Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 400 5220795 5192699 2026-10-18T11:51:13Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5220795 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''18 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста першы (дзвесце дзевяноста другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Édit de Fontainebleau. Page 1 - Archives Nationales - AE-II-887.jpg|thumb|120px|Эдыкт Фантэнбло]] * [[1239]]: Мангола-татарскія войскі ўзялі [[Чарнігаў]]. * [[1685]]: Французскі кароль [[Людовік XIV]] выдаў [[эдыкт Фантэнбло]], якім даваў [[Гугеноты|гугенотам]] права трымацца іх рэлігіі. * [[1817]]: Прыняты [[сцяг Чылі]]. * [[1867]]: [[Аляска]] ад [[Расійская імперыя|Расіі]] перайшла да [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. * [[1892]]: Уведзена ў камерцыйную эксплуатацыю першая [[тэлефон]]ная лніня далёкай сувязі ([[Чыкага]] — [[Нью-Ёрк]]). * [[1905]]: [[Курлоўскі расстрэл]] у [[Мінск]]у. * [[1920]]: Спыніліся [[ваенныя дзеянні]] ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—1921 гадоў. * [[1922]]: Заснавана брытанская карпарацыя [[BBC]]. * [[1926]]: [[Якуб Колас|Якубу Коласу]] нададзена званне Народнага паэта БССР. * [[1939]]: Войскі [[СССР]], паводле пакту пра ўзаемную дапамогу, увайшлі на тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1942]]: Скончылася ліквідацыя [[Брэсцкае гета|Брэсцкага гета]]. * [[1958]]: З’явілася першая шматкарыстальніцкая камп’ютарная гульня — [[Tennis for Two]]. * [[2001]]: У бельгійскім [[Гент|Генце]] ўпершыню ўручана [[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]]. * [[2003]]: Распачаў вяшчанне тэлеканал [[Беларусь 2|«ЛАД»]]. == Нарадзіліся == [[Image:Zhu xi.jpg|thumb|120px|left|Чжу Сі]] * [[1130]]: [[Чжу Сі]], кітайскі [[філосаф]] * [[1405]]: [[Пій II|Пій II, Папа Рымскі]] * [[1523]]: [[Ганна Ягелонка]], каралева польская і вялікая княгіня літоўская ў 1575—1596 (пам. 9.9.1596) * [[1527]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1610]]: [[Нікаля Кашэн]], французскі мастак * [[1634]]: [[Лука Джардана]], італьянскі мастак * [[1680]]: [[Ян Фрыдэрык Сапега]], [[вялікі канцлер літоўскі]] * [[1694]]: [[Рэнэ Луі д’Аржансон]], французскі эканаміст, дзяржаўны дзеяч * [[1777]]: [[Генрых фон Клейст]], нямецкі [[драматург]], паэт і празаік (пам. 21.11.1811) * [[1785]]: [[Томас Лаў Пікак]], англійскі пісьменнік * [[1891]]: [[Лукаш Голад]], праваслаўны святар, прыхільнік беларусізацыі праваслаўнай царквы (пам. 6.11.1947) * [[1893]]: [[Уладзімір Уладамірскі]], беларускі [[акцёр]] (пам. 24.1.1971) * [[1906]]: [[Алесь Салагуб]], беларускі паэт (пам. 17.5.1934) * [[1913]]: [[Арнэ Скоўэн]], нарвежскі кінарэжысёр * [[1919]]: [[Усевалад Кароль]], беларускі палітычна-грамадскі дзеяч (пам. кастр. 1984) * [[1924]]: [[Жорж Жэрэ]], французскі акцёр * [[1934]]: [[Кір Булычоў]], пісьменнік-фантаст, усходазнавец, фалерыст, сцэнарыст (пам. 5.9.2003) * [[1943]]: [[Андрэй Баюк]], славенскі палітычны дзеяч (пам. 16.8.2011) * [[1947]]: [[Юрый Хашчавацкі]], беларускі кінарэжысёр * [[1992]]: [[Рашэл Клейтан]], ямайская лёгкаатлетка * [[1995]]: [[Юі Ахасі]], японская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[File:Byzantinischer Mosaizist um 705 002.jpg|thumb|120px|right|Ян VII]] *[[31]]: [[Луцый Элій Сеян]], ваенны і палітычны дзеяч [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] *[[629]]: [[Хлотар II]], кароль франкаў * [[707]]: [[Ян VII (Папа Рымскі)|Ян VII, Папа Рымскі]] * [[1417]]: [[Грыгорый XII|Рыгор XII, Папа Рымскі]] * [[1503]]: [[Пій III|Пій III, Папа Рымскі]] * [[1595]]: [[Альвара Менданья дэ Нейра]], іспанскі мараплавец * [[1678]]: [[Якаб Іорданс]], фламандскі [[мастак]] * [[1866]]: [[Мануэль Бульнес]], прэзідэнт Чылі * [[1893]]: [[Шарль Франсуа Гуно]], французскі [[кампазітар]] * [[1918]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі [[гісторык]] і краязнавец (нар. 28.10(9.11)1856) * [[1931]]: [[Томас Эдысан]], амерыканскі вынаходнік (нар. 11.2.1847) * [[1971]]: [[Язэп Гайлевіч]], каталіцкі святар, прыхільнік беларусізацыі касцёла (нар. 26.2.1893) * [[1991]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі настаўнік, [[пісьменнік]] і перакладчык (нар. 19.6.1912) * [[1995]]: [[Франка Фабрыцы]], італьянскі акцёр * [[2024]]: [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (нар. [[1936]]) == Святкуюць == * {{Сцяг Аляскі}} [[Аляска]]: Дзень Аляскі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К18]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 кастрычніка| ]] 59g424vuxoqxm5cga7gzaeuqktknsa7 0 10873 5220753 4186562 2026-10-18T10:02:24Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Беларусь */ 5220753 wikitext text/x-wiki Назву '''Дубаво́е''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Дубавое (Драгічынскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] ** [[Дубавое (Камянецкі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскім сельсавеце]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] ** [[Дубавое (Камянюцкі сельсавет)|Дубавое]] — былы хутар у [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкім сельсавеце]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] ** [[Дубавое (Кобрынскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Дубавое (Аршанскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] ** [[Дубавое (Докшыцкі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] ** [[Дубавое (Мёрскі раён)|Дубавое]] — былая вёска ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] ** [[Дубавое (Серкавіцкі сельсавет)|Дубавое]] — вёска ў [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкім сельсавеце]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] ** [[Дубавое (Талачынскі сельсавет)|Дубавое]] — былая вёска ў [[Талачынскі сельсавет|Талачынскім сельсавеце]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] ** [[Дубавое (Шаркаўшчынскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Дубавое (Асіповіцкі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] ** [[Дубавое (Кіраўскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Дубавое (Вілейскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] ** [[Дубавое (Крупскі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] ** [[Дубавое (Пухавіцкі раён)|Дубавое]] — вёска ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] == Гл. таксама == * [[Дубавэ]] {{Неадназначнасць}} cjoi2wb6prjrwa92acu6jr7hvm39yk2 0 14902 5220480 5104219 2026-10-17T14:57:03Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220480 wikitext text/x-wiki '''База даных'''<ref>У навейшых энцыклапедычных выданнях — «база даных». У ранейшых энцыклапедычных выданнях і Дзяржстандарце СТБ таксама сустракалася «база дадзеных». Таксама «база звестак» у слоўніку Савіцкага М. І. Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы. Мінск, Энцыклапедыкс, 2009</ref> — структураваны набор [[даныя|даных]], які захоўваецца па вызначаных правілах у памяці [[Камп’ютар|вылічальных сістэм]]. Базы даных могуць захоўвацца ў [[Цэнтралізаваная база даных|памяці аднаго камп’ютара]], а таксама могуць быць размешчаныя ў [[Размеркаваная база даных|камп’ютарных кластэрах]] або [[Воблачныя вылічэнні|воблачных сховішчах]]. '''Сістэма кіравання базамі даных (СКБД)''' — гэта спецыяльная [[Камп’ютарная праграма|праграма]] або набор праграм для аперацый над базамі даных, у тым ліку для запытаў, аналізу і змянення даных. Класіфікацыя сістэм кіравання базамі даных звычайна заснавана на мадэлях, паводле якіх будуюцца базы даных. Так, з пачатку 1980-х гадоў дамінавалі рэляцыйныя базы даных, у якіх даныя арганізаваны як звязаныя табліцы і выкарыстоўваецца [[мова запытаў]] [[SQL]]. У 2000-я гады сталі папулярнымі нерэляцыйныя ([[NoSQL]]) базы даных з уласнымі падыходамі да арганізацыі і запыту даных, напрыклад, [[Граф (матэматыка)|графавыя]] базы даных або базы даных «[[Пара імя-значэнне|ключ — значэнне]]». == Тэрміналогія == Фармальна тэрмін «база даных» адносіцца да набору даных, да якіх можна атрымаць доступ з дапамогай «сістэмы кіравання базамі даных», што ўяўляе сабой камп’ютарную праграму ці набор праграм. З-за цеснай сувязі паміж імі тэрмін «база даных» часта выкарыстоўваецца для абазначэння як базы даных, так і сістэмы кіравання базамі даных. Па-за межамі [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] тэрмін «база даных» часта выкарыстоўваецца для абазначэння любога збору даных, не абавязкова ў вылічальных сістэмах. Так, з юрыдычнага пункту гледжання, база даных — сукупнасць даных ці іншай інфармацыі, выражаная ў ''любой аб’ектыўнай форме'', якая прадстаўляе з сябе па падборы або размяшчэнні гэтых даных або іншай інфармацыі вынік творчай працы.<ref>Закон «Аб Аўтарскім праве і сумежных правах» ад 2011 года</ref> == Віды баз даных == === Рэляцыйныя БД === Рэляцыйная мадэль баз даных была прапанавана ў [[1970]] годзе [[Эдгар Код|Эдгарам Кодам]], у той час супрацоўнікам [[IBM]]. Аснова мадэлі — табліца ці двухмерны масіў, які складаецца з слупкоў і радкоў. Асноўныя прынцыпы рэляцыйнай сістэмы: * усе даныя карыстальніку падаюцца ў выглядзе табліц; * карыстальніку даюцца аператары, якія даюць магчымасць ствараць новыя табліцы з ужо існых. На цяперашні момант рэляцыйная мадэль з’яўляецца самай распаўсюджанай у свеце. Прыкладамі сістэм кіравання базамі даных, заснаваных на рэляцыйнай мадэлі, з’яўляюцца [[IBM DB2]], [[MySQL]], [[PostgreSQL]]. === Аб’ектна-рэляцыйныя БД === {{Асноўны артыкул|Аб’ектна-рэляцыйная база даных}} Аб’ектна-рэляцыйная мадэль баз даных пашырае рэляцыйную мадэль магчымасцямі, звязанымі з [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваным праграмаваннем]]: аб’екты, класы і наследаванне непасрэдна падтрымліваюцца ў схемах баз даных і ў мове запытаў. === NoSQL === {{Асноўны артыкул|NoSQL}} Базы даных NoSQL маюць механізмы для захоўвання і пошуку даных, адрозныя ад табліц, якія выкарыстоўваюцца ў рэляцыйных базах даных. Такія базы даных існуюць з канца 1960-х гадоў, але назва «NoSQL» была прыдумана толькі ў пачатку 21-га стагоддзя. Базы даных NoSQL выкарыстоўваюцца ў апрацоўцы [[Вялікія даныя|вялікіх даных]] ({{lang-en|big data}}) і вэб-праграмах у рэжыме рэальнага часу. Структуры даных, якія выкарыстоўваюцца базамі даных NoSQL (напрыклад, пара ключ-значэнне, граф або дакумент), дазваляюць зрабіць некаторыя аперацыі больш хуткімі ў NoSQL. Большасць баз даных NoSQL не маюць сапраўдных трансакцый [[ACID]]. Сярод прыкладаў баз даных NoSQL — [[MongoDB]], Memcached, Redis, Amazon DynamoDB, Elasticsearch, Cassandra, Google Cloud Datastore. === NewSQL === NewSQL — гэта клас сучасных рэляцыйных баз даных, мэта якога — забяспечыць такую ж маштабаваную прадукцыйнасць сістэм NoSQL для апрацоўкі анлайн-трансакцый, пры гэтым выкарыстоўваючы SQL і захоўваючы гарантыі ACID. Прыклады: CockroachDB, Couchbase, Google Spanner. == Гл. таксама == * [[SQL]] * [[Рэляцыйная алгебра]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Baronas R.'' Duomenų bazių valdymo sistemos. TEV, Vilnius, 2005. {{Базы даных}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Базы даных| ]] fh0dje6dwj84mfope93q5o56sot3bat 0 15240 5220488 5153954 2026-10-17T15:04:27Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Іван Мележ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220488 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Іва́н Па́ўлавіч Ме́леж''' ({{ДН|8|2|1921}}, [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] — {{ДС|9|8|1976}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Аўтар трылогіі «Палеская хроніка» («[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]», «[[Подых навальніцы]]», «[[Завеі, снежань]]»), якая лічыцца нацыянальнай эпапеяй. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1972). == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Глінішча і наваколлі на карце 1924 г.jpg|thumb|left|Глінішча і Каранёўка на карце 1924 г.]] Нарадзіўся 8 лютага 1921 года ў вёсцы [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Хойніцкі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Разам з Іванам у сялянскай сям’і было шасцёра дзяцей<ref name=":0" />. Бацька — Павел Фёдаравіч, рабіў [[Гонта|гонты]], [[Дзяжа|дзяжы]], [[Цэбар|цабэркі]], наймаўся ўстаўляць вокны і дзверы ў новыя хаты. Маці — Марыя Дзянісаўна, родам з [[Каранёўка (Хойніцкі раён)|Каранёўкі]], ведала шмат народных песень і любіла спяваць. Іван з пяці гадоў пасвіў свіней, пасля — авечак, цялят, карову, пазней вадзіў у начное каня. Скончыў пачатковую школу ў Глінішчы, пасля сямігодку ў [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексічах]], дзесяцігодку скончыў у [[Хойнікі|Хойніках]] у 1938 годзе. У школе ўдзельнічаў у драматургічным гуртку. У 1938 годзе паступаў у Маскоўскі інстытут гісторыі, філасофіі і літаратуры, але не прайшоў конкурс{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. Вярнуўся на радзіму, працаваў загадчыкам аддзела піянераў [[Хойнікі|Хойніцкага]] раённага выканаўчага камітэта камсамола. У 1939 годзе, з другой спробы, стаў студэнтам Маскоўскага інстытута гісторыі, філасофіі і літаратуры, але неўзабаве быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкую армію]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. === Другая сусветная вайна === Служыў у 289-м палку 192-й горна-артылерыйскай дывізіі ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]], у [[Карпаты|Карпатах]]. У 1940 годзе ўдзельнічае ў [[Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР|паходах на Бесарбію і Букавіну]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. У арміі, нягледзячы на забарону, вядзе ваенныя дзённікі, у большасці згубленыя ў 1941 годзе. Напад Германіі на СССР сустракае ў [[Стары Самбір|Старым Самборы]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]]. З першых дзён на фронце — на Збручы, пад [[Умань|Уманню]], [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаевым]], Сінелькавым, [[Растоў-на-Доне|Растовам-на-Доне]], Лазавой. У снежні 1941 года атрымаў раненне. У лютым—траўні 1942 года вучыўся ў [[Каменск-Уральскі|Каменску]] на курсах палітычнага складу Паўднёвага фронту, па заканчэнні камандзіраваны ў 51-ю стралковую дывізію як супрацоўнік газеты «[[Красноармейская правда]]» («Чырвонаармейская праўда»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. 20 чэрвеня 1942 года цяжка паранены, асколак бомбы раздрабіў правае плячо. Лячыўся ў шпіталях Растова, [[Есентукі|Есентукоў]], [[Тбілісі]]. Трапіў у горад [[Бугуруслан]], з лістапада 1942 года выкладаў ваенную падрыхтоўку і завочна вучыўся на літаратурным факультэце [[Малдаўскі педагагічны інстытут|Малдаўскага педагагічнага інстытута]] (месціўся ў [[Бугуруслан]]е){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. У Бугуруслане Мележ ажаніўся. У 1943—1944 гадах выкладаў ваенную падрыхтоўку ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (месціўся тады на станцыі Сходня пад [[Масква|Масквой]]). Працу выкладчыкам ваеннай падрыхтоўкі БДУ сумяшчаў з вучобай на завочным аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]], пасля перавёўся на стацыянарнае навучанне. === Творчы перыяд === У жніўні 1944 года разам з БДУ пераехаў ў Мінск, скончыў універсітэт у 1945 годзе. У 1945—1948 гадах вучыўся ў аспірантуры пры БДУ, працаваў над дысертацыяй паводле творчасці [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]]. Дысертацыю не скончыў, але ў гэты ж час пачаў публікавацца як пісьменнік. Матэрыялы дысертацыі сталі асновай артыкула «Пра творчасць Кузьмы Чорнага»{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. З траўня 1945 года па студзень 1947 года адначасова з вучобай у аспірантуры, працаваў у рэдакцыі часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]». Па заканчэнні аспірантуры працаваў старшым выкладчыкам беларускай літаратуры ў БДУ. З жніўня 1950 года па верасень 1951 года працаваў кансультантам аддзела прапаганды і агітацыі ў пытаннях літаратуры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. З 1966 года сакратар, у 1971—1974 гадах намеснік старшыні праўлення [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1976). Быў старшынёй праўлення Беларускага аддзялення таварыства «СССР — Францыя», старшынёй Беларускага камітэта абароны Міру, членам Сусветнага Савета Міру{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. Хварэў на [[Нырка|ныркі]] і [[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=https://www.sb.by/articles/u-snakh-gulyayu-z-batskam-pa-nabyarezhnay-yalty.html|title=Дачка Івана Мележа: Пры любой нагодзе ён імкнуўся на сваё Палессе|first=Ирина|last=СВИРКО|website=www.sb.by|date=2016-02-05|access-date=2023-11-07}}</ref>. Памёр 9 жніўня 1976 года ад сардэчнага прыступу<ref>{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/29991100.html|title=60-гадовая «Волга» Івана Мележа выстаўленая на аўкцыён|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2019-06-10|access-date=2023-11-07}}</ref>. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Сям’я == Быў жанаты з Лідзіяй Мележ-Пятровай, дзве дачкі — Людміла і Ларыса<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minsknews.by/lyubi%D1%9E-spyavacz-i-velmi-spyasha%D1%9Esya-zhycz-dachka-ivana-melezha-raskryla-sakrety-svajgo-baczki/|title=Любіў спяваць і вельмі спяшаўся жыць. Дачка Івана Мележа раскрыла сакрэты свайго бацькі|website=minsknews.by|date=8-2-2021|access-date=7 лістапада 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307135618/https://minsknews.by/lyubi%D1%9E-spyavacz-i-velmi-spyasha%D1%9Esya-zhycz-dachka-ivana-melezha-raskryla-sakrety-svajgo-baczki/|archivedate=7 сакавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў у друку вершам «Радзіме» ў газеце «[[Чырвоная змена]]» ў 1939 годзе, прозай на рускай мове — апавяданнем «Последняя операция» — у газеце «Бугурусланская правда» у 1943 годзе, прозай на беларускай мове — апавяданнем «Сустрэча ў шпіталі» — у газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» за 25 лістапада 1944 года. У 1941—1942 гадах Мележ вёў дзённік, запісы якога ў 1977 годзе ўвайшлі ў яго «Першую кнігу», што ўбачыла свет ужо пасля смерці пісьменніка. У 1946 годзе выйшаў зборнік апавяданняў Мележа «У завіруху», загаловачнае апавяданне з якога высока ацаніў яшчэ Кузьма Чорны{{sfn|БелЭн|2000|с=271}}. У 1948 годзе была выдадзена кніга прозы «Гарачы жнівень». Назву ёй дала аднайменная аповесць, напісаная ў 1946 годзе пасля наведвання спаленай і спустошанай падчас вайны роднай вёскі. Аўтар паэтызуе будзённую сялянскую працу, перадае душэўную прыгажосць простых вясковых людзей. Менавіта ў гэты час пісьменнік па-новаму адчуў, што значыць [[Палессе]] ў яго жыцці. Ужо ў ранніх творах Івана Мележа назіралася тэндэнцыя да аб’яднання ў цыклы («Гарачы жнівень», апавяданні «Перад навальніцай» і «Павел прыехаў»). Паступова пашыраліся жанравыя рамкі творчасці пісьменніка. З канца 1947 года ён працуе над раманам «Мінскі напрамак» (1947—1953). Аўтар расказвае пра вызваленчую барацьбу на Беларусі летам 1944 года, пра аперацыю «Баграціён». У 1960—1970-я гады гэты твор быў перапрацаваны, стаў больш шматпланавым і маштабным па ахопе падзей, багатым на народныя характары, праз якія паказана героіка і трагедыя вайны. Надрукаваў некалькі апавяданняў: «У гарах дажджы» (1954) і «Спатканне за горадам» (1955). Першае з іх, што дало назву аднаму са зборнікаў, напісана на матэрыяле даваеннай службы аўтара ў войску. Апавяданні і аповесці 1950-х гадоў склалі тры зборнікі прозы: «Блізкае і далёкае» (1954), «У гарах дажджы» (1957), «Што ён за чалавек» (1961). Маленькія аповесць — «Дом пад сонцам» (1954), п’есы — «Пакуль вы маладыя» (1955), «Дні нараджэння», «У новым доме» (1957). Стварыў цыкл раманаў «Палеская хроніка»: «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» (1962), «[[Подых навальніцы]]» (1966) і «[[Завеі, снежань]]» (1976). Першы з іх Іван Мележ называў «лірычным раманам», наступныя часткі трылогіі ствараў ужо як трагедыйныя раманы-даследаванні. У іх выявілася грамадзянская смеласць і ідэйна-мастацкая маштабнасць у асэнсаванні складаных абставін [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]], жыцця савецкай Беларусі 1920—1930-х гадоў, шчырасць аўтара ў спалучэнні з яго глыбокім і тонкім псіхалагізмам. «Палеская хроніка» — філасофска-мастацкае асэнсаванне жыцця беларускага народа на важным гістарычным этапе{{sfn|БелЭн|2000|с=272}}. Напісаў п’есы «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаўлена ў 1957), «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), аднаактоўку «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966). Паводле раманаў «Людзі на балоце» і «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]» Беларускім тэлебачаннем створаны ў 1966 годзе спектакль. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы]] пастаўлены ў 1966 годзе спектакль «Людзі на балоце», [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскім абласным тэатрам]] — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»). У 1975 годзе выдаў кнігу літаратурна-крытычных артыкулаў, эсэ, інтэрв’ю і публіцыстыкі «Жыццёвыя клопаты», у 1977 выйшла «Першая кніга» (дзённікі, запісы ваенных гадоў). == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} === Зборнікі апавяданняў === * «У завіруху» (1946); * «Гарачы жнівень» (1948); * «Заўсёды наперадзе» (нарыс, 1948); * «Блізкае і далёкае» (1954); * «У гарах дажджы» (1957); * «Што ён за чалавек» (1961); * «Жыццёвыя клопаты» (1975); * «Белыя вішні і яблыні» (1976); * «Першая кніга: Дзённікі, сшыткі, з запісных кніжак» (1977). === Раманы === * «Мінскі напрамак» (1952, перапрацаванае выданне 1974); * «Палеская хроніка» (трылогія): ** «Людзі на балоце» (1962); ** «Подых навальніцы» (1966); ** «Завеі, снежань» (1978). === П’есы === * «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаноўка 1957); * «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958); * «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966). У 1969—1971 гадах выйшаў збор твораў у 6-ці, у 1979—1985 гадах — у 10 тамах. {{калонкі/канец}} == Экранізацыя твораў == === Тэлевізійныя пастаноўкі === Беларускім тэлебачаннем пастаўлены спектакль «Людзі на балоце» (1965, Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР, 1966, рэж. [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч|Аляксандр Гутковіч]]), а таксама тэлевізійныя пастаноўкі «Сустрэчы і развітання» (тэлефільм «[[Завеі, снежань]]», 1979) і «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань», 1989). Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы ў 1966 годзе пастаўлены спектакль «Людзі на балоце», Гомельскім абласным тэатрам — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»). === Фільмаграфія === * «[[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]]» (1981, сцэнарый [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]], рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм) * «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]» (1982, сцэнарый Віктар Тураў, рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм) == Грамадзянскія погляды == У сваім артыкуле «На вышыні жыцця» (1968) адмоўна ацэньваў палітыку [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Ivan_Mielez/Na_vysyni_zyccia.html|title=Іван Мележ. На вышыні жыцця|website=knihi.com|access-date=2023-11-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29759581.html|title=20 нечаканых фактаў пра Івана Мележа|first=Васіль Дэ|last=Эм|website=Радыё Свабода|date=2019-02-08|access-date=2023-11-08}}</ref>: {{цытата|Мала выдаецца на роднай мове палітычнай літаратуры, яшчэ менш — медыцынскай, і ўжо зусім зачынены дзверы для беларускай мовы ў тэхнічную, эканамічную літаратуры, у навуковую, — амаль ва ўсе галіны навукі. Зусім не лічыць патрэбным выпускаць творы на беларускай мове студыя «[[Беларусьфільм]]»! Можна прывесці яшчэ нямала фактаў, якія сведчаць пра ненармальныя адносіны да беларускай мовы ў многіх установах рэспублікі. Гэтыя факты сведчаць, што ў цэлым шэрагу ўстаноў як бы звычайным стаў зняважлівы погляд на родную мову нашага народа. Думаю, што яго можна разглядаць як выразную праяву нігілістычных адносін да нашай мовы.}}У 1973 годзе разам з шэрагам іншых савецкіх пісьменнікаў падпісаў ліст з нападкамі на [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]] і [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://diletant.media/articles/35933160/|title=Советские писатели против Сахарова и Солженицына – документ|website=diletant.media|access-date=2024-02-05}}</ref>. == Узнагароды і прэміі == * Два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (28 кастрычніка 1967; 5 лютага 1971); * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (6 жніўня 1946); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (25 лютага 1955); * Медалі; * [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа]] (1962) за раман «Людзі на балоце»; * [[Ленінская прэмія]] (1972) за раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы»; * [[Народны пісьменнік БССР]] (1972) за «вялікія дасягненні ў развіцці беларускай савецкай літаратуры»; * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976) за кнігу крытычных нарысаў, артыкулаў «Жыццёвыя клопаты» (пасмяротна). == Памяць == [[Файл:Музей И.П. Мележа - panoramio.jpg|thumb|left|Дом-музей Івана Мележа ў [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]].]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|thumb|Скульптурная кампазіцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў [[Хойнікі|Хойніках]].]] Імем Івана Мележа названы вуліцы ў [[Вуліца Мележа (Мінск)|Мінску]], [[Брэст|Брэсце]], [[Гродна|Гродне]], [[Вуліца Мележа (Гомель)|Гомелі]], [[Шчучын]]е, [[Дзятлава|Дзятлаве]], [[Івацэвічы|Івацэвічах]], [[Кобрын]]е, [[Драгічын]]е, [[Іванава|Іванаве]], [[Пінск]]у, [[Столін]]е, [[Нясвіж]]ы, [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]], [[Хойнікі|Хойніках]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Івянец|Івянцы]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Мазыр]]ы, в. [[Касцюковічы (Мазырскі раён)|Касцюковічы]], [[Стараселле (Александрыйскі сельсавет)|Стараселлі]]. Вуліца Івана Мележа была ў [[Львоў|Львове]] ([[Украіна]]), у 2016 годзе далучана да вуліцы Зэмэльнай<ref>{{Cite web|url=https://streets.lvivcenter.org/uk/%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0/|title=Мележа Івана {{!}} Проект 'Вулиці Львова'|website=streets.lvivcenter.org|access-date=2023-11-07}}</ref>. Імем Івана Мележа названы [[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа|Мазырскі драматычны тэатр]], цеплаход «Іван Мележ», Беларуска-славянская гімназія № 36 у Гомелі, гарадская бібліятэка № 2 у Гомелі, Глінішчанская сярэдняя школа Хойніцкага раёна. Жыццю і творчасці пісьменніка прысвечаны дакументальны фільм «Іван Мележ» (сцэнарый [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Вячаслава Адамчыка]], 1978). У [[Мінск]]у на доме № 7 па вуліцы Янкі Купалы, у якім жыў народны пісьменнік, усталявана мемарыяльная дошка. У [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]] створаны літаратурны музей і ўсталяваны бюст Івана Мележа. У 2010 годзе ў [[Хойнікі|Хойніках]] адкрыта скульптурная кампазіцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]». У 1980 годзе заснавана [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа]]. У 2024 годзе Іван Мележ пасмяротна атрымаў званне ганаровага грамадзяніна [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hoiniki.gov.by/ru/Melez/|title=Почётные граждане Хойникского района. Мележ Иван Павлович|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420050658/https://hoiniki.gov.by/ru/Melez/|archive-date=20 красавіка 2025|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.bragin.by/2024/02/znakamitamu-belaruskamu-pismenniku-ivanu-melezhu-prysvoena-zvanne-ganarovy-gramadzyanin-xojnickaga-rayona-pasmyarotna/|title=Знакамітаму беларускаму пісьменніку Івану Мележу прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Хойніцкага раёна» пасмяротна|date=2024-02-01|access-date=2024-02-05|url-status=dead}}</ref>. 6 лютага 2025 года на алеі «Ганаровыя грамадзяне Хойніцкага раёна», размешчанай у гарадскім парку горада [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]]), устаноўлена таблічка з імем І. П. Мележа. У раённым Доме культуры горада [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]]) прайшла літаратурна-музычная праграма «Пясняр палескай зямлі». == Паходжанне прозвішча Мележ == [[Файл:Запіс пра шлюб Хведара Малежыка. 11. XI. 1795.jpg|thumb|left|Запіс пра шлюб Фёдара Малежыка. 11 (22). XI. 1795]][[Файл:Эксклюзіўнае ўжываньне прозьвішча Мележ у рэвізіі 1834 г.jpg|thumb|Рэдкі выпадак ужывання прозвішча Мележ; рэвізія 1834 г.]][[Файл:Запіс пра шлюб Ігната Малежыка. 1 (13). XI. 1836.jpg|thumb|Запіс пра шлюб Ігната Малежыка. 1 (13). XI. 1836]][[Файл:Іван Малеж зь сямействам у інвэнтары 1845 г.jpg| thumb|left|Іван Малеж з сямействам у інвентары 1845 г.]][[Файл:Ігнат Хведараў Малеж; мэтрычны запіс 1855 г.jpg|thumb|left|Ігнат Фёдараў Малеж; метрычны запіс 1855 г.]][[Файл:Андрэй і Ігнат Малежы ў інвэнтары 1845 г.jpg| thumb|Андрэй і Ігнат Малежы ў інвентары 1845 г.]] У метрычных кнігах 1795—1851 гадоў [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексіцкай]] Свята-Мікалаеўскай царквы, да прыходу якой належала вёска [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]], прозвішча запісвалася як Мале́жык<ref>Напрыклад: Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ) у Мінску. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 360. Спр. 538, 36. Воп. 14. Спр. 427. А. 65адв. Спр. 433. А. 234адв. (1851 г. ''Игнатій Феодоровъ Малежикъ'')</ref>. Тое ж і ў рэвізіі 1811 года. Але ў рэвізіі 1834 года ўпершыню сустрэтае прозвішча Ме́леж (''Мѣлежъ'')<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 338. А. 683адв.</ref>. Згодна з інвентаром 1845 года ў маёнтку Глінішча і Азярын пана Рыгора, сына Станіслава, Аскеркі, у вёсцы Глінішча пражывалі браты 52-х гадовы Іван і 57-мі гадовы Андрэй Іванавыя Мале́жы з сямействамі, 28-мі гадовы Ігнат Фёдараў Мале́ж з 25-ці гадовай жонкай Просяй<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1400. А 4адв., 5адв.</ref>. У рэвізіі 1850 года таксама названыя Мале́жы<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 706. А. 42адв., 44адв.</ref>. Гэты варыянт прозвішча ад 1855 года (''Игнатій Федоровъ Малѣжъ'') і надалей у метрыках ужываўся стала<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 14. Спр. 435. А. 53адв. (1855 г.) Спр. 450. А. 77адв., 84адв., 87адв., 102адв. (1864 г.)</ref>. У рэвізіі 1858 года зноў — Мележ<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 1149. А. 36адв.</ref>. У метрыцы 1878 года працягвалі пісацца Малежамі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 14. Спр. 452. А. 103адв.</ref>. Недзе ад 1890 года, імаверна, з волі шматгадовага юравіцкага валаснога старшыні Фёдара Ігнатавага ўжывалася выключна форма Ме́леж{{efn-ua|У кнізе М. В. Бірылы прыведзены абодва прозвішчы з націскам адпаведна на другім і першым складах<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. – Мінск: Навука і тэхніка, 1969. С. 270, 283</ref>. А яшчэ ў попісе войска ВКЛ 1567 г. згаданы ваяр з сугучным прозвішчам – Іван Мелеш з Лемяшэвічаў Пінскага павету<ref>Русская историческая библиотека. — Т. XXXIII: Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского. — Петроград, 1915. Стб. 1212; Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. 1. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. – Мінск: Навука і тэхніка, 1966. С. 234</ref>. Тут, аднак, не выключана апіска, бо лагічна было б чакаць прозвішча Лемеш.}}<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1890 год. — Минск, 1889. С. 99; 1897. С 106; НГАБ. Ф. 136. Воп. 33. Спр. 67. А. 25адв., 28адв., 33адв. (1910 г.)</ref>. Магчыма, дзеля таго і была створана збольшага іранічная сямейная легенда<ref>Памяць. Калінкавіцкі раён. — Мінск: Ураджай, 1999. С. 175—176</ref>, з якой вынікае нібыта{{пачатак цытаты}}''род пайшоў ад чэха Ігната Мелешака аднекуль з-пад Прагі. Нейкім чынам Мелешак служыў у ''рускім'' войску. Прыйшоў аднойчы з сябрам, юравіцкім хлопцам, на пабыўку ў вёску Глінішчы — на радзіму ж далёка. І закахаўся тут у мясцовую дзяўчыну-прыгажуню Кацярыну. Прайшоў тэрмін службы ў войску, маладыя пабраліся шлюбам. Было ў іх дзесяць дзяцей, сярод іх сын Фёдар. Прозвішча сваё на новай радзіме перайначыў — стаў Мележам. Марыў іншы раз: «Эх, пабываем мы, дзеткі, калі-небудзь у Залатой Празе…»''{{канец цытаты}} Легенда пераказана са слоў роднай сястры Івана Мележа Тамары Аляхновіч. На самай справе ёсць звесткі пра тое, як 1 (13) лістапада 1836 года 19-ці гадовы жыхар Глінішча Ігнат Фёдараў Малежык ажаніўся з 16-ці гадовай [[Вадовічы|вадовіцкай]] дзяўчынай Еўфрасінняй (не Кацярынай), дачкой Міхайла Сцяпанавага Борыса<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 36</ref>. 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1838 года ў іх нарадзіўся сын Мікіта<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 540. А. 35адв.</ref>. На 1858 год у сужэнцаў было ўжо чатыры сыны — Мікіта (20 г.), Пракоп (17), Фёдар (11), Фама (9) і дзве дачкі — Сцепаніда (14 г.) і Аўдося (3)<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 1149. А. 36адв.-37</ref>. У войску Ігнат ніколі не служыў. Пра Ігнтавых бацьку і дзеда. У метрыцы 1795 года сустракаецца датаваны 11-м лістапада запіс пра шлюб 17-ці гадовага Фёдара{{efn-ua|Памёр у 1817 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 517. А. 15адв.</ref>, г. зн. у год нараджэння сына Ігната. Згодна з рэвізіяй 1834 г., Ігнат са старэйшым братам Арцёмам жылі ў доме дзядзькі Прохара Сямёнавага Макарчука, памерлага ў 1832 г.<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 338. А. 685адв.</ref>}} Гаўрылавага Малежыка з Матрунай, дачкой Міхала Вінніка; сведкамі тады выступілі Іван Малежык і Павел Швец<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 360</ref>. У метрыках 1801 і 1802 гадоў ёсць запісы пра смерць і пахаванне 49-ці гадовага Гаўрылы Малежыка і 56-ці гадовага Піліпа Іванавага Малежыка{{efn-ua| У рэвізіі 1811 г. запісана, што на 1795 г. Піліпу Іванаваму Малежыку († 1803 г.) было 60 г, а ягонаму братанічу (пляменніку, сыну старэйшага брата) Гаўрыле († 1805 г.) — 50 г.<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 689адв.</ref>. Але ў метрыках за 1803 і 1805 гады памерлых-пахаваных з такімі імёнамі няма.}}<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 499. А. 304адв. Спр. 500. А. 376адв.</ref>. Пэўна, людзі з прозвішчам Малеж або Малежык жылі ў Глінішчы яшчэ за часоў Рэчы Паспалітай, гэта значыць задоўга да таго, як з’явілася павіннасць служыць у расійскім войску. Усё паказвае на тое, што з Чэхіі на Беларусь першы з Малежыкаў наўрад ці прыходзіў. Прынамсі, гэта не мог быць Ігнат, прадзед пісьменніка. Падобна, прозвішча Мележ, якое сустракаецца толькі ў Глінішчах, набыло свой выгляд намаганнямі бацькі Ігната і сына Фёдара — юравіцкіх [[Валасны старшына|валасных старшын]], якія былі публічнымі асобамі. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{Reflist|2|}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * Адамовіч А. Здалёк і зблізку. Мн., 1976 * Адамовіч А. Літаратура, мы і час. Мн., 1979 * [[С. Андраюк|Андраюк С.]] Іван Мележ // Сгаль пісьменніка. Мн., 1974 * Бугаёў Дз. Вернасць прызванню. Мн., 1977 * Гніламёдаў У. Іван Мележ. Мн., 1984 * Драздова З. У. Майстэрства слова. Мн., 1993 * Ляшук В. Іван Мележ у школе. Мн., 1981 * {{крыніцы/БП 1917-90|Мележ Іван}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Мележ Іван||281—293}} * Сказ пра Івана Мележа. Мн., 1984 * Смыкава I. Іван Мележ // Смыкава I. Беларускія пісьменнікі-лаўрэаты. Мн., 1973 * Смыкоўская В. Творчая канцэпцыя пісьменніка. Мн., 1976 * Успаміны пра Івана Мележа. Мн., 1982 * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мележ Іван Паўлавіч|[[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Шупенька Г]].|271—272}} * Шупенька Г. Прага мастацкасці. Мн., 1996. С. 12-81 * Іван Мележ: кароткі бібліяграфічны даведнік / Дзяржаўная бібліятэка імя У. І. Леніна; [складальнік І. У. Смыкава; рэдактар [[Ніна Барысаўна Ватацы|Н. Б. Ватацы]]]. — Мінск, 1963. — 28 с. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == * [http://archives.gov.by/index.php?id=980198 І. Мележ. Раман «Подых навальніцы». Варыянт. Аўтограф. 1965 г.] * [https://www.belta.by/culture/view/dose-k-95-letiju-narodnogo-pisatelja-belarusi-ivana-melezha-180410-2016/ ДОСЬЕ: К 95-летию народного писателя Беларуси Ивана Мележа]. ''[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]''. * [http://www.hoiniki.by/?p=60040 ДОСЬЕ: К 100-летию со дня рождения народного писателя Беларуси Ивана Мележа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250326113509/https://www.hoiniki.by/?p=60040 |date=26 сакавіка 2025 }}. ''Хойнiцкiя навiны''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мележ Іван Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хойніцкім раёне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў]] [[Катэгорыя:Іван Мележ]] o4bls9ixltbmntjqjujn6psvbsgm4tl 3 16119 5220452 5183529 2026-10-17T13:52:40Z ~2026-55607-61 175614 /* Антрапалагічны беларус */ 5220452 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) kxtmmilhpkvb4ufgew1ggwxuoiuxgvn 5220453 5220452 2026-10-17T13:53:08Z ~2026-55607-61 175614 /* Антрапалагічны беларус */ З вялікай літары 5220453 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян Беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) n1z1qf1vdyilj7sxdlv5wz53lavlgi9 5220728 5220453 2026-10-18T08:53:27Z Zadorenko V 175157 /* Зноскі ці крыніцы? */ новы падраздзел 5220728 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян Беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) == Зноскі ці крыніцы? == Добры дзень! Прошу прощения, если вопрос не вам, но как знаю, вы опытный участник тут, и по-этому хотелось бы задать вопрос: почему у нас вместо "зносок" меняют на "крыніцы" да и в выборочном темпе? Насколько знаю, второе слово есть частью тарашкевицы. Так вот, как-то у нас указание регулируется? Патлумачце, калі ласка. Дзякуй! [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 11:53, 18 кастрычніка 2026 (+03) 5g69lr9n4e4jebgrayrbq9tvfbm9l7a 5220733 5220728 2026-10-18T09:14:25Z M.L.Bot 261 /* Зноскі ці крыніцы? */ Адказ 5220733 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян Беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) == Зноскі ці крыніцы? == Добры дзень! Прошу прощения, если вопрос не вам, но как знаю, вы опытный участник тут, и по-этому хотелось бы задать вопрос: почему у нас вместо "зносок" меняют на "крыніцы" да и в выборочном темпе? Насколько знаю, второе слово есть частью тарашкевицы. Так вот, как-то у нас указание регулируется? Патлумачце, калі ласка. Дзякуй! [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 11:53, 18 кастрычніка 2026 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]], бо па многіх гадах карыстання выявілася, што "зноска" -- гэта толькі значок "[1]", прынамсі, так склалася ў выдавецкай справе, а само ''зместавае цела'', ''выніковая'', ''ніжняя'' частка назваецца "спасылка". Таксама шаблон {{ш|зноскі}} стварае псеўдараздзел "Зноскі", які не рэдагуецца і гэта вельмі нязручна пры ўжыванні некалькіх тыпаў шаблонаў і тэгаў спасылак, што ў нас вельмі часта бывае і чым далей, тым часцей і незручней -- усё адно тады трэба замяняць {{ш|зноскі}} напрыклад на {{ш|reflist}}. Таму было вырашана стварыць альтэрнатыву -- {{ш|крыніцы}} у спалучэнні з сапраўдным раздзелам "Крыніцы" (бо назва "Спасылкі" у нас традыцыйна занята зместам іншага тыпу), які цалкам сумяшчальны і ўзаемазаменны з {{ш|зноскі}} і {{ш|reflist}}. Цэнтралізаваную замену вырашылі не рабіць, прынамсі пакуль, бо багата іншых спраў і каб не перагружаць серверы Вікімедыі, але паступовая замена ў рабочым парадку здзяйсняецца і ў наборы інструментаў стаяць даўно менавіта {{ш|крыніцы}}. І, звяртаю ўвагу, тут беларуская Вікіпедыя, не толькі артыкулы, але і рабочая мова ў нас беларуская. