 1823 года ён аднёс метэоры і метэарыты да атмасферных з’яў, выкліканых атмасфернай электрычнасцю<ref name="Kosinski" />. Найбольш поўна яго погляды выкладзены ў прамове «O kamieniach meteorycznych i przyczynach mogących je tworzyć». Ён прачытаў яе на публічным пасяджэнні ўніверсітэта 15 верасня 1825 года і надрукаваў у «[[Dziennik Wileński]]». Ф. Дравінскі адкідаў гіпотэзы пра вулканічнае (зямное і месяцовае) паходжанне метэарытаў, а таксама слушную, як цяпер вядома, тэорыю Э. Хладні пра іх касмічнае паходжанне. Замест гэтага ён развіваў гіпотэзу, у якой асноўная роля належала электрычным і магнітным уласцівасцям металаў. Як аналогію ён прыводзіў досвед з жалезным дротам, што ад разраду батарэі плавіцца і распырскваецца распаленымі кулькамі<ref name="Kosinski" />. Гэтых жа поглядаў прытрымліваўся І. Гарадзецкі, тады як [[Андрэй Снядэцкі]] лічыў метэарыты пазаземнымі целамі. Атмасферную тэорыю паходжання метэарытаў Ф. Дравінскі і І. Гарадзецкі перадавалі студэнтам, што відаць з захаванага экзаменацыйнага адказу М. Лавіцкага 1824 года<ref name="Kosinski" />. Ф. Дравінскі шмат зрабіў для папулярызацыі ведаў пра метэарыты і першым ужыў у польскай мове тэрмін «метэарыт»<ref name="Kosinski" />. Ежы Пакшыўніцкі прыпісваў яму таксама два ананімныя артыкулы ў «Dziennik Wileński» пра метэарыты Забожыца і Лікс­на. Я. Касінскі лічыць гэтую атрыбуцыю неабгрунтаванай: у прыватнасці, артыкул пра Забожыцу выйшаў у 1819 годзе, калі Ф. Дравінскі яшчэ знаходзіўся ў Францыі<ref name="Kosinski" />. == Працы == * ''Początki mineralogii podług Wernera dla słuchaczów akademickich''. — Wilno, 1816. — VII, 611 s. * ''O fenomenach elektromagnetycznych'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''O polaryzacji światła'' // Dziennik Wileński. — 1822. * ''Kurs roczny fizyki experymentalnej w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim… czwarty raz publicznie wykładany''. — Wilno, 1823. — 500 s. * ''O kamieniach meteorycznych, i przyczynach mogących je tworzyć'' // Dziennik Wileński. — 1825. — T. 3, № 9. — S. 47–73. * ''Fizyka dla szkół powiatowych''. — Wilno, 1825. — 155 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę drugą''. — Wilno, 1825. — 309 s. * ''Fizyka dla gimnazjów na klasę trzecią''. — Wilno, 1825. — 229 s. * ''Geografia fizyczna z dzieła astronoma obserwatora w Imper. Wileńskim Uniwersytecie Jana Śniadeckiego oraz Gnomonika z drugiego wydania dzieła J. Mollet, prof. fizyki w Lionie, wyjęte dla gimnazjum na klasę czwartą''. — Wilno, 1825. — 152 s. * ''Атмосферология''. — Харьков, 1833 (пер. з лацінскай Правіцкага). == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Drzewiński Feliks // Polski Słownik Biograficzny. — T. V. — Kraków, 1939–1946. — S. 422–423. * ''Kosiński J. W.'' Feliks Drzewiński i „elektrogeneza” meteorytów // Acta Societatis Metheoriticae Polonorum. — 2014. — Vol. 5. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579–1831). — T. I–III. — Kraków, 1899–1900. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Warszawa, 1889. * ''Garbowska J.'' Nauki geologiczne w uczelniach Wilna i Krzemieńca w latach 1781–1832 // Prace Muzeum Ziemi. — 1993. — T. 42. — S. 5–112. * ''Garbowska J.'' Rozprawy na stopnie naukowe z dziedziny geologii w Uniwersytecie Wileńskim w latach 1813–1830 // Prace Muzeum Ziemi. — 1998. — T. 45. — S. 81–181. * ''Kramsztyk S.'' Drzewiński Feliks // Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana. — T. 17–18. — Warszawa, 1896. — S. 167. * ''Twarogowski J.'' Poczet wielkich geologów. — Warszawa, 1974. * ''Urban H.'' [https://www.pgi.gov.pl/muzeum/kopalnia-wiedzy-1/10605-feliks-drzewinski.html Feliks Drzewiński] // Państwowy Instytut Geologiczny – Muzeum Geologiczne. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Дравінскі Фелікс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мінералогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] i0f5niriuhpr40ww2i926yzofmuo976 0 816731 5217009 2026-10-12T18:08:43Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Фелікс Джэвінскі]] у [[Фелікс Дравінскі]] 5217009 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фелікс Дравінскі]] levu3k0owvx1mk83ixafv7grvb0vp5j 0 816732 5217014 2026-10-12T18:12:22Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Славутыч]] у [[Славуціч]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5217014 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Славуціч]] pcsxg1a7mte7i1chl7u128za0r4zsoj 0 816733 5217019 2026-10-12T18:16:01Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у В...» 5217019 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|медзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—Тапольца. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. kd17p5cz42ehyp5siatab1k2bjk1kg3 5217022 5217019 2026-10-12T18:17:24Z Siliyiw 169172 5217022 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|медзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—Тапольца. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. j0jn1x4gdi0mspido8l4fu6rz2kqt0b 5217024 5217022 2026-10-12T18:22:01Z Siliyiw 169172 5217024 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|медзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—Тапольца. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты медзье Феер]] [[Катэгорыя:Феер]] b4t5eoq1ns5tk3ty1bgcna5q4b5i9tk 5217057 5217024 2026-10-12T20:27:22Z Siliyiw 169172 5217057 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье{{!}}Вармедзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|вармедзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—[[Тапольца]]. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты медзье Феер]] [[Катэгорыя:Феер]] 7nz85bovcyjf9i60pzg69ac690x6hke 5217075 5217057 2026-10-12T20:39:13Z Siliyiw 169172 5217075 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье{{!}}Вармедзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|вармедзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—[[Тапольца]]. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты вармедзье Феер]] [[Катэгорыя:Феер]] ix3ldy2vd6hj9j8qlglm26mz36ywtdl 5217080 5217075 2026-10-12T20:40:46Z Siliyiw 169172 5217080 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье{{!}}Вармедзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|вармедзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—[[Тапольца]]. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Феер]] sxjm46pufmejx1wjjbgwu2gi2tv5797 5217085 5217080 2026-10-12T20:55:18Z Siliyiw 169172 5217085 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Полгардзі | арыгінальная назва = {{lang-hu|Polgardi}} | рэгіён = Феер (вармедзье){{!}}Феер | від рэгіёна = Медзье{{!}}Вармедзье | раён = Полгардзіскі яраш{{!}}Полгардзіскі | від раёна = Яраш (Венгрыя){{!}}Яраш }} '''Полгардзі''' ({{Lang-hu|Polgárdi}}) — горад у [[Венгрыя|Венгрыі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Полгардзіскі яраш|Полгардзіскага яраша]] ў [[Адміністрацыйны падзел Венгрыі|вармедзье]] [[Феер]]. Плошча — 72,16 км². Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. У горадзе быў знойдзены скарб Сеуса. == Геаграфія == Полгардзі размешчаны на вышыні каля 144 метраў, прыкладна ў 12 кіламетрах на паўночны ўсход ад возера [[Балатан]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=Landesman, Peter. "The Curse of the Sevso Silver"}}</ref>, курортнай зоны на захадзе [[Венгрыя|Венгрыі]], і прыкладна ў 30 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада [[Шарбогард]]. Прыкладна ў 17 кіламетрах на паўночны ўсход ад Полгардзі знаходзіцца горад [[Секешфехервар]]. На поўдзень ад Полгардзі праходзіць аўтамагістраль '''М7'''. Чыгуначная станцыя на лініі [[Секешфехервар]]—[[Тапольца]]. == Гісторыя == Возера [[Балатан]] было папулярна ў рымлян, асабліва ў палкаводцаў, якія кіравалі [[Панонія|Паноніяй]], [[Рымская правінцыя|рымскай правінцыяй]], якая ў цяперашні час уключае ў сябе часткі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Албанія|Албаніі]]<ref name=":1" />. Гэта быў цэнтр [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і, такім чынам, месца праходжання гандлёвых шляхоў і войнаў<ref name=":1" />. У сярэднія вякі на месцы цяперашняга Полгардзі было тры паселішчы: Сінка, Полгардзі і Бекені-сомелье. Першая згадка пра Полгардзі датуецца 1277 годам. З 1397 года зямлёй валодаў Джордж Бацьяні, да 1945 года, калі зямля перайшла пад кантроль сям'і Бацьяні. Мясцовыя жыхары таксама актыўна ўдзельнічалі ў вайне за незалежнасць у 1848—1849 гадах. У XIX стагоддзі ў Полгардзі пачалося грамадзянскае будаўніцтва. Паведамляецца, што менавіта тут знаходзіцца скарб Сеуса, знойдзены на раскапанай у гэтым раёне віле, якая адносіцца да перыяду позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316113328/https://bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title="Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned"}}</ref>. Венгерскія ўлады сцвярджаюць, што скарб быў знойдзены маладым салдатам Юзафам Сумегам прыкладна ў 1975—1976 гадах недалёка ад горада. З 2013 года тут знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр раёна Полгардзі, які быў скасаваны ў канцы 2014 года. Населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад раёна Полгардзі, затым увайшлі ў склад раёна Энінг або Секешфехервар. == Насельніцтва == Станам на 2026 год насельніцтва склала 6543 чалавек. * 2021 год — 6872 чал. * 2022 год — 6628 чал. * 2023 год — 6664 чал. * 2024 год — 6633 чал. * 2025 год — 6621 чал. * 2026 год — 6543 чал. == Славутасць == * Рэфармацкая царква, пабудавана ў 1807—1811 гадах (пазней барока). * Каталіцкая царква Святога Стэфана Кінга, пабудаваная ў 1853 годзе. * Мемарыял савецкім воінам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260911/vengrija-2117119539.html|title=В Венгрии открыли после ремонта мемориал советским воинам|website=[[РИА Новости]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == Полгардзі з'яўляецца горадам-пабрацімам:<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20210428080152/http://www.polgardi.hu/content.php?sid=4&cim=testvertelepuleseink|title="Testvértelepüléseink"|website=polgardi.hu}}</ref> * {{Сцяг Нідэрландаў}} Дзінкеланд, [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} Графрат, [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} Петрэшці, [[Румынія]] * {{Сцяг Славакіі}} Влчаны, [[Славакія]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * Hartvik legenda, Karácsonyi:MNemz.I., Nagy L., Alba Regia 1965-66., Győrffy:Fejérvárm. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/a8b8dbef-025d-45c4-9863-ba58b8c0ba17 Справочник. Польгарди]. [[Катэгорыя:Населеныя пункты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Гарады Венгрыі]] [[Катэгорыя:Феер]] 8i1rnppz43exqdpkjibe61x5bh0klpm 0 816734 5217027 2026-10-12T18:50:40Z Змітрок Бядуля 175208 Новы артыкул паводле ЭВКЛ (т. 2, с. 353—354) 5217027 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Незабытоўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Багуслаў Фелікс Незабытоўскі | арыгінальнае імя = Bogusław Feliks Niezabitowski | партрэт = | герб = POL COA Lubicz.svg | шырыня герба = 120px | подпіс герба = Герб «[[Любіч (герб)|Любіч]]» | тытул = [[Кашталяны новагародскія|Кашталян новагародскі]] | парадак = 17 | перыядпачатак = 1734 | перыядканец = 1739 | папярэднік = [[Антоні Аскерка]] | пераемнік = [[Ян Багуслаў Рдултоўскі]] }} '''Багуслаў Фелікс Незабытоўскі''' ('''Незабітоўскі'''; {{lang-pl|Bogusław Feliks Niezabitowski}}; пасля 1691 — 21 сакавіка 1739) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[кашталян]] новагародскі з 1734 года, [[староста]] [[Прапойскае староства|прапойскі]]. Адзін з лідараў новагародскай шляхты ў барацьбе з [[Радзівілы|Радзівіламі]] ў час [[бескаралеўе|бескаралеўя]] 1733—1736 гадоў<ref name="evkl-nezab"/>. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Незабытоўскія|Незабытоўскіх]]. Вучыўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], дзе атрымаў ступень [[бакалаўр]]а. У канцы 1720-х — пачатку 1730-х гадоў быў звязаны з Радзівіламі: магчыма, служыў маршалкам двара [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]] і ў 1730 годзе ўдзельнічаў у яго падарожжы ў Аўстрыю<ref name="evkl-nezab"/>. Калі Радзівілы пачалі замяняць пасэсараў (трымальнікаў па закладзе) у «[[Нойбургскія маёнткі|Нойбургскіх маёнтках]]», Незабытоўскі спачатку імкнуўся атрымаць у заставу ўладанні, адабраныя ў іншых, а потым узначаліў пасэсараў у іх супрацьстаянні з Радзівіламі<ref name="evkl-nezab"/>. Найбольшая яго актыўнасць прыпала на бескаралеўе 1733—1736 гадоў. У 1733 годзе пры выбарах у новагародскі [[каптуровы суд]] і на перадканвакацыйным [[Павятовы соймік|сойміку]] ён атрымаў падтрымку большасці новагародскай шляхты і ваяводы [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|Мікалая Фаўстына Радзівіла]]. Вырашальнае сутыкненне адбылося на перадэлекцыйным сойміку 1733 года: шляхту ўзбурылі звесткі, што радзівілаўскія кліенты заплацілі за забойства Незабытоўскага на сойміку, і яго праціўнік [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]] ледзь не быў пасечаны<ref name="evkl-nezab"/>. Канфлікт расклаў новагародскую шляхту, і большасць яе стала на бок Незабытоўскага. Новагародская шляхта, акрамя прыхільнікаў [[Сапегі|Сапегаў]], не ўдзельнічала ў выбранні каралём [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і стала асновай Варшаўскай канфедэрацыі, якая 5 кастрычніка 1733 года абвясціла каралём [[Аўгуст III|Аўгуста III]]. [[Вялікі гетман літоўскі|Вялікі гетман ВКЛ]] [[Міхал Сервацы Вішнявецкі]] прызначыў Незабытоўскага камандуючым Беларускай дывізіяй [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|войска ВКЛ]], і ў наступныя тры гады ён дзейнічаў пераважна ва ўсходніх ваяводствах ВКЛ<ref name="evkl-nezab"/>. З 1734 года — кашталян новагародскі. Ён і далей выступаў супраць замены Радзівіламі пасэсараў «Нойбургскіх маёнткаў». Яму і ваўкавыскаму маршалку С. Алендскаму дапамаглі [[Чартарыйскія]], [[Масальскія]], [[Салагубы]] і Сапегі, і Радзівілы пры пасрэдніцтве падканцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага]] мусілі пайсці на кампраміс. Памёр 21 сакавіка 1739 года<ref name="evkl-nezab"/>. Паводле Андрэя Мацука, Незабытоўскі, відаць, быў скрытым кальвіністам: з палітычных меркаванняў (большасць пасэсараў «Нойбургскіх маёнткаў» былі кальвіністамі) і паводле асабістых поглядаў<ref name="evkl-nezab"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="evkl-nezab">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Незабытоўскі Багуслаў Фелікс}} [[Катэгорыя:Незабытоўскія|Багуслаў Фелікс]] [[Катэгорыя:Кашталяны новагародскія]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] f3zo0c32340os8q9iknsmct6w5buy3t 5217299 5217027 2026-10-13T10:01:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5217299 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Незабытоўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Багуслаў Фелікс Незабытоўскі''' або '''Незабітоўскі''' ({{lang-pl|Bogusław Feliks Niezabitowski}}; пасля 1691 — 21 сакавіка 1739) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[кашталян]] новагародскі з 1734 года, [[староста]] [[Прапойскае староства|прапойскі]]. Адзін з лідараў новагародскай шляхты ў барацьбе з [[Радзівілы|Радзівіламі]] ў час [[бескаралеўе|бескаралеўя]] 1733—1736 гадоў<ref name="evkl-nezab"/>. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Незабытоўскія|Незабытоўскіх]]. Вучыўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], дзе атрымаў ступень [[бакалаўр]]а. У канцы 1720-х — пачатку 1730-х гадоў быў звязаны з Радзівіламі: магчыма, служыў маршалкам двара [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]] і ў 1730 годзе ўдзельнічаў у яго падарожжы ў Аўстрыю<ref name="evkl-nezab"/>. Калі Радзівілы пачалі замяняць пасэсараў (трымальнікаў па закладзе) у «[[Нойбургскія маёнткі|Нойбургскіх маёнтках]]», Незабытоўскі спачатку імкнуўся атрымаць у заставу ўладанні, адабраныя ў іншых, а потым узначаліў пасэсараў у іх супрацьстаянні з Радзівіламі<ref name="evkl-nezab"/>. Найбольшая яго актыўнасць прыпала на бескаралеўе 1733—1736 гадоў. У 1733 годзе пры выбарах у новагародскі [[каптуровы суд]] і на перадканвакацыйным [[Павятовы соймік|сойміку]] ён атрымаў падтрымку большасці новагародскай шляхты і ваяводы [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|Мікалая Фаўстына Радзівіла]]. Вырашальнае сутыкненне адбылося на перадэлекцыйным сойміку 1733 года: шляхту ўзбурылі звесткі, што радзівілаўскія кліенты заплацілі за забойства Незабытоўскага на сойміку, і яго праціўнік [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]] ледзь не быў пасечаны<ref name="evkl-nezab"/>. Канфлікт расклаў новагародскую шляхту, і большасць яе стала на бок Незабытоўскага. Новагародская шляхта, акрамя прыхільнікаў [[Сапегі|Сапегаў]], не ўдзельнічала ў выбранні каралём [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і стала асновай Варшаўскай канфедэрацыі, якая 5 кастрычніка 1733 года абвясціла каралём [[Аўгуст III|Аўгуста III]]. [[Вялікі гетман літоўскі|Вялікі гетман ВКЛ]] [[Міхал Сервацы Вішнявецкі]] прызначыў Незабытоўскага камандуючым Беларускай дывізіяй [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|войска ВКЛ]], і ў наступныя тры гады ён дзейнічаў пераважна ва ўсходніх ваяводствах ВКЛ<ref name="evkl-nezab"/>. З 1734 года — кашталян новагародскі. Ён і далей выступаў супраць замены Радзівіламі пасэсараў «Нойбургскіх маёнткаў». Яму і ваўкавыскаму маршалку С. Алендскаму дапамаглі [[Чартарыйскія]], [[Масальскія]], [[Салагубы]] і Сапегі, і Радзівілы пры пасрэдніцтве падканцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага]] мусілі пайсці на кампраміс. Памёр 21 сакавіка 1739 года<ref name="evkl-nezab"/>. Паводле Андрэя Мацука, Незабытоўскі, відаць, быў скрытым кальвіністам: з палітычных меркаванняў (большасць пасэсараў «Нойбургскіх маёнткаў» былі кальвіністамі) і паводле асабістых поглядаў<ref name="evkl-nezab"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="evkl-nezab">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Незабытоўскі Багуслаў Фелікс}} [[Катэгорыя:Незабытоўскія|Багуслаў Фелікс]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] k133k7vc9nd3vw96vx1h7zfp3j39o61 0 816735 5217028 2026-10-12T18:51:32Z Змітрок Бядуля 175208 Новы артыкул пра шляхецкі род (ЭВКЛ, ЭГБ, «Страчаная спадчына»), галерэя з Вікісховішча 5217028 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Незабытоўскія | Герб = POL COA Lubicz.svg | Подпіс = Герб «[[Любіч (герб)|Любіч]]» | Дэвіз = | Краіна паходжання = | Тытул = | Прызнаныя ў = | Першы з роду = | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду = | Адгалінаванні ад роду = }} '''Незабытоўскія''', '''Незабітоўскія''' ({{lang-pl|Niezabytowscy, Niezabitowscy}}) — шляхецкі род герба «Любіч»<ref name="evkl-lubich"/>. Прадстаўнікі роду займалі ўрады ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref name="evkl-bah"/><ref name="evkl-stan"/>, у XIX — пачатку XX стагоддзя валодалі маёнткамі на тэрыторыі Беларусі<ref name="ss-ale"/><ref name="ss-bac"/>. == Гісторыя == [[Станіслаў Незабітоўскі|Станіслаў Незабытоўскі]] (1641—1717), мемуарыст, служыў [[Багуслаў Радзівіл|Багуславу Радзівілу]], а пасля яго смерці кіраваў маёнткамі яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны Радзівіл]]; з 1682 года быў генеральным эканомам і губернатарам [[Слуцкае княства|Слуцкага]] і [[Капыльскае княства|Капыльскага]] княстваў<ref name="evkl-stan"/>. У 1696 годзе Людвіка Караліна Радзівіл прадала яму маёнтак [[Бацэвічы]] за 960 000 злотых; Незабытоўскія валодалі ім да Першай сусветнай вайны<ref name="ss-bac"/>. [[Багуслаў Фелікс Незабытоўскі]] (пасля 1691 — 1739) быў старостам прапойскім і з 1734 года кашталянам новагародскім; у час бескаралеўя 1733—1736 гадоў ён узначальваў новагародскую шляхту ў канфлікце з [[Радзівілы|Радзівіламі]] за «[[Нойбургскія маёнткі]]»<ref name="evkl-bah"/>. Незабытоўскія ўваходзілі ў лік родаў, прадстаўнікі якіх кіравалі [[Прапойскае староства|Прапойскай воласцю]] з тытулам намесніка (старасты)<ref name="evkl-prap"/>. Маёнтак Аляшэвічы ([[Алешавічы]]) выкупіў Ян Незабытоўскі, фундатар фарнага касцёла ў Свіслачы. Ад яго маёнтак перайшоў да сына Крыштафа, падкаморыя навагрудскага, а потым да ўнука Канстанціна, які ў 1850—1855 гадах перабудаваў сядзібу паводле праекта [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і сабраў у вандраваннях па Італіі калекцыю жывапісу з больш чым ста карцін<ref name="ss-ale"/>. Братам Канстанціна быў пісьменнік і філосаф [[Аляксандр Незабытоўскі]] (1819—1849)<ref name="sejm"/><ref name="egb5"/>. Старэйшы з трох сыноў Канстанціна, [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Станіслаў Незабытоўскі]] (1865—1952), міністр сельскай гаспадаркі і сенатар Польшчы, быў апошнім уладальнікам-мужчынам Аляшэвічаў і апошнім уладальнікам Бацэвічаў. У Бацэвічах у 1909 годзе на месцы драўлянага сядзібнага дома быў пабудаваны мураваны палац у стылі [[неарэнесанс]]у<ref name="ss-ale"/><ref name="ss-bac"/>. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Станіслаў Незабітоўскі|Станіслаў]] (1641—1717) — мемуарыст, генеральны эканом Слуцкага і Капыльскага княстваў<ref name="evkl-stan"/>. * [[Багуслаў Фелікс Незабытоўскі|Багуслаў Фелікс]] (пасля 1691 — 1739) — кашталян новагародскі, староста прапойскі<ref name="evkl-bah"/>. * [[Ян Незабытоўскі|Ян]] (?—1783) — ураднік ВКЛ. * [[Стэфан Незабытоўскі (вайсковец)|Стэфан Прэцлаў]] (1783—1849) — вайсковец, удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Стэфан Незабытоўскі (маршалак шляхты)|Стэфан]] (каля 1806 — 1889) — гродзенскі губернскі маршалак шляхты. * [[Аляксандр Незабытоўскі|Аляксандр]] (1819—1849) — пісьменнік, філосаф, гісторык<ref name="egb5"/>. * [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Станіслаў]] (1865—1952) — палітычны дзеяч, міністр сельскай гаспадаркі Польшчы<ref name="ss-bac"/>. == Сядзібы == <gallery widths="200" heights="150"> Файл:Alešavičy, Niezabytoŭski. Алешавічы, Незабытоўскі (N. Orda, 8.05.1861-77).jpg|[[Сядзіба Незабытоўскіх (Алешавічы)|Сядзіба ў Алешавічах]], малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] (1861—1877) Файл:Svarotva, Niezabytoŭski. Сваротва, Незабытоўскі (N. Orda, 24.08.1876).jpg|[[Сядзіба Незабытоўскіх (Вялікая Сваротва)|Сядзіба ў Вялікай Сваротве]], малюнак Напалеона Орды (1876) Файл:Bacevičy, Niezabytoŭski. Бацэвічы, Незабытоўскі (1911).jpg|Палац у Бацэвічах (1911) Файл:Karol Niezabytowski.jpg|Караль Незабытоўскі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="evkl-lubich">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=«Любіч»|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]|старонкі=227}}</ref> <ref name="evkl-stan">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Станіслаў|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]|старонкі=354}}</ref> <ref name="evkl-bah">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}}</ref> <ref name="evkl-prap">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Прапойская воласць|аўтар=[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]|старонкі=463}}</ref> <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Незабытоўскі Аляксандр|[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч С.]]|317—318}}</ref> <ref name="ss-ale">''[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А.]]'' [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html Аляшэвіцкая сядзіба] // {{Крыніцы/Страчаная спадчына (2003)}}</ref> <ref name="ss-bac">''Кулагін А.'' [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html Бацэвіцкая сядзіба] // {{Крыніцы/Страчаная спадчына (2003)}}</ref> <ref name="sejm">{{cite web |url=https://www.sejm-wielki.pl/b/psb.19988.1 |title=Aleksander Krzysztof Jan Niezabytowski h. Lubicz (1819—1849) |website=Sejm-Wielki.pl |accessdate=2026-10-12 |lang=pl}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Багуслаў Фелікс|аўтар=[[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Мацук А.]]|старонкі=353—354}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|артыкул=Незабытоўскі (Незабітоўскі) Станіслаў|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]|старонкі=354}} * {{Крыніцы/Страчаная спадчына (2003)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Niezabitowski family}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Незабытоўскія}} [[Катэгорыя:Незабытоўскія| ]] 7iijjq8vg1ly6nenlzqzb5twazutjna 0 816736 5217032 2026-10-12T18:52:50Z Змітрок Бядуля 175208 Перасылка 5217032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Багуслаў Фелікс Незабытоўскі]] noveozznkltvoh8whwo82vnm430xjp5 0 816737 5217033 2026-10-12T18:52:56Z Змітрок Бядуля 175208 Перасылка 5217033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Незабытоўскія]] dsv2exy8mgmm3z6gxg0wplnanbvzeap 0 816738 5217034 2026-10-12T18:53:14Z Змітрок Бядуля 175208 Перасылка 5217034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Незабытоўскія]] dsv2exy8mgmm3z6gxg0wplnanbvzeap 0 816739 5217040 2026-10-12T19:48:22Z Змітрок Бядуля 175208 Новы артыкул паводле ЭГБ (т. 5, с. 343—344), фота 1922 г. з Вікісховішча 5217040 wikitext text/x-wiki {{Школа}} [[Файл:Дырэктар Нясвіжскай беларускай гімназіі з гімназістамі.jpg|міні|[[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]] з гімназістамі, удзельнікамі мастацкай самадзейнасці, 1922 год]] '''Нясвіжская беларуская гімназія''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Нясвіж]]ы ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая дзейнічала ў 1921—1924 гадах<ref name="egb5"/>. == Гісторыя == Гімназія ўтворана летам 1921 года на базе 6-класнай жаночай прыватнай рускамоўнай гімназіі, канцэсіянерам якой быў Ю. Жаўняркевіч. Спачатку былі сфарміраваны два першыя беларускамоўныя змешаныя класы; на працягу 1922—1924 гадоў навучанне ў гімназіі перавялі на беларускую мову<ref name="egb5"/>. Гімназія існавала на грошы бацькоў і ахвяраванні добраахвотных фундатараў. Польскія ўлады адмовілі ёй у фінансавай дапамозе, забаранялі прымаць дзяцей небеларусаў і беларусаў-католікаў і не дазвалялі ператварыць гімназію з жаночай у змешаную. У верасні 1921 года ў яе адабралі будынак, і на працягу двух гадоў заняткі праводзіліся ў 2—3 змены на прыватных кватэрах фундатараў — Т. Вітушкі, Н. Дылеўскага і М. Кулакоўскага. У 1922/23 навучальным годзе было пададзена каля 150 заяў ад ахвочых вучыцца ў гімназіі<ref name="egb5"/>. У 1923/24 навучальным годзе польская школьная адміністрацыя адмовіла [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэпу Шнаркевічу]] ў канцэсіі на дзейнасць гімназіі. Гімназія працавала нелегальна: навучэнцы былі падзелены на 8 груп (класаў), заняткі праводзіліся на кватэрах выкладчыкаў. Летам 1924 года Шнаркевіч атрымаў канцэсію на арганізацыю беларускай гімназіі ў [[Клецк]]у, куды перавялі 1—4-ы класы (гл. [[Клецкая беларуская гімназія]]). Навучэнцаў старэйшых класаў уладкавалі ў беларускія гімназіі ў [[Віленская беларуская гімназія|Вільні]], [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудку]] і [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковічах]]<ref name="egb5"/>. == Выкладчыкі == У педагагічную раду ўваходзілі<ref name="egb5"/>: * К. Шчансновіч — у 1921—1922 гадах дырэктар, кіраўнік рускамоўных класаў; * Я. Шнаркевіч — кіраўнік беларускамоўных класаў, выкладчык беларускай мовы, [[беларусазнаўства]] і спеваў; * Н. Шчансновіч — нямецкая мова; * Я. Смоліч — польская мова; * святар В. Валасовіч — закон Божы для праваслаўных; * М. Андрыеўская — маляванне і ручная праца; * Р. Якубенак — беларусазнаўства; * Г. Малойла — гісторыя, геаграфія і беларуская мова. == Грамадска-культурная дзейнасць == Пры гімназіі дзейнічалі тэатральны гурток і хор, якія праводзілі беларускія вечарыны з пастаноўкамі п’ес [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка]]», [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] «[[Чорт і баба]]» і «Дзядзька Якуб», з народнымі спевамі і дэкламацыямі вершаў беларускіх паэтаў<ref name="egb5"/>. == Вядомыя навучэнцы == * [[Сяргей Новік-Пяюн]] (1906—1994) — паэт, кампазітар; скончыў Нясвіжскую гімназію ў 1924 годзе<ref name="egb5nov">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Нясвіжская беларуская гімназія|Ляхоўскі У.|343—344}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Нясвіжская беларуская гімназія|Ляхоўскі У.|343—344}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1924 годзе]] ew2pk0qav5d4milk4w469p5ek0css2r 0 816740 5217041 2026-10-12T19:50:21Z Змітрок Бядуля 175208 Новы артыкул пра песню С. Новіка-Пяюна (ЭГБ, «Будзьма», «Наша Ніва» 2006, «Нясвіжскія каеты» № 9) 5217041 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Зорачкі |Вокладка = |Подпіс = |Аўтар = [[Сяргей Новік-Пяюн]] |Дата выпуску = |Жанр = |Мова = беларуская }} [[Файл:Siarhiej Novik-Piajun1929.jpg|міні|Сяргей Новік-Пяюн у 1929 годзе, калі была напісана песня]] '''«Зорачкі»''' (першапачатковая назва — '''«На выгнанні»''') — беларуская песня на словы і музыку [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пяюна]], напісаная ў 1929 годзе ў польскай высылцы ў [[Свецце|Свецці]] над Віслай<ref name="nn2006"/><ref name="kaety9"/>. Разам з песняй «Над Шчарай» («Слонімскі вальс») лічыцца народнай<ref name="egb5"/>. == Гісторыя == У 1926 годзе Новік-Пяюн, які стварыў у роднай вёсцы [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]] хор і тэатр і арганізаваў гурток [[Таварыства беларускай школы]], быў высланы польскімі ўладамі на пяць гадоў у Свецце<ref name="egb5"/>. Там у сакавіку 1929 года ён напісаў верш і мелодыю, назваў твор «На выгнанні» і адаслаў разам з нотамі ў Лявонавічы, дзе песню пачаў спяваць хор<ref name="budzma"/>{{Заўвага|Паводле «Будзьма беларусамі!», песня створана 28 сакавіка 1929 года<ref name="budzma"/>; у аўтографе, апублікаваным «Нашай Нівай», стаіць дата 29 сакавіка 1929 года<ref name="nn2006"/>.}}. Песня прысвечана бацькам аўтара<ref name="nn2006"/>. З Лявонавічаў песня пашырылася па беларускіх асяродках Заходняй Беларусі; новыя выканаўцы ўносілі ў тэкст свае змены, а сама песня атрымала ў народзе назву «Зорачкі». Гісторыя яе напісання абрасла легендамі<ref name="budzma"/>. У 1989 годзе Новік-Пяюн дасылаў тэкст і ноты «Зорачак» слонімскаму пісьменніку [[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Сяргею Чыгрыну]]; гэты ліст апублікаваны ў 2022 годзе ў часопісе «[[Нясвіжскія каеты]]»<ref name="kaety9"/>. == Змест == Лірычны герой, які трэці год жыве на выгнанні на чужыне, звяртаецца да зорак з просьбай занесці сыноўскае прывітанне бацькам у родны край і выказвае надзею на вяртанне на радзіму<ref name="kaety9"/>. == Выкананні == «Зорачкі» спяваў [[Лявонавіцкі народны хор]], заснаваны Новікам-Пяюном<ref name="budzma"/>. Песні Новіка-Пяюна ўвайшлі ў альбом «Дні лятуць. Песні з-за кратаў» (серыя «Беларускі музычны архіў», 2005), прысвечаны 100-годдзю яго нараджэння; іх выконваюць, у прыватнасці, [[Данчык]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], гурты «Чырвоным па белым», [[ZIGZAG]] і «Голая манашка»<ref name="nestor"/>. == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="nn2006">{{cite web |url=https://nashaniva.com/3534 |title=«Я за ўсімі ўладамі сядзеў!» |author=Уладзімер Содаль |website=Наша Ніва |date=2006-08-29 |accessdate=2026-10-12 |lang=be}}</ref> <ref name="budzma">{{cite web |url=https://budzma.org/news/nyedastrelyeny-syarhyey-novik-pyayun.html |title=«Недастрэлены». Сяргей Новік-Пяюн |author=Андрэй Мельнікаў |website=Будзьма беларусамі! |date=2018-02-28 |accessdate=2026-10-12 |lang=be}}</ref> <ref name="egb5">{{Крыніцы/ЭГБ|5|Новік-Пяюн Сяргей Міхайлавіч|Гарэлік Л.|332}}</ref> <ref name="kaety9">''Чыгрын С.'' [https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/kaet9_compressed.pdf «Сярэбраны месяц схаваўся за горы…»: Лісты Сяргея Новіка-Пеюна] // Нясвіжскія каеты. — 2022. — № 9. — С. 63—67.</ref> <ref name="nestor">{{cite web |url=https://nestor.minsk.by/mg/2007/12/mg71201.html |title=Сяргей Новік-Пяюн «Дні лятуць (песьні з-за кратаў)» |website=Музыкальная газета |date=2007-03-26 |accessdate=2026-10-12 |lang=ru}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зорачкі}} [[Катэгорыя:Песні на беларускай мове]] mroyxs8x2ky5wat87zpkt3y14s16rpx 0 816741 5217067 2026-10-12T20:35:33Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лыман]] у [[Ліман (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217067 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліман (Данецкая вобласць)]] 298iq39di0zrms33g425wj8r8bgim6z 10 816742 5217070 2026-10-12T20:36:48Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] у [[Шаблон:Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217070 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] azwd7ficiwjzmd7eijdo63osz1sgkkm 0 816743 5217078 2026-10-12T20:39:29Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лыманскі раён (Данецкая вобласць)]] у [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]]: Уніфікацыя назваў 5217078 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліманскі раён (Данецкая вобласць)]] qn1yz8i99jmboqzvvlohn44a9oy1k6z 0 816744 5217083 2026-10-12T20:49:03Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба (мова)]] у [[Яруба (мова)]]: Назва з памылкай правапісу 5217083 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (мова)]] m0ke3o3pl70d2uu8m4nec00sgd3rznw 0 816745 5217089 2026-10-12T21:07:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба (народ)]] у [[Яруба (народ)]]: Уніфікацыя назваў 5217089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба (народ)]] lisj7c83herqmn0sdtoiof0f7i93bbk 0 816746 5217096 2026-10-12T21:16:01Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ёруба]] у [[Яруба]]: Уніфікацыя назваў 5217096 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яруба]] rscdma1p1jontshhdy9kbsf1ypvo3jt 10 816747 5217206 2026-10-13T08:12:50Z Ciepiersia 162280 новы 5217206 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ганчарства | назва = [[Ганчарства]] і {{нп3|Керамічны выраб|гліняныя вырабы|d|Q17379525}} |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Асноўныя мінералы і [[Паліва|палівы]] | спіс1 = * {{нп3|Касцяны попел||en|Bone ash}} * {{нп3|Кітайскі камень||en|China stone}} * [[Гліна]] ** {{нп3|Ганчарная гліна||d|Q10565663}} * [[Палявы шпат]] * {{нп3|Фрыта||en|Frit}} * [[Каалініт]] * {{нп3|Петунтсэ||en|Petuntse}} * [[Шлікер]] * {{нп3|Попельная паліва||en|Ash glaze}} * {{нп3|Свінцовая паліва||en|Lead-glazed earthenware}} * [[Люстр (кераміка)|Люстраваная кераміка]] * {{нп3|Саляная паліва||en|Salt-glazed stoneware}} * {{нп3|Алавяная паліва|Алавяная глазура|en|Tin-glazed pottery}} | група2 = Асноўныя тыпы (паводле масы) | спіс2 = * {{нп3|Азбеставая кераміка||en|Asbestos-ceramic}} * {{нп3|Егіпецкі фаянс||en|Egyptian faience}} * {{нп3|Фрытавая кераміка||en|Fritware}} * {{нп3|Жалезны камень (кераміка)|Жалезны камень|en|Ironstone china}} * [[Яшмавая маса]] * [[Фарфор]] * {{нп3|Каменная кераміка||en|Stoneware}} * [[Тэракота]] | група3 = Печы і абпал | спіс3 = * [[Горн (гальванiчны абпал)|Ганчарны горн]] * {{нп3|Драўняны абпал||en|Wood-fired oven}} * {{нп3|Каменная печ||en|Masonry oven}} * {{нп3|Камеравая печ||en|Kilm#Chamber kiln}} * [[Раку (кераміка)|Абпал раку]] * {{нп3|Бісквітны абпал|Бісквітны абпал|en|Biscuit firing}} * {{нп3|Паліваны абпал||en|Glaze firing}} * {{нп3|Аднакратны абпал||en|Once-firing}} * {{нп3|Піраметрычны конус||en|Pyrometric cone}} * {{нп3|Упоры для печы||en|Kiln furniture}} * [[Сагер]] | група4 = Метады фармавання | спіс4 = * {{нп3|Фармаванне жгутом||en|Coiled pottery}} * [[Ганчарны круг]] * {{нп3|Фармаванне пластамі||en|Slab building}} * [[Шлікернае ліццё]] * {{нп3|Каліброўка (кераміка)|Каліброўка і джыгерынг|en|Jiggering}} * {{нп3|Фармаванне ўцісканнем||en|Pinch pottery}} | група5 = Гісторыя і рэгіёны | спіс5 = * [[Старажытнагрэчаская кераміка|Старажытная Грэцыя]] * [[Кітайскі фарфор|Кітай]] * {{нп3|Англійская кераміка|Англія|en|English pottery}} * {{нп3|Японская кераміка|Японія|en|Japanese pottery}} * {{нп3|Ісламская кераміка|Ісламскі свет|en|Islamic pottery}} * {{нп3|Дорсетская кераміка|Дорсет|en|Dorset buttons}} * {{нп3|Кераміка дакалумбавай Амерыкі|Дакалумбава Амерыка|en|Pottery of the Americas}} * [[Беларускае народнае ганчарства|Беларусь]] }} 94n5nuhvs553rho9lctr1f39qj29mj1 5217207 5217206 2026-10-13T08:13:28Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217207 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ганчарства | назва = [[Ганчарства]] і {{нп3|Керамічны выраб|гліняныя вырабы|d|Q17379525}} |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Асноўныя мінералы і [[Паліва|палівы]] | спіс1 = * {{нп3|Касцяны попел||en|Bone ash}} * {{нп3|Кітайскі камень||en|China stone}} * [[Гліна]] ** {{нп3|Ганчарная гліна||d|Q10565663}} * [[Палявы шпат]] * {{нп3|Фрыта||en|Frit}} * [[Каалініт]] * {{нп3|Петунтсэ||en|Petuntse}} * [[Шлікер]] * {{нп3|Попельная паліва||en|Ash glaze}} * {{нп3|Свінцовая паліва||en|Lead-glazed earthenware}} * [[Люстр (кераміка)|Люстраваная кераміка]] * {{нп3|Саляная паліва||en|Salt-glazed stoneware}} * {{нп3|Алавяная паліва||en|Tin-glazed pottery}} | група2 = Асноўныя тыпы (паводле масы) | спіс2 = * {{нп3|Азбеставая кераміка||en|Asbestos-ceramic}} * {{нп3|Егіпецкі фаянс||en|Egyptian faience}} * {{нп3|Фрытавая кераміка||en|Fritware}} * {{нп3|Жалезны камень (кераміка)|Жалезны камень|en|Ironstone china}} * [[Яшмавая маса]] * [[Фарфор]] * {{нп3|Каменная кераміка||en|Stoneware}} * [[Тэракота]] | група3 = Печы і абпал | спіс3 = * [[Горн (гальванiчны абпал)|Ганчарны горн]] * {{нп3|Драўняны абпал||en|Wood-fired oven}} * {{нп3|Каменная печ||en|Masonry oven}} * {{нп3|Камеравая печ||en|Kilm#Chamber kiln}} * [[Раку (кераміка)|Абпал раку]] * {{нп3|Бісквітны абпал|Бісквітны абпал|en|Biscuit firing}} * {{нп3|Паліваны абпал||en|Glaze firing}} * {{нп3|Аднакратны абпал||en|Once-firing}} * {{нп3|Піраметрычны конус||en|Pyrometric cone}} * {{нп3|Упоры для печы||en|Kiln furniture}} * [[Сагер]] | група4 = Метады фармавання | спіс4 = * {{нп3|Фармаванне жгутом||en|Coiled pottery}} * [[Ганчарны круг]] * {{нп3|Фармаванне пластамі||en|Slab building}} * [[Шлікернае ліццё]] * {{нп3|Каліброўка (кераміка)|Каліброўка і джыгерынг|en|Jiggering}} * {{нп3|Фармаванне ўцісканнем||en|Pinch pottery}} | група5 = Гісторыя і рэгіёны | спіс5 = * [[Старажытнагрэчаская кераміка|Старажытная Грэцыя]] * [[Кітайскі фарфор|Кітай]] * {{нп3|Англійская кераміка|Англія|en|English pottery}} * {{нп3|Японская кераміка|Японія|en|Japanese pottery}} * {{нп3|Ісламская кераміка|Ісламскі свет|en|Islamic pottery}} * {{нп3|Дорсетская кераміка|Дорсет|en|Dorset buttons}} * {{нп3|Кераміка дакалумбавай Амерыкі|Дакалумбава Амерыка|en|Pottery of the Americas}} * [[Беларускае народнае ганчарства|Беларусь]] }} qc5khudnavsf0udxgcopwuafyjkcv2i 5217229 5217207 2026-10-13T08:28:16Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5217229 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ганчарства | назва = [[Ганчарства]] і {{нп3|Керамічны выраб|гліняныя вырабы|d|Q17379525}} |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Асноўныя мінералы і [[Паліва|палівы]] | спіс1 = * {{нп3|Касцяны попел||en|Bone ash}} * {{нп3|Кітайскі камень||en|China stone}} * [[Гліна]] ** {{нп3|Ганчарная гліна||d|Q10565663}} * [[Палявы шпат]] * {{нп3|Фрыта||en|Frit}} * [[Каалініт]] * {{нп3|Петунтсэ||en|Petuntse}} * [[Шлікер]] * {{нп3|Попельная паліва||en|Ash glaze}} * {{нп3|Свінцовая паліва||en|Lead-glazed earthenware}} * [[Люстр (кераміка)|Люстраваная кераміка]] * {{нп3|Саляная паліва||en|Salt-glazed stoneware}} * {{нп3|Алавяная паліва||en|Tin-glazed pottery}} | група2 = Асноўныя тыпы (паводле масы) | спіс2 = * {{нп3|Азбеставая кераміка||en|Asbestos-ceramic}} * {{нп3|Егіпецкі фаянс||en|Egyptian faience}} * {{нп3|Фрытавая кераміка||en|Fritware}} * {{нп3|Жалезны камень (кераміка)|Жалезны камень|en|Ironstone china}} * [[Яшмавая маса]] * [[Фарфор]] * {{нп3|Каменная кераміка||en|Stoneware}} * [[Тэракота]] | група3 = Печы і абпал | спіс3 = * [[Горн (гальванiчны абпал)|Ганчарны горн]] * {{нп3|Драўняны абпал||en|Wood-fired oven}} * {{нп3|Каменная печ||en|Masonry oven}} * {{нп3|Камеравая печ||en|Kilm#Chamber kiln}} * {{нп3|Кераміка ямнага абпалу|||Pit fired pottery}} * [[Раку (кераміка)|Абпал раку]] * {{нп3|Бісквітны абпал|Бісквітны абпал|en|Biscuit firing}} * {{нп3|Паліваны абпал||en|Glaze firing}} * {{нп3|Аднакратны абпал||en|Once-firing}} * {{нп3|Піраметрычны конус||en|Pyrometric cone}} * {{нп3|Упоры для печы||en|Kiln furniture}} * [[Сагер]] | група4 = Метады фармавання | спіс4 = * {{нп3|Фармаванне жгутом||en|Coiled pottery}} * [[Ганчарны круг]] * {{нп3|Фармаванне пластамі||en|Slab building}} * [[Шлікернае ліццё]] * {{нп3|Каліброўка (кераміка)|Каліброўка і джыгерынг|en|Jiggering}} * {{нп3|Фармаванне ўцісканнем||en|Pinch pottery}} | група5 = Гісторыя і рэгіёны | спіс5 = * [[Старажытнагрэчаская кераміка|Старажытная Грэцыя]] * [[Кітайскі фарфор|Кітай]] * {{нп3|Англійская кераміка|Англія|en|English pottery}} * {{нп3|Японская кераміка|Японія|en|Japanese pottery}} * {{нп3|Ісламская кераміка|Ісламскі свет|en|Islamic pottery}} * {{нп3|Дорсетская кераміка|Дорсет|en|Dorset buttons}} * {{нп3|Кераміка дакалумбавай Амерыкі|Дакалумбава Амерыка|en|Pottery of the Americas}} * [[Беларускае народнае ганчарства|Беларусь]] }} 4xi35mtr9717266gjw57cumfnew9v5x 5217243 5217229 2026-10-13T08:39:09Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217243 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ганчарства | загаловак = [[Ганчарства]] і {{нп3|Керамічны выраб|гліняныя вырабы|d|Q17379525}} |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Асноўныя мінералы і [[Паліва|палівы]] | спіс1 = * {{нп3|Касцяны попел||en|Bone ash}} * {{нп3|Кітайскі камень||en|China stone}} * [[Гліна]] ** {{нп3|Ганчарная гліна||d|Q10565663}} * [[Палявы шпат]] * {{нп3|Фрыта||en|Frit}} * [[Каалініт]] * {{нп3|Петунтсэ||en|Petuntse}} * [[Шлікер]] * {{нп3|Попельная паліва||en|Ash glaze}} * {{нп3|Свінцовая паліва||en|Lead-glazed earthenware}} * [[Люстр (кераміка)|Люстраваная кераміка]] * {{нп3|Саляная паліва||en|Salt-glazed stoneware}} * {{нп3|Алавяная паліва||en|Tin-glazed pottery}} | група2 = Асноўныя тыпы (паводле масы) | спіс2 = * {{нп3|Азбеставая кераміка||en|Asbestos-ceramic}} * {{нп3|Егіпецкі фаянс||en|Egyptian faience}} * {{нп3|Фрытавая кераміка||en|Fritware}} * {{нп3|Жалезны камень (кераміка)|Жалезны камень|en|Ironstone china}} * [[Яшмавая маса]] * [[Фарфор]] * {{нп3|Каменная кераміка||en|Stoneware}} * [[Тэракота]] | група3 = Печы і абпал | спіс3 = * [[Горн (гальванiчны абпал)|Ганчарны горн]] * {{нп3|Драўняны абпал||en|Wood-fired oven}} * {{нп3|Каменная печ||en|Masonry oven}} * {{нп3|Камеравая печ||en|Kilm#Chamber kiln}} * [[Раку (кераміка)|Абпал раку]] * {{нп3|Бісквітны абпал|Бісквітны абпал|en|Biscuit firing}} * {{нп3|Паліваны абпал||en|Glaze firing}} * {{нп3|Аднакратны абпал||en|Once-firing}} * {{нп3|Піраметрычны конус||en|Pyrometric cone}} * {{нп3|Упоры для печы||en|Kiln furniture}} * [[Сагер]] | група4 = Метады фармавання | спіс4 = * {{нп3|Фармаванне жгутом||en|Coiled pottery}} * [[Ганчарны круг]] * {{нп3|Фармаванне пластамі||en|Slab building}} * [[Шлікернае ліццё]] * {{нп3|Каліброўка (кераміка)|Каліброўка і джыгерынг|en|Jiggering}} * {{нп3|Фармаванне ўцісканнем||en|Pinch pottery}} | група5 = Гісторыя і рэгіёны | спіс5 = * [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|Старажытная Грэцыя]] * {{нп3|Кітайскі фарфор|Кітай|ru|Китайский фарфор}} * {{нп3|Англійская кераміка|Англія|en|English pottery}} * {{нп3|Японская кераміка|Японія|en|Japanese pottery}} * {{нп3|Ісламская кераміка|Ісламскі свет|en|Islamic pottery}} * {{нп3|Дорсетская кераміка|Дорсет|en|Dorset buttons}} * {{нп3|Кераміка дакалумбавай Амерыкі|Дакалумбава Амерыка|en|Pottery of the Americas}} * [[Беларускае народнае ганчарства|Беларусь]] }} 36eeqm5a258x7j7z7g9p1efh191jcdj 5217277 5217243 2026-10-13T09:19:02Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217277 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ганчарства | загаловак = [[Ганчарства]] і {{нп3|Керамічны выраб|гліняныя вырабы|d|Q17379525}} |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Асноўныя мінералы і [[Паліва|палівы]] | спіс1 = * {{нп3|Касцяны попел||en|Bone ash}} * {{нп3|Кітайскі камень||en|China stone}} * [[Гліна]] ** [[Ганчарная гліна]] * [[Палявы шпат]] * {{нп3|Фрыта||en|Frit}} * [[Каалініт]] * {{нп3|Петунтсэ||en|Petuntse}} * [[Шлікер]] * {{нп3|Попельная паліва||en|Ash glaze}} * {{нп3|Свінцовая паліва||en|Lead-glazed earthenware}} * [[Люстр (кераміка)|Люстраваная кераміка]] * {{нп3|Саляная паліва||en|Salt-glazed stoneware}} * {{нп3|Алавяная паліва||en|Tin-glazed pottery}} | група2 = Асноўныя тыпы (паводле масы) | спіс2 = * {{нп3|Азбеставая кераміка||en|Asbestos-ceramic}} * {{нп3|Егіпецкі фаянс||en|Egyptian faience}} * {{нп3|Фрытавая кераміка||en|Fritware}} * {{нп3|Жалезны камень (кераміка)|Жалезны камень|en|Ironstone china}} * [[Яшмавая маса]] * [[Фарфор]] * {{нп3|Каменная кераміка||en|Stoneware}} * [[Тэракота]] | група3 = Печы і абпал | спіс3 = * [[Горн (гальванiчны абпал)|Ганчарны горн]] * {{нп3|Драўняны абпал||en|Wood-fired oven}} * {{нп3|Каменная печ||en|Masonry oven}} * {{нп3|Камеравая печ||en|Kilm#Chamber kiln}} * [[Раку (кераміка)|Абпал раку]] * {{нп3|Бісквітны абпал|Бісквітны абпал|en|Biscuit firing}} * {{нп3|Паліваны абпал||en|Glaze firing}} * {{нп3|Аднакратны абпал||en|Once-firing}} * {{нп3|Піраметрычны конус||en|Pyrometric cone}} * {{нп3|Упоры для печы||en|Kiln furniture}} * [[Сагер]] | група4 = Метады фармавання | спіс4 = * {{нп3|Фармаванне жгутом||en|Coiled pottery}} * [[Ганчарны круг]] * {{нп3|Фармаванне пластамі||en|Slab building}} * [[Шлікернае ліццё]] * {{нп3|Каліброўка (кераміка)|Каліброўка і джыгерынг|en|Jiggering}} * {{нп3|Фармаванне ўцісканнем||en|Pinch pottery}} | група5 = Гісторыя і рэгіёны | спіс5 = * [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|Старажытная Грэцыя]] * {{нп3|Кітайскі фарфор|Кітай|ru|Китайский фарфор}} * {{нп3|Англійская кераміка|Англія|en|English pottery}} * {{нп3|Японская кераміка|Японія|en|Japanese pottery}} * {{нп3|Ісламская кераміка|Ісламскі свет|en|Islamic pottery}} * {{нп3|Дорсетская кераміка|Дорсет|en|Dorset buttons}} * {{нп3|Кераміка дакалумбавай Амерыкі|Дакалумбава Амерыка|en|Pottery of the Americas}} * [[Беларускае народнае ганчарства|Беларусь]] }} 3eoxvp2c90dgxqyjdefgrxomv4iarkz 14 816748 5217208 2026-10-13T08:13:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:EMI]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Германіі]]» 5217208 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:EMI]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Германіі]] r19k294iztlvp2v16nzree5o1mn5iji 0 816749 5217224 2026-10-13T08:25:10Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Чара''' ({{lang-ru|Ча́ра}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Каларскага раёна і сельскага паселішча «Чарскае». 24 ліпеня 2020 г. Каларскі муніцыпальны раён пераўтвораны ў муніцыпальную акругу з...» 5217224 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Чара''' ({{lang-ru|Ча́ра}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Каларскага раёна і сельскага паселішча «Чарскае». 24 ліпеня 2020 г. Каларскі муніцыпальны раён пераўтвораны ў муніцыпальную акругу з пераносам адміністрацыйнага цэнтра ў пасёлку гарадскога тыпу Новая Чара. Размешчана ў Верхнячарскай катлавіне на левым беразе ракі Чары, за 690 км на паўночны ўсход ад краявога цэнтра, горада [[Чыта|Чыты]], за 17 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Новая Чара на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. {{Забайкальскі край}} g1afvqdscb41keyk9zi8b40g99ajp8u 5217225 5217224 2026-10-13T08:26:23Z Autumndancer 168015 5217225 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Чара''' ({{lang-ru|Ча́ра}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Каларскага раёна і сельскага паселішча «Чарскае». 24 ліпеня 2020 г. Каларскі муніцыпальны раён пераўтвораны ў муніцыпальную акругу з пераносам адміністрацыйнага цэнтра ў пасёлку гарадскога тыпу Новая Чара. Размешчана ў Верхнячарскай катлавіне на левым беразе ракі Чары, за 690 км на паўночны ўсход ад краявога цэнтра, горада [[Чыта|Чыты]], за 17 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Новая Чара на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Забайкальскі край}} si237y06lqjylwezw3gghu2w1g8n1ne 5217227 5217225 2026-10-13T08:27:06Z Autumndancer 168015 5217227 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Чара''' ({{lang-ru|Ча́ра}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Каларскага раёна і сельскага паселішча «Чарскае». 24 ліпеня 2020 г. Каларскі муніцыпальны раён пераўтвораны ў муніцыпальную акругу з пераносам адміністрацыйнага цэнтра ў пасёлку гарадскога тыпу Новая Чара. Размешчана ў Верхнячарскай катлавіне на левым беразе ракі Чары, за 690 км на паўночны ўсход ад краявога цэнтра, горада [[Чыта|Чыты]], за 17 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Новая Чара на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] premd6k9804ie36z0m93htuf58gqhnb 0 816750 5217233 2026-10-13T08:30:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Шалапугіна''' ({{lang-ru|Шелопу́гино}}) — сяло ў [[Забайкалські край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Шалапугінскага раёна. Уваходзіць у Пералік населеных пунктаў Забайкальскага краю, якія знаходзяцца ў зоне пагрозы ляс...» 5217233 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Шалапугіна''' ({{lang-ru|Шелопу́гино}}) — сяло ў [[Забайкалські край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Шалапугінскага раёна. Уваходзіць у Пералік населеных пунктаў Забайкальскага краю, якія знаходзяцца ў зоне пагрозы лясных пажараў. Сяло знаходзіцца на беразе ракі Унда, на аўтатрасе Р429 [[Срэценск]] — [[Нерчынскі Завод]], за 285 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Чыта]], адміністрацыйнага цэнтра краю. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Срэценск знаходзіцца за 72 км ад сяла. lg2toowq9m3d880gutknv630t7tr23y 5217235 5217233 2026-10-13T08:31:40Z Autumndancer 168015 5217235 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Шалапугіна''' ({{lang-ru|Шелопу́гино}}) — сяло ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Шалапугінскага раёна. Уваходзіць у Пералік населеных пунктаў Забайкальскага краю, якія знаходзяцца ў зоне пагрозы лясных пажараў. Сяло знаходзіцца на беразе ракі Унда, на аўтатрасе Р429 [[Срэценск]] — [[Нерчынскі Завод]], за 285 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Чыта]], адміністрацыйнага цэнтра краю. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Срэценск знаходзіцца за 72 км ад сяла. {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] d0gy0fp2n2qs8dzezmo2w08fnowl3fk 0 816751 5217242 2026-10-13T08:37:42Z Ciepiersia 162280 новы 5217242 wikitext text/x-wiki '''Гліняная цацка''' — від [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]], дробны {{нп3|керамічны выраб||d|Q17379525}}, створаны для гульняў, рытуальных мэтаў або ўпрыгожвання побыту. З’яўляецца адным з найстаражытнейшых відаў народнай творчасці, які ўзнік у эпоху [[неаліт]]у разам з асваеннем чалавекам тэхналогіі абпалу [[Кераміка|керамікі]] і развіваўся ва ўсіх сусветных культурах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/technology/toy|title=Toy {{!}} Definition, History, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Гісторыя і археалагічныя знаходкі == Вытокі глінянай цацкі шчыльна звязаны з {{нп3|Дагістарычная рэлігія|першабытнай магіяй|mk|Праисториска религија}}, {{нп3|Культ урадлівасці|культамі ўрадлівасці|ru|Культ плодородия}} і шанаваннем продкаў. Доўгі час у археалогіі існавала праблема размежавання паміж культавымі статуэткамі ([[тэракота|тэракотавымі]] ідаламі) і ўласна дзіцячымі [[цацка|цацкамі]]. Аднак сучасныя даследаванні пацвярджаюць, што многія гліняныя фігуркі вырабляліся менавіта дзецьмі альбо для іх у рамках навучання і гульняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/did-prehistoric-children-make-figurines-out-of-clay-180984534/|title=Did Prehistoric Children Make Figurines Out of Clay?|first=Jaimie|last=Seaton|website=Smithsonian Magazine|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Палеаліт і неаліт == Найстаражытныя кавалкі абпаленай гліны з адбіткамі пальцаў дзяцей (узростам ад 7 да 15 гадоў) былі знойдзены на палеалітычных стаянках Долні-Вестаніцы і Паўлаў у [[Чэхія|Чэхіі]] (каля 30 000 гадоў таму)<ref name="stoneage">[https://www.iflscience.com/30000-years-ago-paleolithic-children-were-making-their-own-toys-out-of-clay-76675 Paleolithic Children Were Making Their Own Toys Out of Clay] // IFLScience. — 2024.</ref>. Тэрмічныя расколіны паказваюць, што дзеці {{нп3|Кераміка ямнага абпалу|кідалі ў агонь||Pit fired pottery}} яшчэ вільготную гліну, вучачыся праз гульню<ref name="stoneage" />. Багатыя знаходкі антрапаморфных і зааморфных фігурак таксама належаць да [[Трыпольская культура|Трыпольскай культуры]] і культур [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1930-1213-330|title=toy {{!}} British Museum|website=www.britishmuseum.org|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Старажытны свет == У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] (вырабы датаваныя 1800—1700 гг. да н. э.), [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Рыме]] гліняныя лялькі мелі вялікае пашырэнне. Поспехам карысталіся гліняныя конікі, колавыя цацкі-каталікі, а таксама ''плагоны'' (гліняныя лялькі з рухомымі канечнасцямі на шарнірах)<ref name="discover">[https://www.discovermagazine.com/5-fascinating-toys-fit-for-any-ancient-child-44400 5 Fascinating Toys Fit For Any Ancient Child] // Discover Magazine. — 2022.