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:14, 18 кастрычніка 2026 (+03) 3i6khlu3hrfedmcaihtxqdmeg2qy5z7 5220736 5220733 2026-10-18T09:22:22Z M.L.Bot 261 /* Зноскі ці крыніцы? */ Адказ 5220736 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян Беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) == Зноскі ці крыніцы? == Добры дзень! Прошу прощения, если вопрос не вам, но как знаю, вы опытный участник тут, и по-этому хотелось бы задать вопрос: почему у нас вместо "зносок" меняют на "крыніцы" да и в выборочном темпе? Насколько знаю, второе слово есть частью тарашкевицы. Так вот, как-то у нас указание регулируется? Патлумачце, калі ласка. Дзякуй! [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 11:53, 18 кастрычніка 2026 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]], бо па многіх гадах карыстання выявілася, што "зноска" -- гэта толькі значок "[1]", прынамсі, так склалася ў выдавецкай справе, а само ''зместавае цела'', ''выніковая'', ''ніжняя'' частка назваецца "спасылка". Таксама шаблон {{ш|зноскі}} стварае псеўдараздзел "Зноскі", які не рэдагуецца і гэта вельмі нязручна пры ўжыванні некалькіх тыпаў шаблонаў і тэгаў спасылак, што ў нас вельмі часта бывае і чым далей, тым часцей і незручней -- усё адно тады трэба замяняць {{ш|зноскі}} напрыклад на {{ш|reflist}}. Таму было вырашана стварыць альтэрнатыву -- {{ш|крыніцы}} у спалучэнні з сапраўдным раздзелам "Крыніцы" (бо назва "Спасылкі" у нас традыцыйна занята зместам іншага тыпу), які цалкам сумяшчальны і ўзаемазаменны з {{ш|зноскі}} і {{ш|reflist}}. Цэнтралізаваную замену вырашылі не рабіць, прынамсі пакуль, бо багата іншых спраў і каб не перагружаць серверы Вікімедыі, але паступовая замена ў рабочым парадку здзяйсняецца і ў наборы інструментаў стаяць даўно менавіта {{ш|крыніцы}}. І, звяртаю ўвагу, тут беларуская Вікіпедыя, не толькі артыкулы, але і рабочая мова ў нас беларуская. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:14, 18 кастрычніка 2026 (+03) :Тарашкевіца -- гэта толькі правапіс, адрозны ад стандартнага (школьнага), там няма сваіх значэнняў для слоў "крыніца", "зноска", "спасылка" або іншых. А як ўжо называць свае тэхнічныя шаблоны гэта выбар кожнай грамады, мы вырашылі так, а грамада be-tarask магла вырашыць іначай, калі там і праўда неяк іначай нешта называецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 18 кастрычніка 2026 (+03) bo866di3c82kc76pygic853ffvt9dbr 5220738 5220736 2026-10-18T09:23:18Z Zadorenko V 175157 /* Зноскі ці крыніцы? */ Адказ 5220738 wikitext text/x-wiki Калі што, звяртайцеся [[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|сюды]]. == AWB == Дастала ты мяне, дарагая праграмка. --M.L.Bot 21:13, 10 лютага 2012 (UTC) == Блакіроўка == Калі вы на свабодзе і можаце далей займацца Вікіпедыяй, можа нам патрэбна запрасіць вашу разблакіроўку? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:28, 20 жніўня 2025 (+03) : @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], вядома, блакіроўку запрашу, трэба спачатку вызначыцца з рэжымам маёй дамашняй "хіміі" і купіць бесперабойнік для кампа, пару-тройку тыдняў гэта возьме. І яшчэ нейкі час, пакуль сцюарты мяне верыфікуюць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 22:10, 20 жніўня 2025 (+03) :: Я запытаў у сцюарда (Mykola7). Кажа, што за разбанам трэба пісаць на пошту T&S Wikimedia (General trust and safety inquiries and reports of abuse): ca@wikimedia.org . І вельмі рады бачыць цябе на адноснай свабодзе :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 20 жніўня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], з працэдурай ужо азнаёміўся, трэба толькі час на вырашэнне тэхнічных (жалезных) пытанняў. Дзякуй, прыемна такое чуць) -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 23 жніўня 2025 (+03) == Ордэн за догляд == Звярніце ўвагу, што я выдаў вам ордэн за вашу працу над доглядам старонак. Адзінае, што выдаў вам яго на асноўны ўліковы запіс, каб пазней не згубілася нічога. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:31, 6 кастрычніка 2025 (+03) Пане Максіме, будзь ласкавы, прачытай да канца [[Размовы_з_удзельнікам:Brubaker610 #Пра догляд]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:52, 12 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], дзякуй, быццам разумею да чаго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:02, 12 лістапада 2025 (+03) == Марыя Віцебская == Здраствуйте. В цій статті Ви покликались, зокрема, на "Марціновіч, М. В. Вялікія княгіні Вялікага Княства Літоўскага..." Чи немає, бува, даної книжки у вас при собі? [[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Размовы з удзельнікам:KHMELNYTSKYIA|размовы]]) 00:22, 27 лістапада 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]]. У спіс літаратуры кнігу дадаў не я, яна папулярна-кампілятыўная, прычым не крытычна кампілятыўная, у ёй няма ніводнай спасылкі на крыніцы. Імаверна, выкарыстоўвалася для напісання і Вікіпедыя. У яе складальніка няма адпаведнай падрыхтоўкі для пісання хоць бы аглядных тэкстаў на такую тэматыку. Трэба выдаліць яе са спісу, сярод навуковых спасылак яна выглядае недарэчна. Дзякуй, што заўважылі і паведамілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 27 лістапада 2025 (+03) == Манасеева == Вы сапраўды лічыце, што назва можа паходзіць ад прозвішчаў Seimanis, Seimans? Вы гэта сур'ёзна? У назве Манасеева аснова - ''манасей'' або ''манасея'', а ў гэтых прозвішчах - ''сейман''. Нічога агульнага. З такім жа поспехам можно было б сцвярджаць, што Манасеева паходзіць, напрыклад, ад імя Сямён. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 6 снежня 2025 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Прычым тут я? Дадаў туды старазапаветная імя Манасія і ўсё. Калі б яно ні было не проста рэдкім, а вельмі рэдкім, можна было б думаць пра яго як прыярытэтнае, а так не лішнія і іншыя версіі, якія ў мяне няма кваліфікацыі разглядаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:11, 6 снежня 2025 (+03) :А, разумею, там здарыўся канфлікт правак, не заўважыў гэтага і сістэма не паведаміла. Прыбраў іх цяпер. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:13, 6 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] , прыбраў, але думаю, што меліся на ўвазе варыянты з адваротнымі месцамі асноў -- Man-a-sejas і Sej-manis. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:18, 6 снежня 2025 (+03) == Пытанне == М. Л., Марык даў адмашку? [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:02, 29 снежня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] патлумачце? [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:17, 29 снежня 2025 (+03) == Дзякую за дапамогу == Выбачце за тую купу памылак, якія вы выправілі. Пастаўлю спелчэчер, сапраўды, што гэта я) [[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) :[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] ([[Размовы з удзельнікам:Alehladutska|размовы]]) 13:00, 11 студзеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Alehladutska|Alehladutska]] , на здароўе і калі ласка, варыянты спелчэкераў тут [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|ВП:СП]], раю менавіта пашырэнне LanguageTool. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:43, 7 лютага 2026 (+03) == Папярэджанне == @ калі ласка, спыніце адкат маіх правак, вы будзеце заблакаваныя за [[Вандалізм|вандалізм]] [[Удзельнік:The Croats|The Croats]] ([[Размовы з удзельнікам:The Croats|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:07, 27 сакавіка 2026 (+03) == Антрапалагічны беларус == Дзіўныя словы напісаў M.L. (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142431). Няма ў навуцы такога навуковага тэрміна "антрапалагічны беларус". Этнас — гэта не раса. Калі Такінданг — беларус без пытанняў, то і яго антрапалагічныя рысы таксама беларускія, і павінны разглядацца як новыя антрапалагічныя рысы беларусаў у тым ліку. Таму вяртаю галерэю выяў назад. І ў артыкуле "Беларусы" ўказаны, у які год і якія аб'екты нематрэыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА былі ўнесены ў Спіс (Будслаўскі фэст; культура бортніцтва; саломапляценне; выцінанка; Цары каляды; Юраўскі карагод), таму трэба і пра неглюбскую традыцыю ўпісаць, каб усё было да купы (https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5142428)--[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-30877-11|&#126;2026-30877-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-30877-11|размова]]) 16:13, 23 мая 2026 (+03) : Гэта копія фотагалерыі з арт. [[Антрапалогія беларусаў]]. Не зразумела, навошта ананіме спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:32, 23 мая 2026 (+03) :Ёсць антрапалагічныя беларусы -- гэта адно; ёсць беларусы як палітычная нацыя -- гэта другое; ёсць беларусы як чыясьці самасвядомасць -- гэта трэцяе. Дык вось, як другое і трэцяе -- Такіндаг без пытанняў беларус. Але Вы ж яго фота ставіце не проста ў артыкул "Беларусы", а ў раздзел "Антрапалогія". Удумайцеся самі -- антрапалогія беларусаў -- гэта не ідэалогія, і не самасвядомасць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:40, 23 мая 2026 (+03) ::::::Ніякіх "антрапалагічных беларусаў" не існуе ў прыродзе. Няма такога тэрміна "антрапалагічны беларус" у навуцы. І "палітычных нацый" не існуе ў прыродзе. Не трэба жыць ілюзіямі і падманам. У беларускай мове "народ", "нацыя", "нацыянальнасць" і "этнас" -- гэта тое самае. Для адлюстравання ўсіх грамадзян Беларусі ў беларускай мове ёсць тэрмін -- "беларускае грмадства". А лічыць, што ўсе грамадзяне Беларусі -- гэта адна "нацыя"? Не, сярод грамадзян Беларусі сустракаюцца людзі розных нацыянальнасцей. Такінданг -- беларус, хоць і негроід. І новыя тэндэнцыі павінны быць адлюстраваны, а M.L. выдаляе выявы.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) :: Ананіму нагадваю пра [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 23 мая 2026 (+03) :::::::Деполонизация и белорусизация.--[[Адмысловае:Contributions/~2026-55607-61|~2026-55607-61]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-55607-61|размова]]) 16:52, 17 кастрычніка 2026 (+03) == Панкова == : Добры дзень! Як змяніць месца нараджэння Панковай на г.Жыздра, Калужская вобласць? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 19 жніўня 2026 (+03) :Вітаю. На элеменца Вікіданых артыкула пра яе, я змяніў ужо. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:14, 19 жніўня 2026 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:18, 19 жніўня 2026 (+03) == Зноскі ці крыніцы? == Добры дзень! Прошу прощения, если вопрос не вам, но как знаю, вы опытный участник тут, и по-этому хотелось бы задать вопрос: почему у нас вместо "зносок" меняют на "крыніцы" да и в выборочном темпе? Насколько знаю, второе слово есть частью тарашкевицы. Так вот, как-то у нас указание регулируется? Патлумачце, калі ласка. Дзякуй! [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 11:53, 18 кастрычніка 2026 (+03) :Вітаю, @[[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]], бо па многіх гадах карыстання выявілася, што "зноска" -- гэта толькі значок "[1]", прынамсі, так склалася ў выдавецкай справе, а само ''зместавае цела'', ''выніковая'', ''ніжняя'' частка назваецца "спасылка". Таксама шаблон {{ш|зноскі}} стварае псеўдараздзел "Зноскі", які не рэдагуецца і гэта вельмі нязручна пры ўжыванні некалькіх тыпаў шаблонаў і тэгаў спасылак, што ў нас вельмі часта бывае і чым далей, тым часцей і незручней -- усё адно тады трэба замяняць {{ш|зноскі}} напрыклад на {{ш|reflist}}. Таму было вырашана стварыць альтэрнатыву -- {{ш|крыніцы}} у спалучэнні з сапраўдным раздзелам "Крыніцы" (бо назва "Спасылкі" у нас традыцыйна занята зместам іншага тыпу), які цалкам сумяшчальны і ўзаемазаменны з {{ш|зноскі}} і {{ш|reflist}}. Цэнтралізаваную замену вырашылі не рабіць, прынамсі пакуль, бо багата іншых спраў і каб не перагружаць серверы Вікімедыі, але паступовая замена ў рабочым парадку здзяйсняецца і ў наборы інструментаў стаяць даўно менавіта {{ш|крыніцы}}. І, звяртаю ўвагу, тут беларуская Вікіпедыя, не толькі артыкулы, але і рабочая мова ў нас беларуская. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:14, 18 кастрычніка 2026 (+03) :Тарашкевіца -- гэта толькі правапіс, адрозны ад стандартнага (школьнага), там няма сваіх значэнняў для слоў "крыніца", "зноска", "спасылка" або іншых. А як ўжо называць свае тэхнічныя шаблоны гэта выбар кожнай грамады, мы вырашылі так, а грамада be-tarask магла вырашыць іначай, калі там і праўда неяк іначай нешта называецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 18 кастрычніка 2026 (+03) ::Вельме дзякуй! [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 12:23, 18 кастрычніка 2026 (+03) 05ra0rvaods8r9lkotmzvosnyvczgev 0 16277 5220417 5189941 2026-10-17T13:06:11Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220417 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю https://history.by/news_october_2026/]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. [[Файл:Makarenko street in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Прыгожы будынак крамы ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] на вуліцы Макаранкі, але вельмі пашарпаны, расфарбаваны і з залішнім плотам. Фота 2014 г. ''(Пазней пафарбаваны ў шэры і зялёны колеры толькі з двух бакоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=AyPn6C5rFjw Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! 24 суббота. Наровля.] — гл. на 1-й хвіліне</ref>)'']] Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 4zxt28v79m5vqs0k1acbfgrklfu6102 5220418 5220417 2026-10-17T13:07:36Z ~2026-55844-07 175610 /* Забудова */ ужо адрамантаваны. Фота не актуальнае 5220418 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю https://history.by/news_october_2026/]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] k9qvg006mdv2ihs7y7dajtxvnsphmfx 5220419 5220418 2026-10-17T13:09:23Z ~2026-55844-07 175610 /* Забудова */ 5220419 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю https://history.by/news_october_2026/]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У Нароўлі, у адрозненні ад іншых гарадоў Беларусі, не маецца вуліц, названых у гонар Янкі Купалы ці Якуба Коласа. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ajg2rt3kqqun9dw42pohahrgirxjszq 5220422 5220419 2026-10-17T13:12:27Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220422 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У Нароўлі, у адрозненні ад іншых гарадоў Беларусі, не маецца вуліц, названых у гонар Янкі Купалы ці Якуба Коласа. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] dv2nk8nba9mlxaq3s7syqnhczw65y9d 5220425 5220422 2026-10-17T13:20:08Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220425 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У Нароўлі, у адрозненні ад іншых гарадоў Беларусі, не маецца вуліц, названых у гонар Янкі Купалы ці Якуба Коласа. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 3ow0k2gkx1eoehoz0nmte1ir9zipse0 5220427 5220425 2026-10-17T13:26:47Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220427 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У Нароўлі, у адрозненні ад іншых гарадоў Беларусі, не маецца вуліц, названых у гонар Янкі Купалы ці Якуба Коласа. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 6bwfsfv7nb9wf6yfzfenvfr338o05t2 5220436 5220427 2026-10-17T13:33:30Z ~2026-55844-07 175610 /* Забудова */ 5220436 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У Нароўлі, у адрозненні ад іншых гарадоў Беларусі, не маецца вуліц, названых у гонар [[Янка Купала|Янкі Купалы]] ці [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 2hq0np2o5njlenb9wqpa682jmejpuca 0 16725 5220645 5184123 2026-10-18T03:08:25Z Zadorenko V 175157 5220645 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Мурманск |арыгінальная назва = Мурманск |рэгіён = Мурманская вобласць }} '''Му́рманск''' ({{Lang-ru|Мурманск}}) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], цэнтр [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]], [[горад-герой]]. Насельніцтва — 264,3 тыс. чал. (2025), гэта найбуйнейшы горад у свеце на поўнач ад [[палярны круг|палярнага круга]]. Мурманск — вялікі [[порт]] на ўзбярэжжы [[Баранцава мора]], [[зіма|зімою]] не замярзае. У горадзе знаходзіцца аддзяленне беларускага пасольства. == Гісторыя == Заснаваны [[21 верасня]] [[1916]] года ў сувязі са стварэннем марскога порта ў [[Кольскі заліў|Кольскім заліве]]. У сакавіку 1918 — лютым 1920 гадоў быў акупаваны войскамі Антанты і белагвардзейцамі. 7 сакавіка 1920 года ў Мурманск увайшлі часткі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. З 1921 года — цэнтр Мурманскай губерні, з 1927 года — Мурманскай акругі [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], з 1938 года абласны цэнтр. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Мурманскі порт сыграў вялікую ролю ў забеспячэнні СССР і арміі, бо праз яго ішлі грузы, якія паступалі з краін-саюзніц па барацьбе з нацысцкай Германіяй. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Мурманскі арктычны ўніверсітэт]] == Эканоміка == Галоўныя галіны прамысловасці — рыбная і рыбаперапрацоўчая, суднарамонтная, вытворчасць будматэрыялаў. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Беркава]] * [[Сяргей Курохін]] — расійскі музыкант. * [[Аляксандр Аляксандравіч Сурыкаў]] — расійскі дзяржаўны дзеяч. * [[Людміла Георгіеўна Сядых]] (нар. 1945) — беларускі архітэктар. * [[Сямён Смунёў]] (нар. 1995) — беларускі футбаліст. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Murmansk|выгляд=міні}} * [http://www.embassybel.ru/departments/murmansk/ Аддзяленне беларускага пасольства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070824035752/http://www.embassybel.ru/departments/murmansk/ |date=24 жніўня 2007 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады-героі}} {{Гарады Мурманскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці]] [[Катэгорыя:Мурманск| ]] ougam3zxj7vxmn0tls6lui4l3rpxtip 0 16822 5220649 5092314 2026-10-18T03:30:03Z Zadorenko V 175157 5220649 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} [[Image:North ossetia alania map.png|thumb|250px|right]] '''Паўночная Асеція''' ({{lang-os|Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани}}, {{lang-ru|Республика Северная Осетия — Алания}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], размешчаны на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]. Мяжуе з [[Інгушэція]]й, [[Чачня|Чачнёю]] [[Кабардзіна-Балкарыя]]й, [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскім краем]], [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціяй]] і [[Грузія]]й. Нацыянальны склад: [[асеціны]] (62,7 %), [[рускія]] (23,2 %), [[інгушы]] (3 %), [[армяне]] (2,4 %), [[кумыкі]] (1,8 %), [[грузіны]] (1,5 %). Падзяляецца на 8 раёнаў: * [[Алагірскі раён]] * [[Ардонскі раён]] * [[Дыгорскі раён]] * [[Ірафскі раён]] * [[Кіраўскі раён (Паўночная Асеція)|Кіраўскі раён]] * [[Маздокскі раён]] * [[Правабярэжны раён]] * [[Прыгарадны раён (Паўночная Асеція)|Прыгарадны раён]] Найбуйнейшыя гарады: [[Уладзікаўказ]], [[Маздок]], [[Беслан]], [[Алагір]]. == Геаграфія == === Геаграфія === [[Файл:Arxonskaja-s-polej.jpg|thumb|200px|left|Выгляд на Каўказскі хрыбет]] Рэспубліка размешчана на паўночным схіле [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]]. Паўночную частку займаюць раўніны і нізіны, пры прасоўванні на поўдзень ландшафт становіцца гарыстым, пераходзіць у [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўны]] ці Водападзельны хрыбет Вялікага Каўказа. Найвышэйшы пункт — гара [[Казбек]] (5033 м). Рэспубліка мяжуе з [[Інгушэція]]й, [[Чачня|Чачнёй]], [[Кабардзіна-Балкарыя]]й, [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскім краем]], [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціяй]] і [[Грузія]]й. === Клімат === Клімат у рэспубліцы лагодна кантынентальны. На Маздоцкай раўніне — засушлівы, частыя сухавеі; сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,3&nbsp;°C, ліпеня +24&nbsp;°C, ападкаў 400—450 мм за год. == Гісторыя == === Далучэнне да Расійскай імперыі === Тэрыторыі, на якіх жылі асеціны, былі сярод першых на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], што былі далучаныя да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1774 годзе. Уладзікаўказ стаў першай расійскай [[фартэцыя]]й у рэгіёне (заснаваны ў 1784 годзе). У XIX стагоддзі адбылося масавае перасяленне асецін з гор на раўніны ды ў наваколле [[Маздок]]а. === Савецкі час === У 1921 годзе Асеція стала часткай [[Горская Савецкая Рэспубліка|Горскай Савецкай Рэспублікі]], атрымаўшы статус аўтаномнай вобласці ў 1924 ды ў 1936 годзе была пераўтвораная ў [[Паўночна-Асецінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Паўночна-Асецінскую Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. == Насельніцтва == Насельніцтва рэспублікі на 2013 год — 706 123 чал., шчыльнасць — 88,41 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва — 64,3 % (2009). Паўночная Асеція з’яўляецца адным з самых густанаселеных суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Каля паловы насельніцтва рэспублікі (48 %) жыве ва Уладзікаўказе. Нацыянальны склад: [[асеціны]] (68,2 %), [[рускія]] (20,8 %), [[інгушы]] (3,2 %), [[армяне]] (2,3 %), [[кумыкі]] (2,3 %), [[грузіны]] (1,3 %)<ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171020093517/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=20 кастрычніка 2017 }}</ref><ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=9 снежня 2021 }}</ref><ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=18 кастрычніка 2012 }}</ref>. === Населеныя пункты === <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''Населеныя пункты з колькасцю жыхароў больш за 5 тысяч'''<br />на 1 студзеня 2009 года |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Уладзікаўказ]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{падзенне}}312,4</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">Міхайлаўскае</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,3 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Маздок]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{падзенне}}40,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">Чармен</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,4 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Беслан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{рост}}36,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Кізляр </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,4 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Алагір]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{падзенне}}19,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Архонская]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,9 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ардон (горад)|Ардон]] </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{рост}}17,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Камбілееўскае </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,6 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Заводскі </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{рост}}15,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Гізель]] </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,1 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Эльхотава]] </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,2 (2003)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Чыкола </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,0 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Нагір]] </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,3 (2003)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Змейская </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,4 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сунжа]] </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,3 (2003)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Паўладольская </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,7 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Дыгора </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{падзенне}}10,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> Лукаўская </td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,2 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">Акцябрскае</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,6 (2003)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Майскае (Паўночная Асеція)|Майскае]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,1 (2003)</td> </tr> </table> |} </div> == Гл. таксама == * [[Помнік воінам-куртацінцам]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Паўночная Асеція}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паўночная Асеція| ]] [[Катэгорыя:Асеція]] 14xgifvwuq7wi14dkzb1mpl15mzvyne 0 16942 5220391 5220387 2026-10-17T12:02:46Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5220391 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. Цягам [[1931]]—[[1937]] у мясцовай цяпліцы і плодагадавальніку працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] a2tynzzqvy7y66k5468kolrvr0alebx 5220396 5220391 2026-10-17T12:17:42Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5220396 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. У 1935 годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы<ref>{{Артыкул|загаловак=Wieści i obrazki z kraju. Woropajewo|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|нумар=291}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). Цягам [[1931]]—[[1937]] у цяпліцы і плодагадавальніку Канстанціна Пшаздзецкага працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі.[[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] a3iv9uuxixj5vya9lgomljqqv2s0fn2 5220398 5220396 2026-10-17T12:25:19Z K.shytal 58227 /* Расійская імперыя */ ілюстрацыя 5220398 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. [[Файл:Wojciech Kossak - Portret płk. Konstantego Przezdzieckiego 1934.jpg|злева|міні|200x200пкс|[[Войцех Косак]]. Партрэт [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціна Пшаздзецкага]]]] У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. У 1935 годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы<ref>{{Артыкул|загаловак=Wieści i obrazki z kraju. Woropajewo|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|нумар=291}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). Цягам [[1931]]—[[1937]] у цяпліцы і плодагадавальніку Канстанціна Пшаздзецкага працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі.[[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] 5j74uxd3g29fndk0mhrdy6jv175qbay 5220404 5220398 2026-10-17T12:49:53Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ 5220404 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. [[Файл:Wojciech Kossak - Portret płk. Konstantego Przezdzieckiego 1934.jpg|злева|міні|200x200пкс|[[Войцех Косак]]. Партрэт [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціна Пшаздзецкага]]]] У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. У 1935 годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы<ref>{{Артыкул|загаловак=Wieści i obrazki z kraju. Woropajewo|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|нумар=291}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). Цягам [[1931]]—[[1937]] у цяпліцы і плодагадавальніку Канстанціна Пшаздзецкага працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі.[[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|332x332пкс|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] bgy5my8jwniknkgbnkmzhesfh1xrm7x 5220407 5220404 2026-10-17T12:54:07Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ ілюстрацыя 5220407 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. [[Файл:Wojciech Kossak - Portret płk. Konstantego Przezdzieckiego 1934.jpg|злева|міні|200x200пкс|[[Войцех Косак]]. Партрэт [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціна Пшаздзецкага]]]] У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. У 1935 годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы<ref>{{Артыкул|загаловак=Wieści i obrazki z kraju. Woropajewo|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|нумар=291}}</ref>. [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1930-39) (3).jpg|міні|Палац Канстанціна Пшаздзецкага]] У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). Цягам [[1931]]—[[1937]] у цяпліцы і плодагадавальніку Канстанціна Пшаздзецкага працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|250x250px|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. ==== Другая сусветная вайна ==== У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. ==== Пасляваенны час ==== У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] tniw93d2lft0stgkzvmf18un0qmn90e 5220463 5220407 2026-10-17T14:14:47Z K.shytal 58227 /* Найноўшы час */ ілюстрацыя 5220463 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Варапаева |арыгінальная назва = Варапаева |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улица в Воропаево.jpg |подпіс = На вуліцы |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2155 |паштовы індэкс = 211830 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Varapajeva |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979031 }} '''Варапа́ева'''<ref name="NNP"/> — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Беларусь|Беларусі]], Цэнтр [[Варапаеўскі сельсавет|сельсавета]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 27 км на ўсход ад [[Паставы|Паставаў]], за 237 км на захад ад [[Віцебск]]а, за 135 км на поўнач ад [[Мінск]]а. Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Паставы|Паставамі]]; вузел чыгунак на [[Лынтупы]], [[Друя|Друю]], [[Крулеўшчына|Крулеўшчыну]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === Варапаева ўзнікла ў XVI стагоддзі на месцы пасялення нейкага Станіслава Варапая, які згадваецца ў крыніцах 50-х гадоў XVI стагоддзя. У апісанні размежавання маёнткаў Галбея і Дунілавічы, датаваным 1558 годам, згадваецца ''«дарога, што ідзе ад Станіслава Варапая да Дунілавічаў»''<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, сс. 126—127.</ref>. Пазнейшае, недатаванае апісанне той жа мяжы, згадвае ў тым жа месцы ''«дарогу з Варапаева да Дунілавічаў»'', а ў іншым — ''«Варапаеўскія грунты»'', якія межавалі з грунтамі вёскі Мышкі<ref>Archiwum Głowne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Tyzenhauzów, B 1-13, с 128адв.</ref>. Наступны ўспамін датуецца 1667 годам. У другой палове XVII стагоддзя Варапаева было ўласнасцю старадубскага старасты Яна Казіміра Бяганскага<ref>[https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html#1 Rachuba A. Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690]. — s. 120.</ref>. У 1784 годзе двор Варапаева належаў былому падскарбію літоўскаму [[Антоні Тызенгаўз|Антонію Тызенгаўзу]], пры двары існавалі млын і тартак<ref>[http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=13819 Gawrylczyk B. Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r. — s. 42, 44.]</ref>. === Расійская імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Варапаева ўвайшло ў склад Расійскай Імперыі, было ў складзе [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года - [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1800 годзе Варапаева пазначанае на карце Дзісенскага і Вілейскага паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У выніку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] Варапаева ўвайшло ў склад Пастаўскай воласці Дзісенскага павета<ref>{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII|год=1893|частка=Woropajewo|спасылка частка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958|месца=Warszawa|старонкі=958}}</ref>. У [[1860-я]] ў фальварку, які здаваўся ў арэнду і ўваходзіў у маёнтак Паставы, працавалі цагельня, [[вадзяны млын]] з [[Сукнаробства|сукнавальняй]] і карчма. Варапаева належала [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. Пасля смерці ў 1880 годзе [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]] стала ўласнасцю [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі Пшаздзецкай]] (дачкі вядомага арнітолага [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]]), а пасля яе смерці ў 1890 годзе перайшло ва ўласнасць [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна Леона Пшаздзецкага]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/245529/edition/233777?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZxZjE9YXZhaWxhYmlsaXR5OkF2YWlsYWJsZSZ2YWwxPXE6cyVDNSU4Mm93bysyNjYrMTkyOCZpcHA9MjU&format_id=2|аўтар=m. (Mackiewicz, Józef)|загаловак=Hen, na pólnoc tam daleko...|год=1928|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=11|чысло=18|нумар=266|старонкі=3}}</ref>. У [[1897]] годзе адкрыўся рух цягнікоў на вузкакалейнай чыгунцы [[Новыя Свянцяны]] - [[Глыбокае]], адчынена [[Варапаева (станцыя)|станцыя Варапаева]]. [[Файл:Wojciech Kossak - Portret płk. Konstantego Przezdzieckiego 1934.jpg|злева|міні|200x200пкс|[[Войцех Косак]]. Партрэт [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціна Пшаздзецкага]]]] У 1907 годзе пастаўскія ўладанні Пшаздзецкіх былі падзеленыя паміж братамі-блізнюкамі [[Стэфан Пшаздзецкі|Стэфанам Юзафам]] і [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанцінам Габрыэлем Пшаздзецкімі.]] Фальварак Варапаева дастаўся [[Канстанцін Габрыэль Пшаздзецкі|Канстанціну Габрыэлю]], які, з-за зручнай транспартнай даступнасці, зрабіў яго цэнтрам адміністрацыі ўладанняў і заклаў у Варапаеве сваю рэзідэнцыю<ref name=":1" />. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Варапаева апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], стала цэнтрам гміны, якая належала да [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. 21 верасня 1921 года, пасля перабудовы чыгункі, адкрыты рух цягнікоў па еўрапейскай каляіне шырынёй 1435 мм з [[Вільня|Вільні]] праз [[Падброддзе]] і Варапаева да Крулеўшчыны<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80274286/spalinowe-torpedy-na-polnocnowschodnim-krancu-ii-rp|title=Spalinowe “torpedy” na północno-wschodnim krańcu II RP|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2021-03-02}}</ref>. [[Файл:Варапаева - Друя, адкрыццё чыгункі, Воропаево - Друя, Woropajewo - Druja, otwarcie kolei, parowóz Oi1 (06.11.1932).jpg|міні|Адкрыццё чыгункі Варапаева - Друя, 6 лістапада 1932 г.]] У 1928 - 1932 гадах збудаваная чыгунка Варапаева - [[Друя]], рух цягнікоў быў урачыста адкрыты 6 лістапада 1932 года<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/81010532/najwieksza-kolejowa-inwestycja-na-polnocnym-wschodzie-ii-rp-trasa-woropajewodruja|title=Największa kolejowa inwestycja na północnym wschodzie II RP. Trasa Woropajewo-Druja|author=Łupacz, Zmicier|website=Centrum Europy|date=2022-11-30}}</ref>. Па стане на 1939 год, па лініі Падброддзе - Крулеўшчына курсавалі тры пары пасажырскіх цягнікоў, адну з якіх з 1 лютага 1936 года абслугоўвалі маторныя вагоны з дызельным рухавіком<ref name=":2" />. На лініі Варапаева - Друя курсавалі дзве пары пасажырскіх цягнікоў, у складзе якіх былі бесперасадачныя вагоны Вільня - Друя<ref name=":3" />. У [[1923]] у Варапаеве адкрылася пачатковая школа, клуб моладзі. У мястэчку меліся лесапільня і цагельня, працавалі вадзяны, паравы і электрычны млыны. Існавалі спартовы гурток, футбольная каманда, гурток шахматыстаў<ref name=":1" />. У 1938 годзе ў Варапаеве працавалі мэблевая фабрыка і цагельня Канстанціна Пшаздзецкага. Мэблевая фабрыка вырабляла сталы, шафы, зэдлікі, камплекты для скрыняў. Па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 45 рабочых 31 снежня 1938 года - 53 рабочыя. У цагельні па стане на 30 чэрвеня 1938 года - 13 рабочых, 31 снежня 1938 года - 9 рабочых. Таксама існаваў тартак Міндэля і электрастанцыя пры тартаку Шульмана, якая ў 1938 годзе пазначая як ліквідаваная<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Zapadnaja_Bielorussija_statisticieskij_spravocnik-rus.html|загаловак=Западная Белоруссия (статистический справочник)|год=1939|месца=Минск|старонкі=14, 61-62}}</ref>. У 1935 годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы<ref>{{Артыкул|загаловак=Wieści i obrazki z kraju. Woropajewo|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|нумар=291}}</ref>. [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1930-39) (3).jpg|міні|Палац Канстанціна Пшаздзецкага]] У пачатку 1920-х гадоў Канстанцін Пшаздзецкі пабудаваў новы мураваны палац на месцы знішчанай у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] сядзібы. У палацы было звыш 20 пакояў, у тым ліку зала для танцаў, мелася багатая бібліятэка, калекцыя зброі і музычных інструментаў (па [[1939]] яна трапіла ў Мінск). Цягам [[1931]]—[[1937]] у цяпліцы і плодагадавальніку Канстанціна Пшаздзецкага працаваў вядомы садавод-селекцыянер [[Іван Сікора]]. У чэрвені 1930 года Варапаева наведаў прэзідэнт Польскай Рэспублікі [[Ігнацы Масціцкі]]. Ён прыбыў у Варапаева ўвечары 24 чэрвеня з Паставаў, правёў наступны дзень на адпачынку ў маёнтку Канстанціна Пшаздзецкага, дзе яго прымалі гаспадар і ягоны брат [[Райнальд Пшаздзецкі]], наведаў гуту шкла ў Галбеі (сучасная в. [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]]). Раніцай 26 чэрвеня прэзідэнт вырушыў у кірунку Дунілавічаў і [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Podróż Pana Prezydenta|год=1930|мова=pl|выданне=Słowo|тып=газета|месяц=6|чысло=26|нумар=143|старонкі=2}}</ref>. [[Файл:Varapajeva, Kaścioł, Варапаева, Касцёл, Woropajewo, Kościół, Воропаево, Костёл (1934-39).jpg|міні|250x250px|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Варапаеве, 30-я гады ХХ ст.]] 5 студзеня [[1935]] віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] асвяціў драўляны касцёл Святога Міхала Арханёла. Будынак касцёла быў перавезены з Дунілавічаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/3432/edition/3206/content?ref=struct|загаловак=Poświęcenie kościoła w Woropajewie|год=1935|мова=pl|выданне=Jutrzenka Białostocka|тып=часопіс|месяц=1|нумар=1|старонкі=5}}</ref>. Пры касцёле дзейнічаў Саюз каталіцкай моладзі. ==== Другая сусветная вайна ==== У [[1939]] Варапаева ўвайшло ў [[БССР]], у [[Дунілавіцкі раён]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня [[1941]] да [[4 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. ==== Пасляваенны час ==== У [[1950]] паселішча атрымала афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] і зрабілася цэнтрам Дунілавіцкага раёна. [[20 студзеня]] [[1960]] Варапаева ўвайшло ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], з [[1962]] Пастаўскага раёна. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': 1865 год — 465 рэвізорскіх душ у ''фальварку Варапаева''<ref name="HSKP"/>. * '''[[XX стагоддзе]]''': 1969 год — 4,2 тыс. чал.<ref name="EHB"/> (паводле іншых звестак — 3 тыс. чал.<ref name="academic"/>); 1992 год — 4 тыс. чал.; 1995 год — 3,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 3,4 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': 2005 год — 3,1 тыс. чал.; 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2&nbsp;857 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 2&nbsp;571 чалавек<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 2&nbsp;540 чалавек<ref name="2017-Estimate"/> == Інфраструктура == У пасёлку працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, бальніца, паліклініка, 2 бібліятэкі, дом культуры, пошта і іншыя. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і харчовай галін прамысловасці. == Культура == * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == [[Файл:Церковь в Воропаево 2.jpg|thumb|Царква]] [[Файл:Varapajeva, Praździecki. Варапаева, Празьдзецкі (1919-39).jpg|thumb|Палац Пшаздзецкіх]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Варапаева)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] (1997) * Парк (пач. XX ст.) — {{ГККРБ 4|213Г000586}} * Фальварак (XIX ст.) * Вадзяны млын (XX ст.) * Дом адміністратара маёнтка (1920-я) * Арачны мост * [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Варапаева)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] === Страчаная спадчына === * Палац Пшаздзецкіх (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] 1934 г. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Рычардавіч Зямчонак]] (нар. [[1967]]) — беларускі палітык. * [[Сцяпан Іванавіч Катовіч]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}} С. 334</ref> <ref name="HSKP">Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 958.</ref> <ref name="EHB">Варапаева // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 221.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75961/Воропаево Воропаево] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Зямчонак, І''. Мястэчка пры гасцінцы: старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў / І. Зямчонак. — Мн., 1995. — 128 с. * {{Крыніцы/Памяць/Пастаўскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Варапаева|151}} * Woropajewo // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/958 958]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Varapajeva|Варапаева}} {{OSM relation|3718302|Варапаева}} * {{ГБ|http://globustut.by/voropaevo/index.htm}} * [http://radzima.org/be/miesca/varapaeva.html г. п. Варапаева] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Postavy_v1.htm Варапаева]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Варапаева| ]] 6srt21lydyd3wxri4gozyib6qh40crs 0 17498 5220403 5220386 2026-10-17T12:47:09Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220403 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.[Kong Valdemar den Andens Jordebog, 1873, s. 44; Ericsson, 2012, s. 289—290]. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у працы 1912 года памылкова пераклаў лацінскі прыназоўнік ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»[Ericsson, 2012, s. 297—298] праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў паіменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму[Ericsson, 2012, s. 298]. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведкавае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова называны і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі[Ericsson, 2012, s. 300, not 139]. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд -- Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве[Ericsson, 2012, s. 297—298; Lovén, 2014, s. 146—147]. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957), Б’ярнэ Бэкман (1958/1961) правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012), Рогер Аксельсан (2013) і Крысціян Лавэн (2014) [Carlsson, 1957, s. 37-43; Ericsson, 2012, s. 289—291; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147] і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем / апроч»[Ericsson, 2012, s. 289—290; Lovén, 2014, s. 146—147]. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадычына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I па бацькоўскай лініі [Ericsson, 2012, s. 289—291; Lovén, 2014, s. 146—147; Axelsson, 2013, s. 321—322]. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Саф’і, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II) [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйзгаданыя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай[Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Цяпер зацвердзіўся кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве: Маёнткі Бурыслева складалі прыватную спадчыну роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом. Гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II [Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147]. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў[Ericsson, 2012, s. 289—291]. У навуцы працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных маёнткаў згаданых у рэестры як Sigridlev. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) з рэестра маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе[Ericsson, 2012, s. 305—306], а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам[Axelsson, 2013, s. 323—325]. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева [Ericsson, 2012, s. 289—290; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146]. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 1fp5bmnav5tnh0fhh474eru5ifv6uph 5220441 5220403 2026-10-17T13:39:34Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5220441 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.[Kong Valdemar den Andens Jordebog, 1873, s. 44; Ericsson, 2012, s. 289—290]. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у працы 1912 года памылкова пераклаў лацінскі прыназоўнік ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»[Ericsson, 2012, s. 297—298] праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў паіменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму[Ericsson, 2012, s. 298]. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведкавае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова называны і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі[Ericsson, 2012, s. 300, not 139]. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд -- Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве[Ericsson, 2012, s. 297—298; Lovén, 2014, s. 146—147]. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957), Б’ярнэ Бэкман (1958/1961) правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012), Рогер Аксельсан (2013) і Крысціян Лавэн (2014) [Carlsson, 1957, s. 37-43; Ericsson, 2012, s. 289—291; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147] і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем / апроч»[Ericsson, 2012, s. 289—290; Lovén, 2014, s. 146—147]. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадычына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I па бацькоўскай лініі [Ericsson, 2012, s. 289—291; Lovén, 2014, s. 146—147; Axelsson, 2013, s. 321—322]. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Саф’і, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II) [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйзгаданыя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай[Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Цяпер зацвердзіўся кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве: Маёнткі Бурыслева складалі прыватную спадчыну роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом. Гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II [Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147]. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў[Ericsson, 2012, s. 289—291]. У навуцы працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных маёнткаў згаданых у рэестры як Sigridlev. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) з рэестра маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе[Ericsson, 2012, s. 305—306], а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам[Axelsson, 2013, s. 323—325]. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева [Ericsson, 2012, s. 289—290; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146]. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] g4f9s5vtr2rjskhtzrozij7w6gzx3j2 5220443 5220441 2026-10-17T13:42:41Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5220443 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.[Kong Valdemar den Andens Jordebog, 1873, s. 44; Ericsson, 2012, s. 289—290]. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у працы 1912 года памылкова пераклаў лацінскі прыназоўнік ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»[Ericsson, 2012, s. 297—298] праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў паіменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму[Ericsson, 2012, s. 298]. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведкавае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова называны і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі[Ericsson, 2012, s. 300, not 139]. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд -- Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве[Ericsson, 2012, s. 297—298; Lovén, 2014, s. 146—147]. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957), Б’ярнэ Бэкман (1958/1961) правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012), Рогер Аксельсан (2013) і Крысціян Лавэн (2014) [Carlsson, 1957, s. 37-43; Ericsson, 2012, s. 289—291; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147] і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем / апроч»[Ericsson, 2012, s. 289—290; Lovén, 2014, s. 146—147]. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадычына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I па бацькоўскай лініі [Ericsson, 2012, s. 289—291; Lovén, 2014, s. 146—147; Axelsson, 2013, s. 321—322]. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Саф’і, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II) [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйзгаданыя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай[Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Цяпер зацвердзіўся кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве: Маёнткі Бурыслева складалі прыватную спадчыну роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом. Гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II [Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147]. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў[Ericsson, 2012, s. 289—291]. У навуцы працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных маёнткаў згаданых у рэестры як Sigridlev. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) з рэестра маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе[Ericsson, 2012, s. 305—306], а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам[Axelsson, 2013, s. 323—325]. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева [Ericsson, 2012, s. 289—290; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146]. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] rusy6zlmwad2tbndtl0ist8d5u6jg4y 5220446 5220443 2026-10-17T13:45:43Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5220446 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.[Kong Valdemar den Andens Jordebog, 1873, s. 44; Ericsson, 2012, s. 289—290]. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у працы 1912 года памылкова пераклаў лацінскі прыназоўнік ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»[Ericsson, 2012, s. 297—298] праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў паіменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму[Ericsson, 2012, s. 298]. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведкавае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова называны і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі[Ericsson, 2012, s. 300, not 139]. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд -- Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве[Ericsson, 2012, s. 297—298; Lovén, 2014, s. 146—147]. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957), Б’ярнэ Бэкман (1958/1961) правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012), Рогер Аксельсан (2013) і Крысціян Лавэн (2014) [Carlsson, 1957, s. 37-43; Ericsson, 2012, s. 289—291; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147] і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем / апроч»[Ericsson, 2012, s. 289—290; Lovén, 2014, s. 146—147]. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадычына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I па бацькоўскай лініі [Ericsson, 2012, s. 289—291; Lovén, 2014, s. 146—147; Axelsson, 2013, s. 321—322]. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Саф’і, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II) [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйзгаданыя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай[Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Цяпер зацвердзіўся кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве: Маёнткі Бурыслева складалі прыватную спадчыну роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом. Гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II [Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147]. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў[Ericsson, 2012, s. 289—291]. У навуцы працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных маёнткаў згаданых у рэестры як Sigridlev. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) з рэестра маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе[Ericsson, 2012, s. 305—306], а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам[Axelsson, 2013, s. 323—325]. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева [Ericsson, 2012, s. 289—290; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146]. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 8dbg7k4fimc2s9ll08sckb3w4595ui1 5220554 5220446 2026-10-17T17:59:57Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5220554 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.[Kong Valdemar den Andens Jordebog, 1873, s. 44; Ericsson, 2012, s. 289—290]. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у працы 1912 года памылкова пераклаў лацінскі прыназоўнік ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»[Ericsson, 2012, s. 297—298] праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў паіменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму[Ericsson, 2012, s. 298]. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведкавае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова называны і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі[Ericsson, 2012, s. 300, not 139]. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд -- Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве[Ericsson, 2012, s. 297—298; Lovén, 2014, s. 146—147]. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957), Б’ярнэ Бэкман (1958/1961) правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012), Рогер Аксельсан (2013) і Крысціян Лавэн (2014) [Carlsson, 1957, s. 37-43; Ericsson, 2012, s. 289—291; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147] і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем / апроч»[Ericsson, 2012, s. 289—290; Lovén, 2014, s. 146—147]. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадычына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I па бацькоўскай лініі [Ericsson, 2012, s. 289—291; Lovén, 2014, s. 146—147; Axelsson, 2013, s. 321—322]. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Саф’і, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II) [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйзгаданыя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай[Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. Цяпер зацвердзіўся кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве: Маёнткі Бурыслева складалі прыватную спадчыну роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом. Гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II [Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146—147]. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай [Axelsson, 2013, s. 321—322; Ericsson, 2012, s. 290; Lovén, 2014, s. 146]. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў[Ericsson, 2012, s. 289—291]. У навуцы працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных маёнткаў згаданых у рэестры як Sigridlev. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) з рэестра маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе[Ericsson, 2012, s. 305—306], а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам[Axelsson, 2013, s. 323—325]. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева [Ericsson, 2012, s. 289—290; Axelsson, 2013, s. 321—322; Lovén, 2014, s. 146]. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 91oz87vums01jmzc2abwzklynz0xfr5 5220575 5220554 2026-10-17T18:33:47Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220575 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у сваёй працы 1912 года даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»{{sfn|Beckman|1912|p= }}{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}} праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане (hereditas Bulizlaui) уваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведачнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе парадаксальна адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай караля Сверкера I, яго сына Бурыслева і потым каралевы Сафіі{{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. То-бок працяглы час даследчыкі аб’ядноўвалі бацькаву спадчыну дацкага караля Вальдэмара II (спадчыну Сігрыд — Sigridlev, 90 атунгаў) і яго матчыну спадчыну па Бурыслеве{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957){{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}, Б’ярнэ Бэкман (1958/1961){{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }} правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012){{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}, Рогер Аксельсан (2013){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}} і Крысціян Лавэн (2014){{sfn|Lovén|2014|p=146—147}} і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку: 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў (спадчына Сігрыд) і перайшлі Вальдэмару I і потым Вальдэмару II па бацькоўскай лініі{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці: маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі да яго аднаўтробнай сястры Сафіі, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве (hereditas Bulizlaui). Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом, гэты комплекс быў матчынай спадчынай яе сына, караля Вальдэмара II{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, не мае пайменнага пераліку маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] p7kqh4fwaicjuv3j5ry3qzktkwj8tgl 5220578 5220575 2026-10-17T18:52:39Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220578 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Крыніца пра спадчынныя шведскія ўладанні дацкай каралевы Сафіі — кароткі лацінскі запіс у «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у сваёй працы 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведачнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Аднак, Готфрыд Карлсан (1957){{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}, Б’ярнэ Бэкман (1958/1961){{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }} правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012){{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}, Рогер Аксельсан (2013){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}, Крысціян Лавэн (2014){{sfn|Lovén|2014|p=146—147}} і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, лацінскі запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev -- спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і Вальдэмару II па бацькоўскай лініі{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui -- спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі яго аднаўтробнай сястры каралеве Сафіі, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па браце Бурыслеве (hereditas Bulizlaui). Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну ад Бурыслева (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] es1vn8bawm65fqvk82rguypajldh8pa 5220581 5220578 2026-10-17T19:03:58Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220581 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == {{Фарматаванне}} Спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядомы з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у сваім артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведачнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазней Готфрыд Карлсан (1957){{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}, Б’ярнэ Бэкман (1958/1961){{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }} правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012){{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}, Рогер Аксельсан (2013){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}, Крысціян Лавэн (2014){{sfn|Lovén|2014|p=146—147}} і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev -- спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і Вальдэмару II па бацькоўскай лініі{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui -- спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), і якія па смерці Бурыслева (каля 1172) перайшлі яго аднаўтробнай сястры каралеве Сафіі, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па Бурыслеве. Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну па Бурыслеве (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 0rixbes4rljvzf90o0w5q2t0vb3scym 5220587 5220581 2026-10-17T19:40:34Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220587 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == Спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядомы з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у сваім артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведачнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазней Готфрыд Карлсан (1957){{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}, Б’ярнэ Бэкман (1958/1961){{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }} правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012){{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}, Рогер Аксельсан (2013){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}, Крысціян Лавэн (2014){{sfn|Lovén|2014|p=146—147}} і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і Вальдэмару II па бацькоўскай лініі{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) яго аднаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па Бурыслеве. Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну па Бурыслеве (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] jcrj2uyt0zkl4lf6bu0pz4qj4wf37bs 5220673 5220587 2026-10-18T06:58:39Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220673 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == Пра спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядома з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' («за выключэннем», «апроч») як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве Сверкерсане ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў фундаментальнае сучаснае даведачнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазней Готфрыд Карлсан (1957){{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}, Б’ярнэ Бэкман (1958/1961){{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }} правялі строгі крыніцазнаўчы, а сучасныя даследчыкі Альф Эрыксан (2012){{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}, Рогер Аксельсан (2013){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}, Крысціян Лавэн (2014){{sfn|Lovén|2014|p=146—147}} і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года і давялі, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і Вальдэмару II па бацькоўскай лініі{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) яго аднаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — разведзена даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па Бурыслеве. Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну па Бурыслеве (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. У рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена, няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] bgllqdi4apczefthamqoqueojhdojtu 5220741 5220673 2026-10-18T09:54:23Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220741 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадар, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Мангнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак, за каралёўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы, Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі аднаўтробнай сястры Кнуда — Сафіі, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўнагадовай, шлюб мусіў адбыцца калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе, усе тры супернікі за каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам-вераснем у 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 годзе Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == Пра спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядома з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў сучаснае фундаментальнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазнейшы крыніцазнаўчы і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года (Готфрыд Карлсан, 1957{{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}; Б’ярнэ Бэкман, 1958/1961{{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }}; Альф Эрыксан, 2012{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}; Рогер Аксельсан, 2013{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}; Крысціян Лавэн, 2014{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}) паказаў, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і потым Вальдэмару II{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) спадкавала яго аднаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — адназначна трактуецца даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым свядомым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па Бурыслеве. Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну па Бурыслеве (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Пры гэтым у рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена і няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] jsal0d3lp3b10yaid9no13gq1pcwm42 5220765 5220741 2026-10-18T10:04:34Z IP781584110 134977 /* Біяграфія */ арфаграфія, пунктуацыя, стыль 5220765 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадара, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак за каралеўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі Сафіі, адзінаўтробнай сястры Кнуда, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўналетняй, шлюб мусіў адбыцца, калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе ўсе тры прэтэндэнты на каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся ў Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам або ў верасні 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 года Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па браце Бурыслеве == Пра спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядома з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў сучаснае фундаментальнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазнейшы крыніцазнаўчы і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года (Готфрыд Карлсан, 1957{{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}; Б’ярнэ Бэкман, 1958/1961{{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }}; Альф Эрыксан, 2012{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}; Рогер Аксельсан, 2013{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}; Крысціян Лавэн, 2014{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}) паказаў, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і потым Вальдэмару II{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) спадкавала яго аднаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — адназначна трактуецца даследчыкамі як юрыдычны акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым свядомым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Цяпер ёсць кансэнсус адносна спадчыны Сафіі па Бурыслеве. Маёнткі Бурыслева былі прыватнай спадчынай роду Сверкераў (patrimonium), якую каралева Сафія прынесла ў дацкі каралеўскі дом{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Калі Вальдэмар II перадаў 90 атунгаў бацькавай спадчыны (Sigridlev) свайму пазашлюбнаму сыну герцагу Кнуду Рэвельскаму (ад якога яны перайшлі да Свантэполка Кнутсана), матчыну спадчыну па Бурыслеве (hereditas Bulizlaui) ён свядома выключыў з падаравання і пакінуў за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Пры гэтым у рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена і няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Працягваецца дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу маёнткаў Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær (на Эландзе або ў Эстэргётландзе), ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 89idmnj4hnq7nbjrezqrnh32yyqbrha 5220779 5220765 2026-10-18T10:15:01Z M.L.Bot 261 /* Спадчына па браце Бурыслеве */ 5220779 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадара, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак за каралеўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі Сафіі, адзінаўтробнай сястры Кнуда, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўналетняй, шлюб мусіў адбыцца, калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе ўсе тры прэтэндэнты на каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся ў Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам або ў верасні 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 года Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Пасля гібелі каля 1172 года малодшага аднаўтробнага брата, шведскага прынца Бурыслева Сверкерсана, атрымала ў спадчыну яго шведскія маёнткі.{{Пераход|Спадчына па Бурыслеве|pink}} Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па Бурыслеве == Пра спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядома з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў сучаснае фундаментальнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазнейшы крыніцазнаўчы і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года (Готфрыд Карлсан, 1957{{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}; Б’ярнэ Бэкман, 1958/1961{{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }}; Альф Эрыксан, 2012{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}; Рогер Аксельсан, 2013{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}; Крысціян Лавэн, 2014{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}) паказаў, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і потым Вальдэмару II{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) спадкавала яго аднаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — адназначна трактуецца даследчыкамі як акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым свядомым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Пры гэтым у рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена і няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў працягваецца. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær, ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] c285lzagzc9wg6o624v4xjuiwje7ftu 5220780 5220779 2026-10-18T10:20:24Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5220780 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' ({{ВДП}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паходжанне княжны было дыскусійным, цяпер лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. З 1134 годзе Рыкса ўжо была ўдавой па першым мужы — дацкім арыстакраце [[Магнус I Моцны|Магнусе Нільсане]]. Пасля 1134 года яна выйшла замуж за Валадара, палітычны кантэкст гэтага шлюбу не ясны. Сафія нарадзілася паміж вясной 1142 і вераснем 1145 года, месца яе нараджэння невядома. Неўзабаве шлюб Валадара і Рыксы з невядомых прычын распаўся. Пасля гэтага Рыкса пакінула Русь, вярнулася яна ў Польшчу або паехала ў Данію — не вядома. Прынамсі да 1150 года Рыкса трэці раз выйшла замуж за шведскага караля [[Сверкер I|Сверкера]], а Сафія тым часам была з ёю ў Швецыі. Сына Рыксы з першага шлюбу — [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], у 1146 годзе абралі каралём часткі Даніі. Аднак за каралеўскую ўладу ў Даніі з 1131 года трывала {{Не перакладзена 5|Грамадзянская вайна ў Даніі|ўнутраная вайна|en|Danish Civil Wars}}. У 1153 годзе Кнуд разбіты адным з супернікаў — [[Свен III Гратэ|Свенам]], і вымушаны ўцячы з Даніі. Пры падтрымцы шведскага караля Сверкера і сваёй маці Рыксы Кнуд з выгнання вёў перамовы пра саюз з іншым сваім супернікам — [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]]. На мяжы 1153—1154 гадоў Кнуд і Вальдэмар дамовіліся і замацавалі пагадненне заручынамі Сафіі, адзінаўтробнай сястры Кнуда, з Вальдэмарам. Пасагам Сафіі была 1/3 частка дацкіх уладанняў Кнуда. Заручыны адбыліся недзе вясной 1154 года, летам 1154 года Вальдэмар і Кнуд абвешчаны каралямі ў [[Вібарг]]у. Тым часам Сафія была непаўналетняй, шлюб мусіў адбыцца, калі яна дасягне пэўнага, не названага ў крыніцах, узросту, да гэтага часу дзяўчынку аддавалі на выхаванне арыстакратцы Бодылі. У 1157 годзе ўсе тры прэтэндэнты на каралеўскую ўладу ў Даніі — Вальдэмар, Кнуд і Свен — сустрэліся і дамовіліся ў Роскіле, але адразу па гэтым людзі Свена забілі Кнуда і паранілі Вальдэмара. Вальдэмар уратаваўся і недзе летам або ў верасні 1157 года ўзяў шлюб з Сафіяй у Вібаргу, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. У кастрычніку 1157 года Свен загінуў у бітве, а Вальдэмар стаў адзінаўладным дацкім каралём. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Пасля гібелі каля 1172 года малодшага адзінаўтробнага брата, шведскага прынца Бурыслева Сверкерсана, атрымала ў спадчыну яго шведскія маёнткі.{{Пераход|Спадчына па Бурыслеве|pink}} Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваць, яна вядома толькі з заходніх крыніц — «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Гіпотэзу пра паходжанне Сафіі ад Валадара Глебавіча прапанаваў [[Петэр Андрэас Мунк|Петэр Мунк]] у 1850 годзе, найболей аргументавана яе давёў [[Ярл Гален]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> думалі, што Сафія была дачкой [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Спадчына па Бурыслеве == Пра спадчынныя шведскія ўладанні каралевы Сафіі вядома з кароткага лацінскага запісу ў «Кнізе перапісаў Даніі» (Liber Census Daniæ, fol. 29v), манускрыпце, створаным каля 1231 года пры дацкім каралю Вальдэмары II.{{sfn|Liber Census Daniæ|1873|p=44}}{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}. Мовазнавец і гісторык Натанаэль Бэкман у артыкуле 1912 года{{sfn|Beckman|1912|p=}} даў памылковы пераклад лацінскага прыназоўніка ''praeter'' як «разам з»{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}, праз гэта ў навуцы замацавалася ўяўленне, што спадчына каралевы Сафіі па шведскім прынцы Бурыслеве ўваходзіла ў пайменны пералік 90 атунгаў{{sfn|Ericsson|2012|p=297—298}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}, якія кароль Вальдэмар II перадаў свайму пазашлюбнаму сыну, герцагу Кнуду Рэвельскаму{{sfn|Ericsson|2012|p=298}}. Гэта ўяўленне трапіла і ў сучаснае фундаментальнае выданне «Det medeltida Sverige» (Сярэднявечная Швецыя), дзе, напрыклад, маёнтак Істад (Istad) на Эландзе адначасова названы і спадчынай Сігрыд (Sigridlev), і спадчынай Бурыслева (hereditas Bulizlaui){{sfn|Ericsson|2012|p=300, not 139}}. Пазнейшы крыніцазнаўчы і тэксталагічны аналіз запісу 1231 года (Готфрыд Карлсан, 1957{{sfn|Carlsson|1957|p=37-43}}; Б’ярнэ Бэкман, 1958/1961{{sfn|Beckman|1958|p= }}{{sfn|Beckman|1961|p= }}; Альф Эрыксан, 2012{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}; Рогер Аксельсан, 2013{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}; Крысціян Лавэн, 2014{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}) паказаў, што прыназоўнік ''praeter'' ужываецца выключна ў значэнні «за выключэннем», «апроч»{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}. Адпаведна, запіс вылучае два розныя па паходжанні і прававым статусе маёмасныя комплексы: * Спадчыну Вальдэмара II па бацьку (Sigridlev — спадчына Сігрыд): 90 атунгаў зямлі ў розных правінцыях Швецыі (у тым ліку Вібы ў Эстэргётландзе і Істад на Эландзе), якія адносіліся да спадчыны роду Стэнкілаў і перайшлі Вальдэмару I і потым Вальдэмару II{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}{{sfn|Lovén|2014|p=146—147}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}. * Спадчыну Вальдэмара II па маці (hereditas Bulizlaui — спадчына Бурыслева): маёнткі, якія прынц Бурыслеў спадкаваў па сваім бацьку, шведскім каралю Сверкеры I (Swærco antiquus), а па смерці Бурыслева (каля 1172) спадкавала яго адзінаўтробная сястра каралева Сафія, маці Вальдэмара II (Sophia regina Danica, mater regis Waldemari II){{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Завяршальная фраза запісу — «Et sciendum quod omnes predictas possessiones dedimus duci Kanuto preter hereditatem Bulizlaui» («І трэба ведаць, што ўсе вышэйназваныя ўладанні мы далі герцагу Кнуду, за выключэннем спадчыны Бурыслева») — адназначна трактуецца даследчыкамі як акт перадачы 90 атунгаў герцагу Кнуду з адначасовым свядомым захаваннем спадчыны Бурыслева за дацкай каронай{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Ericsson|2012|p=290}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. Пры гэтым у рэестры 1231 года спадчына Бурыслева не акрэслена і няма пайменнага пераліку яе маёнткаў{{sfn|Ericsson|2012|p=289—291}}. Дыскусія наконт лакалізацыі асобных названых маёнткаў працягваецца. Так, Альф Эрыксан (2012) лакалізуе Burghær (4 атунгі) са спісу Sigridlev як парафію Борг у Эстэргётландзе{{sfn|Ericsson|2012|p=305—306}}, а Рогер Аксельсан (2013) даводзіць, што Burghær можа быць эландскім Гробаргам{{sfn|Axelsson|2013|p=323—325}}. У кожным разе, незалежна ад лакалізацыі Burghær, ён выразны аддзелены ад спадчыны Бурыслева{{sfn|Ericsson|2012|p=289—290}}{{sfn|Axelsson|2013|p=321—322}}{{sfn|Lovén|2014|p=146}}. == У літаратуры == У 2015 годзе выйшаў гістарычны раман Біргітэ Хамер. * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Axelsson|аўтар = Axelsson, R.|загаловак = Från Gråborg till Borgholm – danskt och svenskt på Öland 1150–1300|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. M. Lennersand, Å. Karlsson, H. Klackenberg|аўтар выдання = |выданне = Fragment ur arkiven. Festskrift till Jan Brunius|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = Riksarkivet|год = 2013|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 319–335|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1958|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 120–147|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, B.|загаловак = Till frågan om Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Namn och bygd|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = |год = 1961|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 12–71|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Beckman|аўтар = Beckman, N.|загаловак = Tre konungaätter och deras jordegendomar i Sverige|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1912|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 1–19|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Carlsson|аўтар = Carlsson, G.|загаловак = Sigrid Storråda och Sigridlev|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Personhistorisk tidskrift|тып = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год = 1957|выпуск = |том = 55|нумар = |старонкі = 37–43|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{кніга|ref = Ericsson|аўтар = Ericsson, A.|частка = |загаловак = Terra mediaevalis. Jordvärderingssystem i medeltidens Sverige|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Uppsala|выдавецтва = Swedish University of Agricultural Sciences (SLU)|год = 2012|том = |pages = |allpages = 413|серыя = Acta Universitatis agriculturae Sueciae, 2012: 81|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Liber Census Daniæ|аўтар = |частка = |загаловак = Liber Census Daniæ. Kong Valdemar den Andens Jordebog|арыгінал = |спасылка = |адказны = udgivet og oplyst af O. Nielsen|выданне = |месца = København|выдавецтва = G. E. C. Gads Forlag|год = 1873|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул|ref = Lovén|аўтар = Lovén, C.|загаловак = Sigridlev och godsrikedomen i Stenkilsätten|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = red. Olof Karsvall, Kristofer Jupiter|аўтар выдання = |выданне = Medeltida storgårdar. 