</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/List-of-Childrens-Games-and-Toys-in-Antiquity|title=List of Children’s Games and Toys in Antiquity {{!}} Play, Greece, Egypt, Rome, China, India, Mesopotamia, & Mississippian {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Сярэдневякоўе == З вылучэннем ганчарства ў самастойнае рамяство вытворчасць цацак стала пастаянным спадарожнікам майстроў. Фігуркі ляпіліся з рэшткаў гліны пасля вырабу асноўнага посуду, што рабіла іх таннымі і даступнымі для розных пластоў насельніцтва. == Функцыі глінянай цацкі == Гліняная цацка гістарычна сумяшчала ў сабе некалькі функцый, якія трансфармаваліся з цягам часу: # Сакральная (абрадавая): Выкарыстоўвалася як ахвярны дар багам, ідал або абярэг. Традыцыйныя полыя свістулькі і бразготкі першапачаткова прызначаліся для адгону злых духаў сваім шумам ці свістам<ref>{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent|title=Children, Play, and Learning Tasks: From North African Clay Toys to Neolithic Figurines|website=www.tandfonline.com|doi=10.1080/19442890.2020.1734281|access-date=2026-10-13}}</ref>. У Старажытнай Грэцыі дзяўчыны перад вяселлем ахвяравалі свае гліняныя лялькі багіням-заступніцам шлюбу<ref name="discover" />. # Гульнявая і адукацыйная: Дапамагала дзецям асвойваць паўсядзённыя сацыяльныя ролі і развіваць дробную маторыку. Праз лепку і гульні з глінай адбывалася перадача прафесійных навыкаў і ведаў ад дарослых да наступных пакаленняў<ref>{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent|title=Children, Play, and Learning Tasks: From North African Clay Toys to Neolithic Figurines|website=www.tandfonline.com|doi=10.1080/19442890.2020.1734281|access-date=2026-10-13}}</ref>. # Дэкаратыўная (эстэтычная): У Новы і Найноўшы час большасць традыцыйных гліняных цацак страцілі гульнявое прызначэнне і ператварыліся ў аб’екты мастацтва, [[сувенір]]ы і прадметы калекцыянавання. == Сусветныя традыцыі і стылі == У розных рэгіёнах свету пад уплывам мясцовых гатункаў гліны, клімату і вераванняў сфарміраваліся адметныя лакальныя школы і промыслы. {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background-color:#f2f2f2;" ! Рэгіён / Краіна !! Назва або цэнтр промыслу !! Асноўныя вобразы і характарыстыка !! Тэхніка аздаблення |- | '''Беларусь''' || [[Гараднянская кераміка|Гараднянская]], Ракаўская, Падняпроўская || Птушкі, конікі, баранчыкі, качкі-коні, лялькі. || Свістулькі, чорназадымленая або мураўленая (глазураваная) кераміка. |- | rowspan="3" | '''Расія''' || Дымкаўская цацка || Барыні, кавалеры, індыкі, нянькі, ваданоскі. || Лепка па частках, белы грунт, яркі роспіс тэмперай, сусальнае золата. |- | Філімонаўская цацка || Выцягнутыя прапорцыі, жывёлы, свістулькі-панны. || Трохкаляровы паласаты роспіс (жоўты, чырвоны, зялёны) па белай гліне. |- | Каргопальская цацка || Стылізаваныя фігуры людзей, мядзведзі, міфічны Полкан (кентаўр). || Абпал з «абваркай» у мучной боўтушцы, роспіс ангобамі. |- | '''Украіна''' || Опішнянская цацка || Бараны, козлікі, кані, свістулькі-птушкі з багатым дэкорам. || Роспіс вадкай глінай (ангобамі) з расліннымі арнаментамі. |- | rowspan="2" | '''Японія''' || Хаката-нінгё || Гліняныя лялькі: воіны, прыгажуні, акцёры тэатра Кабукі. || Вытанчаная пластыка, матавая паверхня, роспіс без глазуры. |- | Фусімі-нінгё || Рэлігійныя фігуркі, персанажы фальклору, абярэгі. || Каляровы яркі роспіс, часта выкарыстоўваюцца формы-матрыцы. |- | '''Кітай''' || Цацкі з Хуэйшаня (Усі) || Дзеці («Да А-Фу»), персанажы кітайскай оперы. || Мяккая чорная гліна, вельмі дэталізаваны і маляўнічы роспіс. |- | '''Мексіка''' || Аахака, Тлакепаке || «Дрэвы жыцця», фігуркі каталіцкіх святых і шкілетаў ([[Дзень мёртвых|Калавера]]). || Яркія флуарэсцэнтныя фарбы, спалучэнне рэлігійных і дакалумбавых матываў. |} == Тэхналогія вырабу == Працэс стварэння глінянай цацкі ўключае некалькі паслядоўных этапаў, якія амаль не змяніліся за тысячагоддзі: # '''Нарыхтоўка і падрыхтоўка гліны:''' Гліну здабываюць у прыродных радовішчах, ачышчаюць ад прымешак, прасушваюць, потым заліваюць вадой і старанна вымешваюць да аднароднага пластычнага стану. # '''Формаўтварэнне (лепка):''' Фігуркі лепяць уручную — альбо з аднаго суцэльнага кавалка гліны (монатэхніка), альбо канструююць з асобных частак (тулава, галава, канечнасці), якія злучаюцца вадкай глінай ([[шлікер]]ам). У некаторых буйных рамесных цэнтрах Еўропы і Азіі з XVIII—XIX стагоддзяў выкарыстоўваюць гіпсавыя або гліняныя двухбаковыя формы для адліўкі або адціскання. # '''Сушка:''' Вырабы сушаць на паветры ад некалькіх дзён да двух тыдняў для выдалення залішняй вільгаці, каб пазбегнуць расколін падчас абпалу. # '''Абпал:''' Традыцыйна праводзіцца ў адмысловых ганчарных гарэнах або звычайных печках пры тэмпературы ад 700 °C да 1000 °C. Пасля гэтага гліна становіцца трывалай [[тэракота]]й. # '''Дэкараванне:''' У залежнасці ад рэгіёна, вырабы пакрываюць [[Паліва (кераміка)|глазурай]] (палівай), ангобамі або распісваюць фарбамі пасля абпалу (па белым альбо непасрэдна па тэракотавым грунце). == Гл. таксама == * [[Свістулька]] * [[Народныя промыслы]] * [[Лялька]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Bliss, G.'' Toys and Games in the Ancient World. — London: Evans Brothers, 2004. — 48 p. {{ref-en}} * ''Ржавуцкі М.'' Беларуская гліняная цацка. — Мінск: Полымя, 1991. — 142 с. {{ref-by}} {{commonscat}} {{ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кераміка]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы]] [[Катэгорыя:Цацкі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] 6e280yxfnq0evk5bxbuqzl4jrhkduvl 0 816752 5217258 2026-10-13T08:45:57Z Ciepiersia 162280 + 5217258 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Марскі чорт]] 7jf928k1cxcfwsevxry4fp0x6j1iqq9 0 816753 5217266 2026-10-13T08:54:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Акша''' ({{lang-ru|Акша́}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Акшынскага раёна [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]]. Цэнтр Акшынскага сельскага паселішча. Размешчана пры ўпадзенні ракі Акша ў [[Анон]] (басейн [[Амур]]а), за 270 км на поў...» 5217266 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Акша''' ({{lang-ru|Акша́}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Акшынскага раёна [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]]. Цэнтр Акшынскага сельскага паселішча. Размешчана пры ўпадзенні ракі Акша ў [[Анон]] (басейн [[Амур]]а), за 270 км на поўдзень ад [[Чыта|Чыты]]. Заснавана ў 1750 годзе сялянамі, якія прыйшлі з Тоцьмы. Са студзеня 1924 года - павятовы цэнтр, горад. З 1926 года - сяло. У Акшы знаходзіўся ў ссылцы [[Вільгельм Кюхельбекер]]. fode47d877wje32dinoznta74n6ltvq 5217267 5217266 2026-10-13T08:55:30Z Autumndancer 168015 5217267 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Акша''' ({{lang-ru|Акша́}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Акшынскага раёна [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]]. Цэнтр Акшынскага сельскага паселішча. Размешчана пры ўпадзенні ракі Акша ў [[Анон]] (басейн [[Амур]]а), за 270 км на поўдзень ад [[Чыта|Чыты]]. Заснавана ў 1750 годзе сялянамі, якія прыйшлі з Тоцьмы. Са студзеня 1924 года - павятовы цэнтр, горад. З 1926 года - сяло. У Акшы знаходзіўся ў ссылцы [[Вільгельм Кюхельбекер]]. {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] jidtmcps0iikqq538qqvliya04l2vw5 5217303 5217267 2026-10-13T10:09:52Z Autumndancer 168015 5217303 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Акша''' ({{lang-ru|Акша́}}) — сяло ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Акшынскага раёна [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]]. Цэнтр Акшынскага сельскага паселішча. Размешчана пры ўпадзенні ракі Акша ў [[Анон]] (басейн [[Амур]]а), за 270 км на поўдзень ад [[Чыта|Чыты]]. Заснавана ў 1750 годзе сялянамі, якія прыйшлі з Тоцьмы. Са студзеня 1924 года — павятовы цэнтр, горад. З 1926 года — сяло. У Акшы знаходзіўся ў ссылцы [[Вільгельм Кюхельбекер]]. {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] 3rsbjwcstqono3ilk8mxbx5wjfiyzgw 0 816754 5217273 2026-10-13T09:17:05Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:zh:Special:Redirect/revision/92383189|陶土]]» 5217273 wikitext text/x-wiki '''Ганчарная гліна''' - сыравіна для [[ганчарства]] і [[Кераміка|керамікі]]. Да ганчарных глін адносяць легка- і тугаплаўкія гліны, якія пры абпальванні даюць шчыльны чарапок<ref name=":1">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A7%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%93%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%AB|title=ГАНЧАРНЫЯ ГЛІНЫ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Апісанне == [[Колер]] брудны, складаецца з сумесі жаўтлява-карычневага, шаравата-белага і чырванавата-фіялетавага адценняў. Ганчарная гліна ўтрымлівае жалеза, валодае <nowiki>{{нп3|Гіграскапічнасць|водапаглынальнымі|ru|Гигроскопичность}}</nowiki> і [[Адсорбцыя|адсарбцыйнымі ўласцівасцямі]], а пасля дадання вады становіцца [[Пластычная дэфармацыя|пластычнай]]. Мінеральны склад складаны, у асноўным складаецца з <nowiki>{{нп3|Каалініт|каалініту|ru|Каолинит}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|Гідраслюды|гідраслюд|uk|Гідрослюди}}</nowiki>, [[Мантмарыланіт|мантмарыланіту]], [[Кварц|кварцу]] і [[Палявыя шпаты|палявога шпату]]. Часцінкі бываюць рознага памеру і часта ўтрымліваюць [[пясок]], [[глей]] і [[Гліна|гліну]]. == Віды == Вылучаюць легка- і тугаплаўкія ганчарныя гліны<ref name=":1" />. Легкаплаўкія — полімінеральныя, звычайна жалезістамантмарыланітавыя і [[Гідраслюды|гідраслюдзістыя]] з паказчыкам вогнетрываласці менш за 1350 °C; тугаплаўкія ганчарныя гліны часцей не вытрыманыя паводле мінеральнага саставу, з высокай колькасцю [[Аксід алюмінію|гліназёму]] (20—42%), высокай звязвальнай здольнасцю і пластычнасцю, паказчыкам вогнетрываласці 1350—1580 °C<ref name=":1" />. Легкаплаўкія ганчарныя гліны выкарыстоўваюць для вытворчасці грубакерамічных вырабаў, цэглы, [[Дахоўка|чарапіцы]], дрэнажных труб, радзей — [[Гліняны посуд|ганчарнага посуду]], скульптуры<ref name=":1" />. Тугаплаўкія з’яўляюцца сыравінай для розных керамічных вытворчасцейсцей — санітарна-тэхнічнага [[Фаянс|фаянсу]], паліваных вырабаў, сценавых і вонкавых камянёў, каналізацыйных труб і іншае<ref name=":1" />. * [[Катэгорыя:Керамічныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Глеба]] [[Катэгорыя:Мінералы]] 9ya4xfd906qhkvkltsq6tgpvfbjquqi 5217275 5217273 2026-10-13T09:18:13Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217275 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Ганчарная гліна''' — сыравіна для [[ганчарства]] і [[Кераміка|керамікі]]. Да ганчарных глін адносяць легка- і тугаплаўкія гліны, якія пры абпальванні даюць шчыльны чарапок<ref name=":1">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A7%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%93%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%AB|title=ГАНЧАРНЫЯ ГЛІНЫ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Апісанне == [[Колер]] брудны, складаецца з сумесі жаўтлява-карычневага, шаравата-белага і чырванавата-фіялетавага адценняў. Ганчарная гліна ўтрымлівае жалеза, валодае {{нп3|Гіграскапічнасць|водапаглынальнымі|ru|Гигроскопичность}} і [[Адсорбцыя|адсарбцыйнымі ўласцівасцямі]], а пасля дадання вады становіцца [[Пластычная дэфармацыя|пластычнай]]. Мінеральны склад складаны, у асноўным складаецца з {{нп3|Каалініт|каалініту|ru|Каолинит}}, {{нп3|Гідраслюды|гідраслюд|uk|Гідрослюди}}, [[мантмарыланіт]]у, [[кварц]]у і [[Палявыя шпаты|палявога шпату]]. Часцінкі бываюць рознага памеру і часта ўтрымліваюць [[пясок]], [[глей]] і [[Гліна|гліну]]. == Віды == Вылучаюць легка- і тугаплаўкія ганчарныя гліны<ref name=":1" />. Легкаплаўкія — полімінеральныя, звычайна жалезістамантмарыланітавыя і [[Гідраслюды|гідраслюдзістыя]] з паказчыкам вогнетрываласці менш за 1350 °C; тугаплаўкія ганчарныя гліны часцей не вытрыманыя паводле мінеральнага саставу, з высокай колькасцю [[Аксід алюмінію|гліназёму]] (20—42 %), высокай звязвальнай здольнасцю і пластычнасцю, паказчыкам вогнетрываласці 1350—1580 °C<ref name=":1" />. Легкаплаўкія ганчарныя гліны выкарыстоўваюць для вытворчасці грубакерамічных вырабаў, цэглы, [[Дахоўка|чарапіцы]], дрэнажных труб, радзей — [[Гліняны посуд|ганчарнага посуду]], скульптуры<ref name=":1" />. Тугаплаўкія з’яўляюцца сыравінай для розных керамічных вытворчасцейсцей — санітарна-тэхнічнага [[фаянс]]у, паліваных вырабаў, сценавых і вонкавых камянёў, каналізацыйных труб і іншае<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Навігацыя}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Керамічныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Глеба]] [[Катэгорыя:Мінералы]] 6pnpnhcxbh6vz29lb21ptmeq4llvb9i 5217276 5217275 2026-10-13T09:18:26Z Ciepiersia 162280 афармленне 5217276 wikitext text/x-wiki '''Ганчарная гліна''' — сыравіна для [[ганчарства]] і [[Кераміка|керамікі]]. Да ганчарных глін адносяць легка- і тугаплаўкія гліны, якія пры абпальванні даюць шчыльны чарапок<ref name=":1">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A7%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%93%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%AB|title=ГАНЧАРНЫЯ ГЛІНЫ - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-10-13}}</ref>. == Апісанне == [[Колер]] брудны, складаецца з сумесі жаўтлява-карычневага, шаравата-белага і чырванавата-фіялетавага адценняў. Ганчарная гліна ўтрымлівае жалеза, валодае {{нп3|Гіграскапічнасць|водапаглынальнымі|ru|Гигроскопичность}} і [[Адсорбцыя|адсарбцыйнымі ўласцівасцямі]], а пасля дадання вады становіцца [[Пластычная дэфармацыя|пластычнай]]. Мінеральны склад складаны, у асноўным складаецца з {{нп3|Каалініт|каалініту|ru|Каолинит}}, {{нп3|Гідраслюды|гідраслюд|uk|Гідрослюди}}, [[мантмарыланіт]]у, [[кварц]]у і [[Палявыя шпаты|палявога шпату]]. Часцінкі бываюць рознага памеру і часта ўтрымліваюць [[пясок]], [[глей]] і [[Гліна|гліну]]. == Віды == Вылучаюць легка- і тугаплаўкія ганчарныя гліны<ref name=":1" />. Легкаплаўкія — полімінеральныя, звычайна жалезістамантмарыланітавыя і [[Гідраслюды|гідраслюдзістыя]] з паказчыкам вогнетрываласці менш за 1350 °C; тугаплаўкія ганчарныя гліны часцей не вытрыманыя паводле мінеральнага саставу, з высокай колькасцю [[Аксід алюмінію|гліназёму]] (20—42 %), высокай звязвальнай здольнасцю і пластычнасцю, паказчыкам вогнетрываласці 1350—1580 °C<ref name=":1" />. Легкаплаўкія ганчарныя гліны выкарыстоўваюць для вытворчасці грубакерамічных вырабаў, цэглы, [[Дахоўка|чарапіцы]], дрэнажных труб, радзей — [[Гліняны посуд|ганчарнага посуду]], скульптуры<ref name=":1" />. Тугаплаўкія з’яўляюцца сыравінай для розных керамічных вытворчасцейсцей — санітарна-тэхнічнага [[фаянс]]у, паліваных вырабаў, сценавых і вонкавых камянёў, каналізацыйных труб і іншае<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Навігацыя}} {{Ганчарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Керамічныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Глеба]] [[Катэгорыя:Мінералы]] 1s7rj2q8a6fb9we4pqriz5rghwhmo7o 0 816755 5217288 2026-10-13T09:44:54Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/147214631|Нижневартовский государственный университет]]» 5217288 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|сайт=https://nvsu.ru/|lat_sec=50|lat_dir=N|lat_deg=60|lat_min=55|lon_sec=9|lon_dir=E|lon_deg=76|lon_min=36|CoordScale=2000|арыгінал=Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Нижневартовский государственный университет»}}'''Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''НВДУ''', ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт»'') — вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў [[Ніжнявартаўск|Ніжнявартаўске]]. == Гісторыя == [[12 ліпеня]] [[1988|1988 года]] ў Ніжнявартаўску быў адкрыты філіял [[Табольскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Табольскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ім. Дз. І. Мендзялеева]]<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Філіял складаўся з трох факультэтаў: фізіка-матэматычнага, філалагічнага і факультэта педагогікі і методыкі пачатковага навучання, на якіх першапачаткова працавалі 25 выкладчыкаў і вучылася 158 студэнтаў. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут адным з першых у Расіі перайшоў на двухступеньчатую падрыхтоўку педагагічных кадраў сумесна з Ніжнявартаўскім педагагічным вучылішчам (каледжам) у структуры вучэбна-навуковага педагагічнага комплексу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета|website=Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701054402/http://nvsu.ru/ru/history/|archive-date=2016-07-01|access-date=2016-07-19|url-status=live}}</ref>. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі філіял ТДПІ ім. Дз. І. Мендзялеева пераўтвораны ў Ніжнявартаўскі педагагічны інстытут <ref name="autogenerated1" /><ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref>. У 1992 годзе ў вузе навучалася 1173 чалавекі<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] {{Wayback|url=http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421|date=20180812021405}} // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. У 2005 годзе інстытут быў перайменаваны ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны гуманітарны універсітэт <ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref>, а ў 2013 годзе ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт<ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. == Структура ўніверсітэта == * Факультэт педагогікі і псіхалогіі * Факультэт мастацтваў і дызайну * Факультэт фізічнай культуры і спорту * Факультэт інфармацыйных тэхналогій і матэматыкі * Факультэт экалогіі і інжынірынгу * Гуманітарны факультэт == Рэктары == * 1988—1992 — Анатоль Карповіч Карпаў, дырэктар Ніжнявартаўскага філіяла ТДПІ * 1992—2007 — Анатоль Карповіч Карпаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута * 2007—ц.