15 uppsatser om ett tvärvetenskapligt forskningsproblem|тып = |месца = Uppsala|выдавецтва = Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur|год = 2014|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 145–163|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Самонова|аўтар=Самонова М. Н.|загаловак=Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в.|арыгінал=|год=2012|адказны=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Минск|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы|выдавецтва=РИВШ|тып=науч. сб.|том=|выпуск=Вып. 5|нумар=|старонкі=6—24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] ipksdjpgcmw1fpg60d1yg0o5kdljai6 0 17540 5220456 5206240 2026-10-17T14:10:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220456 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Уса}} {{Рака |Назва = Уса |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Usa River-3.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 75 |Плошча басейна = 665 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = 5 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 50|s_lat_sec = 41.6 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 45|s_lon_sec = 17.6 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 44|m_lat_sec = 15.6 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 09|m_lon_sec = 46.2 |Ухіл ракі = 1,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць/Гродзенская вобласць |Раён = Валожынскі раён/Стаўбцоўскі раён/Навагрудскі раён |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Уса́''', '''канал Шубіна''' (у сярэднім цячэнні), '''Шубіна-Нёманскі канал''' (у ніжнім цячэнні) — рака ў [[Валожынскі раён|Валожынскім]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім]] і [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]] раёнах Беларусі, правы прыток [[Нёман]]а. == Назва == Корань ''Us-'' звязваюць з індаеўрапейскім *''aus- / *us-'' «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае ''aušra'' «зара», ''apy-ūšris'' «час перад світанкам», латышскае ''*Ūss'' (балцкае боства зары)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.</ref>. Балцкія гідронімы з коранем ''Us- / Uš-'' матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уса значыць «Блішчастая (рака)». == Гідраграфія == Даўжыня складае 75 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} {{Cite web |url=http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |archive-date=20 кастрычніка 2016 |access-date=28 верасня 2024 |url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. Вадазбор — 665 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 1,1 [[праміля|‰]]. Пачынаецца за 1 км на ўсход ад вёскі [[Таўканы]] Валожынскага раёна, цячэ па паўднёва-заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], па [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]], упадае ў Нёман за 2 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Любча]] Навагрудскага раёна. Даліна ў верхнім цячэнні трапецападобная, яе шырыня 0,8—1 км, у Стаўбцоўскім раёне каля вёскі [[Драздоўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Драздоўшчына]] пашыраецца да 1,5 км, каля вёскі [[Пільніца (Стаўбцоўскі раён)|Пільніца]] звужаецца да 0,2 км. [[Пойма]] ў верхнім і ніжнім цячэнні двухбаковая (шырыня 0,1—0,15 км), у вярхоўі і нізоўі забалочаная, на астатнім працягу сухая, перасечаная ручаямі і меліярацыйнымі каналамі. Рэчышча (шырыня 8—10 м) на працягу 20 км перад вусцем каналізаванае. Асноўныя прытокі — рэкі [[Казялец (рака)|Казялец]], [[Замянка]], [[Вадзічанька]], [[Быстрая (прыток Усы)|Быстрая]] (правыя), [[Шура]], [[Рэчыца (прыток Усы)|Рэчыца]], [[Каменка (прыток Усы)|Каменка]] (левыя). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] [[Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усы (прыток Нёмана)| ]] iz5xvg5heok75blebxpnesk592xr5cv 0 18696 5220565 5191264 2026-10-17T18:12:14Z Pabojnia 135280 /* Выкарыстанне чалавекам */ афармленне 5220565 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg |image title = Abies alba |image descr = |regnum = Расліны |parent = Abies |rang = Від |latin = Abies alba |author = [[Mill.]], [[1768]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = lc |iucn = 42270 |wikispecies = Abies alba |commons = Abies alba |itis = 506607 |ncbi = 45372 |eol = 1033070 |grin = 629 |ipni = 261448-1 |tpl = kew-2609691 }} '''Піхта белая'''<ref name="Киселевский 4123">{{кніга |аўтар = Киселевский А. И. |частка = |загаловак = Латино-русско-белорусский ботанический словарь. , |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1967 |том = |старонкі = 7 |старонак = 160 |серыя = |isbn = |тыраж = 2350 }}</ref>, '''Ельніца еўрапейская'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l6 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = |isbn = |тыраж = }} — у крыніцы пад назвай {{btname|Abies pectinata}} — ельніца эўрапейская з-за асаблівасцяў тагачаснага правапісу</ref>, '''Ельніца белая'''<ref name="Батаніка спэцыяльная">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Ботаніка. Агульная і спэцыяльная |арыгінал = |спасылка = http://slounik.org/bnt06b/l1 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1924 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} — у крыніцы пад назвай {{btname|Abies alba}}</ref> (''Ábies álba'') — [[Біялагічны від|від]] вечназялёных дрэў [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|піхта|Abies}} сямейства {{bt-bellat|Хваёвыя|Pinaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Abies alba - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-001.jpg|left|{{Бат.іл.|1}}|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Abies alba MHNT.BOT.2007.40.127.jpg|right|Шышка і насенне|color=#BBDD99}} [[Вечназялёныя расліны|Вечназялёнае]] стройнае [[дрэва]] да 30-65 м вышынёй, з прамым ствалом дыяметрам да 2 метраў. [[Крона дрэва|Крона]] вострапірамідальная ў маладосці, авальна-завостраная ў сярэднім узросце і прытупленая зверху, амаль цыліндрычная, у старасці. Галіны сабраныя ў гарызантальныя кальчакі. Бакавыя [[галіны]] гарызантальна распасцёртыя або злёгку прыўзняты ўверх. Кара серабрыста-шэрая, гладкая, на старых дрэвах лускаватая. [[Хвоя]] ігольчастая, бліскучая, маршчыністая, на канцах вышчэрбленая або двухгаловая, даўжынёй 2-3 см, шырынёй 2-3 мм. На галінах размешчаная грэбенепадобна і сабраная ў шэрагі ў адной плоскасці. Зверху цёмна-зялёная, бліскучая, з шызым адлівам, знізу — з двума выразнымі белымі палосамі вусцеек, дзякуючы чаму гэты від і атрымаў назву «белая». Расліна аднадомная, раздзельнаполая. Маладыя пладовыя [[Шышка|шышкі]] прамастаячыя, маладыя — зеленкаватыя, спелыя — цёмна-карычневыя, [[авал]]ьна — [[цыліндр]]ычнай формы, даўжынёй 10-16 см, у дыяметры 3-4 см. У адрозненне ад елкі накіраваны не ўніз, а ўверх. Шышкі спеюць і рассыпаюцца ў першую восень. Пупышкі авальныя, не пакрытыя смалой. [[Насенне]] буйное, даўжынёй да 1 см. Каранёвая сістэма глыбокая, маецца стрыжневы корань і некалькі моцных бакавых<ref name="Колесников">{{кніга |аўтар = Колесников А.И. |загаловак = Декоративная дендрология |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е, исправ. и доп. |месца = М. |выдавецтва = Лесная промышленность |год = 1974 |том = |старонак = 704 |старонкі = |isbn = }}</ref>. Дажывае да 300—400 гадоў. == Арэал == {{Біяфота|Abies a minskJPG.jpg|right|Піхта белая ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Нацыянальным батанічным садзе рэспублікі Беларусь]]|color=#BBDD99}} Барэальны рэліктавы від, арэал якога ахоплівае Атлантычную і Сярэднюю Еўропу, [[Карпаты]], Міжземнамор’е. Расце ў гарах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], рэгіёнах з марскім кліматам і блізскіх па прыродных умовах тэрыторыях. Адна з асноўных у [[Украіна|Украіне]] горных лесаўтваральных парод, зрэдку сустракаецца і на раўніне, утварае чыстыя і змешаныя насаджэнні з [[бук]]ам і іншымі лісцянымі пародамі. Распаўсюджаная ў [[Карпаты|Карпатах]], зрэдку на раўніне ў паўднёва-заходніх раёнах у выглядзе астраўных пасадак. Займае каля 1,4 % [[Дзяржаўны лясны фонд Украіны|дзяржаўнага ляснога фонду Украіны]]. Раёны нарыхтовак — [[Львоўская вобласць|Львоўская]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]], [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкая]], [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая]] вобласці. Запасы сыравіны нязначныя. Шырока культывуецца паўсюль як дэкаратыўная [[парк]]авая расліна. == Класіфікацыя == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12222 |a='''аддзел'''<br />&nbsp;&nbsp;'''[[Хвойныя]]'''&nbsp;&nbsp; |b1='''парадак'''<br />'''[[Хвоі]]''' |b2=яшчэ тры <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;вымерлых&nbsp;&nbsp;&nbsp;<br /> парадкі |c1=яшчэ 6 сямействаў |c2= '''сямейства'''<br />'''[[Хваёвыя]]''' |d1='''род'''<br />'''[[Піхта]]''' |d2=яшчэ 10 родаў |e1=яшчэ каля 50 відаў |e2=&nbsp;'''від'''<br /><span style="font-weight:900; font-size:125%">Піхта белая |bgcolor=#BDDCCB |color=#235421 }} === Сінонімы === {{кал|3}} * {{btname|Abies abies|[[Rusby]]}} [[nom. inval.]] * {{btname|Abies argentea|[[Chambray]]}} * {{btname|Abies baldensis|([[Zuccagni]]) [[Zucc.]] ex [[Nyman]]}} * {{btname|Abies candicans|[[Fisch.]] ex [[Endl.]]}} * {{btname|Abies chlorocarpa|[[Purk.]] ex [[Nyman]]}} * {{btname|Abies duplex|[[Hormuz.]] ex [[Beissn.]]}} * {{btname|Abies excelsa|[[Link]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Abies metensis|[[Gordon]]}} * {{btname|Abies miniata|[[Knight]] ex [[Gordon]]}} * {{btname|Abies minor|[[Gilib.]]}} * {{btname|Abies nobilis|[[A.Dietr.]]}} * {{btname|Abies pardei|[[Gaussen]]}} * {{btname|Abies pectinata|([[Lam.]]) [[Lam.]] & [[DC.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Abies picea|([[L.]]) [[Lindl.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Abies rinzii|[[K.Koch]]}} * {{btname|Abies taxifolia|[[Duhamel]]}} * {{btname|Abies taxifolia|[[Desf.]]}} * {{btname|Abies taxifolia|[[Raf.]]}} * {{btname|Abies tenuirifolia|[[Beissn.]]}} * {{btname|Abies vulgaris|[[Poir.]]}} * {{btname|Peuce abies|[[Rich.]]}} * {{btname|Picea excelsa|[[Wender.]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Picea kukunaria|[[Wender.]]}} * {{btname|Picea metensis|[[Gordon]]}} * {{btname|Picea pectinata|([[Lam.]]) [[Loudon]]}} * {{btname|Picea pyramidalis|[[Gordon]]}} * {{btname|Picea rinzi|[[Gordon]]}} * {{btname|Picea tenuifolia|[[Beissn.]]}} * {{btname|Pinus abies|[[Du Roi]]}} [[nom. illeg.]] * {{btname|Pinus baldensis|[[Zuccagni]]}} * {{btname|Pinus heterophylla|[[K.Koch]]}} * {{btname|Pinus lucida|[[Salisb.]]}} * {{btname|Pinus nobilis|[[Дуглас, Дэвид|Douglas]] ex [[D.Don]]}} * {{btname|Pinus pectinata|[[Lam.]]}} * {{btname|Pinus picea|[[L.]]}} {{Канец кал}} == У культуры == Для паспяховага вырастання піхта белая патрабуе ўрадлівых, досыць вільготных глеб. Забалочвання не выносіць. Дрэнна пераносіць сухасць паветра і глебы. Абмярзае пры паніжэннях тэмпературы ніжэй −25&nbsp;°C. Ценевынослівая, адчувальная да забруджвання паветра дымам і газамі. У дэкаратыўным стаўленні саступае {{bt-bellat||Abies nordmanniana}} і {{bt-bellat|піхта сібірская|Abies sibirica}}, бо мае больш друзлае ахваенне і даволі ствол, які даволі рана агаляецца знізу. Раёны выкарыстання: поўдзень [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], захад [[Украіна|Украіны]], паўднёвы захад [[Беларусь|Беларусі]]. Ва ўмовах Масквы і Санкт-Пецярбурга рэгулярна абмярзае<ref name="Колесников" />. У якасці [[прышчэпа|прышчэпы]] выкарыстоўваецца для размнажэння дэкаратыўных [[сорт|сартоў]] розных відаў піхтаў, што ва ўмовах сярэдняй паласы Расіі часта прыводзіць да вымярзання прышчэпы. == Выкарыстанне чалавекам == Смаланосная, [[Эфірны алей|эфіраалейная]], [[Драўніна|драўняная]], [[Лекавая расліна|лекавая]], [[вітамін]]ная, [[мёд|меданосная]], таніданосная і [[дэкаратыўная расліна]]. З дрэў піхты белай здабываюць вельмі каштоўную жывіцу. Смаляныя хады ёсць у кары. Пры патаўшчэннях ствала смаляныя хады руйнуюцца, утвараюцца ёмішчы жывіцы, якія маюць выгляд патаўшчэнняў і называюцца вужлакамі. У кожным з іх утрымліваецца некалькі грамаў жывіцы. Кара старых дрэў у ніжняй часткі не мае вужлакоў, таму што з узростам яна таўсцее, рэпаецца і губляе пругкасць. Для стымуляцыі ўтварэння вужлакоў па паверхні ствала б’юць драўляным малатком, у выніку чаго на месцы ўдару ўзнікаюць вужлакі значных памераў. Піхта дае шмат пылка, клею, а ў канцы лета інтэнсіўна вылучае {{нп3|Медзвяная раса|медзвяную расу|ru|Медвяная роса}}, з якой пчолы вырабляюць шкодны для іх [[падзевы мёд]]. {| class="wikitable" align=center valign=top cellspacing=2 |- bgcolor=#BBDD99 align=center valign=top ||[[Файл:Abies alba Orjen.jpg|110px|center]]<p style="font-size: 85%">Агульны выгляд ||[[Файл:Abies alba 0107.jpg|225px|center]]<p style="font-size: 85%">Ігліца ||[[Файл:Abies alba 3.jpg|160px|center]]<p style="font-size: 85%"> Дзве белыя палоскі на ігліцы |} === Прамысловае выкарыстанне === Жывіца піхты белай утрымлівае каля 34 % эфірнага алею, смолы, невялікую колькасць [[Бурштынавая кіслата|бурштынавай кіслаты]]. 3 яе жывіцы вырабляюць [[піхтавы бальзам]], які мае тыя ж фізічныя ўласцівасці, як і канадскі. Піхтавы бальзам шырока выкарыстоўваюць у аптычнай прамысловасці для склейвання [[лінза]]ў, а таксама пры вырабе [[мікрапрэпарат]]аў (паказчык праламлення бальзаму блізкі да паказчыка праламлення шкла). Драўніна белая, зрэдку з жаўтлявым адценнем, бліскучая, лёгкая, мяккая, пругкая, нетрывалая, лёгка колецца. Выкарыстоўваецца для вырабу сталярных вырабаў, [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], тары ({{нп3|кадка|кадкі|ru|Кадка}} і {{нп3|Скрыня, тара|скрыні|uk|Ящик (тара)}}), [[Гонта|гонту]], а ў некаторых мясцовасцях нават у будаўніцтве. Каштоўнымі якасцямі драўніны вялікая даўжыня трахеіды і нязначная [[смалістасць]], што дае магчымасць выкарыстоўваць яе ў [[Папярова-цэлюлозная прамысловасць|папярова-цэлюлознай прамысловасці]]. Драўніна піхты змяшчае каля 60 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], смалы ў ёй у 22,5 разоў менш, чым у драўніне елі. Прамысловы выхад цэлюлозы з драўніны піхты роўны 37 %. З ігліцы, галінак і шышак піхты атрымліваюць каштоўны эфірны алей. Выхад алею з ігліцы 1,3-2,3 %, а з маладых галінак 0,61,1 %. Галоўная складовая частка эфірнага алею — [[барнілацэтат]] (30-40 %), які з’яўляецца сыравінай для сінтэзу [[Медыцынская камфара|медыцынскай камфоры]], што па сваім дзеянні на арганізм раўнацэнная той, якая здабываецца з {{bt-bellat|Камфоравае дрэва{{!}}камфоравага дрэва|Cinnamomum camphora}}. Піхтавы эфірны алей выкарыстоўваюць у [[Духі|парфумернай]] і лікёра-гарэлачнай прамысловасці, з яго вырабляюць [[Тэхнічная камфара|тэхнічную камфару]], якую выкарыстоўваюць пры вытворчасці [[цэлулоід]]у. 3 ігліцы піхты вырабляюць таксама канцэнтрат супрацьцынготнага [[Аскарбінавая кіслата|вітаміну C]]. === Медыцынскае выкарыстанне === З ігліцы атрымліваюць эфірны [[піхтавы алей]], які выкарыстоўваецца ў медыцынскіх мэтах. У навуковай медыцыне ўжываюць эфірны алей і жывіцу піхты. Эфірны алей піхты ўжываюць часам для удыхання пры [[Захворванні дыхальных шляхоў|захворваннях дыхальных шляхоў]], а таксама для ўцірання пры [[рэўматызм]]е. У [[Народная медыцына|народнай медыцыне]] маладыя хваінкі і пупышкі піхты выкарыстоўваюць супраць [[Цынга|цынгі]], для лячэння рэўматызму, а таксама як мачагонны сродак. === Дэкаратыўнае выкарыстанне === Як дэкаратыўная расліна рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак у [[парк]]ах і [[лесапарк]]ах удалечыні ад прамысловых аб’ектаў, паколькі яна не вытрымлівае газаў. Піхта белая маё дэкаратыўныя формы; пірамідальную, калонападобную, ніцую, пярэстую і залацістую. Было першым дрэвам, якое выкарыстоўвалася ў якасці каляднай елкі. Да гэтага часу шырока выкарыстоўваецца, у прыватнасці на захадзе Украіны, для ўпрыгожвання памяшканняў падчас навагодніх і калядных святаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} * ''Стрелков А. З., Романюк И. Г., Дворак Л. Е.'' Состояние и перспективы воспроизводства и охраны пихты белой (Abies alba Mill.) в Беловежской пуще // Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи — Каменюки — Минск, 1996. — С. 122—130. * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|Чопик В.&nbsp;И.|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Дудченко Л.&nbsp;Г.|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|Краснова А.&nbsp;М.]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|Расліна|12|I}} * [http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=12 Піхта белая ў Чырвонай кнізе РБ]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.rodniki.bel.ru/derevo/pihta.htm Апісанне відаў піхты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080621101121/http://www.rodniki.bel.ru/derevo/pihta.htm |date=21 чэрвеня 2008 }} {{ref-ru}} * [http://biosvet.com.ua/51_pihta.html ''Піхта белая: прымяненне ў медыцыне'' на сайце Biosvet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080922071300/http://biosvet.com.ua/51_pihta.html |date=22 верасня 2008 }} {{ref-ru}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ABAL3 ''Піхта белая'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006203041/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ABAL3 |date=6 кастрычніка 2008 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Піхта]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] lpu3l589mdh1uu6uqsda21sxiq61amo 0 21852 5220576 3291279 2026-10-17T18:43:21Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне, вікіфікацыя 5220576 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Голікаў}} {{Мастак | імя = Іван Іванавіч Голікаў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Иван Иванович Голиков}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = [[палехская мініяцюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} [[Файл:PalekhComintern.jpg|right|thumb|300px|Алегарычнае прадстаўленне [[Трэці кангрэс Камуністычнага Інтэрнацыяналу|III Інтэрнацыяналу]]. [[Палехская мініяцюра]], Іван Голікаў, 1927]] '''Іван Іванавіч Голікаў''' ({{ДН|6|1|1887}} (25 снежня 1886 ст. ст.) — {{ДС|31|3|1937}}) — рускі мастак-мініяцюрыст, майстар дэкаратыўнага мастацтва, заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1935), непасрэдны ініцыятар і заснавальнік арцелі старажытнага жывапісу [[Палех]]а (4—5 снежня 1924 года). Карыстаючыся традыцыямі рускага іканапісу XVII—XVIII стст., стварыў вытанчаны стыль [[Палехская мініяцюра|палехскай мініяцюры]]: «Тройка» ([[1930]]), ілюстрацыі да «[[Слова пра паход Ігараў]]» ([[1934]]) і інш. Мастак памёр у [[1937]] годзе пасля цяжкай хваробы. У цэнтры Палеха Івану Голікаву ўсталяваны помнік. Імем мастака таксама названая адна з вуліц Палеха, а ў [[1968]] годзе там адкрыўся дом-музей Голікава. == Галерэя == <gallery widths="160px" heights="160px" perrow=4> Image:Парочки. 1925.jpg|Парачкі (1925) Image:Пахарь 1929.jpg|Сейбіт (1929) Image:Golikov Ivan Bitva 1927.jpg|Бітва (1927) Image:Тройка 1925.jpg|Тройка (1925) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Рейнсон-Правдин А. Н. Иван Иванович Голиков — М.: Советский художник, 1956. * Котов В. Т. Художник Иван Голиков. 1886—1937 — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд-во, 1973. — 80, [16] с. * Порудоминский В. И. Откровение Ивана Голикова — М.: Советский художник, 1977. — 152 с. — (Рассказы о художниках). — 35 000 экз. * Рогов А. П. Народные мастера: Биографические очерки: Анна Мезрина, Игнатий Мазин, Василий Ворносков, Иван Голиков / Серийная обложка Ю. Арндта — М.: Молодая гвардия, 1982. — С. 171—269. — 272, [48] с. — (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; Вып. 2 (622)). — 100 000 экз. * Иван Иванович Голиков: К 100-летию со дня рождения: Лаковая миниатюра: Каталог выставки / Автор вступ. статьи М. А. Некрасова; Составители каталога Н. П. Мальцева, Л. Л. Пирогова; Под общ. ред. В. А. Гуляева — М.: Советский художник, 1988. — 36 с. — ISBN 5-269-00147-0. {{DEFAULTSORT:Голікаў Іван Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] 5dsy4i5w1l72gseulqodkis9eqwzyp6 5220580 5220576 2026-10-17T19:03:12Z IP781584110 134977 вікіфікацыя 5220580 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Голікаў}} {{Мастак | імя = Іван Іванавіч Голікаў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Иван Иванович Голиков}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = [[палехская мініяцюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} [[Файл:PalekhComintern.jpg|right|thumb|300px|Алегарычнае прадстаўленне [[Камінтэрн|III Інтэрнацыяналу]]. [[Палехская мініяцюра]], Іван Голікаў, 1927]] '''Іван Іванавіч Голікаў''' ({{ДН|6|1|1887}} (25 снежня 1886 ст. ст.) — {{ДС|31|3|1937}}) — рускі мастак-мініяцюрыст, майстар дэкаратыўнага мастацтва, заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1935), непасрэдны ініцыятар і заснавальнік арцелі старажытнага жывапісу [[Палех]]а (4—5 снежня 1924 года). Карыстаючыся традыцыямі рускага іканапісу XVII—XVIII стст., стварыў вытанчаны стыль [[Палехская мініяцюра|палехскай мініяцюры]]: «Тройка» ([[1930]]), ілюстрацыі да «[[Слова пра паход Ігараў]]» ([[1934]]) і інш. Мастак памёр у [[1937]] годзе пасля цяжкай хваробы. У цэнтры Палеха Івану Голікаву ўсталяваны помнік. Імем мастака таксама названая адна з вуліц Палеха, а ў [[1968]] годзе там адкрыўся дом-музей Голікава. == Галерэя == <gallery widths="160px" heights="160px" perrow=4> Image:Парочки. 1925.jpg|Парачкі (1925) Image:Пахарь 1929.jpg|Сейбіт (1929) Image:Golikov Ivan Bitva 1927.jpg|Бітва (1927) Image:Тройка 1925.jpg|Тройка (1925) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Рейнсон-Правдин А. Н. Иван Иванович Голиков — М.: Советский художник, 1956. * Котов В. Т. Художник Иван Голиков. 1886—1937 — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд-во, 1973. — 80, [16] с. * Порудоминский В. И. Откровение Ивана Голикова — М.: Советский художник, 1977. — 152 с. — (Рассказы о художниках). — 35 000 экз. * Рогов А. П. Народные мастера: Биографические очерки: Анна Мезрина, Игнатий Мазин, Василий Ворносков, Иван Голиков / Серийная обложка Ю. Арндта — М.: Молодая гвардия, 1982. — С. 171—269. — 272, [48] с. — (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; Вып. 2 (622)). — 100 000 экз. * Иван Иванович Голиков: К 100-летию со дня рождения: Лаковая миниатюра: Каталог выставки / Автор вступ. статьи М. А. Некрасова; Составители каталога Н. П. Мальцева, Л. Л. Пирогова; Под общ. ред. В. А. Гуляева — М.: Советский художник, 1988. — 36 с. — ISBN 5-269-00147-0. {{DEFAULTSORT:Голікаў Іван Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] 2ngrfvinjiopwxjzlxhe6g5loxj1gqy 0 23058 5220782 4850316 2026-10-18T10:24:47Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Беларусь */ 5220782 wikitext text/x-wiki Назву '''Падле́ссе''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Падлессе-Камянецкае]] — вёска ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] ** [[Падлессе-Радваніцкае]] — вёска ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] ** [[Падлессе (Драгічынскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] ** [[Падлессе (Жабінкаўскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] ** [[Падлессе (Камянецкі раён)|Падлессе]] — былы хутар у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] ** [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Падлессе (Шумілінскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Падлессе (Буда-Кашалёўскі раён)|Падлессе]] — былы пасёлак у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] ** [[Падлессе (Жлобінскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Падлессе (Слонімскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Падлессе (Быхаўскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] ** [[Падлессе (Кіраўскі раён)|Падлессе]] — былая вёска ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Падлессе (Пухавіцкі раён)|Падлессе]] — былы пасёлак у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] ** [[Падлессе (Слуцкі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] ** [[Падлессе (Стаўбцоўскі раён)|Падлессе]] — вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] == Падвойныя назвы == * [[Вялікае Падлессе]] * [[Малое Падлессе]] == Гл. таксама == * [[Залессе]] {{Неадназначнасць}} f5vnykx9o3xkypu8huht5d8po1vr94g 0 23366 5220598 5116842 2026-10-17T20:08:53Z M.L.Bot 261 афармленне 5220598 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|thumb|Стаўка [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] ў будынку цяперашняга [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатра імя Янкі Купалы]], чэрвень 1943 года.]] '''Другі Усебеларускі кангрэс''' адбыўся 27 чэрвеня 1944 года ў [[Мінск]]у. Кангрэс скліканы па прапанове прэзідэнта [[БЦР|Беларускай Цэнтральнай Рады (БЦР)]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] з дазволу выканаўцы абавязкаў генеральнага камісара Беларусі [[Курт фон Готберг|Курта фон Готберга]]. [[Файл:Мандат Мікалая Дзямідава на 2-і Усебеларускі Кангрэс.jpg|thumb|Мандат [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]] на 2-і Усебеларускі кангрэс.]] Прысутнічала 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі і беларускія згуртаванні за мяжой. Са справаздачамі і рэфератамі на кангрэсе выступілі [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслаў Астроўскі]], Іван Жарскі, [[Мікалай Восіпавіч Шкялёнак|Мікалай Шкялёнак]], [[Аўген Калубовіч]]. Рэзалюцыя кангрэсу мела антырасійскую і антыбальшавіцкую скіраванасць. Апелюючы да пастановы [[Рада БНР|Рады БНР]], якая была выражана 25 сакавіка 1918 года [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўнай граматай]], кангрэс адмаўляў [[БССР]] як форму беларускай дзяржаўнасці, абвяшчаў БЦР адзіным праўным прадстаўніком беларускага народу. У сувязі з набліжэннем савецкіх войск кангрэс праходзіў у спешцы. Яго значэнне было важным у асноўным толькі для БЦР. Рада БНР не прызнае законным Другі Усебеларускі кангрэс<ref>{{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 390.</ref>. == Гл. таксама == * [[Першы Усебеларускі кангрэс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Новик, Е. К.'', ''Качалов, И. Л.'', ''Новик, Н. Е.'' История Беларуси / Под редакцией д. и. н. Е. К. Новика. — Мн.: Вышэйшая школа, 2012. — С. 417—418. — 542 с. — ISBN 978-985-06-2074-3 * [http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954.] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Другі Усебеларускі кангрэс| ]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1944 года]] [[Катэгорыя:1944 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] kio8bcl98hooywnfpkzutkfa5ensi8i 5220599 5220598 2026-10-17T20:09:24Z M.L.Bot 261 5220599 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|thumb|Стаўка [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] ў будынку цяперашняга [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатра імя Янкі Купалы]], чэрвень 1943 года.]] '''Другі Усебеларускі кангрэс''' адбыўся 27 чэрвеня 1944 года ў [[Мінск]]у. Кангрэс скліканы па прапанове прэзідэнта [[БЦР|Беларускай Цэнтральнай Рады (БЦР)]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] з дазволу выканаўцы абавязкаў генеральнага камісара Беларусі [[Курт фон Готберг|Курта фон Готберга]]. [[Файл:Мандат Мікалая Дзямідава на 2-і Усебеларускі Кангрэс.jpg|thumb|Мандат [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]] на 2-і Усебеларускі кангрэс.]] Прысутнічала 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі і беларускія згуртаванні за мяжой. Са справаздачамі і рэфератамі на кангрэсе выступілі [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслаў Астроўскі]], Іван Жарскі, [[Мікалай Восіпавіч Шкялёнак|Мікалай Шкялёнак]], [[Аўген Калубовіч]]. Рэзалюцыя кангрэсу мела антырасійскую і антыбальшавіцкую скіраванасць. Апелюючы да пастановы [[Рада БНР|Рады БНР]], выражанай 25 сакавіка 1918 года [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўнай граматай]], кангрэс адмаўляў [[БССР]] як форму беларускай дзяржаўнасці, абвяшчаў БЦР адзіным праўным прадстаўніком беларускага народу. У сувязі з набліжэннем савецкіх войск кангрэс праходзіў у спешцы. Яго значэнне было важным у асноўным толькі для БЦР. Рада БНР не прызнае законным Другі Усебеларускі кангрэс<ref>{{Літаратура/ЭГБ|1}} С. 390.</ref>. == Гл. таксама == * [[Першы Усебеларускі кангрэс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Новик, Е. К.'', ''Качалов, И. Л.'', ''Новик, Н. Е.'' История Беларуси / Под редакцией д. и. н. Е. К. Новика. — Мн.: Вышэйшая школа, 2012. — С. 417—418. — 542 с. — ISBN 978-985-06-2074-3 * [http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954.] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Другі Усебеларускі кангрэс| ]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1944 года]] [[Катэгорыя:1944 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] 3v3imfg09dxfbnf93n0ml00waa7aztu 0 23936 5220647 4044647 2026-10-18T03:13:14Z Zadorenko V 175157 5220647 wikitext text/x-wiki {{Порнаактрыса | Імя = Алена Сяргееўна Беркава | Арыгінал імя = Елена Сергеевна Беркова | Фота = Elena Berkova.jpg | Апісанне_фота = Алена Беркава | Імя пры нараджэнні = Алена Беркава | Сцэнічныя імёны = Velvet Angel, Penelope, Jewel, Elena | Дата нараджэння = 1.4.1985 | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}→{{Сцягафікацыя|Украіна}}→{{Сцягафікацыя|Расія}} | Валасы = [[Брунетка]] | Вочы = карыя | Колер скуры = смуглая | Рост = 158 см<ref>[http://www.imdb.com/name/nm2736394/bio Біяграфія Алены Беркавай на Internet Movie Database]</ref> | Вага = | Фігура = 90-62-89 | Грудзі = | Арыентацыя = бісексуальная | Сайт = | imdb = 2736394 | afdb = | iafd = ElenaBerkova }} '''Алена Сяргееўна Беркава''' ({{Lang-uk|Олена Сергіївна Беркова}}, нар. [[1 красавіка]] [[1985]], [[Мурманск]]<ref>[http://day.az/news/showbiz/116024.html Елена Беркова: «Мечтаю выйти замуж за хорошего, богатого и образованного азербайджанца»]</ref>, [[СССР]]) — украінская былая порнаактрыса, спявачка, актрыса кіно, тэлевядучая. == Біяграфія == У мадэльным бізнесе з [[1999]] года. У [[2001]] годзе ў Мікалаеве выйшла замуж за маладога армяніна па імені Альберт, з якім развялася ў [[2003]] годзе. У [[2004]] годзе Лена Беркава прыехала да сястры ў [[Санкт-Пецярбург]]. Два месяцы была ўдзельніцай рэаліці-шоу «[[Дом-2]]». У [[2005]] годзе выйшла замуж за бізнесмена з Санкт-Пецярбурга Уладзіміра Хімчэнку, з якім скасавала шлюб у [[2007]] годзе. Алена валодае чатырма шлюбнымі агенцтвамі. Адно ў Санкт-Пецярбургу, адно ў [[Крым]]у, і два ў Мікалаеве. Па некаторых дадзеных, з’яўляецца тварам параходнай кампаніі «Сільвія-Лайнс» на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]].{{крыніца?}} У верасні 2020 года падпісала ліст у падтрымку [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэсту ў Беларусі]] ў сувязі з фальсіфікацыяй [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]]<ref>[https://echo.msk.ru/blog/echomsk/2707575-echo/ «Мы глубоко возмущены, что диалогу с обществом власть предпочитает насилие»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.imdb.com/name/nm2736394 Старонка Алены Беркавай на Internet Movie Database] * [http://www.dni.ru/news/showbiz/2004/12/1/53829.html «Дом-2»: інтэрв’ю з порназоркай] * [http://www.youtube.com/user/lenaBerkova Канал Алены Беркавай] на [[YouTube]]. * [http://www.egafd.co.uk/actresses/details.php/id/e0342/ на egafd] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204175500/http://www.egafd.co.uk/actresses/details.php/id/e0342 |date=4 лютага 2012 }} * [http://www.eurobabeindex.com/sbandoindex/eleberk.html на eurobabeindex] {{DEFAULTSORT:Беркава Алена}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мурманску]] [[Катэгорыя:Порнаактрысы Расіі]] lurvb9m0unznh1x2j3nwown57cehnd9 5220659 5220647 2026-10-18T05:32:03Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, удакладненне, арфаграфія, выдалена інфармацыя, якая не пацверджана крыніцамі, стыль 5220659 wikitext text/x-wiki {{Порнаактрыса | Імя = Алена Сяргееўна Беркава | Арыгінал імя = Елена Сергеевна Беркова | Фота = Elena Berkova.jpg | Апісанне_фота = Алена Беркава | Імя пры нараджэнні = Алена Беркава | Сцэнічныя імёны = Velvet Angel, Penelope, Jewel, Elena | Дата нараджэння = 1.4.1985 | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}→{{Сцягафікацыя|Украіна}}→{{Сцягафікацыя|Расія}} | Валасы = [[Брунетка]] | Вочы = карыя | Колер скуры = смуглая | Рост = 158 см<ref>[http://www.imdb.com/name/nm2736394/bio Біяграфія Алены Беркавай на Internet Movie Database]</ref> | Вага = | Фігура = 90-62-89 | Грудзі = | Арыентацыя = бісексуальная | Сайт = | imdb = 2736394 | afdb = | iafd = ElenaBerkova }} '''Алена Сяргееўна Беркава''' ({{Lang-ru|Елена Сергеевна Беркова}}, {{Lang-uk|Олена Сергіївна Беркова}}; {{ВДП}}) — украінска-расійская былая порнаактрыса, спявачка, актрыса кіно, тэлевядучая. == Біяграфія == Нарадзілася 11 сакавіка 1985 года ў [[Мурманск]]у ([[РСФСР]]). У мадэльным бізнесе з 1999 года. У 2001 годзе ў Мікалаеве выйшла замуж за маладога армяніна па імені Альберт, з якім развялася ў 2003 годзе. У 2004 годзе Лена Беркава прыехала да сястры ў [[Санкт-Пецярбург]]. Два месяцы была ўдзельніцай рэаліці-шоу «[[Дом-2]]». У 2005—2007 гадах была замужам за Уладзімірам Хімчанкам, бізнесменам з Санкт-Пецярбурга. Валодае чатырма шлюбнымі агенцтвамі: па адным ў Санкт-Пецярбургу і ў [[Крым]]е, і двума ў [[Мікалаеў|Мікалаеве]]. У верасні 2020 года падпісала ліст у падтрымку [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэсту ў Беларусі]] ў сувязі з фальсіфікацыяй [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]]<ref>[https://echo.msk.ru/blog/echomsk/2707575-echo/ «Мы глубоко возмущены, что диалогу с обществом власть предпочитает насилие»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.imdb.com/name/nm2736394 Старонка Алены Беркавай на Internet Movie Database] * [http://www.dni.ru/news/showbiz/2004/12/1/53829.html «Дом-2»: інтэрв’ю з порназоркай] * [http://www.youtube.com/user/lenaBerkova Канал Алены Беркавай] на [[YouTube]]. * [http://www.egafd.co.uk/actresses/details.php/id/e0342/ на egafd] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204175500/http://www.egafd.co.uk/actresses/details.php/id/e0342 |date=4 лютага 2012 }} * [http://www.eurobabeindex.com/sbandoindex/eleberk.html на eurobabeindex] {{DEFAULTSORT:Беркава Алена Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Порнаактрысы Расіі]] mi7hbk7phernea9atwsv06ms9g01cig 0 24601 5220464 4502739 2026-10-17T14:18:15Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кнігі XVI стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220464 wikitext text/x-wiki {{літаратурны твор}} [[Выява:Ryabushkin merchant 17.JPG|thumb|300px|Андрэй Рабушкін. Купецкая сям’я XVII стагоддзя]] '''Дамастрой''' — рускі літаратурны помнік XVI стагоддзя. Уяўляе сабою дбайна распрацаваны збор правіл грамадскіх, рэлігійных і асабліва сямейна-бытавых паводзін. Мяркуюць, што «Дамастрой» узнік у XV стагоддзі ў асяродзі багатага наўгародскага баярства і купецтва. Аўтар яго карыстаўся літаратурнымі крыніцамі ў выглядзе зборнікаў «слоў» і павучанняў («Ізмарагд», «Залатавуст», «Златы ланцуг» і інш.). «Дамастрой» служыў рускаму грамадству маральным кодэксам. У сярэдзіне XVI ст. перапрацаваны набліжаным маладога цара [[Іван Грозны|Івана IV Васільевіча]] пратапопам [[Сільвестр, духаўнік Івана IV|Сільвестрам]], які завершыў выкладанне «Дамастрою» пасланнем да свайго сына Анфіма. Утрымоўвае каштоўныя звесткі аб сацыяльным укладзе ў Рускай дзяржаве, дае падрабязнае апісанне паўсядзённага жыцця радавітага баярства і купецтва з мноствам бытавых падрабязнасцяў. Напісаны ў большай сваёй частцы жывой мовай, месцамі ўпрыгожаны прыказкамі і прымаўкамі. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі XVI стагоддзя]] f872qv9z5fd86luxv142rs23znyioal 0 24813 5220477 5031604 2026-10-17T14:47:57Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220477 wikitext text/x-wiki '''ISO 4217''' (ІСО 4217) — міжнародны [[стандарт]] [[ISO]], вызначае коды [[валюта|валют]]. Для нацыянальных [[валюта|валют]] код складаецца з дзвюхлітарнай адзнакі [[дзяржава|дзяржавы]] паводле [[ISO 3166-1|ISO 3166-1 alpha-2]] і адной літары назвы валюты. Коды, якія пачынаюцца з літары '''X''', прысвойваюцца іншым актывам — каштоўным металам ([[золата]], [[срэбра]], [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціна]] і [[паладый]]), а таксама міжнацыянальным валютам. Існуе код для невалютных трансакцый — '''XXX'''. Акрамя літарных, існуюць таксама лічбавыя трохзнакавыя кады валют. Прыклады: * '''AZN''' (994) — [[Азербайджанскі манат]] * '''EUR''' (978) — [[Еўра]] * '''RUB''' (643) — [[Расійскі рубель]] (да [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыі]] [[1998]] г выкарыстоўваўся код '''RUR''') * '''USD''' (840) — [[Долар ЗША]] * '''XAU''' (959) — [[Тройская унцыя]] [[золата]] == Спасылкі == * [http://www.iso.org/iso/en/prods-services/popstds/currencycodeslist.html Коды валют ISO-4217] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080819183925/http://www.iso.org/iso/en/prods-services/popstds/currencycodeslist.html |date=19 жніўня 2008 }}{{ref-en}} {{Стандарты ISO}} [[Катэгорыя:Стандарты ISO]] [[Катэгорыя:Валюты]] szuor0jwr87ykisrnd2v4zrrdl912wc 10 25937 5220667 5093413 2026-10-18T05:53:56Z DobryBrat 5701 арфаграфія 5220667 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Паўночная Асеція | загаловак = [[Паўночная Асеція]] | выява = [[Файл:Emblem of North Ossetia.svg|50px]]<br/><br/>[[Выява:Flag of North Ossetia.svg|50px|border]] | стыль_цела = | стыль_выявы = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = Раёны | спіс1 = * [[Алагірскі раён|Алагірскі]] * [[Ардонскі раён|Ардонскі]] * [[Дыгорскі раён|Дыгорскі]] * [[Ірафскі раён|Ірафскі]] * [[Кіраўскі раён (Паўночная Асеція)|Кіраўскі]] * [[Маздоцкі раён|Маздоцкі]] * [[Правабярэжны раён|Правабярэжны]] * [[Прыгарадны раён (Паўночная Асеція)|Прыгарадны]] | загаловак2 = [[Горад|Гарады]] | спіс2 = * [[Алагір]] * [[Ардон (горад)|Ардон]] * [[Беслан]] * [[Дыгара]] * [[Маздок]] * '''[[Уладзікаўказ]]''' | загаловак3 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс3 = * [[Завадскі (Паўночная Асеція)|Завадскі]] | загаловак4 = [[Сяло|Сёлы]] — цэнтры раёнаў | спіс4 = * [[Акцябрскае (Прыгарадны раён)|Акцябрскае]] * [[Чыкала]] * [[Эльхотава]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Расіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Паўночная Асеція| ]] </noinclude> d8gvj1wjbho0t9o7qhbdxyj9o3wb421 0 26368 5220469 5013094 2026-10-17T14:26:32Z Modallwmbw 165843 5220469 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Трус}} {{Пісьменнік}} '''Паўлю́к Трус''', поўнае імя '''Па́вел Ада́мавіч Трус''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Сябра літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». == Біяграфія == [[Файл:Paŭluk Trus. Паўлюк Трус (1929).jpg|міні|злева|Паўлюк Трус, 1920-я гг.]] Нарадзіўся ў сям’і малазямельных сялян Адама Емяльянавіча і Ганны Міхайлаўны. Спаконвечнаю сялібаю роду Трусаў была вёска Старое Сяло, але незадоўга да нараджэння Паўлюка вёска згарэла праз навальніцу і сям’я адбудавалася ў найбліжэйшым Нізку. Меў брата Міхася і сёстраў Марыю і Веру. З малых гадоў дапамагаў у гаспадарцы. Першым з дзяцей пачаў парабкаваць. У дзесяць гадоў хадзіў за бараною, крыху пазней вазіў з бацькам узімку лес да [[Уса (прыток Нёмана, Уздзенскі раён)|Вусы]] на сплаў, у дванаццаць браў першыя ўрокі аратага, у пятнаццаць дапамагаў пры касьбе{{Sfn|Запартыка Г.|2004|с=68}}. Першую асвету атрымаў у вясковай школе, дзе таксама спяваў у хоры і маляваў вясковыя краявіды. У 1918—1923 гадах вучыўся ва Уздзенскім вышэйшым пачатковым вучылішчы, пазней рэарганізаваным ў сямігодку, дзе блізка пасябраваў з [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Алесем Якімовічам]] і [[Пятро Глебка|Пятром Глебкам]]. Некаторыя іх вершы змяшчаліся ў насценнай газеце. Пятро Глебка ўспамінаў, што вучні-аднавяскоўцы называлі будучага паэта «Паўлюк Шастаковых», відаць, праз тое, што яго бацька валодаў шостай часткай сялянскага надзелу, дзвюма [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінамі]] зямлі{{Sfn|Гарэлік Л.|1994|с=9}}. Улетку 1920 года, знаходзячыся на вакацыях у Нізку, быў рэкрутаваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. У дарозе хварэў і спрабаваў уцякаць. Паводле пазнейшых прызнанняў паэта, яго лавілі і білі (гэтыя падзеі адлюстраваліся ў вершах «''Ліпнёвае''» і «''З успамінаў абозніка''»). Вярнуўшыся з [[Польска-савецкая вайна|вайны]], жыў у роднай хаце і дапамагаў бацьку па гаспадарцы{{Sfn|Запартыка Г.|2004|с=69}}. У 1923—1927 гадах вучыўся ў Беларускім педагагічным тэхнікуме ў Менску. Наведваў лекцыі [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Міхайла Грамыка|Міхайла Грамыкі]], [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|Аляксандра Круталевіча]], [[В. Баташэвіч|В. Баташэвіча]], [[М. Рыдзеўскі|М. Рыдзеўскага]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]], сустракаўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Зміцер Жылуновіч|Цішкам Гартным]], [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]] і [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]]. Пасябраваў з [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]], [[Максім Лужанін|Максімам Лужаніным]], [[Сяргей Міхайлавіч Дарожны|Сяргеем Дарожным]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарына|Зінаідай Бандарынай]] і многімі іншымі{{Sfn|Запартыка Г.|2004|с=69}}. Быў пастаянным удзельнікам студэнцкага хору. Наладжваў пастаноўкі п’ес, быў акцёрам, маляваў дэкарацыі. Рэдагаваў насценную газету. Паводле слоў Пятра Глебкі, «''ні адна з газет у тэхнікуме не выходзіла без яго ўдзелу''»<ref>''Глебка П.'' Паўлюк Трус / Паэзія барацьбы і перамогі. — Мн., 1973. — С. 171</ref>. Разам з Максімам Лужаніным і Пятром Глебкам выпускаў вусную сатырычную газету «''Чырвоны прамень''» пад псеўданімам «Шавец». У той час Паўлюк Трус кватараваў у свайго дзядзькі Ігнася Нісцюка — шаўца паводле прафесіі (адкуль і псеўданім). Актыўна друкаваўся ў газетах і адначасова займаўся апрацоўкай фальклорна-паэтычных матэрыялаў для кампазітараў [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзіміра Тэраўскага]], [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Нестара Сакалоўскага]], [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]], [[Ісак Любан|Ісака Любана]]. [[Файл:Paŭluk Trus1925.jpg|міні|Паўлюк Трус на першым з’ездзе аб’яднання «Маладняк», 1925 г.]] [[Файл:Maładniak2.jpg|міні|Літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»: Паўлюк Трус — трэці злева, 1924—1925 гг.]] У 1925 годзе прыняты ў літаратурнае аб’яднанне «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». Раз на тыдзень наведваў паэтычную студыю, дзе слухаў лекцыі [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]]. Наведваў школы і рабочыя клубы, прымаў удзел у літаратурных дыскусіях. У гэтым жа годзе ўдзельнічаў у першым з’едзе літаратурнага аб’яднання «Маладняк» і быў абраным у ягоны сакратарыят. У 1926 годзе ўслед за групай пісьменнікаў выйшаў з «Маладняка», аднак пасля настаўленняў [[Платон Раманавіч Галавач|Платона Галавача]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]] вярнуўся ў арганізацыю. У чэрвені 1927 года атрымаў дыплом настаўніка сямігодкі і Цэнтральнае бюро «Маладняка» прапанавала паэту рэдактарскую пасаду ў Менску, але ён вырашыў з’ехаць са сталіцы. У лісце да [[Янка Ліманоўскі|Янкі Ліманоўскага]] ад 20 чэрвеня 1926 напісаў: «''Перад тым, як пераводзіцца ва ўніверсітэт, я думаю год ці 1,5 папрацаваць''»{{Sfn|Запартыка Г.|2004|с=71}}. Ліпень 1927 года правёў у Нізку, дапамагаючы бацькам па гаспадарцы. 5 жніўня 1927 года разам з іншымі пісьменнікамі-маладнякоўцамі па пуцёўцы [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы]] на два тыдні выправіўся ў [[Крым]], а ў верасні паехаў на працу ў [[Гомель]], дзе акруговы аддзел народнай асветы вызначыў яму пастаяннае месца працы ў Рэчыцкай дзевяцігодцы настаўнікам беларускай мовы і літаратуры. Але ў Рэчыцу не паехаў, бо ў першыя ж дні ўладкаваўся ў акруговую сялянскую газету «[[Новая деревня]]». Пасля ліквідавання газеты праз некалькіх месцаў перайшоў на пасаду загадчыка беларускага аддзела ў газету «[[Гомельская праўда|Палеская праўда]]». Акрамя рэдакцыйнай працы актыўна займаўся асветніцкай дзейнасцю на [[Узбуйненне БССР|нядаўна далучанай]] да БССР Гомельшчыне: {{Цытата|Калі я стаў сустракацца з людзьмі, якія не ведаюць і нават не хочуць прызнаць, што існуе нейкая Беларусь, не гаворачы ўжо аб яе багатым гістарычным мінулым, то гэта яшчэ больш надавала мне ахвоты абудзіць у людзей забытую імі нацыянальную свядомасць, абудзіць сярод іх любасць да Беларусі, у прыватнасці да беларускае мовы і літаратуры{{Sfn|Запартыка Г.|2004|с=71}}}} У [[Рэчыца|Рэчыцы]], Увараўскім і [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] ладзіў вакальна-літаратурныя вечары, на якіх неадменна чытаў свой даклад «''Беларусь і яе культура''», знаёміў слухачоў з навінамі беларускай літаратуры, дэкламаваў свае вершы. Пасля Гомеля вярнуўся ў Менск. У жніўні 1928 года зрабіў падарожжа ў [[Капыль]], дзе яго сустракаў [[Мікола Хведаровіч]], і наведаў маці Цішкі Гартнага Яўгенію Антонаўну. Пасля Капыля адправіўся ў Нізок да хворай маці, якая памерла 16 снежня 1928 года. З невядомых прычын Паўлюк Трус на пахаванні не прысутнічаў. У верасні 1928 года стаў студэнтам літаратурна-лінгвістычнага аддзялення педагагічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Узімку 1928 года жыў у пакойчыку Міколы Хведаровіча на вул. Шпітальнай. Пасля знайшоў сабе кватэру ў Серабранцы. Узімку 1929 года ўладкаваўся на працу ў Беларускі радыёкамітэт як супрацоўнік літаратурнай рэдакцыі. Пасля здачы экзаменацыйнай сесіі за першы курс улетку 1929 года, пагасціўшы ў Нізку, аправіўся ў падарожжа па Магілёўшчыне і вярнуўся ў Менск у сярэдзіне жніўня. Па дарозе дамоў адчуў як штохвілінна мацнеюць сімптомы невядомай хваробы. Наведаў сяброў, якія адпачывалі ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]] пад Менскам. Адчуўшы сябе зусім кепска, пакінуў Ждановічы і пехатаю дабраўся да гарадской бальніцы, ужо з высокай тэмпературай. Выратаваць паэта лекарам не ўдалося. Памёр 30 жніўня 1929 года ад тыфу ва ўзросце дваццаці пяці гадоў. На хаўтурах паэта прысутнічалі шматлікія пісьменнікі, паэты і прадстаўнікі [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]. Тагачасная перыёдыка надрукавала шматлікія некралогі і жалобныя словы ад [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]], літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]». Пахаваны на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]] у Менску. == Творчасць == [[Файл:Pomnik Paŭliuku Trusu.JPG|міні|злева|Помнік на магіле Паўлюка Труса. [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі]], Мінск]] Друкавацца пачаў з 1923 года. У 1923—1924 гадах публікаваўся ў газетах «[[Радавая рунь]]», «[[Малады араты]]», «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», «[[Чырвоная змена]]», часопісах «[[Беларускі піянер]]», «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» і інш. У газеце «[[Беларуская вёска (газета)|Беларуская вёска]]» друкаваў вершы, фельетоны, дасціпныя прыпеўкі, кансультаваў і апрацоўваў допісы карэспандэнтаў (з 30 верасня да 17 снежня 1924 года ў газеце было надрукавана каля дзесяці твораў паэта). У 1925 годзе выдаў зборнік паэзіі «Вершы», апублікаваў больш за шэсцьдзясят сваіх твораў у беларускай перыёдыцы. У 1928 годзе разам з Міколам Хведаровічам стварыў серыю літаратурных пародый пад агульным псеўданімам Себасцян Старобінскі, якія былі надрукаваныя ў «Маладняку» (1929, № 4) Аўтар зборнікаў паэзіі «Вершы» (1925) і «Ветры буйныя» (1927). Рыхтаваў трэці зборнік пад назваю «Чырвоныя ружы» і працаваў над паэмаю «Сірата Алеся». Пасмяротна выйшлі «Творы» (1935), кнігі Выбраных твораў (1931, 1940, 1941, 1946, 1949, 1953, 1958, 1967, 1977, 1979), «Новай квадры настаў маладзік» (вершы і паэмы, 1984). Для дзяцей была выдадзеная кніга паэзіі «Падаюць сняжынкі» (1983). == Памяць == У гонар Паўлюка Труса названыя вуліцы ў [[Мінск|Мінску]] і [[Узда|Уздзе]]. 1 ліпеня 2025 года на будынку рэдакцыі газеты «[[Гомельская праўда]]» ([[Гомель]], вул. Палеская, 17а) урачыста адкрыта памятная дошка ў гонар пісьменнікаў, паэтаў і журналістаў, творчы лёс якіх звязаны з дадзеным выданнем: [[Іван Шамякін]], [[Раман Карпавіч Сабаленка|Раман Сабаленка]], Паўлюк Трус, [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатоль Грачанікаў]], [[Паўлюк Прануза|Павел Прануза]], [[Міхась Даніленка]], [[Капусцін, Аляксандр Пятровіч|Аляксандр Капусцін]], [[Мікола Мятліцкі]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news304299.html|title=Любовь и память связывают навечно: на здании «Гомельскай праўды» торжественно открыли памятную доску в честь писателей, творческая судьба которых связана с газетой|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/pamyatnuyu-dosku-v-chest-pisateley-otkryli-na-zdanii-redaktsii-gomelskoy-pravdy|title=Памятную доску в честь писателей открыли на здании редакции «Гомельской правды»}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Трус Паўлюк}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Трус Паўлюк}} * Паўлюк Трус // Першацвет адраджэння: Вучэб. дапам. па беларус. літ. для ст. кл. сярэд. шк. / Склад. М. А. Федасеенка, Т. П. Прохарава, Г. М. Разанава і інш. — Мн.: Нар. асвета, 1995. — С. 388. — 511 с ISBN 985-03-0216-X * {{артыкул|аўтар=Гарэлік Л.|загаловак=Залатое ранне паэзіі. Творчасць Паўлюка Труса|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=5|старонкі=|isbn=|ref=Гарэлік Л.}} * {{артыкул|аўтар=Запартыка Г.|загаловак=«На сцежках светлай вясны...» Жыццё і творчасць Паўлюка Труса|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=5|старонкі=68—75|isbn=|ref=Запартыка Г.}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.svaboda.org/a/29919055.html Паўлюк Трус: паэт, які адправіў піянэра на Марс і раззлаваў Маякоўскага] // Радыё Свабода, 06 мая 2019 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трус Паўлюк}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ад брушнога тыфу]] hi8rxj9x2ngvogc71ayv2j8o2nb7aaz 0 26626 5220478 5127238 2026-10-17T14:49:31Z Modallwmbw 165843 5220478 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Іва́н Пятро́віч Шамя́кін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі пісьменнік, [[драматург]]. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1972). == Біяграфія == Нарадзіўся 30 студзеня 1921 года ў вёсцы [[Карма (Добрушскі раён)|Карма]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер [[Добрушскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) у сялянскай сям’і Пятра Мінавіча Шамякіна і Санклеціі Сцяпанаўны. З 1925 года Пятро Мінавіч пачаў працаваць лесніком у [[Цярэшкавічы|Цярэшкавічах]] пад [[Новая Беліца (Гомель)|Новай Беліцай]], куды пераехала сям’я. Праз год маці з дзецьмі вярнулася ў Карму, але ў 1927 годзе зноў пераехалі на новае месца працы бацькі — у леснічоўку пад [[Пясочная Буда|Пясочнай Будай]]. Пятро Шамякін працаваў лесніком у розных мясцінах усё жыццё, да 1965 года. Таму маленства і юнацтва Івана Шамякіна прайшло ў лясах{{sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=315}}. У школу Іван Шамякін пайшоў толькі ў 8 гадоў, да пятага класа вучыўся ў вёсцы [[Краўцоўка]]. У 1936 годзе скончыў сем класаў [[Макаўе (Гомельскі раён)|Макаўскай]] школы. Працягнуў вучобу ў Гомельскім тэхнікуме будаўнічых матэрыялаў (1936—1940). У часе вучобы ў тэхнікуме пачаў пісаць вершы, стаў сябрам літаратурнага аб’яднання пры газеце «[[Гомельская праўда]]», тады ж пачаў пісаць і прозу. Пасля заканчэння тэхнікума працаваў тэхнікам-тэхнолагам цагельні ў [[Беласток]]у. У 1940 годзе быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкае войска]], праходзіў службу ў [[Мурманск]]у ў зенітна-артылерыйскай часці, у 1944 годзе перадыслакаваны ў Польшчу, прымаў удзел у [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрскай аперацыі]] і ў [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]] ў складзе пражэктарнай роты 16 красавіка 1945 года. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] камандзір гарматнага разліку, камсамольскі арганізатар дывізіёна. Пасля дэмабілізацыі ў кастрычніку 1945 года працаваў да 1947 года выкладчыкам мовы і літаратуры няпоўнай сярэдняй школы ў вёсцы [[Пракопаўка]] [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]]. Адначасова быў сакратаром аб’яднанай тэрытарыяльнай партыйнай арганізацыі пры [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], праводзіў семінары агітатараў у [[калгас]]е. У час выкладання збіраў матэрыял для рамана пра беларускіх партызанаў «Глыбокая плынь», які выйшаў у 1949 годзе. У снежні 1945 года ўдзельнічаў у рабоце першага пасляваеннага пленума праўлення [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]. У 1946 годзе паступіў на завочнае аддзяленне [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомельскага педагагічнага інстытута]]. У 1948—1950 гадах вучыўся ў [[Рэспубліканская партыйная школа пры ЦК КП(б)Б|Рэспубліканскай партыйнай школе пры ЦК КП(б)Б]], пераехаў у [[Мінск]]. Па заканчэнні партыйнай школы прызначаны старшым рэдактарам [[Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|Беларускага дзяржаўнага выдавецтва]]. Потым працаваў галоўным рэдактарам альманаха «Советская Отчизна» («Савецкая Айчына»). З 1954 года працаваў намеснікам старшыні [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]], з 1966 года — сакратаром праўлення, з 1968 года — другім сакратаром праўлення, з 1971 года — першым намеснікам старшыні, з 1976 года — першым сакратаром праўлення{{sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=315}}. У 1958 годзе ўдзельнічаў у пашыраным зборы сакратарыята [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменніка СССР]], на якім [[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]] быў выключаны з ліку «савецкіх пісьменнікаў». У 1991 годзе прызнаваўся: «''Я не ведаў Пастарнака асабіста… „Доктара Жывага“ я, вядома, не чытаў… ішоў за ўсімі, я верыў ім, старым і мудрым''». У 1963 годзе ўваходзіў у склад беларускай савецкай дэлегацыі на XVIII сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1963—1985 гадах. Старшыня Вярхоўнага Савета БССР у 1971—1985 гадах. З 1976 года ў складзе [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]<ref>{{Cite web|url=https://narbel.bsu.by/ivan-shamyakin/|title=Іван Шамякін. Беларускія народныя пісьменнікі і паэты|publisher=narbel.bsu.by|access-date=6 лістапада 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210510194130/https://narbel.bsu.by/ivan-shamyakin/|archivedate=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. У 1980—1992 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыклапедыя]]». [[Файл:Могила писателя Ивана Шамякина.jpg|міні|злева|Магіла Івана Шамякіна.]] Памёр 14 кастрычніка 2004 года ў Мінску. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Сям’я == Быў жанаты з Марыяй Філатаўнай (у дзявоцтве Кротава), тры дачкі — [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Таццяна]], Ліна, [[Алеся Шамякіна|Алеся]], сын Аляксандр<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20210129/1611930224-sa-svayoy-zhonkay-ivan-shamyakin-prazhyu-58-gadou|title = Са сваёй жонкай Іван Шамякін пражыў 58 гадоў|author = |authorlink = |date = 29-1-2021|publisher = zviazda.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Добруш. Добрушскі музей. Працоўны стол Івана Шамякіна.jpg|міні|злева|Працоўны стол Івана Шамякіна ў [[Добрушскі раённы краязнаўчы музей|Добрушскім раённым краязнаўчым музеі]].]] У друку дэбютаваў у час Другой сусветнай вайны нарысамі і вершамі ў армейскай газеце «Часовой Севера». У 1944 годзе напісаў апавяданне на беларускай мове «У снежнай пустыні» (апублікавана ў 1946 годзе). Першым буйным творам Івана Шамякіна была аповесць «Помста», апублікаваная ў 1946 годзе ў беларускім часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]». Аўтар раманаў «Глыбокая плынь» (1949, інсцэніраваны ў 1956), «У добры час» (1953), «Крыніцы» (1957, пра жыццё сельскай інтэлігенцыі, экранізаваны рэжысёрам Іосіфам Шульманам на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 1964 годзе), «[[Сэрца на далоні]]» (1964, інсцэніраваны ў 1965), «Снежныя зімы» (1970), «Атланты і карыятыды» (1974, аднайменны відэафільм [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага тэлебачання]], 1980), «Вазьму твой боль» (1979, [[Вазьму твой боль (фільм)|экранізаваны]] ў 1981), «Петраград — Брэст» (1983), «Зеніт» (1987). Цыкл з пяці аповесцей («Непаўторная вясна», 1957; «Начныя зарніцы», 1958; «Агонь і снег» і «Пошукі сустрэчы», 1959; «Мост», 1965) аб’яднаны ў пенталогію «Трывожнае шчасце» (1960, 1973, 1982). Выйшлі кнігі апавяданняў і аповесцей: «На знаёмых шляхах» (1949), «Дзве сілы» (1951), «Апавяданні» (1952), «Першае спатканне» (1956), «Матчыны рукі» (1961), «Вячэрні сеанс» (1968), «Лес майго земляка» (1970), «Бацька і дзеці» (1971), «Сцягі над штыкамі» (1976), «Гандлярка і паэт. Шлюбная ноч» (1976, пастаўлены кінафільмы адпаведна ў 1978 і 1980), «Браняпоезд „Таварыш Ленін“» (1985), «У роднай сям’і» (1986), «Драма» (аповесці, гістарычныя сцэны, 1990), а таксама кніжка апавяданняў для дзяцей «У Маскву» (1950). У 1965—1966 гадах выйшаў Збор твораў у 5 тамах, у 1977—1979 гадах — у 6 тамах. Аўтар п’ес «Не верце цішыні» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), «Выгнанне блудніцы» (апублікавана і пастаўлена ў 1961, асобнае выданне ў 1962), «Дзеці аднаго дома» (апублікавана і пастаўлена ў 1967), «Экзамен на восень» (1973, пастаўлена ў 1974), «Баталія на лузе» (1975), «І змоўклі птушкі» (1977, пастаўлена ў 1977), «Залаты медаль» (1979, пастаўлена ў 1980). Аўтар сцэнарыя 4-серыйнага тэлеспектакля «Трывожнае шчасце» (з [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч|Аляксандрам Гутковічам]], пастаўлены ў 1968), кінасцэнарыяў «Крыніцы» (з Ю. Шчарбаковым, пастаўлены ў 1964), «Хлеб пахне порахам» (пастаўлены ў 1974), «Атланты і карыятыды» (пастаўлены ў 1978). У 1974 выйшаў зборнік кінааповесцей і п’ес «Экзамен на восень». Аўтар кніг публіцыстычных і літаратурна-крытычных артыкулаў «Размова з чытачом» (1973), «Карэнні і галіны» (1986). У творах Івана Шамякіна сучаснасць паказваецца праз побытавыя клопаты і турботы. Ацэнкі таго, што адбываецца ў жыцці ў 1990-я гады, публіцыстычна-«выкрывальныя»: аповесці «Paradis auf Erden» (1992), «Вернісаж» (1993), «Слаўся, Марыя!», «Роздум на апошнім перагоне» (абедзве 1998). Пісьменнік, чыя творчасць у папярэднія гады была моцная вобразамі станоўчых герояў, носьбітаў савецкіх ідэй, блізкіх яму самому, у жыцці станоўчага героя больш не бачыць: аповесці «Выкармак» (1996), «Звіхрэнне» (1998), раман «Губернатар» (2000). Па-сапраўднаму станоўчых герояў, людзей высокіх грамадскіх ідэалаў, Іван Шамякін знаходзіць у мінулым: у ваенных гадах («Зеніт») або сярод сваіх блізкіх («Слаўся, Марыя!»). == Узнагароды і званні == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (29.01.1981) * [[Ордэн Леніна]] (29.01.1981) * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (23.03.1976) * Тры [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (25.02.1955; 28.10.1967; 29.01.1971) * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны II ступені]] (06.04.1985) * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (30.12.1948) * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] (14.05.1991) * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны (Беларусь) III ступені]] (26.01.2001) — «''за вялікі асабісты ўклад у развіццё беларускай мастацкай літаратуры, актыўную творчую і грамадскую дзейнасць''» * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] * [[Медаль «За абарону Савецкага Запаляр’я»]] * [[Медаль «За ўзяцце Берліна»]] {{col-2}} * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945»]] * [[Медаль Францыска Скарыны]] * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія трэцяй ступені]] (1951) — за раман «Глыбокая плынь» (1949) * [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа]] (1959) * [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа]] (1968) — за раман «Сэрца на далоні» (1963) * Літаратурная прэмія Міністэрства абароны СССР (1978) * Дзяржаўная прэмія БССР у галіне тэатральнага мастацтва, кінематаграфіі, радыё і тэлебачання (1982) — за кінафільм «[[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]]» * [[Народны пісьменнік Беларусі|Народны пісьменнік Беларускай ССР]] (1972) * Член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1980) * Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1994) {{col-end}} == Памяць == У гонар Івана Шамякіна названы [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]], вуліцы ў [[Мінск]]у, [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Клецк]]у, [[Асіповічы|Асіповічах]], [[Гомель|Гомелі]], [[Іванава|Іванаве]], [[Дзятлава|Дзятлаве]], [[Драгічын]]е, вёсках [[Дубавое (Аршанскі раён)|Дубавое]] і [[Церуха]]. У Мінску на фасадзе дома № 11 па [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]], у якім пісьменнік пражыў з 1969 па 2004 гады, устаноўлена мемарыяльная дошка. У 2006 годзе ў вёсцы [[Карма (Добрушскі раён)|Карма]] [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] ўсталяваны бюст Івана Шамякіна (скульптары Дзмітрый і Іван Папоў), у 2016 годзе ў Карме ўстаноўлена мемарыяльная дошка Шамякіну ў гонар яго 95-годдзя на будынку Кармянскай сельскай бібліятэкі, якая носіць яго імя. 3 верасня 2022 года ў [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты [[Помнік Івану Шамякіну (Добруш)|помнік Івану Шамякіну]] (скульптары [[Уладзімір Анатольевіч Піпін|Уладзімір Піпін]] і [[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]])<ref>[https://gp.by/novosti/kultura/news254361.html У скверы на праспекце Міра адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка народнаму пісьменніку Беларусі Івану Шамякіну]</ref>. У [[Добрушскі раённы краязнаўчы музей|Добрушскім раённым краязнаўчым музеі]] адкрыта пастаянна дзеючая экспазіцыя. Пра Івана Шамякіна зняты дакументальныя фільмы «Пакуль ёсць сіла» (1979, рэжысёр Д. Міхлееў), «Імгненні жыцця» (2000, рэжысёр В. Цэслюк, Беларускі відэацэнтр)<ref>[https://vdobrushe.by/articles/v-dobrushskom-kraevedcheskom-muzee-segodnya-otkrylas-postoyanno-deystvuyuschaya В Добрушском краеведческом музее открылась постоянно действующая экспозиция, посвящённая Ивану Шамякину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220903212123/https://vdobrushe.by/articles/v-dobrushskom-kraevedcheskom-muzee-segodnya-otkrylas-postoyanno-deystvuyuschaya |date=3 верасня 2022 }}</ref>. 1 ліпеня 2025 года на будынку рэдакцыі газеты «[[Гомельская праўда]]» ([[Гомель]], вул. Палеская, 17а) урачыста адкрылі памятную дошку пісьменнікам, паэтам і журналістам, творчасць якіх звязана з гэтым выданнем — Івану Шамякіну, [[Раман Карпавіч Сабаленка|Раману Сабаленку]], [[Паўлюк Трус|Паўлюку Трусу]], [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатолю Грачанікаву]], [[Паўлюк Прануза|Паўлу Пранузе]], [[Міхась Даніленка|Міхасю Даніленку]], [[Капусцін, Аляксандр Пятровіч|Аляксандру Капусціну]], [[Мікола Мятліцкі|Міколе Мятліцкаму]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news304299.html|title=Любовь и память связывают навечно: на здании «Гомельскай праўды» торжественно открыли памятную доску в честь писателей, творческая судьба которых связана с газетой|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/pamyatnuyu-dosku-v-chest-pisateley-otkryli-na-zdanii-redaktsii-gomelskoy-pravdy|title=Памятную доску в честь писателей открыли на здании редакции «Гомельской правды»}}</ref>. У [[Звязда (выдавецкі дом)|Выдавецкім доме]] [[Звязда (выдавецкі дом)|«Звязда»]] выйшла кніга Івана Шамякіна «Трывожнае шчасце: пенталогія: у 2 тамах, Том 1»<ref>{{Cite web|url=https://t.me/mininform/3537|title=У Выдавецкім доме «Звязда» выйшла кніга Івана Шамякіна «Трывожнае шчасце: пенталогія: у 2 тамах, Том 1»|website=Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Філатэлія і нумізматыка == * 2 чэрвеня 2006 года выпушчана ў абарачэнне паштовая марка «85 гадоў з дня нараджэння І. П. Шамякіна»<ref>{{Cite web|url=https://belpost.by/philately/catalog/2154|title=Почтовая марка «85 лет со дня рождения И. П. Шамякина»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * 8 лютага 2021 года [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] выпусціла ў абарачэнне паштовы блок «Народныя пісьменнікі Беларусі», адзін з іх прысвечаны Івану Шамякіну<ref>{{Cite web|url=https://belpost.by/philately/infolists/3191|title=Народные писатели Беларуси|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * 25 мая 2021 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]] уведзены ў абарачэнне памятныя манеты «Іван Шамякін. 100 гадоў» («Іван Шамякін. 100 гадоў»)<ref>{{Cite web|url=https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/coins/commemorative/431|title=Памятные монеты «Іван Шамякін. 100 гадоў» («Иван Шамякин. 100 лет»)|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Бібліяграфія == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} '''Раманы:''' * «Глыбокая плынь» (1949) * «У добры час» (1953) * «Крыніцы» (1957) * «Сэрца на далоні» (1964) * «Снежныя зімы» (1970) * «Атланты і карыятыды» (1974) * «Вазьму твой боль» (1979) * «Петраград-Брэст» (1983) * «Зеніт» (1987) * «Злая зорка» (1993) * Цыкл з пяці аповесцей («Непаўторная вясна», 1957; «Начныя зарніцы», 1958; «Агонь і снег», 1959; «Пошукі сустрэчы», 1959; «Мост», 1965), аб’яднаныя ў пенталогію «Трывожнае шчасце». * «Вялікая княгіня» (1997) '''Зборнікі апавяданняў і аповесцей:''' * «Помста» (1945) * «На знаёмых шляхах» (1949) * «Дзве сілы» (1951) * «Апавяданні» (1952) * «Першае спатканне» (1956) * «Матчыны рукі» (1961) * «Вячэрні сеанс» (1968) * «Лёс майго земляка» (1970) * «Бацька і дзеці» (1971) {{col-2}} * «Сцягі над штыкамі» (1976) * «Гандлярка і паэт» і «Шлюбная ноч» (1976) * «У роднай сям’і» (1986) * «Драма» (1990) * «Аповесці Івана Андрэевіча» (1993) * «Падзенне» (1994) * «Сатанінскі тур» (1995) * «Палеская мадонна» (1998) * «Пошукі прытулку» (2001) '''Зборнікі апавяданняў і аповесцей для дзяцей:''' * «У Маскву» (1950) * «Промні маленства» (1999) '''П’есы:''' * «Не верце цішыні» (1958) * «Выгнанне блудніцы» (1961) '''Публіцыстыка:''' * «Размова з чытачом» (1973) * «Карэнні і галіны» (1986) '''Мемуары:''' * «Дзе сцежкі тыя… Дзённік» (1993) * «Роздум на апошнім перагоне: Дзённік 1980—1995 гадоў» (1998) '''Зборы твораў:''' * Збор твораў: У 23 т." (2010—2014) {{col-end}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|6|Шамякін Іван|Ларчанка У.|315—332}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.svaboda.org/a/ivan-shamiakin/27235671.html 20 нечаканых фактаў пра Івана Шамякіна] * [http://archives.gov.by/index.php?id=471036 І. Шамякін. Раман «Атланты і карыятыды». Аўтограф. 1971 г.] * [https://csl.bas-net.by/personalii/56188/shamyakin-ivan-petrovich/ Іван Шамякін] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Старшыні ВС БССР}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шамякін Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Іван Шамякін| ]] kab5ygjxmjzzyz0z4php38htqg0ig9i 0 28104 5220737 4565638 2026-10-18T09:22:32Z Zadorenko V 175157 5220737 wikitext text/x-wiki {{Адміністратыўная адзінка |Беларуская назва=Анадырскі раён |Арыгінальная назва=Анадырский район<br>Кагыргын район |Герб= |Сцяг= |Краіна=Расія |Гімн= |Статут= |Уваходзіць у=[[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкую АА]] |Уключае= |Сталіца=[[Анадыр]] |Буйны горад= |Буйныя гарады= |Дата=1927 |Глава= |Назва главы= |Глава2= |Назва главы2= |ВУП= |Год ВУП= |Месца па ВУП на душу насельніцтва= |Месца па ВУП= |Мова= |Мовы=руская, чукоцкая |Насельніцтва=7,0 |Год перапісу=2006 |Месца па насельніцтве= |Адсотак ад насельніцтва= |Шчыльнасць=0,03 |Нацыянальны склад= |Канфесійны склад= |Плошча=249,7 |Месца па плошчы=1 |Адсотак ад плошчы=33,8 |Максімальная вышыня= |Сярэдняя вышыня= |Мінімальная вышыня= |Шырата= |Даўгата= |Карта= |Памер карты= |Карта адміністрацыйнай адзінкі= |Памер карты аа= |Часавы пояс= |Абрэвіятура= |ISO= |FIPS= |Тэлефонны код= |Паштовыя азначнікі= |Інтэрнэт-дамен= |Код аўтамабільных нумароў= |Сайт= |Катэгорыя ў Commons= |Параметр1= |Заўвагі= |}} '''Анадырскі раён''' ({{Lang-ru|Анадырский район}}) — адміністрацыйны раён на захадзе [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акругі]]. Заснаваны ў 1927 годзе. Адміністрацыйны цэнтр — [[Анадыр]] (не ўваходзіць у склад). Раён налічвае 15 населеных пунктаў, у тым ліку 2 пасёлкі гарадскога тыпу — [[Берынгаўскі]] і [[Вугальныя Копі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Крыніцы}}{{Анадырскі раён}} {{Чукоцкая аўтаномная акруга}} [[Катэгорыя:Раёны Чукоцкай аўтаномнай акругі]] teyflk83a2fcf9y4u08t0sxv8wax06x 5220739 5220737 2026-10-18T09:23:39Z Zadorenko V 175157 5220739 wikitext text/x-wiki {{Адміністратыўная адзінка |Беларуская назва=Анадырскі раён |Арыгінальная назва=Анадырский район<br>Кагыргын район |Герб= |Сцяг= |Краіна=Расія |Гімн= |Статут= |Уваходзіць у=[[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкую АА]] |Уключае= |Сталіца=[[Анадыр]] |Буйны горад= |Буйныя гарады= |Дата=1927 |Глава= |Назва главы= |Глава2= |Назва главы2= |ВУП= |Год ВУП= |Месца па ВУП на душу насельніцтва= |Месца па ВУП= |Мова= |Мовы=руская, чукоцкая |Насельніцтва=7,0 |Год перапісу=2006 |Месца па насельніцтве= |Адсотак ад насельніцтва= |Шчыльнасць=0,03 |Нацыянальны склад= |Канфесійны склад= |Плошча=249,7 |Месца па плошчы=1 |Адсотак ад плошчы=33,8 |Максімальная вышыня= |Сярэдняя вышыня= |Мінімальная вышыня= |Шырата= |Даўгата= |Карта= |Памер карты= |Карта адміністрацыйнай адзінкі= |Памер карты аа= |Часавы пояс= |Абрэвіятура= |ISO= |FIPS= |Тэлефонны код= |Паштовыя азначнікі= |Інтэрнэт-дамен= |Код аўтамабільных нумароў= |Сайт= |Катэгорыя ў Commons= |Параметр1= |Заўвагі= |}} '''Анадырскі раён''' ({{Lang-ru|Анадырский район}}) — адміністрацыйны раён на захадзе [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акругі]]. Заснаваны ў 1927 годзе. Адміністрацыйны цэнтр — [[Анадыр]] (не ўваходзіць у склад). Раён налічвае 15 населеных пунктаў, у тым ліку 2 пасёлкі гарадскога тыпу — [[Берынгаўскі]] і [[Вугальныя Копі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Анадырскі раён}} {{Чукоцкая аўтаномная акруга}} [[Катэгорыя:Раёны Чукоцкай аўтаномнай акругі]] e26pkkxbfsd12li52471b0rmfihso5b 0 28111 5220742 4565703 2026-10-18T09:55:02Z Zadorenko V 175157 5220742 wikitext text/x-wiki {{Адміністратыўная адзінка}} '''Білі́бінскі раён''' ({{Lang-ru|Билибинский район}}) — адміністрацыйны раён на захадзе [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расіі]]. Заснаваны ў 1930 годзе і да 1961 года называўся ''раён Усходняй Тундры''. Цэнтр раёна першапачаткова размяшчаўся ў сяле Астраўное, затым быў пераведзены ў [[Анюйск]], а ў 1961 годзе — у горадзе [[Білібіна]]. У 1970 годзе ў Білібіна была ўведзеная ў строй прыёмная станцыя сістэмы спадарожнікавай сувязі «Арбіта», якая ўпершыню забяспечыла прыём на Чукотцы перадач Цэнтральнага тэлебачання з Масквы. Насельніцтва раёна складае 8215 чалавек. Усяго налічваецца 5 сельскіх населеных пунктаў ([[Анюйск]], Ілірней, [[Амалон (сяло)|Амалон]], Астраўное, Кепервеем), 1 горад (Білібіна) і 2 пасёлкі гарадскога тыпу — Аліскерава (3 жых.) і Сустрэчны (незаселены). У раёне пражываюць малыя народы Поўначы — [[чукчы]], [[эвены]], [[юкагіры]]. Асноўныя галіны эканомікі — электраэнергетыка ([[Білібінская АЭС]]), здабыча [[золата]], аленегадоўля. Аэрапорт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Білібінскі раён}} {{Чукоцкая аўтаномная акруга}} [[Катэгорыя:Раёны Чукоцкай аўтаномнай акругі]] trf3cz768xxb6kg4h9n0fj0p5zyvttc 0 32027 5220550 4183649 2026-10-17T17:43:28Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5220550 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Стэфан Ураш V |арыгінальнае імя = {{lang-sr|Стефан Урош V}} |парадак = 2 |партрэт = UrosV.jpg |подпіс = Ураш V |тытул = [[Цар сербаў і грэкаў]] |перыядпачатак = [[1355]] |перыядканец = [[1371]] |папярэднік = [[Стэфан Ураш IV Душан]] |пераемнік = Тытул скасаваны |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |у шлюбе = |дзеці = |пахаваны = |дынастыя = |нацыянальнасць = [[серб]] |веравызнанне = |бацька = |маці = }} '''Стэфан Ураш V Слабы''' ([[1336]] — 2/4 снежня [[1371]]) — кароль Сербіі (1346—1355), затым цар (1355—1371), спадчыннік свайго бацькі Стэфана Душана Моцнага. == Біяграфія == Стэфан Ураш V быў адзіны сын Стэфана Душана IV і Алены Балгарскай. Не здольны кіраваць вялікай імперыяй, створанай яго бацькам, Ураш не мог ні адбіць напады замежных ворагаў, ні пагасіць унутраныя хваляванні. Імперыя Душана складалася з княстваў, некаторыя з якіх нават намінальна не пацвярджалі яго кіраванне. Першы выклік С. Урашу быў кінуты яго дзядзькам, Сімяонам Урашам, які паспрабаваў захапіць трон у 1356. Пераможаны, Сімяон адышоў у Фесалію і Эпірскі дэспатат, дзе ён працягнуў кіраваць як «імператар каталікоў і сербаў». Пазіцыям Стэфана Ураша не дапамагала і яго маці Алена, якая ў саюзе з Ёванам Углешам пачала самастойна кіраваць Сэрам. Падобнае аўтаномнае становішча было прынята і іншымі прадстаўнікамі дваранскіх сем’яў. Стэфан Ураш V памёр бяздзетным у снежні 1371, пасля таго як шматлікае сербскае войска было разгромлена туркамі ў бітве пры Марыцы. Пасля вялікіх заваяванняў яго бацькі імператар Ураш стаў ахвярай новага дваранства ў Сербіі, узбагачанага нядаўнімі войнамі і рабаваннямі. Падтрыманне парадку і дзяржаўных устаноў было немагчыма з-за слабой або неіснуючай інфраструктуры паміж тэрыторыямі. Выключная сціпласць і памяркоўнасць гэтага кіраўніка былі галоўнымі прычынамі надання яму мянушкі «слабы». == Гл. таксама == * [[Каралі Сербіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[каралі Сербіі|Кароль Сербіі]] |гады = [[1346]]–[[1371]] |папярэднік = [[Стэфан Душан]] |пераемнік = — }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі сербскія]] [[Катэгорыя:Няманічы]] [[Катэгорыя:Цары сербскія]] [[Катэгорыя:Святыя Сербіі]] j8cpjw6e3aif5zxiiux9mun8bdnvxjb 0 32785 5220489 5012983 2026-10-17T15:04:51Z Modallwmbw 165843 5220489 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Даніленка}} '''Міхась (Міхаіл Пятровіч) Даніленка''' ({{ДН|28|10|1922}}, [[Ястрабка]], {{МН|Лоеўскі раён|у Лоеўскім раёне|}} — {{ДС|22|2|2019}}, [[Пустая Града]], [[Лоеўскі раён]]) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Рэчыцкае педагагічнае вучылішча]] (1941), мабілізаваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Ваяваў на [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], у маі 1942, непадалёку ад станцыі Мікалаеўка (Украіна), быў кантужаны і трапіў у палон. У сакавіку 1944 года ўцёк з лагера ваеннапалонных, са жніўня 1945 года зноў у дзеючым войску. Працаваў настаўнікам Казярожскай 7-гадовай школы Лоеўскага раёна. Скончыў у 1952 годзе завочна [[Гомельскі педагагічны інстытут]]. У 1952—1982 — супрацоўнік газеты «[[Гомельская праўда]]». З 1983 жыў у в. [[Пустая Града]] Лоеўскага раёна. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1950 года. Памёр {{ДС|22|2|2019}} года ў вёсцы [[Пустая Града]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]]. Пахаваны, відаць, там жа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/daniljenka-mikhas.html|title=Даніленка Міхась – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-23}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў апавяданнем у 1940. Аўтар зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Мая песня» (1952), «Майская навальніца» (1959), «Наваселле» (апавяданні і нарысы, 1964), «Наш дом» (1971), «Запаветны акіян» (1972), «Маці Мар’я» (1976), «Журлівіца» (1980), «Родная зямля» (1982); кніг прозы для дзяцей «Вернасць слову» (1956), «Зачараваны гарлачык» (1961), «На вуліцы Сонечнай» (1963), «Ключы бабулі Зімы» (1986). == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені і медалямі. Адзначаны дзвюма [[грамата ВС БССР|граматамі ВС БССР]]. == Памяць == * 1 ліпеня 2025 года на будынку рэдакцыі газеты «[[Гомельская праўда]]» ([[Гомель]], вул. Палеская, 17а) урачыста адкрыта памятная дошка ў гонар пісьменнікаў, паэтаў і журналістаў, творчы лёс якіх звязаны з дадзеным выданнем: [[Іван Шамякін]], [[Раман Карпавіч Сабаленка|Раман Сабаленка]], [[Паўлюк Трус]], [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатоль Грачанікаў]], [[Паўлюк Прануза|Павел Прануза]], Міхась Даніленка, [[Капусцін, Аляксандр Пятровіч|Аляксандр Капусцін]], [[Мікола Мятліцкі]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news304299.html|title=Любовь и память связывают навечно: на здании «Гомельскай праўды» торжественно открыли памятную доску в честь писателей, творческая судьба которых связана с газетой|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/pamyatnuyu-dosku-v-chest-pisateley-otkryli-na-zdanii-redaktsii-gomelskoy-pravdy|title=Памятную доску в честь писателей открыли на здании редакции «Гомельской правды»}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Даніленка Міхась}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Даніленка Міхась}} * ''Кручэнка Т.'' Почырк сталага майстра // Гомельская праўда № 167, 2007 кастр. 27. {{DEFAULTSORT:Даніленка Міхась}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] qoo4dyfzk5ae04tqdvfxh14r5logfhd 5220584 5220489 2026-10-17T19:19:15Z M.L.Bot 261 5220584 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Даніленка}} '''Міхась Даніленка''', поўнае імя '''Міхаіл Пятровіч Даніленка''' ({{ДН|28|10|1922}}, [[Ястрабка]], {{МН|Лоеўскі раён|у Лоеўскім раёне|}} — {{ДС|22|2|2019}}, [[Пустая Града]], [[Лоеўскі раён]]) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Рэчыцкае педагагічнае вучылішча]] (1941), мабілізаваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Ваяваў на [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], у маі 1942, непадалёку ад станцыі Мікалаеўка (Украіна), быў кантужаны і трапіў у палон. У сакавіку 1944 года ўцёк з лагера ваеннапалонных, са жніўня 1945 года зноў у дзеючым войску. Працаваў настаўнікам Казярожскай 7-гадовай школы Лоеўскага раёна. Скончыў у 1952 годзе завочна [[Гомельскі педагагічны інстытут]]. У 1952—1982 — супрацоўнік газеты «[[Гомельская праўда]]». З 1983 года жыў у [[Пустая Града|Пустой Градзе]] Лоеўскага раёна. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1950 года. Памёр 22 лютага 2019 года ў Пустой Градзе Лоеўскага раёна. Пахаваны, відаць, там сама<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/daniljenka-mikhas.html|title=Даніленка Міхась – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-23}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў апавяданнем у 1940. Аўтар зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Мая песня» (1952), «Майская навальніца» (1959), «Наваселле» (апавяданні і нарысы, 1964), «Наш дом» (1971), «Запаветны акіян» (1972), «Маці Мар’я» (1976), «Журлівіца» (1980), «Родная зямля» (1982); кніг прозы для дзяцей «Вернасць слову» (1956), «Зачараваны гарлачык» (1961), «На вуліцы Сонечнай» (1963), «Ключы бабулі Зімы» (1986). == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені і медалямі. Адзначаны дзвюма [[грамата ВС БССР|граматамі ВС БССР]]. == Памяць == * 1 ліпеня 2025 года на будынку рэдакцыі газеты «[[Гомельская праўда]]» ([[Гомель]], вул. Палеская, 17а) урачыста адкрыта памятная дошка ў гонар пісьменнікаў, паэтаў і журналістаў, творчы лёс якіх звязаны з дадзеным выданнем: [[Іван Шамякін]], [[Раман Карпавіч Сабаленка|Раман Сабаленка]], [[Паўлюк Трус]], [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатоль Грачанікаў]], [[Паўлюк Прануза|Павел Прануза]], Міхась Даніленка, [[Капусцін, Аляксандр Пятровіч|Аляксандр Капусцін]], [[Мікола Мятліцкі]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news304299.html|title=Любовь и память связывают навечно: на здании «Гомельскай праўды» торжественно открыли памятную доску в честь писателей, творческая судьба которых связана с газетой|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/pamyatnuyu-dosku-v-chest-pisateley-otkryli-na-zdanii-redaktsii-gomelskoy-pravdy|title=Памятную доску в честь писателей открыли на здании редакции «Гомельской правды»}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Даніленка Міхась}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Даніленка Міхась}} * ''Кручэнка Т.'' Почырк сталага майстра // Гомельская праўда № 167, 2007 кастр. 