ч. — Сяргей Іванавіч Горлаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165207/http://nvsu.ru/ru/rector/|archive-date=2018-10-16|access-date=2018-10-16|url-status=live}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год - стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] 9m0sxi5gaek0jkdvu54eztrmiq6diai 5217289 5217288 2026-10-13T09:45:49Z DzBar 156353 5217289 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|сайт=https://nvsu.ru/|lat_sec=50|lat_dir=N|lat_deg=60|lat_min=55|lon_sec=9|lon_dir=E|lon_deg=76|lon_min=36|CoordScale=2000}}'''Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''НВДУ''', ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт»'') — вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў [[Ніжнявартаўск|Ніжнявартаўске]]. == Гісторыя == [[12 ліпеня]] [[1988|1988 года]] ў Ніжнявартаўску быў адкрыты філіял [[Табольскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Табольскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ім. Дз. І. Мендзялеева]]<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Філіял складаўся з трох факультэтаў: фізіка-матэматычнага, філалагічнага і факультэта педагогікі і методыкі пачатковага навучання, на якіх першапачаткова працавалі 25 выкладчыкаў і вучылася 158 студэнтаў. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут адным з першых у Расіі перайшоў на двухступеньчатую падрыхтоўку педагагічных кадраў сумесна з Ніжнявартаўскім педагагічным вучылішчам (каледжам) у структуры вучэбна-навуковага педагагічнага комплексу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета|website=Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701054402/http://nvsu.ru/ru/history/|archive-date=2016-07-01|access-date=2016-07-19|url-status=live}}</ref>. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі філіял ТДПІ ім. Дз. І. Мендзялеева пераўтвораны ў Ніжнявартаўскі педагагічны інстытут <ref name="autogenerated1" /><ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref>. У 1992 годзе ў вузе навучалася 1173 чалавекі<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] {{Wayback|url=http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421|date=20180812021405}} // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. У 2005 годзе інстытут быў перайменаваны ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны гуманітарны універсітэт <ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref>, а ў 2013 годзе ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт<ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. == Структура ўніверсітэта == * Факультэт педагогікі і псіхалогіі * Факультэт мастацтваў і дызайну * Факультэт фізічнай культуры і спорту * Факультэт інфармацыйных тэхналогій і матэматыкі * Факультэт экалогіі і інжынірынгу * Гуманітарны факультэт == Рэктары == * 1988—1992 — Анатоль Карповіч Карпаў, дырэктар Ніжнявартаўскага філіяла ТДПІ * 1992—2007 — Анатоль Карповіч Карпаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута * 2007—ц.ч. — Сяргей Іванавіч Горлаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165207/http://nvsu.ru/ru/rector/|archive-date=2018-10-16|access-date=2018-10-16|url-status=live}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год - стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] lae5y8803p1uszml86bzrjws3otftt6 5217291 5217289 2026-10-13T09:46:49Z DzBar 156353 5217291 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|сайт=https://nvsu.ru/|lat_sec=50|lat_dir=N|lat_deg=60|lat_min=55|lon_sec=9|lon_dir=E|lon_deg=76|lon_min=36|CoordScale=2000|арыгінал=Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Нижневартовский государственный университет»}}'''Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''НВДУ''', поўная назва: ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт»'') — вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў [[Ніжнявартаўск|Ніжнявартаўске]]. == Гісторыя == [[12 ліпеня]] [[1988|1988 года]] ў Ніжнявартаўску быў адкрыты філіял [[Табольскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Табольскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ім. Дз. І. Мендзялеева]]<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Філіял складаўся з трох факультэтаў: фізіка-матэматычнага, філалагічнага і факультэта педагогікі і методыкі пачатковага навучання, на якіх першапачаткова працавалі 25 выкладчыкаў і вучылася 158 студэнтаў. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут адным з першых у Расіі перайшоў на двухступеньчатую падрыхтоўку педагагічных кадраў сумесна з Ніжнявартаўскім педагагічным вучылішчам (каледжам) у структуры вучэбна-навуковага педагагічнага комплексу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета|website=Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701054402/http://nvsu.ru/ru/history/|archive-date=2016-07-01|access-date=2016-07-19|url-status=live}}</ref>. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі філіял ТДПІ ім. Дз. І. Мендзялеева пераўтвораны ў Ніжнявартаўскі педагагічны інстытут <ref name="autogenerated1" /><ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref>. У 1992 годзе ў вузе навучалася 1173 чалавекі<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] {{Wayback|url=http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421|date=20180812021405}} // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. У 2005 годзе інстытут быў перайменаваны ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны гуманітарны універсітэт <ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref>, а ў 2013 годзе ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт<ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. == Структура ўніверсітэта == * Факультэт педагогікі і псіхалогіі * Факультэт мастацтваў і дызайну * Факультэт фізічнай культуры і спорту * Факультэт інфармацыйных тэхналогій і матэматыкі * Факультэт экалогіі і інжынірынгу * Гуманітарны факультэт == Рэктары == * 1988—1992 — Анатоль Карповіч Карпаў, дырэктар Ніжнявартаўскага філіяла ТДПІ * 1992—2007 — Анатоль Карповіч Карпаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута * 2007—ц.ч. — Сяргей Іванавіч Горлаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165207/http://nvsu.ru/ru/rector/|archive-date=2018-10-16|access-date=2018-10-16|url-status=live}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год - стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] pxcvy0rlukhajabsts0g7uxe6ak92jv 5217388 5217291 2026-10-13T11:33:17Z Autumndancer 168015 5217388 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|сайт=https://nvsu.ru/|lat_sec=50|lat_dir=N|lat_deg=60|lat_min=55|lon_sec=9|lon_dir=E|lon_deg=76|lon_min=36|CoordScale=2000|арыгінал=Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Нижневартовский государственный университет»}}'''Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''НВДУ''', поўная назва: ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт»'') — вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў [[Ніжнявартаўск|Ніжнявартаўску]]. == Гісторыя == [[12 ліпеня]] [[1988]] года ў Ніжнявартаўску быў адкрыты філіял [[Табольскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Табольскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ім. Дз. І. Мендзялеева]]<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Філіял складаўся з трох факультэтаў: фізіка-матэматычнага, філалагічнага і факультэта педагогікі і методыкі пачатковага навучання, на якіх першапачаткова працавалі 25 выкладчыкаў і вучылася 158 студэнтаў. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут адным з першых у Расіі перайшоў на двухступеньчатую падрыхтоўку педагагічных кадраў сумесна з Ніжнявартаўскім педагагічным вучылішчам (каледжам) у структуры вучэбна-навуковага педагагічнага комплексу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета|website=Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701054402/http://nvsu.ru/ru/history/|archive-date=2016-07-01|access-date=2016-07-19|url-status=live}}</ref>. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі філіял ТДПІ ім. Дз. І. Мендзялеева пераўтвораны ў Ніжнявартаўскі педагагічны інстытут <ref name="autogenerated1" /><ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref>. У 1992 годзе ў вузе навучалася 1173 чалавекі<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] {{Wayback|url=http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421|date=20180812021405}} // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. У 2005 годзе інстытут быў перайменаваны ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны гуманітарны універсітэт <ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref>, а ў 2013 годзе ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт<ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. == Структура ўніверсітэта == * Факультэт педагогікі і псіхалогіі * Факультэт мастацтваў і дызайну * Факультэт фізічнай культуры і спорту * Факультэт інфармацыйных тэхналогій і матэматыкі * Факультэт экалогіі і інжынірынгу * Гуманітарны факультэт == Рэктары == * 1988—1992 — Анатоль Карповіч Карпаў, дырэктар Ніжнявартаўскага філіяла ТДПІ * 1992—2007 — Анатоль Карповіч Карпаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута * 2007—ц.ч. — Сяргей Іванавіч Горлаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165207/http://nvsu.ru/ru/rector/|archive-date=2018-10-16|access-date=2018-10-16|url-status=live}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год - стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] ttc0klr2etomgy8a40zyokmszo8jcn9 14 816756 5217294 2026-10-13T09:52:52Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югры]] [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]]» 5217294 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югры]] [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]] j8c4mwde05nzap67phfhnejd5yfp1lv 0 816757 5217302 2026-10-13T10:08:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Алавя́ная''' ({{lang-ru|Оловя́нная}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Алавянінскага раёна ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Знаходзіцца на скрыжаванні ракі [[Анон]] і Паўднёвага ходу Забайкальская чыгунк...» 5217302 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Алавя́ная''' ({{lang-ru|Оловя́нная}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Алавянінскага раёна ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Знаходзіцца на скрыжаванні ракі [[Анон]] і Паўднёвага ходу [[Забайкальская чыгунка|Забайкальскай чыгункі]], а таксама федэральнай трасы А350 [[Чыта]]-[[Забайкальск]]. 7sgne5wqhkjwuztf4hyc3royi9nw3rf 5217304 5217302 2026-10-13T10:10:13Z Autumndancer 168015 5217304 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Алавя́ная''' ({{lang-ru|Оловя́нная}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Алавянінскага раёна ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Знаходзіцца на скрыжаванні ракі [[Анон]] і Паўднёвага ходу [[Забайкальская чыгунка|Забайкальскай чыгункі]], а таксама федэральнай трасы А350 [[Чыта]]-[[Забайкальск]]. {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] c5wd4f3wvb5usrv9ewo7ptdl4um4s6e 5217305 5217304 2026-10-13T10:11:05Z Autumndancer 168015 5217305 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Алавя́ная''' ({{lang-ru|Оловя́нная}}) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Алавянінскага раёна ў [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Знаходзіцца на скрыжаванні ракі [[Анон]] і Паўднёвага ходу [[Забайкальская чыгунка|Забайкальскай чыгункі]], а таксама федэральнай трасы А350 [[Чыта]]-[[Забайкальск]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] bi1ng7coob0w0x2ox3iix81e2pc7lg7 0 816758 5217310 2026-10-13T10:14:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку - станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай...» 5217310 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку - станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай чыгункі на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нірунгнакан, за 2 км на поўдзень ад месца яе ўпадзення ў раку Чару, за 18 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла Чара. cvd1l2wnkhtb9z6cbddx5082934ddoz 5217311 5217310 2026-10-13T10:15:56Z Zadorenko V 175157 5217311 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку - станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай чыгункі на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нірунгнакан, за 2 км на поўдзень ад месца яе ўпадзення ў раку Чару, за 18 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла Чара. {{Зноскі}} 65go6m1q6oueeyb9xix86va6gk0ylt6 5217312 5217311 2026-10-13T10:16:11Z Zadorenko V 175157 5217312 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку - станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай чыгункі на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нірунгнакан, за 2 км на поўдзень ад месца яе ўпадзення ў раку Чару, за 18 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла Чара. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} 7wnwttqo4c51wsyoe3hgmh9wmmnh97i 5217313 5217312 2026-10-13T10:16:21Z Zadorenko V 175157 5217313 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку — станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай чыгункі на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нірунгнакан, за 2 км на поўдзень ад месца яе ўпадзення ў раку Чару, за 18 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла Чара. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}} 6s20vatkkhev2twh4r9r9egtn2u1xxc 5217314 5217313 2026-10-13T10:16:34Z Autumndancer 168015 5217314 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Новая Ча́ра''' ({{lang-ru|Но́вая Ча́ра}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Каларскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Каларскай муніцыпальнай акругі. У пасёлку — станцыя Новая Чара Усходне-Сібірскай чыгункі на [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нірунгнакан, за 2 км на поўдзень ад месца яе ўпадзення ў раку Чару, за 18 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла Чара. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] 9xoz98u8dq15668njak863z5aqy7b8r 0 816759 5217319 2026-10-13T10:22:27Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Благавешчанскі раён''' ({{lang-ru|Благовещенский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны ц...» 5217319 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Благавешчанскі раён''' ({{lang-ru|Благовещенский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Благавешчанск]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Амурская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Амурскай вобласці]] 36tlh1pnvm01bcadf3snqnn17uadnr2 0 816760 5217320 2026-10-13T10:25:13Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Зейскі раён''' ({{lang-ru|Зейский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад Зе...» 5217320 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Зейскі раён''' ({{lang-ru|Зейский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Зея (горад)|Зея]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Амурская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Амурскай вобласці]] md2bsxjt3p2e1zxp259p64lq5i2kral 0 816761 5217321 2026-10-13T10:30:18Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Абдулінскі раён''' ({{lang-ru|Абдулинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Абдуліна]]. == Насельніцтва == {{W...» 5217321 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Абдулінскі раён''' ({{lang-ru|Абдулинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Абдуліна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] c8sesm1qp96mnzxujo5fnqjahq7gse4 0 816762 5217324 2026-10-13T10:35:00Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Адамаўскі раён''' ({{lang-ru|Адамовский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны ц...» 5217324 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Адамаўскі раён''' ({{lang-ru|Адамовский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак [[Адамаўка (Адамаўскі раён)|Адамаўка]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] ciijq0t0vlb6ril0y5ebtrosklpcwjc 14 816763 5217325 2026-10-13T10:37:11Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Раёны Расіі|Арэнбург]] [[Катэгорыя:Арэнбургская вобласць]]» 5217325 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Раёны Расіі|Арэнбург]] [[Катэгорыя:Арэнбургская вобласць]] h1w0yahzw5u0t98tblmse1rrs9k3azk 0 816764 5217326 2026-10-13T10:41:14Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79906141|Pogonia]]» 5217326 wikitext text/x-wiki {{Herb infobox|nazwa=Pogonia|grafika=POL COA Pogonia.svg|opis grafiki=Herb Pogonia|typ herbu=szlachecki|alternatywne nazwy=Borzezdarz, Bożezdarz, Pogonia II, Pogonia mniejsza, Pogonia polska, Pogonija, Pogoń polska, Polska mniejsza, Zdarzbog|projektant=|wprowadzony=|ostatnie zmiany=|wycofany=|commons=Category:Pogonia (coat of arms)}} [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага да аднаго элемента ўласнага герба Ягелонаў [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам. Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: Семяновічы, [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герб выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ==   ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.'' ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]]   === Найранейшыя згадкі і паходжанне === Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, тытул Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагонь намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэцэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Янчура. Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Одланіцкі, Адляніцкі, Адланецкі, Адланіскі, Адланіўскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Ужэйскі. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч. Зьрэнцкі. Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' {| align="center" | | | |} === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоўцы Мінчэр, Плешкоўскі, Пачобот, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] згадвае сям'ю Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Зноскі == == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4nlfgr943umnzxqtb28mczzw0knwypf 5217339 5217326 2026-10-13T10:58:33Z Voūk12 159072 5217339 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба Ягелонаў - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: Семяновічы, [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герб выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] згадвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 9bss9uilshq0ytlas1xux6zgsbegamk 5217342 5217339 2026-10-13T11:00:17Z Voūk12 159072 5217342 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба [[Ягелоны|Ягелонаў]] - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: Семяновічы, [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герба - верагодна, таксама як знак прыналежнасці да Ягелонаў выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] згадвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] orw745bud4snkvuzaoqgl94jdi6zfo4 5217351 5217342 2026-10-13T11:06:24Z Voūk12 159072 /* Бібліяграфія */ 5217351 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба [[Ягелоны|Ягелонаў]] - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: [[Семяновічы]], [[Пацёмкіны]], [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герба - верагодна, таксама як знак прыналежнасці да Ягелонаў выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоўныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] прыпісвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ld6bhqgqn68yu665xsuus8keds635cc 5217355 5217351 2026-10-13T11:07:39Z Voūk12 159072 5217355 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба [[Ягелоны|Ягелонаў]] - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам і баярам за вайсковую службу. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: [[Семяновічы]], [[Пацёмкіны]], [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герба - верагодна, таксама як знак прыналежнасці да Ягелонаў выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоўныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] прыпісвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] h18lqm98n99u3u3c5hsfoyqutyp4fm0 5217357 5217355 2026-10-13T11:08:10Z Voūk12 159072 5217357 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба [[Ягелоны|Ягелонаў]] - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам і баярам за вайсковую службу. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: [[Семяновічы]], [[Пацёмкіны]], [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герба - верагодна, таксама як знак прыналежнасці да Ягелонаў, выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz.<ref name=":3">{{Citation}}</ref>'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоўныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] прыпісвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7o1rpbkloikpheunq2l29c9pihkqvzx 5217362 5217357 2026-10-13T11:10:48Z Voūk12 159072 /* Бібліяграфія */ 5217362 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogonia.svg|міні|шляхецкі герб Малая Пагоня]] '''Пагоня, Малая Пагоня, Польская пагоня, Божэдар (pol. Pogonia, Borzezdarz, Bożedarz, Zdazbog)''' — герб вялікалітоўскай і [[Польшча|польскай]] шляхты. Паводле меркавання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] якое часцей за ўсё цытуецца ў старых публікацыях, гэты герб паходзіць з надання каралём спрошчанага элемента прыватнага герба [[Ягелоны|Ягелонаў]] - [[Пагоня|Вялікай Пагоні]] сваім дваранам і баярам за вайсковую службу. [[Файл:Amścisłaŭ, Małaja Pahonia. Амсьціслаў, Малая Пагоня (1740-49).jpg|міні|гарадская пячатка [[Мсціслаў|Мсціслава]] 1740-1746 г]] Да найбольш вядомых родаў, якія носяць герб Пагоня, адносяцца: [[Семяновічы]], [[Пацёмкіны]], [[Pleszkowscy herbu Pogonia|Тухачэўскія]] і [[Poczobutowie herbu Pogonia|Пачобуты Адляніцкія]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Варыяцыі герба - верагодна, таксама як знак прыналежнасці да Ягелонаў, выкарыстоўваліся горадам [[Мсціслаў|Мсціславам]] і [[:en:Polish–Lithuanian_Commonwealth_Navy|ваенным флотам Рэчы Паспалітай.]] == Апісанне герба ==  ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] ў залатым полі намалявана сярэбраная ўзброеная рука з мячом, якая выходзіць справа з блакітнай хмары.''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. - S. 354-355}}</ref> ''У [[Клейнод|калейноце]] ёсць тая ж сярэбраная ўзброеная рука з мячом, лязо якога накіравана налева'' [[Намёт|''Герб'']] ''залаты, аблямаваны сіняй акантоўкай.'' == Генэзіс == [[Файл:POL COA Pogonia u Ambrożego.png|міні|Пагоня з гербоўнічка Амброзія Маркуса дэ Нісса 1572]] [[Файл:POL COA Pogonia u Paprockiego.png|міні|Малая пагоня з гербоўніка Папроцкага 1584 г.]] [[Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA Pogonija crop1.png|міні|Герб Пагоня з ''Recueil d'armoiries polonaises'' невядомага аўтарства - 1601–1700.]] Найранейшыя згадкі і паходжанне Многія шляхетныя дамы ў розных каралеўствах, такіх як [[Браўншвайг|Брауншвейг]], [[Франконія]], [[Майсен|Мейсен]], [[Італія]] і [[Сілезія]], выкарыстоўвалі гербы з матывам узброенай рукі з мячом. Прыкладам можа служыць вярхоўны начальнік [[Родас|радоскай]] кавалерыі Філіп Вілерый Ліладамус, [[Французы|француз]] па нараджэнні, які пасля працяглай [[Аблога Родаса (1522)|аблогі]] пад кіраўніцтвам [[Туркі|турэцкага]] султана [[Сулейман I|Сулеймана]] быў гвалтоўна выгнаны з вострава ў 1523 годзе, а Папа [[Адрыян VI]] у якасці ўзнагароды за яго адвагу падараваў яму герб з рукой з аголеным мячом і маніпулам з надпісам: ''Pro fide.'' ''Спондан.'' ''у «Аналах».'' ''Эклезіяста''<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>''.'' У Польшчы і ВКЛ - герб з падобным матывам называецца Пагоня. Аднак сярод геральдыстаў няма адзінай думкі адносна яго паходжання. У сярэднявечных судовых запісах пра яго не згадваецца, і яго няма на пячатках<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416376/display/Default|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>. Паводле Тэафіла Руткі, герб існаваў яшчэ да караля [[Людовік Венгерскі|Венгрыі Людовіка I]] (1326–1382), бо ў той час гербоўныя Пагоні ўжо засядалі ў польскім сенаце<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Пётр Малахоўскі ўключыў у свой гербнік інфармацыю пра тое, што гэты герб быў набыты ў 1388 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/332474/edition/317801|загаловак=Małachowski P., Zbior Nazwisk Szlachty z Opisem Herbow własnych Familiom zostaiącym w Krolestwie Polskim, i Wielkim Xięstwie Litewskim, t. I, Łuck: Drukarnia Dominikanów, 1790, s. 104}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліюш Астроўскі]] сцвярджае, што Пагоня была даравана польскімі каралямі, пачынаючы ад [[Ягайла|Уладзіслава Ягелончыка]], і называлася імі ''Бажэздарам'' . Такі ж герб, паводле сведчання [[Ян Длугаш|Яна Длугаша,]] атрымаў ад [[Уласла II|Уладзіслава II Ягелончыка]] нейкі Ежы Шварц''.'' Астроўскі таксама дадае, што Шварц аддаваў перавагу выкарыстоўваць стары герб замест новастворанага, і ён дамогся яго прыняцця ў [[Венгрыя|Венгрыі]] шляхам звычайнага парадка, захаваўшы толькі новы дэвіз ''«Божездарж»'' <ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref> дадзены каралём. Альтэрнатыўныя назвы герба вядомыя таксама з прывілея [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] ад 1523 года, дзе ён называўся ''Zdarzbóg'' і ''Bożezdarz''<ref>{{Кніга|загаловак=Piekosiński F., Heraldyka polska wieków średnich / Franciszek Piekosiński., Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 123-124}}</ref>''.'' [[Барталамей Папроцкі|Барташ Папроцкі,]] абапіраючыся на працы [[Ян Длугаш|Длугаша]], сцвярджае, што гэты герб быў падараваны Клеменсу з Клаява, [[Кракаў|кракаўскаму]] дэкану Яну, Мікалаю Белунку і іншым адважным рыцарам<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31164/edition/48455/content|загаловак=Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. K.J. Turowski, wbc.poznan.pl, Kraków 1584, s. 727}}</ref> [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] дадае, што Папроцкі не падаў інфармацыі пра тое, калі і кім быў прызнаны герб<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, герб быў узнагароджаны за адвагу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. Францішак Пекасінскі адзначае, што гэты герб не згадваецца ў ''Маршалкоўскай роле'', але ён згадваецца ў ''Арсенальным гербоўніку.'' Ён таксама лічыць, што герб Пагоня быў створаны ў 1434 годзе каралём [[Ягайла|Уладзіславам Ягелончыкам]], дзеля Мікалая бурмістрам Лелова. Таксама згадваецца набілітацыя (прывілей на [[Набілітацыя|дваранства]]), выдадзены каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе Рычарду Папіні дэ Гамбузіа, а таксама Оліверу і Марыё Папіні дэ Гамбузіа. Гісторык Лех Хмялеўскі сцвярджае, што гэты герб быў створаны спецыяльна для людзей, якія вызначыліся на полі славы. Паводле яго слоў, герб Пагоні быў прысвоены ўжо пры [[Ягайла|Уладзіславе Ягайле]], а затым пры [[Стэфан Баторый|Стэфане Баторыі]] падчас войнаў з [[Масква|Масквой]]<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski 2005, s. 34}}</ref>. === Эвалюцыя выявы === Паводле Пекасінскага, выява герба 1434 года, прадастаўленага каралём [[Ягайла|Ягайлам]], павінна была апісвацца наступным чынам: поле шчыта павінна быць залатым, на ім узброеная рука з мячом, які выбягае з блакітнага воблака, меч павінен быць запэцканы крывёю на канцы, ніжняе поле шчыта павінна быць чырвоным. На каштоўнасці зноў павінна быць намаляваная рука з мячом у руцэ, а лабірынты павінны быць чырвонага, чорнага і жоўтага колераў. У прывілеі на дваранства, выдадзеным каралём [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам IV Ягелончыкам]] у 1481 годзе, гэты герб прадстаўлены крыху інакш, а менавіта: у ніжнім чырвоным полі размешчаны тры залатыя літары. ''ддд'' і ўвесь шчыт павінен быць акружаны жоўтым краем. У ''гербоўніку Арсенала'' 1530 года ён апісваўся як жоўтае поле з узброенай рукой, накіраванай направа, [[Юліуш Астроўскі]] скапіраваў [[Парыж|парыжскі]] арыгінал для свайго герба<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n17/mode/2up|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' У працы Амброзія Марка дэ Нісы ''Arma Regni Poloniae'' з ок. У 1572 годзе Пагоня намаляваны ў выглядзе шчыта з узброенай рукой і мячом, накіраваным улева, які выходзіць з воблака<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/98853?id=98853&showContent=true|загаловак=Nissa A.M., Arma Regni Poloniae, [1572?], s. 161}}</ref>. === Спіс Тадэвуша Гайла === [[Файл:POL COA Pogonia II.png|міні|Варыянт герба Пагоня ІІ]] Спіс гербаў у артыкуле быў падрыхтаваны на аснове надзейных крыніц, асабліва класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]] . Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Поўны спіс гербаў сёння немагчыма аднавіць, у тым ліку з-за знішчэння і страты многіх спраў і дакументаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (напрыклад, падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў [[1944|1944 годзе]] згарэла больш за 90% фондаў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Цэнтральнага архіва]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе захоўвалася большасць старапольскіх дакументаў). Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (115 прозвішчаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>. Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб Пагонь. Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]] . Аднак гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам Пагоня<ref>{{Кніга|спасылка=https://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=pogonia|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252}}</ref>: [[Файл:POL COA Stefanowicz.svg|міні|варыяцыя герба Пагоня - Пляскоўскі (Стэфановіч)]] Адляніцкі, Одланіцкі, Адланецкі, Адланіскі, Одланіўскі. Бадурэк, Бадурка, Бадурко, Беплінскі, Беражко, Бялунка, Бальцэвіч, Барэзка, Бутаў. Валенга, Вамбут, Вандрон, Вандзон, Вендзон, Вічэўскі, Вількіцкі, Войшыскі, Вольскі, Ваўкавынскі, Валовіч, Валовіч, Варатыньскі. Гут, Гут. Гамашэвіч, Гумароўскі, Гунароўскі. Дзмітрэвіч, Дзядон, Дзібандоўскі, Дзюбандоўскі. Захарэвіч, Загурскі, Залескі, Залуцкі, Залужны, Зрэнцкі, Звяртоўскі, Зыновіч, Зьрэнцкі. [[Файл:POL COA Wonson.svg|міні|варыянт Пагоні - Вонсон]] Жарскі, Жджарскі, Жранцкі, Журавіцкі, Жураўніцкі, Жыновіч, Жыновевіч, Жынавовіч Камянічны, Клайкоўскі, Клайоўскі, Какатаровіч, Кондзіч, Карэцкі, Карэсандовіч, Кундзіч, Курят, Кур’ята, Курмін. [[Файл:POL COA Radański.svg|міні|Варыянт Пагоні - Раданьскі]] Магура, Мемет, Мінцэвіч, Мінчэр, Мажарскі, Мажарыцкі. Нядзецкі, Нававейскі. Пялка, Пербеш, Пясевіч, Пікус, Плешка, Плявака, Плівака, Плішча, Паганоўскі. Рэпліньскі, Роланд, Роланд, Ралан, Жаплінскі, Жасотка, Жашутка. Санда, Сон, Сандэцкі, Сямёнавіч, Сямёнавіч, Сесіцкі, Слушка, Слушко, Слушка, Стэфановіч, Ставіла, Ставіла, Страдонь, Суд, Судзімонт, Судзімонт, Судзімонтавіч, Судзівы, Шварц. Тухачэўскі. Хажоўскі, Храпкевіч, Чэчэль, Чэчэла, Чорб, Чорба. Ужэйскі. Янчура Жджарскі быў [[Набілітацыя|набілітаваны]] да герб у 1504 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski J.K., Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 271}}</ref>''.'' === Іншыя прозвішчы === У гербе беларускага дваранства таксама ёсць прозвішчы Амантовіч, Банюціч, Невінскі, Вангін і Варотын<ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-2|загаловак=Siarhiej Rybčonak: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 2. Miensk: НАРБ, 2007, s. 117-118. ISBN 978-985-6372-52-3.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://lyczkowski.net/pl/herbarz/szlachty-litewskiej/tom-3|загаловак=Dźmitry Matviejčyk: Herboŭnik biełaruskaj šlachty. T. 3. Miensk: Беларусь, 2014, s. 132-134. ISBN 978-985-01-1095-4}}</ref>. Паводле Гіпаліта Ступніцкага, гэты герб выкарыстоўвалі таксама гербоўныя Мінцэр, Плешкоўскі, Пачобут, Пацёмкін і Радамскі<ref>{{Кніга|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: K. Piller, 1859, s. 244-245}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспар Несецкі]] прыпісвае да Пагоні ўвесь род Пачобутаў у сваім ''Польскім гербоўніку''.<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki K., Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2021-05-22]. S. 339-340}}</ref> == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдыка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] p6vurifuy7bowjeikjdgcg8dlkbxqrc 0 816765 5217327 2026-10-13T10:48:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Курорт-Дарасун''' ({{lang-ru|Куро́рт-Дарасу́н}}; {{lang-bxr|Дарс Уhанай аршаан}}) — курортны пасёлак гарадскога тыпу ў Карымскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Размешчаны ў даліне ракі Тура (прыток [[Інгада|Інгады]]), паміж...» 5217327 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Курорт-Дарасун''' ({{lang-ru|Куро́рт-Дарасу́н}}; {{lang-bxr|Дарс Уhанай аршаан}}) — курортны пасёлак гарадскога тыпу ў Карымскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Размешчаны ў даліне ракі Тура (прыток [[Інгада|Інгады]]), паміж [[Даурскі хрыбет|Даурскім]] і Магайтуйскім хрыбтамі. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя размешчана ў пасёлку [[Дарасун]], за 65 км на поўнач. У 1858 годзе заснаваны Бальнеялагічны курорт. У 1921 годзе курорт канфіскаваны быў нацыяналізаваны і перададзены Далёкаўсходняму Кіраванню курортамі. У 1927 годзе на курорце адкрыта водалячэбніца, клініка-дыягнастычная лабараторыя, зубалячэбны кабінет, антрапаметрычны кабінет. У 1930-х гадах пабудаваны клініка-біяхімічная лабараторыя, спартыўная пляцоўка, летні тэатр, салярый. У 1957 годзе па ўказе Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Курорт — Дарасун атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. qa7wa0q99uuhin9jjdyfa81c69508a8 5217328 5217327 2026-10-13T10:49:54Z Autumndancer 168015 5217328 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Курорт-Дарасун''' ({{lang-ru|Куро́рт-Дарасу́н}}; {{lang-bxr|Дарс Уhанай аршаан}}) — курортны пасёлак гарадскога тыпу ў Карымскім раёне [[Забайкальскі край|Забайкальскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Размешчаны ў даліне ракі Тура (прыток [[Інгада|Інгады]]), паміж [[Даурскі хрыбет|Даурскім]] і Магайтуйскім хрыбтамі. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя размешчана ў пасёлку [[Дарасун]], за 65 км на поўнач. У 1858 годзе заснаваны Бальнеялагічны курорт. У 1921 годзе курорт канфіскаваны быў нацыяналізаваны і перададзены Далёкаўсходняму Кіраванню курортамі. У 1927 годзе на курорце адкрыта водалячэбніца, клініка-дыягнастычная лабараторыя, зубалячэбны кабінет, антрапаметрычны кабінет. У 1930-х гадах пабудаваны клініка-біяхімічная лабараторыя, спартыўная пляцоўка, летні тэатр, салярый. У 1957 годзе па ўказе Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Курорт — Дарасун атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Забайкальскі край}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Забайкальскага края]] nu0bf9h3xhwks7haso9llm4df3vz64q 0 816766 5217331 2026-10-13T10:52:06Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акбулакскі раён''' ({{lang-ru|Акбулакский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны...» 5217331 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акбулакскі раён''' ({{lang-ru|Акбулакский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак [[Акбулак (Арэнбургская вобласць)|Акбулак]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 90caqdjpsos78rv2bf6tcd2am8pg24e 0 816767 5217334 2026-10-13T10:54:04Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акцябрскі раён''' ({{lang-ru|Октябрьский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны...» 5217334 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акцябрскі раён''' ({{lang-ru|Октябрьский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Акцябрскае (Акцябрскі раён)|Акцябрскае]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 606r62f8vjx13n6d0i8stu9tb20r3cq 14 816768 5217336 2026-10-13T10:55:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў]] [[Катэгорыя:Фосфар]]» 5217336 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў]] [[Катэгорыя:Фосфар]] tn873veolhwgo0mdbxgez0hcmkr3ogg 5217340 5217336 2026-10-13T10:58:54Z DzBar 156353 5217340 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў|Фосфар]] [[Катэгорыя:Фосфар]] dj8ozwfbct69ofk0prcf8q1166ylk8k 0 816769 5217337 2026-10-13T10:57:14Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аляксандраўскі раён''' ({{lang-ru|Александровский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адмініс...» 5217337 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аляксандраўскі раён''' ({{lang-ru|Александровский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Аляксандраўка (Аляксандраўскі раён, Арэнбургская вобласць)|Аляксандраўка ]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] q07enjn7gx0c2od0tfjqjxb1reij1qt 14 816770 5217338 2026-10-13T10:58:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Пніктагены]] [[Катэгорыя:Неметалы]]» 5217338 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Пніктагены]] [[Катэгорыя:Неметалы]] tpfzb6pi7vn7s4fwm1a36ezwo41zyj6 0 816771 5217341 2026-10-13T10:58:56Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Арэнбургскі раён''' ({{lang-ru|Оренбургский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацый...» 5217341 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Арэнбургскі раён''' ({{lang-ru|Оренбургский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Арэнбург]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 8t43v6x2fhccf76fdf362anvaisd1xo 0 816772 5217343 2026-10-13T11:01:58Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Асякееўскі раён''' ({{lang-ru|Асекеевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны...» 5217343 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Асякееўскі раён''' ({{lang-ru|Асекеевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Асякеева]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] hn1chho8lrsk01h7joc3nh9cboywc8d 0 816773 5217349 2026-10-13T11:05:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Сава Петраў Агнянаў''' () - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над б...» 5217349 wikitext text/x-wiki '''Сава Петраў Агнянаў''' () - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] lvmjs8p4zccds23b3glo36bye4pl523 5217352 5217349 2026-10-13T11:06:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сава Петраў Агнянаў]] у [[Сава Агнянаў]] 5217349 wikitext text/x-wiki '''Сава Петраў Агнянаў''' () - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] lvmjs8p4zccds23b3glo36bye4pl523 5217354 5217352 2026-10-13T11:07:28Z Autumndancer 168015 5217354 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сава Петраў Агнянаў''' () - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Балгарыі]] rr2odbcpdqlcuhj5mby63hfnwhhemer 5217356 5217354 2026-10-13T11:08:04Z Autumndancer 168015 5217356 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сава Петраў Агнянаў''' ({{lang-be|Сава Огнянов}}) - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Балгарыі]] orz7pskg8qsau6m3fqxka9ncqzrmqdf 5217359 5217356 2026-10-13T11:09:02Z Autumndancer 168015 5217359 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сава Петраў Агнянаў''' ({{lang-be|Сава Огнянов}}) - балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агнянаў Сава Петраў|||}} {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Балгарыі]] ha6dyjntj2m48ha3eyriz0r9s4l79up 5217360 5217359 2026-10-13T11:09:50Z Autumndancer 168015 5217360 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сава Петраў Агнянаў''' ({{lang-be|Сава Огнянов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — балгарскі [[акцёр]]. == Біяграфія == На сцэне з 1902 года. З 1904 года ў Народным тэатры (Сафія). У 1911—12 гадах вывучаў мастацтва Маскоўскага мастацкага тэатра. Сярод роляў: Дынка («Вампір» А.​Страшымірава), Рад Лупу, цар Іван Асен («Над безданню», «Барыслаў» І.​Вазава), Рагожын («Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага), Гамлет («Гамлет» У.​Шэкспіра), доктар Ранк («Нора» Г.​Ібсена), Цэзар («Цэзар і Клеапатра» Б.​Шоу) і інш. Здымаўся ў кіно. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агнянаў Сава Петраў|||}} {{DEFAULTSORT:Агнянаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Балгарыі]] 42f1dzxghx0g2ajuac288u9vgah99fu 0 816774 5217350 2026-10-13T11:06:15Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бугурусланскі раён''' ({{lang-ru|Бугурусланский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністр...» 5217350 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бугурусланскі раён''' ({{lang-ru|Бугурусланский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Бугуруслан]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] sino05st84scq4vg3rxf1a9i3wyqlsc 5217368 5217350 2026-10-13T11:14:00Z Autumndancer 168015 5217368 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бугурусланскі раён''' ({{lang-ru|Бугурусланский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бугуруслан]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 8ps5xvml9jqio5jsn32yk52gwng44oa 0 816775 5217353 2026-10-13T11:06:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сава Петраў Агнянаў]] у [[Сава Агнянаў]] 5217353 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сава Агнянаў]] qis2j7x5vojvtddx6h03co8v0nrp7ga 0 816776 5217358 2026-10-13T11:08:43Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бузулукскі раён''' ({{lang-ru|Бузулукский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны...» 5217358 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бузулукскі раён''' ({{lang-ru|Бузулукский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Бузулук]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 9xk05acx34z4u2w8ucrot7s88fuyjsw 5217361 5217358 2026-10-13T11:10:33Z Zadorenko V 175157 5217361 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бузулукскі раён''' ({{lang-ru|Бузулукский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бузулук]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] 6n2glcj7z6qjzc2orcrrja59qihtt8y 0 816777 5217364 2026-10-13T11:11:39Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бяляеўскі раён''' ({{lang-ru|Беляевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны ц...» 5217364 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бяляеўскі раён''' ({{lang-ru|Беляевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Бяляеўка (Бяляеўскі раён)|Бяляеўка]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] tef8lzr0omx3tax8d4ecjwcyd98ous5 0 816778 5217382 2026-10-13T11:21:55Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Постайна]] 5217382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Постайна]] evfzeyc7lu533ia0fowgrj1irp1ibfw 0 816779 5217385 2026-10-13T11:28:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Адэнома прастаты''' — дабраякаснае пухлінападобнае разрастанне [[прастата|прастаты]]. Назіраецца ў [[мужчына|мужчын]] часцей пасля 50 гадоў. У развіцці адрозніваюць стадыі: перадклінічная, дызурыі (парушэнне мочаспускання), няпоўнай хранічнай затрымкі...» 5217385 wikitext text/x-wiki '''Адэнома прастаты''' — дабраякаснае пухлінападобнае разрастанне [[прастата|прастаты]]. Назіраецца ў [[мужчына|мужчын]] часцей пасля 50 гадоў. У развіцці адрозніваюць стадыі: перадклінічная, дызурыі (парушэнне мочаспускання), няпоўнай хранічнай затрымкі мачы, парадаксальнай затрымкі мачы. Ускладненні пры адэноме прастаты: вострая затрымка мачы, [[цыстыт]], [[піеланефрыт]] і інш. Лячэнне на першых дзвюх стадыях кансерватыўнае (гігіенічны рэжым, дыета, медыкаментознае лячэнне, мясцовыя фізіяпрацэдуры), пасля — аперацыйнае. djtmzxx4819f0vi12ixaesrox7fnvku 5217386 5217385 2026-10-13T11:30:06Z Autumndancer 168015 5217386 wikitext text/x-wiki '''Адэнома прастаты''' — дабраякаснае пухлінападобнае разрастанне [[прастата|прастаты]]. Назіраецца ў [[мужчына|мужчын]] часцей пасля 50 гадоў. У развіцці адрозніваюць стадыі: перадклінічная, дызурыі (парушэнне мочаспускання), няпоўнай хранічнай затрымкі мачы, парадаксальнай затрымкі мачы. Ускладненні пры адэноме прастаты: вострая затрымка мачы, [[цыстыт]], [[піеланефрыт]] і інш. Лячэнне на першых дзвюх стадыях кансерватыўнае (гігіенічны рэжым, дыета, медыкаментознае лячэнне, мясцовыя фізіяпрацэдуры), пасля — аперацыйнае. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Адэнома прастаты|||}} pwwsnuihntc2z55zjpgnyjvyebpxunf 5217387 5217386 2026-10-13T11:31:26Z Autumndancer 168015 5217387 wikitext text/x-wiki '''Адэнома прастаты''' — дабраякаснае пухлінападобнае разрастанне [[прастата|прастаты]]. Назіраецца ў [[мужчына|мужчын]] часцей пасля 50 гадоў. У развіцці адрозніваюць стадыі: перадклінічная, дызурыі (парушэнне мочаспускання), няпоўнай хранічнай затрымкі мачы, парадаксальнай затрымкі мачы. Ускладненні пры адэноме прастаты: вострая затрымка мачы, [[цыстыт]], [[піеланефрыт]] і інш. Лячэнне на першых дзвюх стадыях кансерватыўнае (гігіенічны рэжым, дыета, медыкаментознае лячэнне, мясцовыя фізіяпрацэдуры), пасля — аперацыйнае. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Адэнома прастаты|||}} [[Катэгорыя:Уралагічныя захворванні]] 3qnqyeekpxoh42uaw365j80x95lfi0z 10 816780 5217391 2026-10-13T11:34:55Z Ciepiersia 162280 новы 5217391 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Авечкагадоўля]] * [[Аквакультура]] * [[Аленягадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)||fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпаскі метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} ghp0ydgjhxtghhdw8ra2klunm7z593h 5217393 5217391 2026-10-13T11:36:40Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217393 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленягадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)||fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпаскі метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} 35i9pu8hs16nhamt3nsyxcyeanrog20 5217394 5217393 2026-10-13T11:37:55Z Autumndancer 168015 5217394 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленегадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)||fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпаскі метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} 1afd9kydon1kqson1vbt9huugqvxu4h 5217395 5217394 2026-10-13T11:38:11Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5217395 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленегадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] ** [[Гусегадоўля]] ** [[Індыкагадоўля]] ** [[Курагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)||fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпаскі метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} byqbppbkt7rd07gxoqtcpagehmq314p 5217398 5217395 2026-10-13T11:38:59Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217398 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленегадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] ** [[Гусегадоўля]] ** [[Індыкагадоўля]] ** [[Курагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)|Штучнае кармленне|fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпасовы метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} oa556zuhaca8p7yeiodvk7ub6f5iqiv 5217425 5217398 2026-10-13T11:47:27Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217425 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленегадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] ** [[Гусегадоўля]] ** [[Індыкагадоўля]] ** [[Курагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)|Штучнае кармленне|fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпасовы метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной (угнаенне)|Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] * [[Аграномія]] }} 58q5wysl0bibefoy859ndcv5vbnvh0i 5217432 5217425 2026-10-13T11:48:55Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5217432 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жывёлагадоўля | загаловак = [[Жывёлагадоўля]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Агульныя паняцці | спіс1 = * [[Сельская гаспадарка]] * [[Даместыкацыя]] ** {{нп3|Даместыкацыя жывёл|Даместыкацыя жывёл|fr|Domestication des animaux}} * [[Селекцыя]] * [[Парода]] * [[Гетэрозіс]] * [[Паша]] * [[Пастух]] * [[Свойская жывёла]] * {{нп3|Стойлавая гаспадарка|Утрыманне ў стойле|fr|Stabulation}} | група2 = Віды гадаваных жывёл | спіс2 = * [[Аквакультура]] * [[Аленегадоўля]] * [[Буйная рагатая жывёла]] * [[Вярблюдагадоўля]] * [[Дробная рагатая жывёла]] ** [[Авечкагадоўля]] ** [[Козагадоўля]] * [[Конегадоўля]] * [[Птушкагадоўля]] ** [[Гусегадоўля]] ** [[Індыкагадоўля]] ** [[Курагадоўля]] * [[Пчалярства]] * [[Сабакагадоўля]] * [[Свінагадоўля]] * [[Трусагадоўля]] * [[Шоўкаводства]] | група3 = Формы і метады утрымання | спіс3 = * {{нп3|Падкладванне птушанят||fr|Adoption directe}} * [[Аграпастаралізм]] * {{нп3|Аграсільвапастаралізм||fr|Agrosylvopastoralisme}} * {{нп3|Штучнае кармленне (жывёлагадоўля)|Штучнае кармленне|fr|Élevage à la main}} * {{нп3|Вырошчванне з выкарыстаннем марыянетак|Вырошчванне з марыянеткамі|fr|Élevage avec des marionnettes}} * [[Арганічная сельская гаспадарка|Арганічная жывёлагадоўля]] * {{нп3|Свабодны выпас|Экстэнсіўны выпасовы метад|fr|Élevage champêtre}} * [[Інтэнсіўная жывёлагадоўля]] * [[Экстэнсіўная жывёлагадоўля]] | група4 = Прадукцыя | спіс4 = * [[Мяса]] * [[Малако]] * [[Яйка (ежа)|Яйкі]] * [[Шэрсць]] * [[Скура (сыравіна)|Скура]] * [[Мех]] * [[Гной (угнаенне)|Гной]] | група5 = Сумежныя дысцыпліны | спіс5 = * [[Заатэхнія]] * [[Ветэрынарыя]] * [[Эталогія]] }} h7sd5d6qhpbioqkiqrhryd27lje4utz 0 816781 5217419 2026-10-13T11:45:57Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Гайскі раён''' ({{lang-ru|Гайский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр —...» 5217419 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Гайскі раён''' ({{lang-ru|Гайский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Гай (горад)|Гай]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] nrffp7eg6dqfk15u77x022c7uj9x3lb 0 816782 5217431 2026-10-13T11:48:55Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/75678735|Pogoń Ruska]]» 5217431 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogoń Ruska.svg|міні|Пагоня Руская]] '''Руская Пагоня'''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n19/mode/2up|загаловак=Ostrowski J., Księga herbowa rodów polskich, cz. II, Gł. skł.: Bolcewicz, 1906, s. 388.}}</ref> (''Пагоня Русінкая''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/herbarzpolskipow03niesuoft/page/354/mode/2up|загаловак=Niesiecki K., Herbarz polski, J.N. Bobrowicz, t. III, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 476}}</ref>, ''Пагоня II'')<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Herbarz polski, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 585}}</ref> — княскі [[герб]] у ВКЛ, Польскім каралеўстве і Маскве [[Кіеўская Русь|рускага]] паходжання ''{{Скарочаная зноска|Niesiecki|1839}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: Zakład poligraficzny Pillerów, 1859, s. 283}}</ref>. == Апісанне герба == Сучаснае апісанне гучыць наступным чынам {{Refn|Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: [[Blazonowanie]].}} : ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] з сінім полем [[Георгій Перамаганосец|святы Георгій]] (Юры, Ягор'е) у сярэбраных даспехах, з чырвоным крыжам на шчыце, на сярэбраным кані, з дзідай таго ж колеру, вышыты зялёны [[Цмок|цмок.]]'' ''Увесь акружаны геральдычнай мантыяй, падшытай [[Гарнастай|гарнастаем]].'' [[Файл:Herby Rzeczypospolitej Polskiej i W. X. Litewskiego. T. 1 1875-1900 (97743167).png|міні|Руская Пагоня з Herby Rzeczypospolitej Polskiej i W.X.Litewskiego.T. 1(1875-1900 г.) ]] ''Плашч увянчаны княжацкай [[Мітра (аблачэнне)|мітрай]]'' [[Файл:Coat of Arms of Volodymyr-Volynsky.png|міні|герб Уладзіміра Валынскага]] Лічыцца, што герб належыць князям, якія паходзяць ад легендарнага князя [[Рурык|Рурыка]]. Прынамсі ў такім варыянце выкарыстоўваўся ва Уладзімірскай (Маскоўскай) і Валынска-Кіеўскай геральдычнай традыцыі прыватных і гарадскіх гербоў. === Легенда === Анджэй Сускі ў сваёй працы ''«Влохі, або дыялог паміж італьянцам і палякам»'', апублікаванай у 1606 годзе, наступным чынам прадстаўляе паходжанне герба Пагоня Руская<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski L., Tajemnice herbów polskich, Poznań: Publicat, 2005, s. 66. ISBN 83-7341-970-5.}}</ref>: "Каля 300 года нашай эры, падчас праўлення грэчаскага князя Тэадора, на яго радзіме, у правінцыі Ахайя, з'явіўся дзіўна вялікі цмок, які шкодзіў не толькі жывёле, але і людзям. Князь Феадор, з незвычайнай Божай дапамогай, кінуўся на яго верхам на кані, працяў дзідай і адсек яму галаву. З таго часу нашчадкі гэтага збройнага мужа прынялі выяву вершніка на кані, які прабівае цмока дзідай, сваім гербом". [[Файл:Coat of arms of Moscow.svg|міні|герб Масквы]] [[Файл:POL Kamieniec Podolski COA.svg|міні|гістарычны герб Камянца Падольскага]] Паводле Сускага, [[Старажытны Рым|рымляне]], нашчадкі гэтага Тэадора, заснавалі [[Кіеў]]. Як кіеўскія князі, яны карысталіся гэтым гербам, і ад іх паходзяць многія княскія роды, вядомыя з гісторыі Русі, ВКЛ, Польшчы і Масковіі. Паводле іншай версіі легенды пра герб, менавіта легендарны князь [[Рурык]], правадыр [[Вікінгі|вікінгаў]], нібыта даў пачатак рускім княскім родам, ад якіх паходзяць ў тым адна з іх малодшых галінаў - маскоўскія цары. == Гербоўныя == Спіс гербоўных падрыхтаваны паволе класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]]. Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (7 прозвішчаў). Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб «Пагонь Руская». Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]]. Гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам «Погоня Руская»<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=eud1LQAACAAJ&dq=Tadeusz+Gajl&hl=pl&sa=X&redir_esc=y|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, s. 543}}</ref>: [[Чацвярцінскія]], Мажайскія, [[:uk:Сокольські|Сакольскія]], [[Шуйскія]], [[Жылінскія (род)|Жылінскія]]<center><templatestyles src="Szablon:Cytat/styles.css" />{{Цытата}}</center>Паводле [[Каспар Нясецкі|Каспера Несецкага,]] «Руская пагоня» была таксама першапачатковым гербам князёў [[Астрожскія|Астрожскіх]]<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki 1839, s. 175–176}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліуш Караль Астроўскі]] піша, што [[Prońscy|род Пронскіх]] таксама выкарыстоўваў гэты герб<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski 1906, s. 271}}</ref>. [[Чацвярцінскія|Род Чатвертынскіх]], пра якіх згадвае Тадэвуш Гайл, карыстаўся ўласным гербам ужо ў часы [[Каспар Нясецкі|Каспера Несецкага]] (1682–1744)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: Zakład poligraficzny Pillerów, 1859, s. 245}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/herbarzpolskipow03niesuoft/page/354/mode/2up|загаловак=Niesiecki 1839, s. 255–272.}}</ref> . [[Катэгорыя:Шуйскія]] rqwkkebu18j3anbrl6juxs4n1r66bba 5217435 5217431 2026-10-13T11:51:28Z Voūk12 159072 /* Гербоўныя */ 5217435 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Pogoń Ruska.svg|міні|Пагоня Руская]] '''Руская Пагоня'''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ksigaherbowarod00ostrgoog/page/n19/mode/2up|загаловак=Ostrowski J., Księga herbowa rodów polskich, cz. II, Gł. skł.: Bolcewicz, 1906, s. 388.}}</ref> (''Пагоня Русінкая''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/herbarzpolskipow03niesuoft/page/354/mode/2up|загаловак=Niesiecki K., Herbarz polski, J.N. Bobrowicz, t. III, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 476}}</ref>, ''Пагоня II'')<ref>{{Кніга|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416442/display/Default|загаловак=Niesiecki K., Herbarz polski, J.N. Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 585}}</ref> — княскі [[герб]] у ВКЛ, Польскім каралеўстве і Маскве [[Кіеўская Русь|рускага]] паходжання ''{{Скарочаная зноска|Niesiecki|1839}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: Zakład poligraficzny Pillerów, 1859, s. 283}}</ref>. == Апісанне герба == Сучаснае апісанне гучыць наступным чынам {{Refn|Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: [[Blazonowanie]].}} : ''На [[Геральдычны шчыт|шчыце]] з сінім полем [[Георгій Перамаганосец|святы Георгій]] (Юры, Ягор'е) у сярэбраных даспехах, з чырвоным крыжам на шчыце, на сярэбраным кані, з дзідай таго ж колеру, вышыты зялёны [[Цмок|цмок.]]'' ''Увесь акружаны геральдычнай мантыяй, падшытай [[Гарнастай|гарнастаем]].'' [[Файл:Herby Rzeczypospolitej Polskiej i W. X. Litewskiego. T. 1 1875-1900 (97743167).png|міні|Руская Пагоня з Herby Rzeczypospolitej Polskiej i W.X.Litewskiego.T. 1(1875-1900 г.) ]] ''Плашч увянчаны княжацкай [[Мітра (аблачэнне)|мітрай]]'' [[Файл:Coat of Arms of Volodymyr-Volynsky.png|міні|герб Уладзіміра Валынскага]] Лічыцца, што герб належыць князям, якія паходзяць ад легендарнага князя [[Рурык|Рурыка]]. Прынамсі ў такім варыянце выкарыстоўваўся ва Уладзімірскай (Маскоўскай) і Валынска-Кіеўскай геральдычнай традыцыі прыватных і гарадскіх гербоў. === Легенда === Анджэй Сускі ў сваёй працы ''«Влохі, або дыялог паміж італьянцам і палякам»'', апублікаванай у 1606 годзе, наступным чынам прадстаўляе паходжанне герба Пагоня Руская<ref>{{Кніга|загаловак=Chmielewski L., Tajemnice herbów polskich, Poznań: Publicat, 2005, s. 66. ISBN 83-7341-970-5.}}</ref>: "Каля 300 года нашай эры, падчас праўлення грэчаскага князя Тэадора, на яго радзіме, у правінцыі Ахайя, з'явіўся дзіўна вялікі цмок, які шкодзіў не толькі жывёле, але і людзям. Князь Феадор, з незвычайнай Божай дапамогай, кінуўся на яго верхам на кані, працяў дзідай і адсек яму галаву. З таго часу нашчадкі гэтага збройнага мужа прынялі выяву вершніка на кані, які прабівае цмока дзідай, сваім гербом". [[Файл:Coat of arms of Moscow.svg|міні|герб Масквы]] [[Файл:POL Kamieniec Podolski COA.svg|міні|гістарычны герб Камянца Падольскага]] Паводле Сускага, [[Старажытны Рым|рымляне]], нашчадкі гэтага Тэадора, заснавалі [[Кіеў]]. Як кіеўскія князі, яны карысталіся гэтым гербам, і ад іх паходзяць многія княскія роды, вядомыя з гісторыі Русі, ВКЛ, Польшчы і Масковіі. Паводле іншай версіі легенды пра герб, менавіта легендарны князь [[Рурык]], правадыр [[Вікінгі|вікінгаў]], нібыта даў пачатак рускім княскім родам, ад якіх паходзяць ў тым адна з іх малодшых галінаў - маскоўскія цары. == Гербоўныя == Спіс гербоўных падрыхтаваны паволе класічных і сучасных [[Гербоўнік|гербоўнікаў]]. Аднак варта адзначыць частую з'яву прысваення неадпаведных гербаў дваранскім сем'ям, якая асабліва ўзмацнілася падчас легітымізацыі дваранства перад геральдычнымі гербамі захопнікаў, што потым было замацавана ў геральдычных лістах, апублікаваных пасля. Ідэнтычнасць прозвішча не абавязкова азначае прыналежнасць да пэўнага герба. Такую прыналежнасць можна ўсталяваць толькі [[Генеалогія|з дапамогай генеалагічных]] даследаванняў. Спіс прозвішчаў у артыкуле ўзяты з ''Польскага гербоўніка'' Тадэвуша Гайла (7 прозвішчаў). Наяўнасць прозвішча ў спісе не абавязкова азначае, што канкрэтная сям'я выкарыстоўвала герб «Пагонь Руская». Часта адны і тыя ж прозвішчы належаць многім сем'ям, якія прадстаўляюць усе дзяржавы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], г.зн. [[Сялянства|сяляне]], [[Мяшчане|гараджане]], [[Знаць|шляхта]]. Гэта найбольш поўны на сённяшні дзень спіс гербаў, які пастаянна дапаўняўся аўтарам у наступных выданнях ''«Гербоўніка»''. Тадэвуш Гайл пералічвае наступных асоб, якія маюць права карыстацца гербам «Погоня Руская»<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=eud1LQAACAAJ&dq=Tadeusz+Gajl&hl=pl&sa=X&redir_esc=y|загаловак=Gajl T., Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, s. 543}}</ref>: [[Чацвярцінскія]], Мажайскія, [[:uk:Сокольські|Сакольскія]], [[Шуйскія]], [[Жылінскія (род)|Жылінскія]] Паводле [[Каспар Нясецкі|Каспера Несецкага,]] «Руская пагоня» была таксама першапачатковым гербам князёў [[Астрожскія|Астрожскіх]]<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki 1839, s. 175–176}}</ref>. [[Юліуш Астроўскі|Юліуш Караль Астроўскі]] піша, што [[Пронскія|род Пронскіх]] таксама выкарыстоўваў гэты герб<ref>{{Кніга|загаловак=Ostrowski 1906, s. 271}}</ref>. [[Чацвярцінскія|Род Чатвертынскіх]], пра якіх згадвае Тадэвуш Гайл, карыстаўся ўласным гербам ужо ў часы [[Каспар Нясецкі|Каспера Несецкага]] (1682–1744)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269/content|загаловак=Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów, t. II, Lwów: Zakład poligraficzny Pillerów, 1859, s. 245}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/herbarzpolskipow03niesuoft/page/354/mode/2up|загаловак=Niesiecki 1839, s. 255–272.}}</ref> . == Спасылкі == [[Катэгорыя:Шуйскія]] kbxr3tuvxy1r1lzhbl85gzqlg96ny4y 0 816783 5217433 2026-10-13T11:49:26Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Вярблюдагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца развядзеннем і выкарыстаннем вярблюдаў. Развіта ў зоне пустынь, паўпустынь і сухіх стэпаў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]. Гадуюць 2 віды вярблюдаў: аднагорбых ([[драмадэр]]аў) —...» 5217433 wikitext text/x-wiki '''Вярблюдагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца развядзеннем і выкарыстаннем вярблюдаў. Развіта ў зоне пустынь, паўпустынь і сухіх стэпаў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]. Гадуюць 2 віды вярблюдаў: аднагорбых ([[драмадэр]]аў) — жывёл гарачага клімату і двухгорбых ([[бактрыян]]аў), прыстасаваных да суровых, марозных зім. Ва ўсім свеце каля 11 млн вярблюдаў (1995), найбольш іх у краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] (каля 7 млн галоў, толькі аднагорбыя), Заходняй, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі (ад Турцыі да Індыі, ад Аравіі да [[Казахстан]]а і прыкаспійскіх тэрыторыі Расіі; каля 2 млн галоў, пераважна аднагорбыя, на поўначы двухгорбыя), у [[Манголія|Манголіі]] і на суседніх тэрыторыя Кітая і Расіі (больш за 1 млн галоў, толькі двухгорбыя). У некаторых краінах Азіі распаўсюджаны гібрыды аднагорбых і двухгорбых вярблюдаў, якія вызначаюцца большымі памерамі, магутнасцю і вынослівасцю. Вярблюдагадоўля — вельмі эканамічная галіна жывёлагадоўлі. Вярблюды круглы год пасуцца на пашы, кормяцца раслінамі, якія не паядаюць або мала паядаюць іншыя свойскія жывёлы. Могуць піць саленаватую ваду. У неспрыяльныя для пашы перыяды іх падкормліваюць сенам, а ў час напружанай работы і ў злучны сезон — канцэнтраванымі кармамі. Уючны вярблюджы транспарт зараз страціў сваё значэнне, хоць характарызуецца высокай праходнасцю і таннасцю перавозак. Малако вярблюдзіц мае вялікую колькасць [[тлушчы|тлушчаў]], [[бялкі|бялкоў]] і малочнага цукру, ідзе ў асноўным на [[кумыс]], з яго вырабляюць таксама масла і сыры. Мяса маладых (узрост 18—19 месяцаў), добра ўкормленых вярблюдаў, не саступае па пажыўных якасцях мясу буйной рагатай жывёлы; мяса жывёл, забітых ва ўзросце 19—20 гадоў, выкарыстоўваюць на прыгатаванне каўбасных вырабаў і кансерваў. Тлушч з гарбоў — каштоўны харчовы прадукт. З шэрсці вырабляюць бобрык, трыкататажныя вырабы, фастрыгаваныя коўдры. Выкарыстоўваюцца таксама скуры. Ва ўсіх краінах, дзе развіта вярблюдагадоўля, вярблюды выкарыстоўваюцца як цяглавая жывёла. Развіта гадоўля вярблюдаў для спартыўных мэт. У многіх краінах вядзецца селекцыйная работа і стварэнне новых парод вярблюдаў. 5qkmmw0qa4z2b7jkkaj27t1wr0zn7z7 5217434 5217433 2026-10-13T11:50:42Z Autumndancer 168015 5217434 wikitext text/x-wiki '''Вярблюдагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца развядзеннем і выкарыстаннем вярблюдаў. Развіта ў зоне пустынь, паўпустынь і сухіх стэпаў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]. Гадуюць 2 віды вярблюдаў: аднагорбых ([[драмадэр]]аў) — жывёл гарачага клімату і двухгорбых ([[бактрыян]]аў), прыстасаваных да суровых, марозных зім. Ва ўсім свеце каля 11 млн вярблюдаў (1995), найбольш іх у краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] (каля 7 млн галоў, толькі аднагорбыя), Заходняй, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі (ад Турцыі да Індыі, ад Аравіі да [[Казахстан]]а і прыкаспійскіх тэрыторыі Расіі; каля 2 млн галоў, пераважна аднагорбыя, на поўначы двухгорбыя), у [[Манголія|Манголіі]] і на суседніх тэрыторыя Кітая і Расіі (больш за 1 млн галоў, толькі двухгорбыя). У некаторых краінах Азіі распаўсюджаны гібрыды аднагорбых і двухгорбых вярблюдаў, якія вызначаюцца большымі памерамі, магутнасцю і вынослівасцю. Вярблюдагадоўля — вельмі эканамічная галіна жывёлагадоўлі. Вярблюды круглы год пасуцца на пашы, кормяцца раслінамі, якія не паядаюць або мала паядаюць іншыя свойскія жывёлы. Могуць піць саленаватую ваду. У неспрыяльныя для пашы перыяды іх падкормліваюць сенам, а ў час напружанай работы і ў злучны сезон — канцэнтраванымі кармамі. Уючны вярблюджы транспарт зараз страціў сваё значэнне, хоць характарызуецца высокай праходнасцю і таннасцю перавозак. Малако вярблюдзіц мае вялікую колькасць [[тлушчы|тлушчаў]], [[бялкі|бялкоў]] і малочнага цукру, ідзе ў асноўным на [[кумыс]], з яго вырабляюць таксама масла і сыры. Мяса маладых (узрост 18—19 месяцаў), добра ўкормленых вярблюдаў, не саступае па пажыўных якасцях мясу буйной рагатай жывёлы; мяса жывёл, забітых ва ўзросце 19—20 гадоў, выкарыстоўваюць на прыгатаванне каўбасных вырабаў і кансерваў. Тлушч з гарбоў — каштоўны харчовы прадукт. З шэрсці вырабляюць бобрык, трыкататажныя вырабы, фастрыгаваныя коўдры. Выкарыстоўваюцца таксама скуры. Ва ўсіх краінах, дзе развіта вярблюдагадоўля, вярблюды выкарыстоўваюцца як цяглавая жывёла. Развіта гадоўля вярблюдаў для спартыўных мэт. У многіх краінах вядзецца селекцыйная работа і стварэнне новых парод вярблюдаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вярблюдагадоўля|||}} {{Жывёлагадоўля}} en3mlt6rsht4hvxy8l8buccc7m5537i 5217441 5217434 2026-10-13T11:56:01Z Autumndancer 168015 5217441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nouakchott camel market.jpg|thumb|Рынак вярблюдаў, г.[[Нуакшот]], 2008]] '''Вярблюдагадоўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], якая займаецца развядзеннем і выкарыстаннем вярблюдаў. Развіта ў зоне пустынь, паўпустынь і сухіх стэпаў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]. Гадуюць 2 віды вярблюдаў: аднагорбых ([[драмадэр]]аў) — жывёл гарачага клімату і двухгорбых ([[бактрыян]]аў), прыстасаваных да суровых, марозных зім. Ва ўсім свеце каля 11 млн вярблюдаў (1995), найбольш іх у краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] (каля 7 млн галоў, толькі аднагорбыя), Заходняй, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі (ад Турцыі да Індыі, ад Аравіі да [[Казахстан]]а і прыкаспійскіх тэрыторыі Расіі; каля 2 млн галоў, пераважна аднагорбыя, на поўначы двухгорбыя), у [[Манголія|Манголіі]] і на суседніх тэрыторыя Кітая і Расіі (больш за 1 млн галоў, толькі двухгорбыя). У некаторых краінах Азіі распаўсюджаны гібрыды аднагорбых і двухгорбых вярблюдаў, якія вызначаюцца большымі памерамі, магутнасцю і вынослівасцю. Вярблюдагадоўля — вельмі эканамічная галіна жывёлагадоўлі. Вярблюды круглы год пасуцца на пашы, кормяцца раслінамі, якія не паядаюць або мала паядаюць іншыя свойскія жывёлы. Могуць піць саленаватую ваду. У неспрыяльныя для пашы перыяды іх падкормліваюць сенам, а ў час напружанай работы і ў злучны сезон — канцэнтраванымі кармамі. Уючны вярблюджы транспарт зараз страціў сваё значэнне, хоць характарызуецца высокай праходнасцю і таннасцю перавозак. Малако вярблюдзіц мае вялікую колькасць [[тлушчы|тлушчаў]], [[бялкі|бялкоў]] і малочнага цукру, ідзе ў асноўным на [[кумыс]], з яго вырабляюць таксама масла і сыры. Мяса маладых (узрост 18—19 месяцаў), добра ўкормленых вярблюдаў, не саступае па пажыўных якасцях мясу буйной рагатай жывёлы; мяса жывёл, забітых ва ўзросце 19—20 гадоў, выкарыстоўваюць на прыгатаванне каўбасных вырабаў і кансерваў. Тлушч з гарбоў — каштоўны харчовы прадукт. З шэрсці вырабляюць бобрык, трыкататажныя вырабы, фастрыгаваныя коўдры. Выкарыстоўваюцца таксама скуры. Ва ўсіх краінах, дзе развіта вярблюдагадоўля, вярблюды выкарыстоўваюцца як цяглавая жывёла. Развіта гадоўля вярблюдаў для спартыўных мэт. У многіх краінах вядзецца селекцыйная работа і стварэнне новых парод вярблюдаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вярблюдагадоўля|||}} {{Жывёлагадоўля}} 7rzhrqwuzvtowd3lbh3rc20807qof5s 0 816784 5217436 2026-10-13T11:51:42Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Залман Сабшын''' (Zalman Isaac Sabshin, {{ВДП}}) — [[урач]], яўрэйскі [[паэт]]. Вучыўся ў [[хедар]]ы. Пасля смерці бацькі працаваў у бацькавага сябра [[прыказчык]]ам. Пакінуў сціслыя ўспаміны пра родныя Бешанковічы: тут дзейнічалі яўрэйскія партыі, былі Забасто...» 5217436 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Залман Сабшын''' (Zalman Isaac Sabshin, {{ВДП}}) — [[урач]], яўрэйскі [[паэт]]. Вучыўся ў [[хедар]]ы. Пасля смерці бацькі працаваў у бацькавага сябра [[прыказчык]]ам. Пакінуў сціслыя ўспаміны пра родныя Бешанковічы: тут дзейнічалі яўрэйскія партыі, былі [[Забастоўка|забастоўкі]] рабочых. У 1910 годзе на дэманстрацыі ў [[Віцебск]]у яго арыштавалі, ён уцёк з-пад нагляду паліцыі, эміграваў у Злучаныя Штаты Амерыкі. Цяжка працаваў на [[Фабрыка|фабрыцы]] і адначасова вучыўся. У 1917 годзе скончыў медыцынскую школу пры госпіталі. Жыў і працаваў у [[Бронкс]]е, у 1919 яму даводзілася лячыць ад [[Іспанскі грып|іспанскага грыпу]]. З пачатку 1940-х гадоў больш не практыкаваў, жыў у Маямі-Біч. Выйшла кніга ''«Гезамлтэ лідэр»'' («Выбраныя вершы») (Маямі: Бух-Камітэт, 1947), 221 с. Меў сына і дачку. Жонка — Соня, прыехала ў ЗША на два гады пазней, была з Украіны. Мелвін Сабшын — іх сын, амерыканскі псіхіятр. == Літаратура == * прадмова да ягонае кнігі * [https://www.congressforjewishculture.org/people/2618/Sabshin-Zalmen Sabshin Zalmen] * New York State Journal of Medicine, 1958 == Спасылкі == * [https://shs.cairn.info/le-dsm-roi--9782749238685-page-234?lang=fr] {{DEFAULTSORT:Сабшын Залман}} [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ідышамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Медыкі ЗША]] h2d5kn26zxaom49jimyy3pvfrxndjhh 0 816785 5217444 2026-10-13T11:58:48Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Грачоўскі раён''' ({{lang-ru|Грачёвский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны ц...» 5217444 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Грачоўскі раён''' ({{lang-ru|Грачёвский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Арэнбургская вобласць|Арэнгбургскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Грачоўка (Грачоўскі раён, Арэнбургская вобласць)|Грачоўка]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Арэнбургская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Арэнбургскай вобласці]] g4rf5dbp157bnf82mzkrjpfk7f1o4zz