27. {{DEFAULTSORT:Даніленка Міхась}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] b38j8fmym4vltb4d1x8snpcw0p7w0yc 0 42007 5220657 5191289 2026-10-18T05:23:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220657 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Цэнтаўр A | Выява = NGC 5128 galaxy.jpg | Апісанне = [[Радыёгалактыка]] ''Цэнтаўр A'' | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[29 красавіка]] [[1826]] | Абазначэнні = [[Am-зорка|AM]] 1322-424, [[Атлас пекулярных галактык|ARP]] 153, [[ESO]] 270-9, [[IRAS]] 13225-4245, [[Марфалагічны каталог галактык|MCG]]-7-28-1, [[Новы агульны каталог|NGC]] 5128, [[Асноўны каталог галактык|PGC]] 46957, PRC C-45 | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|13|25|29,0}} | Схіленне = {{Dec|-43|00|58}} | z = +0,001830 | Адлегласць = {{ly|10-16 [[Мільён|млн]]|3-5& [[мега-|М]]}} | Бачная_зорная_велічыня = 6,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 7,6 | Бачныя_памеры = 25,7' ? 20,0' | Паверхневая_яркасць = 13,3 | Вуглавое_становішча = 35° | Сузор’е = Цэнтаўр | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''Цэнтаўр A''', ці '''NGC 5128''' — [[галактыка]] [[NGC|каталога NGC]], знаходзіцца ў [[Цэнтаўр (сузор’е)|сузор’і Цэнтаўра]]. [[Лінзападобная галактыка]] рассечана напалам гіганцкай цёмнай паласой пылу. Гэта адна з самых блізкіх да нас [[радыёгалактыка|радыёгалактык]]. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5128}} * [https://web.archive.org/web/20170923115850/http://www.infuture.ru/article/5983 Навукоўцы выявілі звычайную чорную дзірку ў галактыцы «Цэнтаўр А»] {{Навігатар NGC|NGC 5124|NGC 5125|NGC 5126|NGC 5127|NGC 5128|NGC 5129|NGC 5130|NGC 5131|NGC 5132}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC]] lkocxzlwydou05c3u5qp0xm5346dwrx 0 45392 5220536 4516472 2026-10-17T16:32:15Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220536 wikitext text/x-wiki '''Тэорыя грамадскага выбару''' — адзін з раздзелаў эканомікі, які вывучае розныя спосабы і метады, з дапамогай якіх людзі выкарыстоўваюць урадавыя ўстановы ў сваіх уласных інтарэсах. == Метадалагічныя перадумовы тэорыі грамадскага выбару == Тэорыя грамадскага выбару распрацоўвалася ў метадалогіі [[неакласічнай эканамічнай тэорыі]] для вывучэння палітычных працэсаў і цяпер прэтэндуе на ролю «эканамічнай тэорыі палітыкі». Ідэі т.г.в. былі ўпершыню сфармуляваны ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] прадстаўнікамі [[Італія|італьянскай]] школы дзяржаўных фінансаў ([[М. Панталеоні]], [[У. Маццола]]). Далей т.г.в. распрацоўвалася ў шведскай школе ([[К. Віксель]], [[Э. Ліндаль]]). Аб’яднанне гэтых плыняў адбылося з 1960-х гг. у [[Вірджынскай школе эканамічнай тэорыі]] ([[Дж. Б’юкінен]]) як галіна эканамічнай навукі, якая вывучала праблемы падання ''грамадскіх выгод'' (г.в.) з пункту гледжання падаткаабкладання і дзяржаўных выдаткаў. Разглядаюць тры метадалагічныя асаблівасці т.г.в.: 1) для апісання паводзін чалавека ў палітычнай сферы выкарыстоўваюцца гіпотэзы неакласічнай эканамічнай тэорыі (прытрымлівання асабістаму інтарэсу, паўнаты і транзітыўнасці пераваг, рацыянальнай максімізацыі мэтавай функцыі); 2) працэс выяўлення пераваг індывідаў разумееца ў тэрмінах рыначнага ўзаемадзеяння (адносіны паміж людзьмі ў палітычнай сферы можна апісаць у паняццях узаемавыгоднага абмену); 3) падчас даследвання ставяцца пытанні з [[неакласічнай тэорыі коштаў]] (аб існаванні і стабільнасці палітычнай раўнавагі). == Грамадскі выбар ва ўмовах прамой дэмакратыі == Лагічны пункт выйсця ў т.г.в. — гэта праблема калектыўнага падання г.в., якія адрозніваюцца дзвюма спецыфічнымі якасцямі: 1) неканкурэнтанасцю ў спажыванні (спажыванне г.в. адным індывідам не вядзе да паніжэння ўзроўню карыснасці ад яго спажывання іншымі); 2) невыключнасць у спажыванні (калі г.в. ужо вытвараная, яна робіцца дасяжнай для ўсіх членаў грамадства незалежна ад таго, колькі з іх фінансавалі яго вытворчасць). Калі фінансаванне вытворчасці г.в. з’яўляецца добраахвотным, аб’ём іх падання ніжэй за аптымальны («''праблема безбілетніка''» — людзі схільныя да ўхілення ад сваёй долі выдаткаў, паколькі чакаюць, что гэтыя сродкі пададуць іншыя). Рацыянальны шлях вырашэння гэтай праблемы — у выпрацоўцы працэдуры прыняцця абавязковых рашэнняў аб удзеле членаў грамадства ў фінансаванні г.в. Калі перавагі людзей да гэтай г.в. адрозніваюцца, аптымальнай з’яўляецца працэдура галасавання з выкарыстаннем працэдуры адзінагалоснага ўхвалення рашэнняў аб аб’ёме падання г.в. і размеркаванні адпаведных выдаткаў (сфармуляваў К. Віксель). Аптымальным правілам прыняцця рашэнняў у канкрэтным выпадку з’яўляецца такое правіла галасавання, калі мінімізуецца ўзровень сукупных выдаткаў. Аднак няма падстаў для меркавання, што гэты мінімум будзе дасягнуты пры выкарыстанні правіла простай большасці галасоў: хаця правіла большасці галасоў можа аказацца аптымальным ва ўмовах прыняцця рашэння аб паданні адной г.в., калі прымаецца рашэнне аб выбары паміж разнымі г.в., яно можа прывесці да праблемы цыклічнасці галасавання (т.зв. «''[[парадокс Эрраў]]''» ці парадокс галасавання; вынайдзены [[Кандарсэ]] ў 1785 г.). Тады калектыўныя перавагі аказваюцца нетранзітыўнымі (г.зн. што, калі індывід аддае перавагу першай г.в. перад другой і другой перад трэцяй, з гэтага не вынікае, што ён аддасць перавагу першай г.в. перад трэцяй), а прыняцце рашэння большасцю галасоў вядзе да «зацыклівання» працэсу галасавання. Тут робіцца магчымым т.зв. працэдурнае маніпуляванне (індывіды з правам фармулявання пытанняў, вызначэння паслядоўнасці іх вынясення на галасаванне і кантролю за іншымі бакамі працэдуры, аказваюцца ў стане дабіцца карысных для сябе рашэнняў). Т.ч., мадэлі падання г.в. ва ўмовах прамой дэмакратыі (г.зн. пры агйльным галасаванні) дазваляюць сфармуляваць фундаментальныя правілы прыняцця калектыўных рашэнняў, але ў большасці жыццёвых сітуацый прыняцце рашэнняў адбываецца ў вялікіх групах, дзе беспасрэднае выяўленне пераваг па кожным пытанні праз галасаванне вядзе да істотных выдаткаў. Таму ў грамадстве выкарыстоўваюцца механізмы прадстаўнічай дэмакратыі. == Грамадскі выбар ва ўмовых прадстаўнічай дэмакратыі == Найпрасцейшая мадэль выбару ва ўмовах прадстаўнічай дэмакратыі (г.зн. пры дэлегацыі ўлады абмежаванай колькасці прадстаўнікоў) уключае дзве партыі-канкурэнты за галасы выбаршчыкаў. Тут дзейнічае '''тэарэма аб «медыянным (сярэднім) выбаршчыку'''» [[Э. Даўнса]], згодна з якой пры наяўнасці аднаго галоўнага пытання і шэразе іншых умоў аптымальнай стратэгіяй партый з’яўляецца арыентацыя на медыяннага (г.зн. сярэдняга) выбаршчыка. Але справядлівасць гэтай тэарэмы залежыць ад спецыфічнай формы размеркавання пераваг выбаршчыкаў. Больш скаладаны выпадак здараецца тады, калі г.в. для адной групы выбаршчыкаў з’яўляецца антывыгодай для іншай групы. Пры бімадальным размеркаванні выснова аб сыходжанні пазіцый партый-канкурэнтаў недарэчная. Пры полімадальным размеркаванні пераваг выбаршчыкаў за падтрымку будзе канкураваць столькі партый, колькі лакальных максімумаў мае функцыя размеркавання пераваг членаў грамадства. Ускладненне мадэляў прыняцця рашэнняў ва ўмовах прадстаўнічай дэмакратыі звязана з пашырэннем лічбы суб’ектаў-удзельнікаў працэсу прыняцця рашэння, а таксама з улікам матываў іх паводзін. Выпрацоўка палітычных рашэнняў мадэлюецца ў рыначных тэрмінах, і ўводзіцца катэгорыя палітычных рынкаў, аб’ектам абмену на якіх з’яўляюцца: мерапрыемствы эканамічнай палітыкі, чыннікі палітычнай падтрымкі (галасы выбаршчыкаў, унёскі ў перадвыбарчыя фонды і г.д.). Суб’екты палітычнага рынку — гэта выбаршчыкі (1), члены груп ціску (2), а таксама палітыкі (3) і чыноўнікі (4), якія прымаюць палітычныя рашэнні. (1) З пункту гледжання тэорыі рацыянальнага выбару, выбаршчыкі прымуць удзел у галасаванні толькі тады, калі чаканыя выгады перавысяць выдаткі. Памер выгадаў роўны прыросту дабрабыту ў выніку прыходы да ўлады найбольш прывабнай партыі, памножаны на тое, што голас гэтага выбаршчыка будзе вырашальным. Выдаткі — гэта згублены час, выдаткі на транспарт і г.д. Найчасцей выдаткі больш за выгоды, таму рацыянальная стратэгія выбаршчыка — гэта ''рацыянальны абсентэізм'' (неўдзел) і ''рацыянальны абскурантызм'' (няведанне) што да набыцця інфармацыі пра праграмы партый. Імавернасць удзелу выбаршчыкаў у выбарах будзе расці, калі: 1) павялічваецца розніца паміж выгадамі ад перамогі найбольш прывабнай і другой па прывабнасці партый («''выбарчы дыферэнцыял''»); 2) расце невызначанасць вынікаў выбараў (расце вырашальнасць голасу); 3) скарачаюцца выдаткі на галасаванне (адведзены час). (2) Групы ціску — гэта групы эканамічных суб’ектаў, аб’яднаных агульнымі інтарэсамі і здольных эфектыўна ўплываць на працэс прыняцця палітычных рашэнняў. Аб’ядноўваючыся ў групу ціску, невялікае кола зацікаўленых ажыццяўляе лабіраванне, таму ў дэмакратычным грамадстве могуць ажыццяўляцца мерапрыемствы эканамічнай палітыкі, супрацьлеглыя інтарэсам асноўнай масы выбаршчыкаў. (3) Дадатковай прычынай перамогі палітыкаў на выбарах з’яўляецца аб’ём перадвыбарчых фондаў, якія падаюць групы ціску ў абмен на абяцанне праводзіць карысны для ніх курс эканамічнай палітыкі. (4) Чыноўнікі — гэта суб’екты прыняцця палітычных рашэнняў, якім палітыкі дэлегуюць частку паўнамоцтваў у канкрэтных сферах дзейнасці. Прычына гэтага — імкненне выкарыстаць выгады спецыялізацыі, але тут узнікае «праблема даверніка-агента» ([[У. Нісканен]]): палітыкі дэлегуюць чыноўнікам частку паўнамоцтваў, але пасядаюць абмежаванымі сродкамі іх кантролю. Паколькі вытворчая моц дзяржаўнага агенцтва вядомая толькі кіруўніку агенцтва, а дабрабыт чыноўнікаў залежыць ад памераў бюджэта агенцтва, дык аказваецца, што чыноўнікі могуць значна завышаць бюджэты агецтваў у параўнанні з рэальна неабходным. Таму дзяржаўнае паданне г.в. параўнальна неэфектыўна. == Тэорыі, заснаваныя на канцэпцыях грамадскага выбару == '''Тэорыя канстытуцыйнага выбару''' займаецца вывучэннем заканамернасцей выбару абмежаванняў, у рамках якіх ажыццяўляецца эканамічная і палітычная дзейнасць (традыцыйная эканамічная тэеорыя і т.г.в. вывучаюць выключна выбар у рамах ужо зададзеных абмежаванняў. Падстава гэтай тэорыі — уяўленне аб дзвюх стадыях функцянавання ''кантрактарнай'' (г.зн. дамоўнай) грамадскай сістэмы. Першая стадыя закладвае фундмаент эканамічных і палітычных адносін паміж людзьмі праз фіксацыю і абарону праў уласнасці і правіл выпрацоўкі калектыўных рашэнняў аб вытворчасці г.в. На другой стадыі эканамічныя суб’екты ўступаюць у беспасрэдны абмен. Сутнасць кантракта — у тым, каб падвысіць дабрабыт ва ўсім грамадстве за кошт выразнага вызначэння і эфектыўнай абароны праў уласнасці. Іншыя важныя паняткі — «''дзяржава-абаронца''» і «''дзяржава-вытворца''» (Дж, Б’юкінен, 1975): першае ўзнікае на канстытуцыйнай стадыі і нясе адказнасць арбітра за абарону правоў індывідаў, тады як другое з’яўляецца на постканстытуцыйнай стадыі і выконывае ролю органа, пасродкам якога индывіды забяспечваюць сябе г.в. Максімальнае задавальненне патрэб індывідаў забяспечваецца адзінагалоссем на канстытуцыйнай стадыі і прычынай няпэўнасці наконт выніку галасавання. Ключавая праца — «Разлік згоды» (Дж. Б’юкінен, Г. Талак). Высновы тэорыі датычацца абмежавання дзяржавы ў бюджэтнай сферы і памеру рэсурсаў, якія праз яе пераразмяркоўваюцца (Дж. Брэнан, Дж. Буханан). '''Тэорыя палітычнага дзелавога цыклу''' разглядае дзейнасць суб’ектаў прыняцця палітычных рашэнняў у якасці крыніцы цыклічных ваганняў у эканоміцы. Найпапулярнейшую мадэль падаў У. Нордхаўз (1975): мяркуецца, што мэтай палітычных партый з’яўляецца перамога на выбарах, а папулярнасць кіруючай партыі напроста залежыць ад стану эканомікі ў перыяд перад выбарамі. Таму нібыта перад выбарамі назіраецца невялікае паскарэнне эканамічнага роста праз курс кіруючай партыі, а пасля выбараў — паніжэнне (цыклічны працэч). Гэтая мадэль абапіраецца на здагадку аб «блізарукіх» паводзінах выбаршчыкаў, а ключавую ролю тут грае большая інфармаванасць палітыкаў адносна эканамічнай палітыкі. Альтэрнатыўную мадэль распрацаваў Д. Гібс ([[1977]]), згодна з якім характар эканамічнай палітыкі залежыць ад ідэалагічнага напрамку кіруючай партыі: левыя зацікаўлены ў барацьбе з беспрацоўем, правыя — у падтрымцы буйнога бізнесу. Таму цыклічныя ваганні ў эканоміцы генеруюцца зменай правых і левых пру ўладзе. Больш дасканалыя мадэлі таксама ўкючаюць адаптацыю рынку да змены ўраду. '''Тэорыя эндагеннага вызначэння эканамічнай палітыкі''' разглядае ўсе мерапрыемствы дзяржаўнай эканамічнай палітыкі як эндагенныя для эканоміка-палітычнай сістэмы, паколькі іх вызначэнне ажыццяўляецца пад уплывам запытаў суб’ектаў палітычнага рынку, якія адначасова з’яўляюцца эканамічнымі суб’ектамі. Галоўная ўвага надаецца вывучэнню паводзін суб’ектаў палітычнага рынка, якія імкнуцца максімізаваць уласныя мэтавыя функцыі, і інфармацыйных і інстытуцыйных абмежаванняў гэтых паводзін. Пэўны параметр дзяржаўнай палітыкі разглядаецца як эндагенны (г.зн. унутранага паходжання), калі яго выбар можна растлумачыць рацыянальнымі максімізуючымі паводзінамі груп ціску і суб’ектаў прыняцця палітычных рашэнняў (упершыню гэта зрабілі Дж. Сціглер, С. Пільзмен). Прыходзяць да аналізу эканамічна-палітычнай раўнавагі. Аптымальныя з’яўляецца такое значэнне параметру эканамічнай палітыкі, пры якім максімальнае скарачэнне папулярнасці роўнае яе максімальнаму прыросту. Канцэптуальна тэорыя даказала супярэчнасць паміж эканамічнай эфектыўнасцю ў класічным разуменні і палітычнай эфектыўнасцю, умовай якой з’яўляецца максімізацыя кожнай катэгорыяй суб’ектаў палітычнага рынку сваёй мэтавай функцыі ва ўмовах абмежаванняў, якія накладаюць аналагічныя паводзіны іншых суб’ектаў: «нябачная рука» эканамічнага рынку спрыяе павялічэнню дабрабыту народаў, а «нябачная нага» палітычных — яго паніжэнню (выраз С. Мэгі). '''Тэорыя палітычнай рэнты''' надае ўвагу таму, што мэтай удзелу эканамічных суб’ектаў у палітычнай дзейнасці можа з’яўляцца атрыманне спецыфічных пераваг, якія забяспечваюць ім рэнтавыя (г.зн. вышэй за канкурэнтны ўзровень) прыбыткі на чыннікі вытворчасці ў іх пасяданні. Гэтыя рэнтавыя прыбыткі — «палітычная рэнта» ([[Э. Кругер]], 1974), а дзейнасць па іх атрыманні — «пошук палітычнай рэнты». Частку рэсурсаў суб’екты гаспадарання выдаткуюць на дзейнасць па стварэнні прыбытку, а частку — на пошук палітычнай рэнты (праз лабіраванне) «распыленне палітычнай рэнты» ([[Г. Талак]]). Палітычная рэнта для адных суб’ектаў азначае негатыўную рэнту для іншых, таму тыя другія могуць займацца «дзейнасцю па пазбяганню рэнты». Калі велічыня рэсурсаў на лабіраванне занадта перавышае рэальныя прыбыткі, узнікае сітуацыя «чорнай дзюркі дзяржаўнага рэгулявання». Ёсць тры ўзроўні пошуку палітычнай рэнты: 1) лабіраванне суб’ектамі карыснай эканамічнай палітыкі і барацьба за прывілеі; 2) канкурэнцыя за заняцце пасад па вызначэнні эканамічнай палітыкі і яе ажыццяўленні; 3) пранікненне суб’ектаў у галіны, дзе існуе станоўчая палітычная рэнта. Такім чынам, тэорыя высвятляе матывы дзейнасці груп ціску і суб’ектаў прыняцця палітычных рашэнняў і дае сродкі для ацэнкі эфектыўнасці дзяржаўных інстытутаў эканамічнай палітыкі. '''Эканамічная тэорыя палітычных інстытутаў''' спалучае т.г.в. і неаінстытуцыйную эканамічную тэорыю і займаецца праблемамі інстытуцыйнай арганізацыі працэсу прыняцця палітычных рашэнняў. Разглядаюцца праблемы трансакцыйных выдаткаў, асаблівасці кліенцкіх адносін, пытанні нетранзітыўнасці калектыўных пераваг. Пастулююцца рацыянальныя паводзіны суб’ектаў, а інстытуты вызначаюцца як спецыфічныя правілы і працэдуры выпрацоўкі рашэнняў, таму вынік працэсу прыняцця палітычных рашэнняў разглядаецца як структурна дэтэрмінаваная раўнавага (К. Шэпсле, Б. Вайнгаст), г.зн. абумоўленыя існуючымі інстытуцыйнымі механізмамі. Ключавое значэнне для вызначэння асаблівасцей функцыянавання палітычных рынкаў мае даследванне структуры органаў улады і падзелу паўнамоцтваў паміж імі. Альтэрнатыўныя працэдуры разглядання законапраектаў (адсюль — магчымасць ''логролінгу'' як практыка гандлю галасамі ў Сенаце ЗША) (Э. Брэтан, 1993), спецыфічныя аспекты дзейнасці розных катэгорый суб’ектаў палітычных рашэнняў у рамах палітычнага і тэхнічна-адміністрацыйнага шляхаў прыняцця рашэнняў (Дж. Фінгер, 1982). Таксама вывучаецца роля палітычных інстытутаў як запасаў капітала для стабільнага струменю палітычных рашэнняў, а значыць, пэўны набор кропак структурна дэтэрмінаванай раўнавагі. Інвестыцыі, скіраваныя на змену гэтага запасу, непазбежна звязаныя з няпэўнасцю адносна новага набору гэтых кропак, што дазваляе ацаніць патэнцыял эканамічнага росту ў розных краінах (Т. Эгертан, 1995). У рамах тэорыі менавіта палітычныя інстытуты абмяжоўваюць вытворчае выкарыстанне гаспадарчых рэсурсаў (мяжа сацыяльных магчымасцей вызначае рэальныя магчымасці выкарыстання патэнцыялу эканамічнай сістэмы). Таму можна ідэнтыфікаваць напрамкі, па якіх рэформа палітычных інстытутаў можа ўплываць на пашырэнне эканамічных магчымасцей краіны: стварэнне эфектыўных палітычных інстытутаў набліжае мяжу сацыяльных магчымасцей да мяжы трансакцыйных (1), а стварэнне новых эканамічных механізмаў — мяжу трансакцыйных магчымасцей да мяжы вытворчых. == Суадносіны паняццяў == Common interest = Агульны інтарэс; Median-voter theorem (D. Black) = Тэарэма медыяннага выбаршчыка; Preference = Перавага; Public good = Грамадская выгода; Rent-seeking (A. Krueger) = Пошук рэнты; Self interest = Уласны інтарэс; Unanimous consent = Адзінагалоснае ўхваленне == Дзе прачытаць == * Долан, Э. Линдсей, Д. Рынок: микроэкономическая модель. СПб, 1992. С. 357—379. * Мюллер, Д. Общественный выбор III. М.: ГуВШЭ, 2007 [2006].- 1012 с. * Бьюкенен Дж. Границы свободы. Между анархией и Левиафаном // Нобелевские лауреаты по экономике. Джеймс Бьюкенен. М.: Парус Альфа, 1997 [1975]. * Бьюкенен Дж. и Таллок Г. Расчет согласия. Логические основания конституционной демократии. Гл. 6 // Нобелевские лауреаты по экономике. Джеймс Бьюкенен. М: Таурус Альфа, 1997 [1962]. * Нуреев P.M. Основы экономической теории. Тема 13: «Теория общественного выбора»// Вопросы экономики. 1996. № 7. С. 129—160. * Олсон, М. Логика коллективных действий. М.: Фонд экономической инициативы, 1995 [1965]. * Отмахов П. А. Вирджинская школа в американской политической экономии// Проблемы американистики. Вып. 8: Консерватизм в США: прошлое и настоящее. М.: Издательство МГУ, 1990. С. 325—340. * Buchanan, J. and Tullock, G. The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1962. Available online at:http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv3.html {{Палітыка}} {{Эканамічная навука}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыялогія]] [[Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы]] 13mxi7gnm60rjtwffe3rs89foww1gzf 0 46646 5220797 4920373 2026-10-18T11:56:46Z D.L.M.I. Bel 33064 5220797 wikitext text/x-wiki Назву '''Арол''' маюць: * [[Арлы]] ({{lang-la|Aquila}}) — род птушак. * [[Арол (Кобрынскі раён)|Арол]] — былая вёска ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. * [[Арол (Добрушскі раён)|Арол]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. * [[Арол (Рэчыцкі раён)|Арол]] — пасёлак у [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. * [[Арол (горад)|Арол]] — горад у Расіі. * [[Галерэя дзяржаўных гербаў з выявай арла|Арол]] — геральдычны знак. * [[Арол (сузор’е)|Арол]] — сузор’е. * [[М. Арол]] (сапр. [[Сцяпан Пяцельскі]]; каля 1890 — 1917(18)?) — беларускі пісьменнік, публіцыст. * [[Арол (карная аперацыя)]] {{неадназначнасць}} l4nxhba6bj0tt25szvx2kj68nm7ocfd 0 47415 5220504 4386060 2026-10-17T15:45:05Z IP781584110 134977 афармленне 5220504 wikitext text/x-wiki '''Дэмагра́фія''' (з {{lang-el|demos}} — народ, насельніцтва) — навука аб законах узнаўлення насельніцтва ў залежнасці ад грамадска-гістарычных умоваў. Дэмаграфія вывучае: * дынаміку ўзнаўлення насельніцтва і яго асобных груп, * у тым ліку натуральны і механічны рух [[насельніцтва]], * унутраныя і знешнія [[міграцыя|міграцыі]], * полаўзроставую, сямейную структуру насельніцтва. Аб’ектамі вывучэння дэмаграфіі таксама з’яўляюцца сацыяльная і прафесійная структуры насельніцтва. Дэмаграфічная навука распрацоўвае тэорыю ўзнаўлення насельніцтва і дэмаграфічныя прагнозы, абгрунтоўвае дэмаграфічную палітыку дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Дэмаграфічная ёмістасць тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дэмаграфія| ]] mz4jvnwgpyv43l2rza5fwd4jt5e9fr5 0 51029 5220579 5087587 2026-10-17T18:59:50Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5220579 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Камунізм}} {{значэнні|Спасылка=Камінтэрн, значэнні}} '''Камуністычны інтэрнацыянал''' ('''Камінтэрн''', '''КІ''') — міжнародная [[рэвалюцыя|рэвалюцыйная]] арганізацыя ў 1919—1943 гадах, якая аб’ядноўвала [[камуністычная партыя|кампартыі]] розных краін. Створана ў сакавіку 1919 года па ініцыятыве [[Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў)|РКП(б)]]. Беларускія камуністы былі прадстаўленыя ў Камінтэрне праз [[КП(б)Б|Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі]], а таксама [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыяй Заходняй Беларусі]] (секцыяй [[Камуністычная партыя Польшчы|польскай кампартыі]]). Афіцыйным гімнам Камінтэрна стала «[[Песня Камінтэрна]]», напісаная ў Германіі ў 1929 годзе, якая мела варыянты на [[англійская мова|англійскай]], [[руская мова|рускай]] і [[іспанская мова|іспанскай мовах]]. == Гісторыя == Камінтэрн быў заснаваны 4 сакавіка 1919 года па ініцыятыве [[РКП(б)]] і яе кіраўніка [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] для развіцця і распаўсюджвання ідэй рэвалюцыйнага інтэрнацыянальнага сацыялізму, у процівагу рэфармісцкаму сацыялізму Другога інтэрнацыяналу, канчатковы разрыў з якім быў выкліканы адрозненнем пазіцый адносна [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў [[Расія|Расіі]]. За час існавання Камінтэрна было праведзена сем яго кангрэсаў, але з-за шматлікіх расколаў у шэрагах [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] левыя камуністы прызнаюць толькі першыя два кангрэсы, а [[трацкізм|трацкісты]] — першыя чатыры. === Першы кангрэс === Праходзіў у [[Масква|Маскве]] ў сакавіку 1919 года. Прысутнічалі 52 дэлегаты ад 35 партый і груп з 21 краіны свету. Кангрэс таксама можна лічыць устаноўчым. Кангрэсам былі прыняты тэзісы аб платформе Камінтэрна (на аснове дакладаў Г. Эберлейна і [[М. Бухарын]]а), тэзісы аб буржуазнай дэмакратыі і аб дыктатуре пралетарыяту (на аснове дакладу [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]]). Гэтыя асноўныя дакументы вызначалі мэтай новай арганізацыі ўстанаўленне дыктатуры пралетарыяту ў форме ўлады Саветаў дэпутатаў працоўных ва ўсім свеце. Асноўным метадам дасягнення гэтай задачы была названая класавая барацьба, у тым ліку і шляхам [[Рэвалюцыя|узброенага паўстання]]. У аснове арганізацыйнай структуры Камінтэрна быў пакладзены прынцып [[Дэмакратычны цэнтралізм|дэмакратычнага цэнтралізму]]. Кожная з прадстаўленых у Інтэрнацыянале партый мела права на паўнавартаснае прадстаўніцтва. У рашэннях выразна акрэслена неабходнасць барацьбы з [[Сацыялістычны інтэрнацыянал|Другім Інтэрнацыяналам]] як з арганізацыяй рэвізіяністаў, а таксама неабходнасць адколу ад яго рэвалюцыйных элементаў. Быў утвораны Выканаўчы камітэт Камуністычнага інтэрнацыяналу (Выканкам Камінтэрна, ВККІ). На першым з’ездзе яго склад пастаянна мяняўся. Выканкам Камінтэрна размясціўся ў Маскве на Арбаце па адрасе Грашовы завулак, 5. Для кіраўніцтва працы ВККІ былі ўтвораны Бюро ВККІ (да правядзення II кангрэса Камінтэрна выконвала функцыю ВККІ) і Сакратарыят ВККІ. === Другі кангрэс === Праходзіў 19 ліпеня — 7 жніўня 1920 года ў [[Петраград]]зе. На Кангрэсе быў прыняты шэраг рашэнняў аб стратэгіі і тактыцы камуністычнага руху, такіх як формы ўдзелу кампартый у нацыянальна-вызваленчым руху, пра ўмовы прыняцця партыі ў Камінтэрн, статут Камінтэрну і г. д. Быў створаны Аддзел міжнародных сувязяў Камінтэрна. === Трэці кангрэс === Праходзіў 22 чэрвеня — 12 ліпеня 1921 года ў Маскве. Удзельнічала 605 дэлегатаў ад 103 партый і арганізацый. III кангрэс прыняў рашэнне аб стварэнні Міжнароднага аб’яднання чырвоных (рэвалюцыйных) прафсаюзаў, якое павінна было б стаць альтэрнатывай «жоўтым» сацыял-дэмакратычным прафсаюзам. Устаноўчы з’езд Прафінтэрна прайшоў у ліпені 1921 года ў Маскве. === Чацвёрты кангрэс === Праходзіў у лістападзе — снежні 1922 года ў Петраградзе і Маскве. Удзельнічала 408 дэлегатаў ад 66 партый і арганізацый з 58 краін свету. Асноўным вынікам стала замацаванне тактыкі [[Адзіны Фронт|Адзінага Фронту]] ў якасці асновы дзейнасці сусветнага камуністычнага руху. Рашэннем Кангрэса створана Міжнародная арганізацыя дапамогі змагарам рэвалюцыі. === Пяты кангрэс === Праходзіў у чэрвені — ліпені 1924 года ў Маскве. Кангрэс прыняў рашэнні па [[Бальшавізм|бальшавізацыі]] нацыянальных кампартый і іх тактыцы ў святле паражэнняў рэвалюцыйных выступаў у [[Еўропа|Еўропе]]. === Шосты кангрэс === Праходзіў у ліпені — верасні 1928 года ў Маскве. Кангрэс ацаніў сусветна-палітычную сітуацыю як пераходную да новага этапу, якая характарызуецца сусветным [[Эканамічны крызіс|эканамічным крызісам]] і нарастаннем класавай барацьбы, развіў тэзіс пра [[Фашызм|сацыял-фашызм]] і немагчымасць палітычнага супрацоўніцтва камуністаў як з левымі, так і з правымі сацыял-дэмакратамі, прыняў Праграму і Статут Камуністычнага Інтэрнацыяналу. === Сёмы кангрэс === Праходзіў 25 ліпеня — 20 жніўня 1935 года ў Маскве. Асноўнай тэмай пасяджэнняў было вырашэнне пытання аб кансалідацыі сіл у барацьбе з нарастаючай фашысцкай пагрозай. Быў створаны Адзіны працоўны фронт як орган узгаднення дзейнасці працоўных рознай палітычнай арыентацыі. Сёмы кангрэс быў апошнім кангрэсам Камуністычнага інтэрнацыянала. === Роспуск === Камінтэрн дэ-факта быў распушчаны ў 1943 годзе. Заяўляючы пра роспуск Камінтэрна, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталін]] спрабаваў зрабіць уражанне на заходніх саюзнікаў, што ён быццам больш не плануе ўстанаўлення прасавецкіх, камуністычных рэжымаў на тэрыторыі еўрапейскіх краін. Да гэтага ж міжнародная рэпутацыя Камінтэрна да пачатку 1940-х гадоў была вельмі благой, а [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі амаль усе секцыі Камінтэрна ў кантынентальнай Еўропе. Сваю ролю адыграла таксама моцнае імкненне УКП(б) і асабіста Сталіна да гегемоніі ў Камінтэрне, а таксама ліквідацыя (разам з большасцю супрацоўнікаў) амаль усіх структур Камінтэрна (акрамя Выканкама і Інтэрнацыяналу моладзі) у гады сталінскіх рэпрэсій сярэдзіны 1930-х гадоў. Аднак Выканкам Камінтэрна фактычна не быў ліквідаваны, а проста перайменаваны ў Міжнародны аддзел ЦК УКП(б). == Камінфарм == У верасні 1947 года, пасля парыжскай канферэнцыі пра [[План Маршала|план дапамогі Маршала]] ў чэрвені 1947 года, Сталін сабраў сацыялістычныя партыі і стварыў Камінфарм — Камуністычнае інфармацыйнае бюро, як замену Камінтэрну. Гэта была сетка, створаная камуністычнымі партыямі Албаніі, Балгарыі, Чэхаславакіі, Францыі, Венгрыі, Італіі, Польшчы, Румыніі, Савецкага Саюза і Югаславіі (яна была выключаная ў 1948 годзе з-за рознагалоссяў Сталіна і [[Іосіп Броз Ціта|Ціта]]). Камінфарм спыніў існаванне ў 1956 годзе неўзабаве пасля XX з’езду КПСС. Фармальнага правапераемніка ў Камінфарма не было, аднак такімі фактычна сталі [[СЭУ]] і [[Варшаўскі дагавор|АВД]], а таксама нарады дружалюбных [[СССР]] камуністычных і працоўных партый, якія праходзілі перыядычна. == Гл. таксама == * [[Чацвёрты Інтэрнацыянал]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.agitclub.ru/front/com/comintern.htm Сайт аб Камінтэрне] * [http://www.komintern-online.ru/ Камінтэрн] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камунізм]] [[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Камуністычны інтэрнацыянал| ]] rvx9p2etek55uj9i2k13vrcbm2tsbg1 0 51237 5220606 5219866 2026-10-17T21:08:40Z Rotondus 11765 дададзена [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220606 wikitext text/x-wiki {{Навуковец }} '''Яўген Міхайлавіч Бабо́саў'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[філосаф]], [[сацыёлаг]], [[палітолаг]] і [[культуролаг]]. Доктар філасофскіх навук (1972), прафесар (1973), член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1977)<ref name="БС"/>, акадэмік НАН Беларусі (1994)<ref name="БС">{{кніга |частка = Бабосов Евгений Михайлович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 36 |старонак = 737 }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1955). З 1955 года на [[камсамол]]ьскай і педагагічнай працы ў [[БДУ]] і [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскім медыцынскім інстытуце]]<ref name="БС"/>. Выкладаў філасофію ў БДУ і Мінскім медыцынскім інстытуце (з 1959 года). Вучоны сакратар [[Інстытут філасофіі і права АН БССР|Інстытута філасофіі і права Акадэміі навук БССР]] (1960—1962), намеснік загадчыка аддзелам навукі і навучальных устаноў [[ЦК КПБ]] (1962—1977), адначасова з 1973 года прафесар кафедры філасофіі [[Інстытут павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў грамадскіх навук пры БДУ|Інстытута павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў грамадскіх навук пры БДУ]]. Дырэктар Інстытута філасофіі і права АН БССР (1977—1989)<ref name="БС"/>. У 1990 годзе заснаваў [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі]] (да 1998 яго дырэктар, затым ганаровы дырэктар), з 1998 года загадчык аддзелам Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі, адначасова загадчык кафедрай БДУ. З 2003 г. — кіраўнік Цэнтра сацыялогіі кіравання, права і палітыкі Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. З 2008 года — загадчык аддзела сацыялогіі палітыкі і інфармацыйных тэхналогій Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. Па стане на 2026 з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам аддзела сацыялогіі дзяржаўнага кіравання і Ганаровым дырэктарам Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Тэма доктарскай дысертацыі — ''«Мадэрнізацыя філасофска-тэалагічнай дактрыны каталіцызму пад уздзеяннем навукова-тэхнічнай рэвалюцыі»''. Навуковыя працы прысвечаны філасофска-метадалагічным праблемам навуковага пазнання, гнасеалагічным механізмам навуковых рэвалюцый, асаблівасцям узаемадзеяння навукова-тэхнічнага і сацыяльнага прагрэсу. Распрацаваў новыя канцэптуальныя падыходы да даследаванняў сацыяльных аспектаў навукова-тэхнічнай рэвалюцыі, духоўнага свету чалавека ў адзінстве з сацыяльна-эканамічнымі ўмовамі. Даследаваў метадалагічныя праблемы функцыянавання духоўнай культуры ў жыцці сучаснага грамадства, яе структуры і функцыі, асаблівасці развіцця яе кампанентаў (навукі, светапогляду, палітычнай, маральнай, мастацкай культуры), іх месца і роля ў развіцці грамадства, сацыяльна-псіхалагічныя механізмы іх уплыву на фарміраванне і жыццядзейнасць асобы. Распрацоўвае тэарэтыка-метадалагічныя праблемы сацыялогіі, канфлікталогіі, экстрэмальных сітцацый, крызісаў і катастроф, асаблівасцей пераходнага перыяду. Даследуе асноўныя тэндэнцыі сацыяльна-стратыфікацыйнага і сацыяльна-палітычнага развіцця Беларусі ў канцы ХХ — пачатку ХХІ ст. Аўтар звыш 900 навуковых прац, у тым ліку 60 [[Манаграфія|манаграфій]], [[падручнік]]аў і вучэбных дапаможнікаў. Прэзідэнт [[Беларуская сацыялагічная асацыяцыя|Беларускай сацыялагічнай асацыяцыі]]. Кірункі навуковай дзейнасці: сацыяльная філасофія, тэарэтычныя праблемы культуры, сацыялогія культуры, фармаванне духоўнага свету асобы, праблемы славянскіх культур. Быў адным з ініцыятараў стварэння [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці|Рэспубліканскай партыі працы і справядлівасці]] (1993), а таксама [[Сацыялістычная партыя Белай Русі|Сацыялістычнай партыі Беларусі]] (1994). == Выбраная бібліяграфія == * Современный католицизм и наука. — Мн., 1964; * Социальные аспекты научно-технической революции. — Мн., 1976; * Учение К.Маркса о человеке и реальный социализм. — Мн., 1983; * Маральная культура асобы, 1985 * Две культуры — два образа мысли: Очерки сравнительного изучения политической культуры / Е. М. Бабосов (ред.) и др. — АН БССР, Институт философии и права. — Мн. : Наука и техника, 1985. — 142 с. — (Идеологическая борьба в современном мире) — 1950 экз. * Истина и богословие. — Мн., 1988; * Человек на пороге рынка: Социальные ожидания населения. — Мн., 1992; * Катастрофы: социологический анализ. — Мн., 1995; * Чернобыльская трагедия в ее социальных измерениях. — Мн., 1996; * Конфликтология. — Мн., 1997, 2000; * Прыкладная сацыялогія, 1999; * Сацыялогія кіравання, 2000; * Агульная сацыялогія, 2002; * Сацыяльна-стратыфікацыйная панарама сучаснай Беларусі, 2002; * Основы идеологии современного государства. 3 изд. Мн.: Амалфея, 2007. == Узнагароды і званні == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1984) за ўдзел у напісанні цыклу прац па [[Гісторыя філасофскай думкі на Беларусі|гісторыі філасофскай і грамадскай думкі Беларусі]] (апублікаваны ў 1973—1980). * [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1997). * [[ордэн «Знак Пашаны»]] (1967), * медалі, * ордэн М. В. Ламаносава, * міжнародная прэмія імя П. Сарокіна == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Бабосаў Яўген Мiхайлавіч||183}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Бабосаў Яўген Мiхайлавіч|старонкі=61}} * Национальная академия наук Беларуси. 2-е изд. — Мн., 1999. — С. 17; * {{крыніцы/ХЁХ-1999|Бабосов Евгений}} * Бабосаў Яўген // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 * ''[[В. І. Русецкая|Русецкая В. І.]]'' Яўгеній Міхайлавіч Бабосаў (Да 75-годдзя з дня нараджэння) // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. 2006. № 1. * ''Катляроў I. В., Русецкая В. I.'' [http://csl.bas-net.by/xfile/v_gum/2011/1/8fap1a.pdf Яўген Міхайлавіч Бабосаў (Да 80-годдзя з дня нараджэння)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208135220/http://csl.bas-net.by/xfile/v_gum/2011/1/8fap1a.pdf |date=8 снежня 2015 }} // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. 2011. № 1. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132155}} * [https://web.archive.org/web/20190921031648/http://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/babosov.php Акадэмікі: БАБОСАЎ Яўгеній Міхайлавіч] // [[НАН Беларусі]] * [https://socio.bas-net.by/babosov-evgenij-mihajlovich/ Бабосов Евгений Михайлович]{{ref-ru}} // [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/56568/babosov-evgeniy-mihailovich/ Яўген Міхайлавіч Бабосаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабосаў Яўген Мiхайлавіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы СССР]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітолагі СССР]] [[Катэгорыя:Палітолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі працы і справядлівасці]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі аддзялення філасофіі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР]] k66n5i21jecnzqslos1sqbfpsjlveg2 0 56967 5220568 4771572 2026-10-17T18:13:20Z Pabojnia 135280 /* Батанічнае апісанне */ афармленне 5220568 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Primula veris 001.JPG | image title = | image descr = Агульны выгляд расліны, Батанічны сад в [[Карлсруэ]], [[Германія]] | parent = Primula | rang = Від | latin = Primula veris | author = [[L.]] (1753) | syn = {{bt|Primula officinalis|([[L.]]) [[Hill]]}} | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Primula veris | commons = Category:Primula veris | iucn = | itis = 24035 | ncbi = 170927 | eol = 584034 | grin = 400303 | ipni = 702751 | tpl = tro-26400040 }} '''Першацвет веснавы''', '''Ключыкі вясеннія'''<ref name="ЛРКЛ">Назва '''Ключыкі вясеннія''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref><ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l16 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = |isbn = |тыраж = }} — у крыніцы пад назвай {{bt|Primula officinalis}}</ref> (''Primula veris'') — [[шматгадовая расліна|шматгадовая]] [[трава|травяністая]] [[расліна]], [[біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|Першацвет|Primula}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Primula veris0 clean.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Primula veris flowers - Keila.jpg|Kветкі}} Першацвет веснавы дасягае ў вышыню 5-30 см. [[Лісце]] даўгавата-зваротнаяйкападобнай формы, зморшчыстае, зубчастае або невыразнагародчатае па краях, звужанае ў крылаты хвосцік. Утварае прыкаранёвую [[Разетка, размяшчэнне лісця|разетку]]. З сярэдзіны разеткі выходзіць бязлісцевы кветканос вышынёй 5-30 см. [[Карэнішча]] кароткае гарызантальнае, ад яго адыходзяць шматлікія сакавітыя тонкія карані. [[Кветка|Кветкі]] правільныя, жоўтыя, 7-15 мм у дыяметры, пяцічленныя, дыморфныя, з 10-зубчастай [[чашачка]]й, нахіленай у адзін бок, абодваполыя, сабраныя ў злёгку паніклыя парасоны па 10-30 штук. [[Вяночак]] ля аснавання зрослапялёсткавы; [[пялёсткі]] тупыя. [[Апыленне]] — {{нп3|энтамафільныя расліны|з дапамогай насякомых|ru|Энтомофильные растения}} (часцей за ўсё — з дапамогай {{bt-bellat|Чмялі{{!}}чмялёў|Bombus}} і {{bt-bellat|Пчолы сапраўдныя{{!}}пчол|Apidae}}), прычым для першацвета веснавога характэрна так званая дыморфная гетэрастылія. Сутнасць гэтага прыстасавання да [[перакрыжаванае апыленне|перакрыжаванага апылення]] заключаецца ў тым, што кветкі ў адной частцы [[папуляцыя|папуляцыі]] маюць доўгія слупкі, а ў іншай — кароткія. [[Песцік]] у даўгаслупковай формы размяшчаецца каля ўзроўню адгінання, а [[тычынка|тычынкі]] прымацаваныя да сярэдняй часткі трубкі [[вяночак|вяночка]]; лычык у кароткаслупковай формы размяшчаецца ў сярэдняй частцы трубкі [[вяночак|вяночка]], а тычачкі — каля ўзроўню адгінання. Гетэрастылію першацветаў падрабязна вывучаў [[Чарлз Дарвін]] у 1862 і 1877 гадах; правёўшы розныя эксперыменты, ён зрабіў выснову, што ў гетэрастыльных першацветаў магчымыя тры варыянты апылення (паміж рознымі формамі, паміж аднолькавымі формамі і [[самаапыленне]]), але найбольш спрыяльным для раслін з’яўляецца перакрыжаванае апыленне паміж рознымі формамі: у гэтым выпадку насення ўтворыцца больш і яно больш жыццяздольнае. Ва ўмовах сярэдняй паласы [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]] расліна цвіце ў красавіку — ліпені. Формула кветкі: [[Файл:Male and female sign.svg|12px]]<math>\ast Ca_{(5)} \; Co_{(5)} \; A_{(5)} \; G_{(\underline5)}</math> [[Плод]] — каробачка. {{Фотарадок|Primula-elatior(Blaetter).jpg|ш1=200|Primula veris 003.JPG|ш2=110|Primula veris MHNT.BOT.2011.3.11.jpg|ш3=225|тэкст=Злева направа: лісце, плады, плады і насенне|color=lightgreen}} == Арэал == Расліна сустракаецца ў лясной і [[лесастэп]]авай зонах амаль па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]], у тым ліку ў [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]]; расце таксама на [[Каўказ]]е, у [[Турцыя|Турцыі]] і [[Іран]]е. Аддае перавагу [[луг]]ам, рэдкім [[лес|лясам]], узлескам, палянам, [[куст|хмызнякам]]. == Ужыванне == === У медыцыне === Расліна шырока выкарыстоўваецца ў [[Народная медыцына|народнай]] і навуковай медыцыне. У лекавых мэтах выкарыстоўваюць лісце першацвета веснавога ({{lang-la|Folium Primulae veris}}), якое збіраюць у пачатку цвіцення расліны і хутка сушаць пры тэмпературы 100—120&nbsp;°C, каб захаваць [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавую кіслату]]; радзей пад падстрэшкам і на гарышчах, і карэнішча з каранямі ({{lang-la2|Rhizoma cum radicibus Primulae}}), якія выкапваюць восенню. Лісце, якое змяшчае да 5,9 % аскарбінавай кіслаты, [[сапаніны]], ужываюць у выглядзе гарбаты пры [[авітаміноз]]е; парашок лісця дадаюць таксама да першых страў. Карэнішча з каранямі змяшчае да 10 % {{нп3|Тэрпены|трытэрпенавыя|ru|Терпены}} сапаніны. [[Сапаніны|Агліконы]] іх — [[прымулагеніны]] А, D, SD. Ужываюць у выглядзе [[адвар]]у як адхарквальнае<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=221|isbn=5-06-000085-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420180900/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|archivedate=20 красавіка 2014}}</ref>. Кветкі выкарыстоўваюцца ў выглядзе [[адвар]]аў і [[настой|настояў]] пры [[мігрэнь|мігрэнях]], [[неўралгія|неўралгіі]], прастудзе, [[падагра|падагры]] і [[рэўматызм]]е, пры [[бессань|бессані]], ад [[кашаль|кашлю]]<ref>[http://medinfa.ru/trv/16/487/ Первоцвет весенний / Справочник лекарственных трав.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071101001944/http://medinfa.ru/trv/16/487/ |date=1 лістапада 2007 }} {{ref-ru}}</ref>. Спіртовую настойку кветак ужываюць як заспакаяльнае пры бессані і пераўзбуджэнне. Настой лісця выкарыстоўваюць пры падагры, хваробах нырак і мачавога пузыра. Адвар і настойку кораня прызначаюць як змякчальны і адхарквальны сродак пры кашлю, як мочагоннае. Вонкава адвар выкарыстоўваюць для паласкання пры запаленні горла, гартані і бранхітах. [[Гамеапатыя|Гамеапатычны]] сродак ''Primula'' прызначаюць для лячэння [[Гастрыт|катаральным гастрыту]], кашлю і як заспакаяльны сродак пры бессані. === Харчовае значэнне === Лісце і сцёблы ядомыя і могуць дадавацца ў [[Салата (страва)|салаты]], {{нп3|шчы||ru|Щи}}. Ранні [[меданос]]. Любімая расліна еўрапейскага дзікага [[Трусы (жывёлы)|труса]]. === Дэкаратыўнае выкарыстанне === [[Файл:Albrecht Dürer - Tuft of Cowslips - Google Art Project.jpg|250px|міні|[[Альбрэхт Дзюрэр]]. «{{нп3|Гуашавыя і акварэльныя працы Альбрэхта Дзюрэра|Куст першацветаў|fr|Œuvre gouaché et aquarellé d'Albrecht Dürer}}», 1526. [[Нацыянальная галерэя мастацтва]]]] Шырока вядома як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Аддае перавагу ўрадлівым добра дрэнаваным [[глеба]]м, па іншых дадзеных гліністыя і суглінкавыя глебы. Любіць паўцень і багаты паліў. Размножваюць расліну насеннем, дзяленнем раслін старэйшых за тры гады і каранёвымі [[тронак|тронкамі]]. == Падвіды == * {{bt|Primula veris|subsp=macrocalyx|(Bunge) Lüdi}} — часам разглядаецца як самастойны від {{bt-bellat||Primula macrocalyx}}. * {{bt|Primula veris|subsp=suaveolens}} * {{bt|Primula veris|subsp=veris}} {{зноскі}} == Літаратура == * Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. [[А. Л. Тахтаджян]]а. — М.: Просвещение, 1981. — С. 111—114. * Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. (ред. Григорьев Д. и др.) — Könemann, 2006 (русское издание). — С. 704. — ISBN 3-8331-1621-8. * Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 187—188. — ISBN 5-87317-260-9. * ''Губанов И. А. и др''. Определитель высших растений средней полосы европейской части СССР: Пособие для учителей / И. А. Губанов, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М.: Просвещение, 1981. — С. 192. * {{кніга|загаловак=Всё о лекарственных растениях на ваших грядках|спасылка=|месца=СПб.|адказны=Под ред. Раделова С. Ю.|выдавецтва=ООО «СЗКЭО»|год=2010|старонкі=211|старонак=224|isbn=978-5-9603-0124-4}} * ''Lehtilä K., Syrjänen K., Leimu R., Garcia M. B., Ehrlén J.'' Habitat change and demography of Primula veris: identification of management targets. Conserv Biol. 2006 Jun; 20(3):833-43. {{ref-en}} * ''Broda B.'' Primula veris L. and Primula elatior (L.) Scherb. as medicinal plants. Acta Pol. Pharm. 1952; 9(1):55-76; 1952; 9(2):85-95. {{ref-en}} * {{ІВРСР|частка=1024. ''Primula veris'' L. — Первоцвет весенний, или лекарственный|том=3|стар=38}} * '' Єлін&nbsp;Ю.&nbsp;Я.'', ''Зерова&nbsp;М.&nbsp;Я.'', ''Лушпа&nbsp;В.&nbsp;І.'', ''Шаброва&nbsp;С.&nbsp;І.'' Дари лісів. — К.: «Урожай», 1979. * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.ksu.ru/botmus/db/app/public/kinds.phtml?uniq_k=66 ''Первоцвет весенний'' на сайте Ботанического музея КГУ]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.oldmed.ru/sprav/33.htm ''Первоцвет весенний'' на сайте «Нетрадиционная медицина»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080416225200/http://www.oldmed.ru/sprav/33.htm |date=16 красавіка 2008 }} {{ref-ru}} * {{Плантарыум|30374|Первоцвет весенний}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Першакветныя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Клумбавыя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] pvwnr82j5vissf61bsyhl9b0z8ktg5h 8 60841 5220609 5202236 2026-10-17T22:10:02Z NguoiDungKhongDinhDanh 107040 Remove deprecated options: requiresES6, targets, top ([[:m:GS|global sysop]] action) 5220609 wikitext text/x-wiki * common-action-edit[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=user.options]|common-action-edit.js|common-action-edit.css * common-action-history[default|hidden|rights=minoredit|actions=history]|common-action-history.js * common-special-movepage[hidden]|common-special-movepage.js * common-special-newpages[hidden|type=general|dependencies=mediawiki.util]|common-special-newpages.js|common-special-newpages.css * common-special-upload[hidden|type=general|dependencies=mediawiki.util]|common-special-upload.js|common-special-upload.css * libJQuery[hidden]|libJQuery.js|libJQuery.css * SettingsManager[hidden|dependencies=mediawiki.user,user.options,mediawiki.api,mediawiki.util]|SettingsManager.js * registerTool[hidden|dependencies=mediawiki.util,user.options]|registerTool.js == editing == * edittop[default|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|dependencies=site,mediawiki.util]|edittop.js * HotCat|HotCat.js * GoogleTrans[dependencies=mediawiki.util]|GoogleTrans.js * wikificator[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=ext.gadget.registerTool,jquery.client]|wikificator.js|wikificator.css * wfTypos|wfTypos.js * wfTyposUpdate[hidden|supportsUrlLoad]|wfTyposUpdate.js * refToolbar[actions=edit|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * wikilinker[dependencies=ext.gadget.registerTool]|wikilinker.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * summaryButtons[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=mediawiki.util]|summaryButtons.js|summaryButtons.css * attribution[default|hidden|type=general|actions=edit]|attribution.js == patrolling == * NewPagePatrol|NewPagePatrol.js == reading == * BKL[default|type=general|rights=minoredit|dependencies=site]|disambiguationLinks.js|disambiguationLinks.css * collapserefs[default|type=general|dependencies=mediawiki.storage,mediawiki.util]|collapserefs.js|collapserefs.css * shiftrefs|shiftrefs.js == users == * markadmins[package]|markadmins.js|markadmins.json|markadmins.css * markblocked[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|markblocked.js == wikidata == * wikidataInfoboxExport[dependencies=mediawiki.util]|wikidataInfoboxExport.js * StructuredCategories|StructuredCategories.js == interface == * HighlightRedirects|Highlightredirects.css * popups[dependencies=mediawiki.util]|popups.js * ReferenceTooltips[type=general|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue |dependencies=jquery.client,mediawiki.cookie,mediawiki.util]|ReferenceTooltips.js|ReferenceTooltips.css * osm[dependencies=mediawiki.util]|osm.js * wikibugs[default|hidden]|Wikibugs.js * navboxNavigation[default|dependencies=site,mediawiki.util]|navboxNavigation.js|navboxNavigation.css * directLinkToCommons[default|dependencies=mediawiki.util]|directLinkToCommons.js * navboxFeaturedArticles[dependencies=site,mediawiki.util,mediawiki.ForeignApi,jquery.makeCollapsible] |navboxFeaturedArticles.js|navboxFeaturedArticles.css * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * dark-mode-toggle [dependencies = mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.Uri, mediawiki.storage | peers = dark-mode-toggle-pagestyles] | dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden| skins=vector,vector-2022,minerva,monobook] | dark-mode-toggle-pagestyles.css * dark-mode | dark-mode.css == external-tools == * Statistics[default|dependencies=mediawiki.util]|Statistics.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js 976hnj9nzs1zftjki8rjr09jql2lwlr 0 61358 5220607 5169099 2026-10-17T21:09:46Z Rotondus 11765 /* Вядомыя асобы */ абнаўленне звестак 5220607 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Разань''' ({{lang-ru|Рязань}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1095]] годзе. Размешчаны на высокім правым беразе [[Ака|Акі]], пры ўпадзенні ў яе ракі [[Трубеж (прыток Акі)|Трубеж]]. Галоўны гістарычны, культурны, эканамічны, палітычны і прамысловы цэнтр Разанскай вобласці. Буйны чыгуначны, аўтамабільны і водны вузел. Аэрапорты Дзягілева, Турлатава. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Разанскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] * [[Разанскі дзяржаўны ўніверсітэт імя С. А. Ясеніна]] == Вядомыя асобы == * [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў]] (1931—2026) — беларускі [[філосаф]], [[сацыёлаг]], [[палітолаг]] і [[культуролаг]]. * [[Алена Мікалаеўна Даніловіч]] (1906—1957) — беларуская і руская актрыса. * [[Павел Уладзіміравіч Злобін]] (1882—1930) — рускі [[палітычны дзеяч]]. * [[Еўпацій Калаўрат]] (1200—1238) — разанскі [[баярын]], [[ваявода]] і багатыр. * [[Якаў Пятровіч Палонскі]] — рускі пісьменнік * [[Віталь Міхайлавіч Пархімовіч]] (1943—1995) — беларускі [[спартсмен]] і [[трэнер]] ([[стралковы спорт]], [[стральба кулявая]]), заслужаны майстар спорту СССР. * [[Іван Пятровіч Паўлаў]] (1849—1936) — лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]]. * [[Лідзія Ільінічна Сцяпанава]] (1899—1962) — [[рэжысёр]] [[Дакументальнае кіно|дакументальнага кіно]]. * [[Алена Ясеніна]] (нар. 1987) — расійская эстрадная спявачка, паэтэса. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Ганаровыя грамадзяне == * [[Канстанцін Мікалаевіч Меярэвіч]] (1996) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ryazan}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} * {{крыніцы/ГНР (2008)|Ряза́нь|382}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ряза́нь|405}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Ряза́нь|360}} {{Гарады Разанскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Разань| ]] 7jn6cbs6yj951c8bhzb03jbdve1lf3b 0 64594 5220618 5190055 2026-10-18T00:34:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220618 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Харальд V''' ({{lang-no|Harald V}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 17 студзеня 1991 года па 28 жніўня 2026 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, [[Улаф V|Улафа V]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 лютага 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года. У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў [[Вашынгтон]]е (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў [[Лондан]]е, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва [[Універсітэт Осла|ўніверсітэце Осла]] (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў [[Оксфард]]зе. Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як [[Магнус Эрыксан|Магнус VII]] адрокся ад прастола ў 1343 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20260817211542/https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king/the-biography-of-king-harald Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі] * [http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Біяграфія караля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html |date=3 лістапада 2005 }} * [http://www.aftenposten.no/english/royals/ Навіны пра каралеўскую сям’ю] * [http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 The Decorations of HM The King] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060242/http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]<br />[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Улаф V]]|after=[[Хокан VIII]]|years=[[1991]]—[[2026]]}} {{end box}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі нарвежскія]] [[Катэгорыя:Глюксбургі]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] euqaj4v4ad9bhdzijczu06lelgktg0e 0 67363 5220461 5041543 2026-10-17T14:14:17Z Modallwmbw 165843 5220461 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сабаленка}} {{пісьменнік}} '''Раман Карпавіч Сабаленка''' ({{ДН|15|10|1907}}, [[Сабалі (Брагінскі раён)|Сабалі]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер {{МН|Брагінскі раён|у Брагінскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|13|5|1975}}, {{МС|Мінск||}}; Псеўданімы: ''Раман Заравы''; ''Ромусь Заравы''; Крыптанімы: ''Р. С.''; ''С. Р.'') — беларускі [[празаік]], [[паэт]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Першы верш апублікаваў у 1927 годзе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]». Пісаў нататкі ў гомельскую сялянскую газету «Новая деревня». У 1929 годзе скончыў [[Гомельскі педагагічны тэхнікум]]. У 1929—1931 гадах служыў у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. Пасля дэмабілізацыі працаваў стылістычным рэдактарам у газеце «[[Гомельская праўда|Палеская праўда]]». У 1933—1935 гадах вучыўся на вячэрнім аддзяленні [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомельскага педагагічнага інстытута]]. Арыштаваны ў снежні 1933 года, але справу закрылі. Другі раз арыштаваны 28.9.1937 года, але Сабаленку зноў выпусцілі. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СП Беларусі]] з 1939 года. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] мабілізаваны ў армію, ваяваў на [[Калінінскі фронт|Калінінскім фронце]]; намеснік камандзіра роты. Зноў арыштаваны і 13 ліпеня 1942 года прыгавораны ваенным трыбуналам 39-й арміі да 10 гадоў пазбаўлення волі. Але 31 ліпеня 1942 года прысуд адменены за адсутнасцю складу злачынства. Накіраваны ў армію, ваяваў на [[2-гі Прыбалтыйскі фронт|2-м Прыбалтыйскім фронце]]. У 1945—1953 гадах працаваў загадчыкам аддзела культуры, намеснік галоўнага рэдактара баранавіцкай абласной газеце «[[Чырвоная звязда (газета, Баранавічы)|Чырвоная звязда]]». З 1953 года ў Мінску. Працаваў у газеце «[[Калгасная праўда]]», часопісе «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]». У 1957—1966 гадах намеснік галоўнага рэдактара штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]». Узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]] і медалямі. Пахаваны на могілках у [[Заслаўе|Заслаўі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў вершам у 1927 годзе (газета «[[Звязда (1917)|Звязда]]»). У 1935 годзе апублікаваў паэму «Брагінь» (часопіс «[[Полымя (1922)|Полымя]]»). Выдаў зборнікі вершаў «З родных крыніц» (1950) і «Мая эстафета» (1954). Аўтар зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Жменя зярнят» (апавяданні і нарысы, 1957), «Сустрэчы» (1958), «Юнацтва ў дарозе» (1958), «Блакітнае ззянне» (1959), «Каралінцы» (1960), «Іду ў жыццё» (1961), «З пройдзеных дарог» (1962), «Паляўнічыя боты» (гумарыстычныя апавяданні, 1962). «Незамужняя ўдава. Былое застаецца ў сэрцы» (1965). «Пад дажджом і сонцам» (апавяданні, партрэты, 1966), «Спатканне пасля разлукі» (1971), «Роздум у дарозе» (1973), кнігі нарысаў аб дзеячах беларускай літаратуры і культуры «Колерамі вясёлкі» (1975). Аповесці «Юнацтва ў дарозе», «Выпрабаванне сталасці» («Іду ў жыццё») і «Былое застаецца ў сэрцы» склалі трылогію «Іду ў жыццё». Выйшлі «Выбраныя творы» у 2 тамах (1967—1968), «Выбранае» (1977), «Творы» (1983). == Памяць == * Імя Р. К. Сабаленкі названа адна з вуліц у [[Брагін|Брагіне]] і [[Рэчыца|Рэчыцы]]. * 1 ліпеня 2025 года на будынку рэдакцыі газеты «[[Гомельская праўда]]» ([[Гомель]], вул. Палеская, 17а) урачыста адкрылі памятную дошку пісьменнікам, паэтам і журналістам, творчасць якіх звязана з гэтым выданнем — [[Іван Шамякін|Івану Шамякіну]], Раману Сабаленку, [[Паўлюк Трус|Паўлюку Трусу]], [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатолю Грачанікаву]], [[Паўлюк Прануза|Паўлу Пранузе]], [[Міхась Даніленка|Міхасю Даніленку]], [[Капусцін, Аляксандр Пятровіч|Аляксандру Капусціну]], [[Мікола Мятліцкі|Міколе Мятліцкаму]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news304299.html|title=Любовь и память связывают навечно: на здании «Гомельскай праўды» торжественно открыли памятную доску в честь писателей, творческая судьба которых связана с газетой|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/pamyatnuyu-dosku-v-chest-pisateley-otkryli-na-zdanii-redaktsii-gomelskoy-pravdy|title=Памятную доску в честь писателей открыли на здании редакции «Гомельской правды»}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} ** ''Карпаў У.'' Раман Сабаленка: Літаратурны партрэт // Полымя. 1963, № 7. ** ''Герцовіч Я.'' Заўжды ў дарозе // ЛіМ. 1967, 13 кастр. ** ''Шушкевіч С.'' Лета пісьменніка // Шушкевіч С. Выбр. тв: У 2 т. — Мн., 1978. Т. 2. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Сабаленка Раман}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сабаленка Раман Карпавіч|638}} == Спасылкі == * [https://gp.by/novosti/kultura/nigde-ne-rabotalos-tak-kak-doma-v-rodnykh-sobolyakh-kakim-zapomnilsya-pisatel-roman-sobolenko/ Нигде не работалось так, как дома, в родных Соболях. Каким запомнился писатель Роман Соболенко]. ''[[Гомельская праўда]]''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабаленка Раман Карпавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] auz3balvnzgc61r4fuvca0mu89so3qm 0 68341 5220603 5167319 2026-10-17T20:28:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220603 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Франкфарт |арыгінальная назва = Frankfort |падначаленне = |краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 11|lat_sec = 50 |lon_dir = W|lon_deg = 84|lon_min = 51|lon_sec = 47 |CoordAddon = type:city(27741)_region:US |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 38,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 155 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = -5 |DST = да |тэлефонны код = 502 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 40601-40604, 40618-40622 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Frankfort, Kentucky |сайт = http://www.cityoffrankfortky.com |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Франкфарт''' ({{lang-en|Frankfort}}) — горад у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], сталіца штата [[Кентукі]] і адміністрацыйны цэнтр акругі Франклін. == Насельніцтва == Паводле звестак [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]], насельніцтва горада — 27 741 чалавек (па перапісу 2000 года). == Геаграфія == Агульная плошча горада — 38,85 км², з якіх 38,07 км² займае зямля і 0,78 км² — вада. Плошча водных рэсурсаў акругі складае 2,01 % ад усёй яго плошчы. == Навучальныя ўстановы == * [[Кентукійскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Галерэя == <gallery perrow=6 align=center> Выява:Frankfort kentucky.jpg|Франкфарт Выява:Downtown Frankfort Kentucky.JPG|Цэнтр горада Выява:Downtown Frankfort KY at night.JPG|Цэнтр горада ўначы Выява:Downtown frankfort ky.JPG|Цэнтр горада падчас абеду Выява:Ky river dam.JPG|Рака Кентукі Выява:Buffalo Trace Destillery Frankfort 489226809.jpg|Buffalo Trace Distillery </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.frankfort.ky.gov Official site] * [http://kentuckycoffeetree.com Kentucky Coffeetree Cafe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210210213127/http://www.kentuckycoffeetree.com/ |date=10 лютага 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20170930050133/http://www.links2frankfort.com/ Links2Frankfort Local Business Directory] * [http://apps.sos.ky.gov/land/cities/citydetail.asp?id=143&city=Frankfort&idctr=143 Frankfort Information page from Kentucky Secretary of State] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311022209/http://apps.sos.ky.gov/land/cities/citydetail.asp?id=143&city=Frankfort&idctr=143 |date=11 сакавіка 2007 }} {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кентукі]] [[Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Франкфарт]] 282b59n1xny78bii6w0pcu55ef8zd2k 0 68937 5220415 5206208 2026-10-17T13:02:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220415 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Улацлавак |арыгінальная назва = Włocławek |падначаленне = |герб = POL Włocławek COA.svg |сцяг = POL Włocławek flag.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Collage Wloclawek.jpg |подпіс = Улацлавак |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 39|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 03|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |ваяводства = Куяўска-Паморскае |павет = Горад на правах павета |унутранае дзяленне = |від главы = Прэзідэнт горада |глава = Andrzej Pałucki |першае згадванне = 1125 |ранейшыя імёны = Leslau |статус з = 1255 |плошча = 84,32 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 90 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 114 885<ref>[http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2014-r-,7,11.html Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2014, stan na 01.01.2014]</ref> |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = 1 362 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = +1 |тэлефонны код = +48 54 |паштовы індэкс = от 87-800 - 87-822 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = CW |TERC = 0464011 |катэгорыя ў Commons = Włocławek |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улацлавак''' ({{lang-pl|Włocławek}}, {{lang-de|Leslau}}) — горад на правах павета ў [[Польшча|Польшчы]], у [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскім ваяводстве]], на рацэ [[Вісла]]. Адлегласць па прамой паміж Улацлаўкам і [[Мінск]]ам 574 км, да [[Варшава|Варшавы]] — 140 км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]</ref>. Насельніцтва — {{num|114612}} жыхароў (2014 год)<ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=26 снежня 2018 }} {{Cite web |url=http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |archive-date=26 снежня 2018 |access-date=6 кастрычніка 2022 |url-status=dead}}</ref>. Епархія з цэнтрам ва Улацлаўку ўпершыню ўспамінаецца ў папскай буле ад 1148 года. Да 1999 года быў цэнтрам Улацлаўскага ваяводства. Паблізу ад горада размешчана [[ГЭС]] на Вісле магутнасцю 160 МВт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антон Дзянікін]] (1872—1947) — [[Расія|рускі]] военачальнік, герой [[Руска-японская вайна|Руска-японскай]] і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] войнаў, адзін з галоўных кіраўнікоў [[Белы рух|Белага руху]]. * [[Юльян Мархлеўскі]] (1866—1925) — дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст, публіцыст. * [[Тадэвуш Рэйхштэйн]] (1897—1996) — [[Польшча|польска]]-[[Швейцарыя|швейцарскі]] [[Арганічная хімія|хімік-арганік]] і [[Біяхімія|біяхімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1950). == Спорт == * Баскетбольны клуб «[[Анвіль Улацлавак|Анвіль]]» == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Улацлавак)|Свята-Мікалаеўская царква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Куяўска-Паморскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Улацлавак| ]] abg2u03xaorqd7b1xeep62m9m9dko20 0 73052 5220614 5088603 2026-10-17T22:57:46Z ~2026-55680-81 175640 Я змінив неправильне твердження що в Генріха Латвійського Всеволод десь називається сином Полоцького короля 5220614 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Усевалад | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Герцыкскае княства|Князь герцыкскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = да 1203 | перыядканец = пасля 1230 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Усевалад''' ({{lang-la|Vissewalde rex de Gerzika}}, у канцылярыі рыжскага арцыбіскупа ''Wiscewolodus''; {{lang-de|Vissewalde}}; у працах латвійскіх аўтараў {{lang-lv|Visvaldis}}; да 1189 — пасля 1230<ref>Livlaendische Guterurkunden. Riga, 1908. Bd 1. № 13:13-14; 13-14. Даётся по: ''Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002.''</ref>) — [[Герцыкскае княства|князь герцыкскі]] (да 1203 — пасля 1230)<ref name="БС">Белорусская ССР: Краткая энциклопедия: [в 5 т.]. Т. 5: Биографический справочник. — Мн.: Главная редакция Белорусской Советской Энциклопедии, 1982. — 737, [1] с. — С. 129.</ref>. == Паходжанне == Паходжанне, разам з кукенойскім князем [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкам]], дыскусійнае, але ў адрозненне ад таго Усевалад наогул не згадваецца рускімі крыніцамі. Асноўная біяграфічная крыніца — «[[Хроніка Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], які называе яго Вісевальдам ({{lang|la|Wissewaldus}}).<ref name="Хроніка Лівоніі">Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введение, пер. [с латин.] и комм. С. А. Аннинского; Предисл. В. А. Быстрянского. — Л. — М.: Изд-во Академии наук СССР, Тип. Академии наук СССР в Ленинграде, 1938. — XV, 352 стр., 1 вкл. л. карт. — С. 73.</ref>. Спробы атаясняць Усевалада з вядомымі князямі былі не аднойчы. Найчасцей Усевалада выводзяць з [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]<ref>Войтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.</ref>, пры гэтым пачынаючы ад [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргея Салаўёва]] атаясняюць з Васількам, сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Бырыса Давыдавіча]] ад першага шлюбу, які разам з бацькам і братам Вячкам згадваецца [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васілём Тацішчавым]] у так званай «[[Аповесць пра Святохну|Аповесці пра Святохну]]»<ref>{{кніга|аўтар = Татищев В. Н.|частка = |загаловак = История Российская|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = 3|старонкі = 204—211|старонак = |серыя = |isbn = }}</ref>. Такая версія прынята многімі гісторыкамі, трапіла ў многія энцыклапедыі (напрыклад, у [[Рускі біяграфічны слоўнік]]), аднак не ўсімі. Аргумент супраць яе тое, што Усевалад і Васілька — розныя імёны. Ёсць і іншыя атаясненні, так [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]<ref>{{артыкул | аўтар= Загорульский Э.| загаловак= «Слово…» и западные земли Руси| арыгінал= | спасылка= | аўтар выдання= |выданне= Неман| тып= | месца= | выдавецтва= | год= |выпуск= |том= |нумар= 8| старонкі= 162—164| isbn= }}</ref> атаясняе Усевалада са згаданым «[[Слова пра паход Ігараў|Словам пра паход Ігараў]]» князем [[Усевалад Васількавіч|Усеваладам Васількавічам]], якога ён лічыць унукам мінскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]]. Мікалай Лыжын<ref>{{артыкул | аўтар= Лыжин Н. П.| загаловак= Два памфлета времен Анны Иоанновны| арыгінал= | спасылка= | аўтар выдання= | выданне= Известия Академии Наук по отд. русского яз. и словесности| тып= | месца= | выдавецтва= {{СПб}}| год= 1858|выпуск= |том= VII|нумар= | старонкі= 49—64| isbn= }}</ref> атаясняў Усевалада з {{нп5|Усевалад Мсціславіч (князь смаленскі)|Усеваладам Мсціславічам|ru|Всеволод Мстиславич (князь смоленский)}}, сынам смаленскага і вялікага кіеўскага князя [[Мсціслаў Раманавіч Стары|Мсціслава Раманавіча]]. На думку {{нп5|Арведс Швабэ||ru|Швабе, Арвед}} і {{нп5|Аўгуст Тэнтэліс||ru|Тентелис, Август}} Усевалад наогул быў «златышаным» (pārlatviskojies) і яго смела, прынамсі ў гэтым разуменні, можна лічыць латышскім валадаром<ref>A. Tentelis, Latvju vēsture, 22274 (Latv. Konversācijas Vārdnīca, XI. Rīgā 1935).</ref><ref>Švābe, A. [http://www.historia.lv/alfabets/J/je/jersika/raksti/shavabe.002.htm#016 Jersikas karaļvalsts.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927075347/http://www.historia.lv/alfabets/J/je/jersika/raksti/shavabe.002.htm#016 |date=27 верасня 2011 }} Senatne un Māksla. 1936. Nr.1, 5.-31.lpp.</ref>. == Біяграфія == Паводле Генрыха Латвійскага, Усевалад быў васалам полацкага князя [[Уладзімір Полацкі|Уладзіміра]] і трымаў [[Герцыкскае княства]]. Яго ўладанні межавалі з землямі рыжскага біскупа, ён увесь час ваяваў супраць рыжскага біскупа і [[Ордэн Мечаносцаў|Ордэна Мечаносцаў]]<ref name="БС"/>, прычым у саюзе з літоўцамі, бо быў жанаты з дачкой літоўскага князя [[Даўгерутэ]], паводле Генрыха Латвійскага, наймагутнейшага літоўскага князя. Упершыню згадваецца Генрыхам Латвійскім пад 1203 годам, падчас паходу полацкага князя Уладзіміра супраць немцаў у Лівоніі, калі разам з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы<ref name="БС"/>. Князь Усевалад забяспечваў літоўцаў харчамі і іншым, пераправамі цераз Дзвіну і разам з імі нанёс немцам значныя страты. З гэтай прычыны, восенню 1209 года рыжскі біскуп [[Альбрэхт Буксгеўдэн]] сабраў войскі з усіх падуладных тэрыторый і пайшоў да [[Герцыке]]. Немцы захапілі горад<ref name="БС"/> і сыходзячы спалілі яго, узяўшы вялікую здабычу і палон. Сам Усевалад уцёк, пераплыў на чоўне Дзвіну, але яго жонка трапіла ў палон. [[Файл:AGAD Potwierdzenie darowizny Wiscevolodus, rex de Berzika 1.jpg|міні|Грамата, якой біскуп Альберт пацвярджае, што Усевалад, ''rex de Berzika'', аддаў свае ўладанні царкве Дзевы Марыі ў Рызе і пасля прынясення прысягі атрымаў у лен горад ''Berzika'', а таксама ''Autinam'', ''Zessowe''.]] У кастрычніку-снежні 1209 года Усевалад перадаў сваё княства епіскапу Альберту, які пасля леннай прысягі вярнуў яму частку княства, магчыма палову, як [[лен]]<ref name="БС"/>. Усевалад абяцаў паведамляць біскупу пра планы русінаў і літоўцаў, яму вярнулі жонку і палон. Сабраўшы разагнаных падданых ён пачаў адбудоўваць Герцыке. Аднак, як паведамлялі біскупу браты-рыцары з [[Кукенойс]]а, Усевалад з 1209 года не ездзіў як васал да біскупа, дапамагаў літоўцам і на скаргі не адказваў. У 1214 годзе Усевалад адмовіўся паслаць свае войскі супраць [[лівы|ліваў]], таму, на пачатку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса, са згоды біскупа, ноччу захапілі Герцыкскі замак, але самога Усевалада, напэўна, тым часам у горадзе не было. У красавіку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса зноў напалі, захапілі горад, але не замак, і былі адбіты літоўцамі, закліканымі Усеваладам на дапамогу<ref name="БС"/>. Сутыкненні працягваліся да 1215 года, калі Усевалад з літоўцамі нанёс паразу ордэнскаму войску. У 1214—1224 гадах пра князя Усевалада нічога невядома, даследчыкі выказваюць розныя думкі. У кожным разе, да 1224 года ён захоўваў за сабой прынамсі дэ-юрэ частку Герцыкскага княства, напэўна тую, што атрымаў ад біскупа ў 1209 годзе. У 1224 годзе князь Усевалад перадае ад сябе рыцару Конраду фон Мейендорфу ў лен палову сваёй часткі Герцыкскага княства. У 1225 годзе князь Усевалада быў у Рызе на сустрэчы з папскім легатам, які прыбыў у [[Лівонія|Лівонію]], і называецца «Хронікай Лівоніі» як «кароль Герцыке». Жыў яшчэ ў 1230 годзе, калі падарыў некаторыя землі {{нп5|Дзюнамюндскі кляштар|Дзюнамюндскаму кляштару|ru|Даугавгривский монастырь}}, гэта дарчая — апошняя згадка пра Усевалада. Памёр князь Усевалад, напэўна, да 1239 года, калі не было ўжо Герцыке, прынамсі яго замка, а згадваецца толькі месца замка (''locum castri''). == Сям’я == Быў жанаты з дачкой літоўскага князя [[Даўгерутэ]]. Пра дзяцей крыніцы не паведамляюць, але ад князя Усевалада выводзіў сябе род {{нп5|Ікскюлі|Ікскюляў|ru|Икскюли}}. Дакументальна гісторыя роду Ікскюль, аднак, пацвярджаецца толькі з XVI стагоддзя. Паводле {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіла Таўбэ|ru|Таубе, Михаил Александрович}}<ref>{{кніга|аўтар = von Taube M.|частка = |загаловак = Stammtafel der freiherl. Zweiges d. Familie v. Taube aus d. Hause Maart u. Hallinap|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =SPb. |выдавецтва = |год = 1899|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = }}</ref>, у князя Усевалада была адна невядомая імем дачка, якая была замужам двойчы — з ''Конрадам фон Меендорф'' (памёр пасля 1224) і ''Іаганам фон Бардэвіс'' (памёр пасля 1257). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Алексеев Л. В.]]|частка = Полоцкая земля|загаловак = Древнерусские княжества X—XIII вв|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = |год = 1975|том = |старонкі = 202—239|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Алексеев Л. В.]]|частка = |загаловак = Полоцкая земля (очерки истории северной Белоруссии) в IX — XIII вв.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Ответственный редактор академик Б. А. Рыбаков|выданне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 1966|том = |старонкі = |старонак = 295|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Александров Д. Н., Володихин Д. М.|частка = |загаловак = Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII-XVI веках|арыгінал = |спасылка = http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm|адказны = Ответственный редактор: академик В.Л. Янин|выданне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = издательское предприятие «Аванта+»|год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 133|серыя = |isbn = |тыраж = 300|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110825095709/http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm|archivedate = 25 жніўня 2011}} * Беларуская энцыклапедыя. Т. 16. — Мн., 2003; * ''Войтович Л.'' Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000. * Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/101273262/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич, О. В.|загаловак=Княжества Кукенойс и Герцике и их отношение к Полоцку в начале ХІIІ в.: некоторые наблюдения и данные|год=2022|месца=Полацк|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Полацк, 1–2 лістапада 2022 г.)|выдавецтва=Полацкае кніжнае выдавецтва|старонкі=181–195}} * ''Сагановіч, Г.'' Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха) // БГА, Т. 5. Сш. 1(8) Чэрвень 1998. * ''Штыхаў, Г.'' Усевалад / Георгій Штыхаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. Т. 6, кн. 2: Усвея — Яшын. Дадатак — Мн.: БелЭн, 2003. — 612, [1] с. — С. 8. — ISBN 985-11-0276-8. {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія]] [[Катэгорыя:Князі герцыкскія]] qi1u6lus39l4q4wrvklq85xltqkaz3a 0 75326 5220680 3214977 2026-10-18T07:45:44Z DzBar 156353 шаблон 5220680 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Дом [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]''' — адзіная кватэра кампазітара ў [[Вена|Вене]], якая дайшла да нашых дзён. Размешчана па адрасе Дамгасэ, 5. Кампазітар пражываў тут з [[1784]] па [[1787]] год. Яго апартаменты на другім паверсе складаюцца з чатырох пакояў, двух рабочых кабінетаў і кухні. У гэтай кватэры Моцарт жыў даўжэй, чым у любы іншы з больш чым дзесятка кватэр у Вене. У той час кампазітар ужо быў знакаміты, круціўся ў свецкіх колах і атрымліваў мноства запрашэнняў выступіць у лепшых дамах аўстрыйскай сталіцы. Тут жа майстрам былі напісаныя самыя знакамітыя творы, сярод якіх «[[Вяселле Фігара, опера|Вяселле Фігара]]». У [[2006]] годзе ў доме Моцарта была праведзена рэканструкцыя. І зараз [[музей]] займае ўсё тры паверхі дома на Дамгасэ, 5. Выстаўка размяшчаецца на плошчы ў 1000 квадратных метраў, на якіх адлюстраваны асаблівы свет Моцарта, яго генія і яго здольнасці тварыць. Экспазіцыю можна агледзець пад гукі мелодый з «Жаніцьбы Фігаро». == Зноскі == <references /> == Спасылкі== {{commonscat-inline|Mozarthaus Vienna|Дом Моцарта ў Вене}} * [http://www.mozarthausvienna.at Афіцыйны сайт] {{Вольфганг Амадэй Моцарт}} {{Славутасці Вены}} [[Катэгорыя:Музеі Вены]] [[Катэгорыя:Славутасці Вены]] [[Катэгорыя:Вольфганг Амадэй Моцарт]] 4l320tcdytld27glibg8b4aw7h0uvu0 5220681 5220680 2026-10-18T07:46:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Дамы-музеі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220681 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Дом [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]''' — адзіная кватэра кампазітара ў [[Вена|Вене]], якая дайшла да нашых дзён. Размешчана па адрасе Дамгасэ, 5. Кампазітар пражываў тут з [[1784]] па [[1787]] год. Яго апартаменты на другім паверсе складаюцца з чатырох пакояў, двух рабочых кабінетаў і кухні. У гэтай кватэры Моцарт жыў даўжэй, чым у любы іншы з больш чым дзесятка кватэр у Вене. У той час кампазітар ужо быў знакаміты, круціўся ў свецкіх колах і атрымліваў мноства запрашэнняў выступіць у лепшых дамах аўстрыйскай сталіцы. Тут жа майстрам былі напісаныя самыя знакамітыя творы, сярод якіх «[[Вяселле Фігара, опера|Вяселле Фігара]]». У [[2006]] годзе ў доме Моцарта была праведзена рэканструкцыя. І зараз [[музей]] займае ўсё тры паверхі дома на Дамгасэ, 5. Выстаўка размяшчаецца на плошчы ў 1000 квадратных метраў, на якіх адлюстраваны асаблівы свет Моцарта, яго генія і яго здольнасці тварыць. Экспазіцыю можна агледзець пад гукі мелодый з «Жаніцьбы Фігаро». == Зноскі == <references /> == Спасылкі== {{commonscat-inline|Mozarthaus Vienna|Дом Моцарта ў Вене}} * [http://www.mozarthausvienna.at Афіцыйны сайт] {{Вольфганг Амадэй Моцарт}} {{Славутасці Вены}} [[Катэгорыя:Музеі Вены]] [[Катэгорыя:Славутасці Вены]] [[Катэгорыя:Вольфганг Амадэй Моцарт]] [[Катэгорыя:Дамы-музеі]] tp01r1sl7bnrtjdrof9544z866v1t1q 0 76700 5220440 5181717 2026-10-17T13:39:02Z DzBar 156353 + 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220440 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | рэлiз = [[2002]] | рэйтынг = {{vgratings | ESRB = Без абмежаванняў | PEGI = 3 +}} }} '''«Pro Evolution Soccer 2»''' з’яўляецца другой гульнёй [[Konami]] з серыi [[Pro Evolution Soccer (серыя)|Pro Evolution Soccer]]. Гэта апошняя гульня ў серыі, якая выйшла на PlayStation. == Асаблівасці == * Палепшылася графіка: больш выразным стаў адбор мяча і развароты гульцоў * З'явіўся рэжым "Трэніроўка" * Гульня была выпушчаная для PlayStation 2, для Playstation прызначалася крыху змененая папярэдняя версія гульні. == Ліцэнзаванне == === Клубы === '''Усе клубы несапраўдныя, але ўтрымліваюць рэальныя імёны гульцоў.''' {| | * {{сцяг Англіі}} Aragon ([[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} London ([[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]) * {{сцяг Англіі}} Liguria ([[ФК Чэлсі|Чэлсі]]) * {{сцяг Англіі}} Europort ([[ФК Ліверпул|Ліверпул]]) * {{сцяг Англіі}} Lake District ([[Вест Хэм Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Yorkshire ([[Лідс Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Highlands ([[Ньюкасл Юнайтэд]]) * {{сцяг Шатландыі}} Celt ([[ФК Сэлтык|Сэлтык]]) * {{сцяг Шатландыі}} Connacht ([[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]) * {{сцяг Англіі}} Dublin ([[Астан Віла]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kataluna ([[ФК Барселона|Барселона]]) * {{сцяг Іспаніі}} Navarra ([[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]) * {{сцяг Іспаніі}} Andalusia ([[ФК Валенсія|Валенсія]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kantabria ([[Дэпартыва Ла-Корунья]]) * {{сцяг Францыі}} Provense ([[ФК Манака|Манака]]) * {{сцяг Францыі}} Languedoc ([[ФК Алімпік Марсель|Алімпік Марсель]]) * {{сцяг Францыі}} Normandie ([[Пары Сен-Жэрмен]]) * {{сцяг Францыі}} Medoc ([[ФК Бардо|Бардо]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Rijnkanaal ([[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Noordzeekanaal ([[ФК Феенорд|Феенорд]]) | * {{сцяг Нідэрландаў}} Flandre ([[ФК ПСВ|ПСВ]]) * {{сцяг Італіі}} Marche ([[Інтэрнацыянале]]) * {{сцяг Італіі}} Piemonte ([[Ювентус]]) * {{сцяг Італіі}} Lombardia ([[ФК Мілан|Мілан]]) * {{сцяг Італіі}} Umbria ([[ФК Лацыа|Лацыа]]) * {{сцяг Італіі}} Emilia ([[ФК Парма|Парма]]) * {{сцяг Італіі}} Toscana ([[Фіярэнціна]]) * {{сцяг Італіі}} Abruzzi ([[ФК Рома|Рома]]) * {{сцяг Германіі}} Westfalen ([[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]) * {{сцяг Германіі}} Anhalt ([[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]) * {{сцяг Германіі}} Ruhr ([[Шальке 04]]) * {{сцяг Германіі}} Rheinland ([[ФК Баер 04|Баер 04]]) * {{сцяг Грэцыі}} Peloponnisos ([[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякас]]) * {{сцяг Турцыі}} Byzantinobul ([[ФК Галатасарай|Галатасарай]]) * {{сцяг Украіны}} Marmara ([[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]) * {{сцяг Расіі}} Valdai ([[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]) * {{сцяг Бразіліі}} Selvas ([[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]) * {{сцяг Бразіліі}} Mato Grosso ([[Палмейрас]]) * {{сцяг Аргенціны}} Pampas ([[Рывер Плэйт]]) * {{сцяг Аргенціны}} Patagonia ([[Бока Хуніярс]]) |} === Зборныя === ==== Еўропа ==== {| Cellspacing = "0" cellpadding = "0" class = "" style = "background-color: transparent; width: 100%;" |- style="vertical-align:top;" | style = "text-align: left;" | * {{сцяг Ірландыі}} Ірландыя * {{сцяг Паўночнай Ірландыі}} Паўночная Ірландыя * {{сцяг Шатландыі}} Шатландыя * {{сцяг Уэльса}} Уэльс * {{сцяг Англіі}} Англія * {{сцяг Партугаліі}} Партугалія * {{сцяг Іспаніі}} Іспанія * {{сцяг Францыі}} Францыя * {{сцяг Бельгіі}} Бельгія * {{сцяг Нідэрландаў}} Нідэрланды * {{сцяг Швейцарыі}} Швейцарыя * {{сцяг Італіі}} Італія * {{сцяг Чэхіі}} Чэхія * {{сцяг Германіі}} Германія * {{сцяг Даніі}} Данія * {{сцяг Нарвегіі}} Нарвегія | * {{сцяг Швецыі}} Швецыя * {{сцяг Фінляндыі}} Фінляндыя * {{сцяг Польшчы}} Польшча * {{сцяг Славакіі}} Славакія * {{сцяг Аўстрыі}} Аўстрыя * {{сцяг Венгрыі}} Венгрыя * {{сцяг Славеніі}} Славенія * {{сцяг Харватыі}} Харватыя * {{сцяг Югаславіі}} Югаславія * {{сцяг Румыніі}} Румынія * {{сцяг Балгарыі}} Балгарыя * {{сцяг Грэцыі}} Грэцыя * {{сцяг Турцыі}} Турцыя * {{сцяг Украіны}} Украіна * {{сцяг Расіі}} Расія ||| ==== Афрыка ==== * {{сцяг Марока}} Марока * {{сцяг Туніса}} Туніс * {{сцяг Егіпта}} Егіпет * {{сцяг Нігерыі}} Нігерыя * {{сцяг Камеруна}} Камерун * {{сцяг ПАР}} ПАР ||| ==== Амерыка ==== * {{сцяг ЗША}} ЗША * {{сцяг Мексікі}} Мексіка * {{сцяг Ямайкі}} Ямайка * {{сцяг Калумбіі}} Калумбія * {{сцяг Бразіліі}} Бразілія * {{сцяг Перу}} Перу * {{сцяг Чылі}} Чылі * {{сцяг Парагвая}} Парагвай * {{сцяг Уругвая}} Уругвай * {{сцяг Аргенціны}} Аргенціна ||| ==== Азія і Акіянія ==== * {{сцяг Японіі}} Японія * {{сцяг Паўднёвай Карэі}} Паўднёвая Карэя * {{сцяг Кітая}} Кітай * {{сцяг Ірана}} Іран * {{сцяг ААЭ}} ААЭ * {{сцяг Саудаўскай Аравіі}} Саудаўская Аравія * {{сцяг Аўстраліі}} Аўстралія |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 ISS Pro Evolution 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520143734/http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 |date=20 мая 2011 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спартыўныя_сімулятары]] [[Катэгорыя:Pro Evolution Soccer]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2002 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] imgxigrwdhd1ajy1yjxb8f3r92csu6k 0 76743 5220444 5163539 2026-10-17T13:43:37Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220444 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра гульню |назва=Pro Evolution Soccer 3 |выява= |шырыня выявы= |подпіс выявы= |распрацоўшчык=Konami TYO |распрацоўшчыкі= |выдавец=[[Konami]] |выдаўцы= |дызайнер= |дызайнеры= |сцэнарыст= |сцэнарысты= |мастак= |мастакі= |кампазітар= |кампазітары= |серыя=[[Pro Evolution Soccer, серыя гульняў|Pro Evolution Soccer]] |платформа=[[PlayStation 2]], [[PC]] |платформы= |анонс= |рэліз= |рухавічок= |ліцэнзія= |версія= |жанр=Спартыўныя гульні |жанры= |рэжым= |рэжымы= |узроставы рэйтынг= |носьбіт=[[DVD]] |носьбіты= |тэхпатрабаванні= |кіраванне= |тып корпуса= |дысплей= |аркадная сістэма= |працэсар= |гук= |сайт= }} ''''' Pro Evolution Soccer 3''''' — трэцяя гульня [[Konami]] з серыі [[Pro Evolution Soccer, серыя гульняў|Pro Evolution Soccer]]. Гэта першая гульня серыі, якая выпушчана на [[PC]]. == Асаблівасці == * Упершыню цалкам ліцэнзаваны «Мілан», «Ювентус», «Рома», «Лацыё», «Парма» і «Фэйэнорд». * Новы графічны рухавік. * Палепшаны геймплэй, кіраванне, фізіка мяча, анімацыя. * У гульні няма ліцэнзіі на іншыя клубы, і таму, некаторыя гульцы маюць выдуманыя імёны. Напрыклад, [[Раян Гиггз]] названы «Gils». == Каманды == === Неліцэнзаваныя клубы === {| | * {{сцяг Бельгіі}} Bruxelles ([[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]) * {{сцяг Чэхіі}} Praha ([[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]]) * {{сцяг Англіі}} North London ([[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]) * {{сцяг Англіі}} West Midlands Village ([[Астан Віла]]) * {{сцяг Англіі}} Lancashire ([[Блэкберн Роверс]]) * {{сцяг Англіі}} West London Blue ([[ФК Чэлсі|Чэлсі]]) * {{сцяг Англіі}} Merseyside Blue ([[ФК Эвертан|Эвертан]]) * {{сцяг Англіі}} West London White ([[ФК Фулхэм|Фулхэм]]) * {{сцяг Англіі}} Yorkshire ([[Лідс Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Merseyside Red ([[ФК Ліверпул|Ліверпул]]) * {{сцяг Англіі}} Lloyd ([[Манчэстэр Сіці]]) * {{сцяг Англіі}} Trad Bricks ([[Манчэстэр Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Tyneside ([[Ньюкасл Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} North East London ([[Тотэнхэм Хотспур]]) * {{сцяг Англіі}} East London ([[Вест Хэм Юнайтэд]]) * {{сцяг Францыі}} Azur ([[ФК Манака|Манака]]) * {{сцяг Францыі}} Bourgogne ([[ФК Осер|Осер]]) * {{сцяг Францыі}} Aquitaine ([[ФК Бардо|Бардо]]) * {{сцяг Францыі}} Rhone ([[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]) * {{сцяг Францыі}} Languedoc ([[ФК Манака|Манака]]) * {{сцяг Францыі}} Ile De France ([[Пары Сен-Жэрмен]]) * {{сцяг Францыі}} Nord ([[ФК Ланс|Ланс]]) * {{сцяг Германіі}} Rhein ([[ФК Баер 04|Баер 04]]) * {{сцяг Германіі}} Rekordmeister ([[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]) * {{сцяг Германіі}} Westfalen ([[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]) * {{сцяг Германіі}} Hanseaten ([[ФК Гамбург|Гамбург]]) * {{сцяг Германіі}} Hauptstadt ([[ФК Герта Берлін|Герта]]) * {{сцяг Германіі}} Ruhr ([[Шальке 04]]) | * {{сцяг Германіі}} Weser ([[ФК Вердэр|Вердэр]]) * {{сцяг Грэцыі}} Peloponnisos ([[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]) * {{сцяг Грэцыі}} Athenakos ([[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]) * {{сцяг Італіі}} Emilia Sud ([[ФК Балоння|Балоння]]) * {{сцяг Італіі}} Longobardi ([[ФК Брэшыя|Брэшыя]]) * {{сцяг Італіі}} Veneto ([[ФК К'ева|К’ева]]) * {{сцяг Італіі}} Lombardia ([[Інтэрнацыянале]]) * {{сцяг Італіі}} Umbria ([[ФК Перуджа|Перуджа]]) * {{сцяг Італіі}} Abruzzi ([[ФК Удзінезэ|Удзінезэ]]) * {{сцяг|Нідэрланды}} Museumplein ([[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]) * {{сцяг|Нідэрланды}} Stadhuisplein ([[ФК ПСВ|ПСВ]]) * {{сцяг Партугаліі}} Lisbonera ([[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]) * {{сцяг Партугаліі}} Puerto ([[ФК Порту|Порту]]) * {{сцяг Партугаліі}} Esportiva ([[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]) * {{сцяг Расіі}} Valdai ([[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]) * {{сцяг Шатландыі}} Old Firm Green ([[ФК Сэлтык|Сэлтык]]) * {{сцяг Шатландыі}} Old Firm Blue ([[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]) * {{сцяг Іспаніі}} Manzanares ([[Атлетыка Мадрыд]]) * {{сцяг Іспаніі}} Guadalquivir ([[Рэал Бетыс]]) * {{сцяг Іспаніі}} Galicia Sur ([[Сельта]]) * {{сцяг Іспаніі}} Galicia Norte ([[Дэпартыва Ла-Корунья]]) * {{сцяг Іспаніі}} Cataluna ([[ФК Барселона|Барселона]]) * {{сцяг Іспаніі}} Chamartin ([[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]) * {{сцяг Іспаніі}} Donosti ([[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]) * {{сцяг Іспаніі}} Naranja ([[ФК Валенсія|Валенсія]]) * {{сцяг Турцыі}} Constantinahce ([[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]) * {{сцяг Турцыі}} Byzantinobul ([[ФК Галатасарай|Галатасарай]]) * {{сцяг Украіны}} Marmara ([[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]) |} === Ліцэнзаваныя клубы === * {{сцяг Італіі}} [[ФК Мілан|Мілан]] * {{сцяг Італіі}} [[Ювентус]] * {{сцяг Італіі}} [[ФК Рома|Рома]] * {{сцяг Італіі}} [[ФК Лацыа|Лацыа]] * {{сцяг Італіі}} [[ФК Парма|Парма]] * {{сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Феенорд|Феенорд]] === Міжнародныя зборныя === {{Col-begin}} {{Col-3}} ; Афрыка * {{сцягафікацыя|Камерун}} * {{сцягафікацыя|Кот-д'Івуар}} * {{сцягафікацыя|Марока}} * {{сцягафікацыя|Нігерыя}} * {{сцягафікацыя|Сенегал}} * {{сцягафікацыя|ПАР}} * {{сцягафікацыя|Туніс}} ; Амерыка * {{сцягафікацыя|Коста-Рыка}} * {{сцягафікацыя|Мексіка}} * {{сцягафікацыя|ЗША}} * {{сцягафікацыя|Ямайка}} * {{сцягафікацыя|Аргенціна}} * {{сцягафікацыя|Бразілія}} * {{сцягафікацыя|Чылі}} * {{сцягафікацыя|Калумбія}} * {{сцягафікацыя|Эквадор}} * {{сцягафікацыя|Парагвай}} * {{сцягафікацыя|Перу}} * {{сцягафікацыя|Уругвай}} ; Азія і Акіянія * {{сцягафікацыя|Кітай}} * {{сцягафікацыя|Іран}} * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{сцягафікацыя|Японія}} * {{сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} * {{сцягафікацыя|Аўстралія}} {{Col-3}} ; Еўропа * {{сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{сцягафікацыя|Бельгія}} * {{сцягафікацыя|Балгарыя}} * {{сцягафікацыя|Харватыя}} * {{сцягафікацыя|Чэхія}} * {{сцягафікацыя|Данія}} * {{сцягафікацыя|Англія}} * {{сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{сцягафікацыя|Францыя}} * {{сцягафікацыя|Германія}} * {{сцягафікацыя|Грэцыя}} * {{сцягафікацыя|Венгрыя}} * {{сцягафікацыя|Ірландыя}} * {{сцягафікацыя|Італія}} * {{сцягафікацыя|Латвія}} * {{сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{сцягафікацыя|Паўночная Ірландыя}} * {{сцягафікацыя|Нарвегія}} * {{сцягафікацыя|Польшча}} * {{сцягафікацыя|Партугалія}} * {{сцягафікацыя|Румынія}} * {{сцягафікацыя|Расія}} * {{сцягафікацыя|Шатландыя}} * {{сцягафікацыя|Сербія і Чарнагорыя}} * {{сцягафікацыя|Славакія}} * {{сцягафікацыя|Славенія}} * {{сцягафікацыя|Іспанія}} * {{сцягафікацыя|Швецыя}} * {{сцягафікацыя|Швейцарыя}} * {{сцягафікацыя|Турцыя}} * {{сцягафікацыя|Украіна}} * {{сцягафікацыя|Уэльс}} {{Col-3}} ; Класічныя зборныя * {{сцягафікацыя|Аргенціна}} * {{сцягафікацыя|Бразілія}} * {{сцягафікацыя|Англія}} * {{сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{сцягафікацыя|Германія}} {{Col-end}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спартыўныя_сімулятары]] [[Катэгорыя:Pro Evolution Soccer]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2003 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] gw2q3rm9aqvru3y518pl4yns6p1xed1 0 76756 5220439 5163540 2026-10-17T13:36:56Z DzBar 156353 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220439 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра гульню |назва=Pro Evolution Soccer 5 |распрацоўшчык=[[Konami]] |распрацоўшчыкі= |выдавец=[[Konami]] |выдаўцы= |дызайнер= |дызайнеры= |сцэнарыст= |сцэнарысты= |мастак= |мастакі= |кампазітар= |кампазітары= |серыя=[[Pro Evolution Soccer, серыя гульняў|Pro Evolution Soccer]] |платформа= |платформы=[[ПК]], [[PlayStation]]2, [[Xbox]] |анонс= |рэліз=[[2005]] |рухавічок= |ліцэнзія= |версія= |жанр=[[Спартыўны сімулятар|Футбольны сімулятар]] |жанры= |рэжым=[[Сінглплэер]], [[мультыплэер]] |рэжымы= |узроставы рэйтынг= |носьбіт= |носьбіты= |тэхпатрабаванні= |кіраванне= |тып корпуса= |дысплей= |аркадная сістэма= |працэсар= |гук= |сайт= }} '''Pro Evolution Soccer 5''' — [[Спартыўны сімулятар|футбольны сімулятар]], створаны кампаніяй [[Konami]], частка серыі [[Pro Evolution Soccer (серыя відэагульняў)|Pro Evolution Soccer]]. На [[PlayStation 2]] і [[Xbox]] гульня выпушчаная 21 кастрычніка 2005 года, а [[камп’ютар]]ная версія праз тыдзень — 28 кастрычніка. На вокладцы тварам адзін да аднаго намаляваныя [[Джон Тэры]] і [[Цьеры Анры]]. == Асаблівасці == У гульні даступны наступныя рэжымы: *''Матч'' - гэты рэжым дазваляе згуляць адзін матч супраць камп'ютара ці чалавека. *''Майстар-ліга'' - рэжым, у якім гулец можа кіраваць клубам на працягу сезона, даступныя трансферы і развіццё гульца. *''Ліга'' - таксама, што і ''Майстар-ліга'', але можна гуляць некалькі сезонаў і даступна менш настроек. *''Кубак'' - гулец можа выбраць параметры турніру: колькасць ўдзельнічаюць камандаў і правілы дадатковага часу. У цэлым, візуальна гульня стала яшчэ больш акуратнай: мяч стаў больш акуратным і палепшана асвятленне. Як і ў папярэдніх версіях, гульня ў рэжыме рэдагавання дазваляе гульцу змяніць імёны гульцоў, іх навыкі і назвы каманд. == Каманды ў гульні == === Ліцэнзаваныя лігі === * Упершыню з'явіліся ліцэнзаваныя каманды [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]] і [[ФК Чэлсі|Чэлсі]], а таксама [[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]. * Цалкам ліцэнзаваны [[Ла Ліга|ліга Іспаніі]], [[Эрэдывізі|чэмпіянат Нідэрландаў]], і [[Серыя A|Серыя А]] Італіі. * {{flagicon|Італія}} [[Серыя A|Serie A]] з складамі каманд [[Чэмпіянат Італіі па футболу 2005-2006|Serie A 2005-06]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[Эрэдывізі|Eredivisie]] з складамі каманд [[Чэмпіянат Нідэрландаў па футболу 2005-2006|Eredivisie 2005-06]] * {{flagicon|Іспанія}} [[Ла Ліга|BBVA Liga]] з складамі каманд [[Чэмпіянат Іспаніі па футболу 2005-2006|BBVA Liga 2005-06]] {| | * {{flagicon|Італія}} [[Інтэрнацыянале|Internazionale]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Рома|Roma]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Мілан|Milan]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК К'ева|Chievo]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Палерма|Palermo]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Ліворна|Livorno]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Парма|Parma]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Эмпалі|Empoli]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Фіярэнціна|Fiorentina]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Асколі|Ascoli]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Удзінезэ|Udinese]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Сампдорыя|Sampdoria]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Рэджына|Reggina]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Кальяры|Cagliari Calcio]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Сіена|Siena]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Лацыа|Lazio]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Месіна|Messina]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Лечэ|Lecce]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Трэвіза|Treviso]] * {{flagicon|Італія}} [[ФК Ювентус|Juventus]] | * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК ПСВ|PSV]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК АЗ|AZ]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Феенорд|Feyenoord]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Ajax]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Гронінген|Groningen]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Утрэхт|Utrecht]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Херэнвен|Heerenveen]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Рода|Roda JC]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Твентэ|Twente]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК НЕК Неймеген|NEC Nijmegen]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Вітэс|Vitesse Arnhem]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Валвейк|Waalwijk]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Хераклес Альмела|Heracles Almelo]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Спарта Ратэрдам|Sparta Rotterdam]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК АДО Дэн Хааг|ADO Den Haag]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК НАК Брэда|NAC Breda]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Вілем II|Willem II]] * {{flagicon|Нідэрланды}} [[ФК Росендал|Roosendaal]] | * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Барселона|FC Barcelona]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Рэал Мадрыд|Real Madrid]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Валенсія|Valencia]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Асасуна|Osasuna]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Севілья|Sevilla]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Сельта Віга|Celta Vigo]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Villarreal]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Дэпартыва Ла-Корунья|Real Club Deportivo de La Coruña]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Хетафе|Getafe]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Atlético Madrid]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Рэал Сарагоса|Real Zaragoza]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Мальёрка|Mallorca]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Атлетык Більбаа|Athletic Bilbao]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Рэал Бетыс|Real Betis]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Эспаньёл|Espanyol]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Рэал Сасьедад|Real Sociedad]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Расінг Сантандэр|Real Racing Club de Santander]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Дэпартыва Алавес|Deportivo Alavés]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Кадыс|Cádiz]] * {{flagicon|Іспанія}} [[ФК Малага|Málaga]] |} === Ліцэнзаваныя клубы === * {{flagicon|Англія}} [[ФК Арсенал Лондан|Arsenal]] * {{flagicon|Англія}} [[ФК Чэлсі|Chelsea]] * {{flagicon|Шатландыя}} [[ФК Сэлтык|Celtic]] * {{flagicon|Шатландыя}} [[ФК Рэйнджэрс|Rangers]] * {{flagicon|Партугалія}} [[ФК Порту|Porto]] * {{flagicon|Данія}} [[ФК Капенгаген|FC Kobenhavn]] * {{flagicon|Нарвегія}} [[ФК Русенборг|Rosenborg BK]] * {{flagicon|Швецыя}} [[ФК Юргардэн|Djurgårdens IF Fotboll]] * {{flagicon|Турцыя}} [[ФК Галатасарай|Galatasaray]] * {{flagicon|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Dynamo Kyiv]] * {{flagicon|Сербія і Чарнагорыя}} [[ФК Партызан Бялград|Partizan Beograd]] === Зборныя === * {{Сцяг Японіі}} [[Зборная Японіі па футболу|Японія]] * {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболу|Паўднёвая Карэя]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2005 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Pro Evolution Soccer]] qp1cx93zy4oirckqxh9rr8pyk1upxha 0 78010 5220585 4809758 2026-10-17T19:19:45Z Антон 740 76022 дадана літаратура, дапаўненне 5220585 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж |Імя = |Арыгінальнае напісанне = |Тлумачэнне імя = |Тып = |Міфалогія = |Пол = |Перыяд жыцця = |Выява = Cronos armé de la faucille (harpè) contre son père et divers médaillons pierre gravée crop.jpg |Памер = |Подпіс = Кронас з сярпом |Імя на іншых мовах = |Грэцкае напісанне = |Лацінскае напісанне = |У іншых культурах = |Мясцовасць = |Занятак = |Паходжанне = |Згадванні = |Дынастыя = |Бацька = |Маці = |Брат = |Сястра = |Муж = |Жонка = |Дзеці = |Месца пахавання = |Звязаныя паняцці = |Звязаныя персанажы = |Звязаныя падзеі = |Атрыбуты = |Характэрныя рысы = |Вахана = |Мантра = |Вікісховішча = }} [[File:Rubens saturn.jpg|thumb|left|Сатурн ([[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенс]])]] '''Крон''', '''Кро́нас''' ({{lang-grc|Κρόνος}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>Мифы народов мира. В 2 т. Т. 2. — М., 1991—1992. — С. 18.; ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей. В 3 т. Т. 1. — М., 2001. — С. 392—393.</ref> [[тытаны|тытан]], малодшы сын бога [[Уран (бог)|Урана]] (неба) і багіні [[Гея (багіня)|Геі]] (зямлі). Першапачаткова — бог земляробства, пазней, у эліністычны перыяд атаясамляўся з богам, які персаніфікаваў час, [[Хронас]]ам ({{lang-grc|Χρόνος}} — час). Для спынення рода Урана Кронас кастрыраваў яго, жонкай тытана была багіня [[Рэя]]. Гея прадказала Кронасу, што ён будзе зрынуты сваім сынам, таму муж Рэі і глытаў народжаных дзяцей. Каб муж не праглынуў [[Зеўс]]а, жонка падклала тытану камень замест сына. Вырасшы, Зеўс прымусіў Кронаса вярнуць астатніх дзяцей, якія потым сталі [[алімпійскія багі|алімпійскімі багамі]]. Самога Кронаса разам з іншымі тытанамі Зеўс скінуў у [[Тартар]]. У гонар тытана спраўлялі святкаванні, асабліва папулярнай гэта з’ява была ў Алімпіі і [[Афіны|Афінах]]{{sfn|БелЭн|1999|с=476}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кронас||476}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тытаны]] fo06i2gv3zoa071l03ur2jop5phonu7 0 80196 5220577 5023201 2026-10-17T18:51:02Z HistoryBelarus2004 124165 /* Дырэктары музея */ 5220577 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь |sort = |арыгінал = |выява = Belarus-Minsk-National museum of history and culture of Belarus-Entrance.jpg |памер = |подпіс = Будынак музея. Галоўны ўваход |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 53|lat_sec = 48.44 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 19.86 |region = |CoordScale = |карта=Беларусь Мінск Цэнтр |дата= |заснаваны =1908 |месцазнаходжанне= [[Рэспубліка Беларусь]], [[Мінск]], вул. [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]], 12 |наведвальнікі = |дырэктар = Аляксандр Храмой |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = http://histmuseum.by/be/ |Commons = National museum of history and culture of Belarus, Minsk }} [[Выява:Belarus-Minsk-National museum of history and culture of Belarus-Roman Coins Treasure-2.jpg|thumb|Скарб рымскіх манет 1 — 2 стагоддзе н. э. у экспазіцыі музея]] [[Выява:Belarus-Minsk-National museum of history and culture of Belarus-Roman Coins Treasure-1.jpg|thumb|Скарб рымскіх манет 1 — 2 стагоддзе н. э. у экспазіцыі музея]] '''Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь''' — музей у [[Мінск]]у, размешчаны ў [[Будынак Дзяржаўнага банка Расійскай імперыі (Мінск)|гістарычным будынку былога банка]] па [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцы Карла Маркса]], 12. Адзін з найбольш папулярных музеяў краіны. У яго фондах захоўваецца самая вялікая музейная калекцыя ў Беларусі — гэта каля 400 тыс. адзінак захоўвання. У структуру Нацыянальнага гістарычнага музея таксама ўваходзяць 5 філіялаў — [[Музей гісторыі беларускага кіно]], [[Музей сучаснай беларускай дзяржаўнасці]], [[Дом-музей І з’езда РСДРП]], [[Музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Беларусі]], [[Музей прыроды і экалогіі Беларусі]]. Нацыянальны гістарычны музей на працягу сваёй гісторыі неаднаразова змяняў назву. Свой пачатак ён бярэ з ''Мінскага абласнога музея'', заснаванага ў 1919 г. У 1923—1930 гг. музей называўся ''Беларускім дзяржаўным'' і з’яўляўся цэнтральнай музейнай установай БССР, у 1930-я гг. — ''Мінскім сацыяльна-гістарычным'', у 1941—1944 гг. — ''Мінскім гістарычным''. У 1957 г. установа была адноўлена пад назвай ''Беларускі дзяржаўны гісторыка-краязнаўчы музей'', а ў 1964 г. ён атрымаў назву — ''Дзяржаўны музей БССР''. Пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь, у 1992 г., музей быў у чарговы раз перайменаваны — у ''Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі''. У 2009 г. установа атрымала цяперашнюю назву. == Гісторыя == === Мінскі гарадскі музей (1912) === Мінскі гарадскі музей быў арганізаваны ў 1912 г. [[Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі|Мінскім таварыствам аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі (1912)]] пры падтрымцы Мінскай гарадской думы і захоўваў і экспанаваў сабраныя членамі Таварыства калекцыі мінералаў, узоры глеб, пудзіла птушак і жывёл, манеты, узоры народнай творчасці і інш. У музеі налічвалася пяць аддзелаў: археалагічны, прыродазнаўства, гістарычны, мастацка-прамысловы, этнаграфічны<ref>[https://gorodminsk.blogspot.com/2016/04/blog-post_81.html Улица Володарского ( Серпуховская)]</ref>. Музей прыпыніў дзейнасць у сувязі з [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]]. У 1920 г. фонды музея былі перададзены Мінскаму абласному музею (пераўтворанаму ў Беларускі дзяржаўны музей)<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-231941&strq=l_siz=20 Минский городской музей (1912)]</ref>. === Мінскі абласны музей — першы беларускі дзяржаўны музей (1919—1923) === Сучасны Нацыянальны гістарычны музей Беларусі вядзе адлік сваёй гісторыі ад Мінскага абласнога музея, з’яўленне якога стала магчымым пасля [[ССРБ|абвяшчэння беларускай дзяржаўнасці]]. Ён быў адкрыты ў [[Будынак былога дваранскага сходу (Мінск)|будынку былога Дваранскага сходу]] ў 1919 г. (будынак на скрыжаванні сучасных [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліц Маркса]] і [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]] не захаваўся да нашага часу). Асновай музейнага збору новай установы сталі канфіскаваныя бальшавіцкай уладай рэчы заможных гараджан і ўладальнікаў [[Шляхта|шляхецкіх]] [[Сядзіба|сядзіб]], а таксама фонды Мінскага гарадскога музею (1912). Польска-савецкая вайна 1919—1921 гг. прывяла невялікую музейную калекцыю (1 тыс. прадметаў мастацтва, 2 тыс. адзінак нумізматыкі на 1921 г.) у жудасны стан. Аднак з пачаткам палітыкі беларусізацыі на музейную справу звярнулі ўвагу: у [[ССРБ|Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы Беларусь (ССРБ)]] было вырашана стварыць цэнтралізаваную музейную сетку на чале з Мінскім абласным музеем. На той час установа ўжо размяшчалася ў будынку былой [[Пакроўская царква (Мінск)|Пакроўскай царквы]] на [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|архірэйскім падвор’і]] па [[Скобелеўская вуліца (Мінск)|вуліцы Скобелеўскай]], 1 (у сучаснасці — частка архітэктурнага комплексу [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Акруговага Дома афіцэраў]]). У 1921—1922 гг. музейныя работнікі праводзілі інтэнсіўную працу па збору і інвентарызацыі калекцый. У ліку найбуйнейшых паступленняў таго часу варта прыгадаць калекцыю тканін і вопраткі, якую сабрала экспедыцыя [[Наркамасветы БССР|Наркамасветы]] ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]]. Збор музея ўзбагацілі рукапісныя кнігі, нумізматычная калекцыя, культавыя рэчы былога [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], вернутыя з [[Разань|Разані]], дзе яны знаходзіліся ў эвакуацыі<ref name="Ластоўскі">Ластоўскі, В. Беларускі дзяржаўны музей // Наш край. — 1927. — № 10. — С. 49—51.</ref>. Мінскае таварыства гісторыі і старасветчыны перадала музею матэрыялы археалагічных раскопак у Заслаўі і рэшткі калекцый былога Мінскага гарадскога музея. На напаўненне музейнага збору звярнула ўвагу дзяржаўная ўлада: [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт (ЦВК)]] ахвяраваў калекцыю старажытных манет, [[Савет Народных Камісараў БССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] — калекцыю акварэляў XIX ст., [[Наркамат земляробства БССР|наркамат земляробства]] — карціны і старажытную зброю. Галоўны музейны фонд РСФСР перадаў невялікую калекцыю фарфору і прадметаў выяўленчага мастацтва. Шэраг каштоўных прадметаў быў ахвяраваны музею прыватнымі асобамі. Так, адзін з найбольш каштоўных падарункаў зрабіў супрацоўнік [[Цэнтрархіў БССР|Цэнтрархіва БССР]] [[І. Барашка]]. Гэта былі прадметы з мінскай выставы 1918 г., наладжанай [[І. Луцкевіч|І. Луцкевічам]] і [[А. Іпель|А. Іпелем]]. Фонды і экспазіцыя музея яшчэ знаходзіліся ў стане фарміравання, калі 19 лістапада 1922 г. у яго ўвайшла першая вучнёўская экскурсія. === Беларускі дзяржаўны музей — цэнтральная музейная ўстанова Беларусі (1923—1929) === [[31 жніўня]] [[1923]] г. музей атрымаў назву Беларускага дзяржаўнага і, згодна з уласным Палажэннем, стаў «цэнтральнай установай для захавання прадметаў і калекцый мастацкага, гісторыка-археалагічнага і этнаграфічнага характару, якія маюць агульнарэспубліканскае і агульнанавуковае значэнне»<ref>Герасімовіч, У. А. Беларускі дзяржаўны музей у нацыянальна-культурным адраджэнні 20-х гадоў // Культурная спадчына ў фарміраванні нацыянальнай свядомасці народа: Матэрыялы да навукова-тэарэтычнай канферэнцыі / Акадэмія навук Беларусі, Аддзяленне гуманітарных навук, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы, Фонд фундаментальных даследаванняў Рэспублікі Беларусь; Уклад. А. М. Кулагін. — Мн.: [б. в.], 1994. — 127 с. — С. 96.</ref>. У першы год існавання Беларускі дзяржаўны музей (далей — БДМ) быў адкрыты для наведвання па нядзелях з 12 да 15 гадзін (адзін раз у месяц музей працаваў з 14 да 19 гадзін, каб даць магчымасць аглядаць экспазіцыі працуючым), экскурсіі праводзіліся па папярэднім запісе, і ўваход быў платны: 5 капеек для чырвонаармейцаў і навучэнцаў; 10 капеек для членаў прафсаюзаў і 20 капеек для астатніх катэгорый, сяляне ад аплаты вызваляліся<ref>Гужалоўскі, А. А. Музеі Беларусі (1918—1941 гг.) / А. А. Гужалоўскі; Навук. рэд. У. М. Міхнюк. — Мінск: НАРБ, 2002. — 164, [1]с., [5] л. іл. — С. 30. — ISBN 985-6372-22-4.</ref>. Музей складаўся з аддзелаў: [[Этнаграфія|этнаграфічнага]], [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскага]], навукова-археалагічнага (пададдзелы нумізматыкі і куток Мінска), [[Мастацтва|мастацкага]], [[Рэлігія|царкоўнага]], [[Прырода Беларусі|прыроды Беларусі]], [[Саматужны промысел|саматужна-прамысловага]]<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 42. — Влп. 1. — Спр. 1061. — С. 1—4.</ref>. У [[1924]] годзе ў структуру Беларускага дзяржаўнага музея былі далучаны філіялы: [[Дзяржаўны гістарычны музей пралетарскай культуры (Магілёў)|Дзяржаўны гістарычны музей пралетарскай культуры]] ў Магілёве і [[Губернскі гісторыка-археалагічны музей (Віцебск)|Губернскі гісторыка-археалагічны музей]] у Віцебску (з 1926 г. — яшчэ і [[Гомельскі дзяржаўны культурна-гістарычны музей]]). Наступныя гады былі перыядам актыўнага збору музейных прадметаў. У Мінск перавезлі калекцыі музея былой [[Мсціслаўская духоўная семінарыя|Мсціслаўскай духоўнай семінарыі]], былога музея ў [[Горкі|Горы-Горках]], найбольш каштоўныя прадметы са [[Слуцкі краязнаўчы музей|Слуцкага краязнаўчага музея]]. Бабруйскае краязнаўчае таварыства перадало ў Мінск 537 сярэбраных манет 1612—1650 гг. У [[1926]] г. з Віцебскага музея ў БДМ перададзены помнікі яўрэйскай культуры з былой прыватнай калекцыі А. Брадоўскага. Акрамя таго калекцыі папаўняліся за кошт ахвяраванняў грамадзян і планавых экспедыцый. Напрыклад, летам [[1926]] г. археалагічны аддзел музея праводзіў раскопкі [[Банцараўшчынскае гарадзішча|Банцараўшчынскага гарадзішча]], даследаваў курганы каля [[Лагойск]]а, а таксама стаянку каменнага веку ў [[Кострын]]е каля [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавіч]]. Этнаграфічны аддзел правёў дзве экспедыцыі на [[Мазуршчына|Мазыршчыну]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўшчыну]]. Яўрэйскі аддзел музея праводзіў экспедыцыю па збору музейных прадметаў у [[Калінінская акруга|Калінінскай акрузе]] (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка з цэнтрам у г. [[Клімавічы]]). Кіраўніцтва музея намагалася вярнуць у Беларусь першакласныя помнікі беларускай культуры, якія былі вывезены ў канцы [[XVIII]] — пачатку [[XX ст.]] у Расію. Аднак удалося вярнуць нямногае: [[шрыфт]] і абсталяванне старажытнай яўрэйскай друкарні, старажытнай работы Тору, ханукальную лампаду любавіцкага равіна Шэерсона, сярэбраныя ўпрыгожванні да Торы, сярэбраны крыж XVII ст. з [[Заслаўская царква|Заслаўскай царквы]] і два [[слуцкія паясы]]. Просьбы па вяртанні астатніх каштоўных помнікаў беларускага паходжання [[СНК СССР]] адхіліў. Замест гэтага за [[1926]]—[[1927]] гг. з Расіі ў музейны фонд БДМ было перададзена каля 70 карцін рускіх мастакоў ([[І. Айвазоўскі|І. Айвазоўскага]], [[І. Рэпін]]а, [[К. Макоўскі|К. Макоўскага]], [[Г. Сямірадскі|Г. Сямірадскага]], [[В. Сяроў|В. Сярова]] і інш.), каля 600 старажытных манет, больш за 40 старажытных прадметаў з [[фарфор]]у і [[крышталь|крышталю]], 40 [[гравюра|гравюр]], скульптуры [[М. Антакольскі|М. Антакольскага]], 5 абразоў і 40 кніг па гісторыі мастацтва. Працэс рэстытуцыі музейных прадметаў з РСФСР на гэтым спыніўся. [[10 кастрычніка]] [[1926]] года ў Беларускім дзяржаўным музеі адкрылася новая экспазіцыя (складалася з 6 аддзелаў: гісторыка-археалагічнага, нумізматычнага, этнаграфічнага, яўрэйскага, мастацкага, царкоўнага), створаная на сістэматычнай, пакалекцыйнай форме падачы прадметаў<ref>Гужалоўскі, А. А. Музеі Беларусі… — С. 30.</ref>. Значную частку музейнай прасторы займала мастацкая экспазіцыя: тры пакоі былі аддадзены пад творы рускіх мастакоў XIX — пачатку XX ст., адзін — пад выстаўку «Старажытны беларускі партрэт». У памяшканні былой хатняй архірэйскай царквы разгарнулася этнаграфічная экспазіцыя. Дадаткова ў новай экспазіцыі былі прадстаўлены археалагічная і яўрэйская калекцыі. Праводзіліся і часовыя выставы, сярод якіх варта адзначыць экспанаванне у 1927 г. слуцкіх паясоў. Нягледзячы на абмежаваны па часе доступ наведвальнікаў у музей, яго папулярнасць расла. Так, калі ў 1924/1925 акадэмічным годзе яго наведала 11 696 чалавек, то ў 1926/1927 — 16 671. У 1926/1927 годзе штат музея складаўся з 12 чалавек: дырэктара, яго намесніка, трох навуковых супрацоўнікаў і сямі тэхнічных работнікаў. Музейны фонд складаў больш за 30 тыс. адзінак захоўвання. У маі [[1927]] г. на пасаду дырэктара быў прызначаны беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, этнограф, філолаг і калекцыянер [[Вацлаў Ластоўскі]] (адначасова ён загадваў кафедрай этнаграфіі [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта)]]. Найперш новы дырэктар дамогся перадачы ў БДМ нацыянальнай святыні — [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Крыжа Еўфрасінні Полацкай]]. Музейная калекцыя таксама папоўнілася прадметамі з этнаграфічных экспедыцый па Случчыне, Мазыршчыне, Тураўшчыне і Мсціслаўшчыне. Пашырылася колькасць ахвяраванняў ад прыватных асоб. Напрыклад, [[Янка Купала]] ў студзені [[1928]] г. перадаў музею сярэбраны крыжык, шкляное баккара, жалезны старасвецкі замок, а этнограф [[А. Сержпутоўскі]] — каля 50 прадметаў побыту, сабраных ім улетку [[1924]] г. у [[Аршанская акруга|Аршанскай акрузе]]. На [[1928]] г. у фондах музея ўжо знаходзілася каля 60 тыс. адзінак захоўвання. Асаблівай пашанай карысталася ўнікальная калекцыя [[Беларуская іканапісная школа|беларускай іканапіснай школы]] (найстарэйшым быў абраз Іллі прападобнага ад [[1447]] г.), экспанаваць якую з прычыны [[Ваяўнічы атэізм|атэістычнай палітыкі]] не было магчымасці. Музей быў распарадкаваны па наступных аддзелах: археалагічны, нумізматычны і сфрагістычны, мастацкі, царкоўна-археалагічны, этнаграфічны, старабеларускай вайсковасці, яўрэйскі, «Стары Мінск»<ref name="Ластоўскі" />. На мяжы 1920-1930-х гг. адбыліся кардынальныя змены ў арганізацыі музейнай справы БССР. У жніўні [[1928]] г. рэгіянальныя філіялы музея сталі самастойнымі гаспадарчымі адзінкамі, а ў [[1929]] г. камісія Наркамасветы рэзка раскрытыкавала кіраўніцтва Белдзяржмузея за экспанаванне партрэтаў [[Менскі ваявода|мінскіх ваяводаў]], яўрэйскіх культавых прадметаў, набыццё прадметаў царкоўнага характару і адсутнасць камуністычнай прапаганды. Былы кіраўнік музея В. Ластоўскі ў [[1930]] г. быў арыштаваны, а ў [[1937]] г. расстраляны. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px" caption="Экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея. 1923 г. Фота [[Леў Дашкевіч|Льва Дашкевіча]]"> БДМ2.jpg Выява:БДМ3.jpg Выява:БДМ4.jpg </gallery> === Мінскі сацыяльна-гістарычны музей (1930—1941) === [[Файл:Дом Селяніна. 1929.jpg|міні|злева|Дом Селяніна]] У 1930-я гг. для Белдзяржмузея насталі нялепшыя часы. Найперш, ён быў перайменаваны ў Мінскі сацыяльна-гістарычны музей, выселены з будынка архірэйскага падвор’я ([[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская]], 3) і перанесены ў чатыры пакоі [[Дом селяніна (Мінск)|Дома селяніна]] (у цяперашнім будынку кіраўніцтва Беларускага рэспубліканскага саюза моладзі музей заставаўся да 1944 г.) Нават прызначэнне ў лютым 1931 г. на насаду дырэктара выдатнага дзеяча беларускага нацыянальнага руху [[Сямён Рак-Міхайлоўскі|Сямёна Рак-Міхайлоўскага]] не паўплывала на далейшы лёс музея. У хуткім часе пад яго кіраўніцтвам разгарнулі новую экспазіцыю, у аснову якой была пакладзена [[марксізм|марксісцкая]] схема змены сацыяльна-эканамічных фармацый. Усе матэрыялы былі падзелены згодна з марксісцкай перыядызацыяй: гісторыя першабытнага грамадства, [[феадалізм]], [[капіталізм]], [[дыктатура пралетарыята]] і [[сацыялістычнае будаўніцтва]] (акцэнт прыходзіўся на апошні перыяд). У гэты час музей быў фактычна пазбаўлены статуса навуковай установы і стаў выконваць культурна-асветніцкія функцыі. Лаяльнасць да бальшавіцкай улады С. Рак-Міхайлоўскага і яго наступніка на пасадзе дырэктара сацыяльна-гістарычнага музея не ўратавала іх ад пакарання смерцю: першы быў расстраляны ў [[1937]] г., а яго наступнік [[Сямён Якубчык]] — у [[1938]] г. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px" caption="Экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея ў Доме селяніна. 1932"> Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg </gallery> === Гістарычны музей у гады вайны (1941—1944 гг.) === Перад наступам нямецкіх войскаў гістарычны музей не паспелі эвакуяваць, і ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ён падзяліў трагічны лёс беларускага народа. Нягледзячы на тое, што каштоўныя музейныя прадметы знаходзіліся ў складскім памяшканні (сталая экспазіцыя сацыяльна-гістарычнага музея апавядала пра дасягненні сацыялістычнага будаўніцтва ў БССР і складалася пераважна з копій), ужо ў першыя месяцы акупацыі ён быў разрабаваны. Большасць работнікаў эвакуявалася, і музей быў безабаронным перад рабавальнікамі. У Германію былі вывезены 19 старажытных гармат (16 — з нясвіжскага збору), у [[Венскі інстытут гебраістыкі]] перадаваліся карціны, кнігі, рукапісы, прадметы рэлігійнага культу, звязаныя з [[Яўрэі ў Беларусі|габрэйскай культурай Беларусі]] (у тым ліку твор [[Ю. Пэн]]а «Гадзіннікавы майстар», партрэт Скарыны работы [[Я. Кругер]]а, гравюры [[С. Юдовін]]а і інш.). Пад канец жніўня [[1941]] г. кіраўніком музея быў прызначаны [[А. Шукелойць]], а мастакаком-рэстаўратарам [[Г. Віер]]. Пастаяннай музейнай экспазіцыі за гады вайны ў музеі створана не было, аднак ладзіліся часовыя выставы, прысвечаныя [[беларускі іканапіс|беларускаму іканапісу]], народнаму мастацтву, прыгожаму пісьменству. Не спынялася рэстаўрацыйная работа: сярод іншага, Г. Віер аднавіў беларускую святыню — [[Мінскі абраз Божай Маці]]. У чэрвені [[1944]] г. фонды Мінскага гістарычнага музея былі перавезены ў баварскі замак {{нп3|Хёхштат (замак)|Хёхштат|de|Schloss Höchstädt}}, дзе збіраліся музейныя скарбы, нарабаваныя ў Беларусі, Расіі, Украіне, Польшчы. Кіраўніку музея А. Шукелойцю адмовілі ў праве назірання за захаваннем калекцый. У [[1945]] годзе Хёхштат быў заняты амерыканскай арміяй, але хутка тут з’явілася савецкая дэлегацыя, мэтай якой стала вяртанне ў СССР музейных збораў. У кастрычніку 1947 года беларуская частка музейнай калекцыі была дастаўлена ва [[Усходні Берлін]], дзе яе прыняў упаўнаважаны Савета Міністраў БССР. Усяго было вернута больш за 15 тысяч адзінак захоўвання, якія былі размеркаваны ў фонды [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], [[Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея]] і [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]. З Германіі сярод іншага ўдалося вярнуць карціны з нясвіжскай калекцыі, старадрукі, абразы і шмат іншага. === Музей як цэнтр вывучэння нацыянальнай гісторыка-культурнай спадчыны (1956—1992) === Яшчэ з сярэдзіны 1940-х гг. існавала меркаванне пра неабходнасць адраджэння Беларускага дзяржаўнага музея. Аднак практычнае выкананне гэтых пажаданняў расцягнулася на доўгія гады. Пачаткова прадметы для новага музея збіралі супрацоўнікі Белдзяржмузея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Аснову пачатковага фонду будучага музея ў [[1950-я]] гг. складалі прадметы, што засталіся ад даваеннага Беларускага дзяржаўнага музея (карты, музычныя інструменты, [[харугва|харугвы]]) і [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні]]. На дадзены момант у фондах Нацыянальнага гістарычнага музея знаходзіцца больш за 1 500 адзінак музейных прадметаў з Віленскага музея. Гэта дакументы, паштоўкі, творы графікі, жывапісу, скульптуры, абразы, а таксама штампы і пячаткі беларускіх устаноў і арганізацый першай чвэрці ХХ ст. Збіральніцкая дзейнасць актывізавалася пасля стварэння арганізацыйнай групы па арганізацыі Беларускага дзяржаўнага гісторыка-краязнаўчага музея [[15 снежня]] [[1956]] г. У межах арггрупы былі створаны асобныя аддзелы, якія на працягу першага пяцігоддзя сваёй дзейнасці сканцэнтраваліся на камплектаванні калекцый. Такім чынам, у другой палове 1950-х гг. супрацоўнікі аддзела першабытна-абшчыннага ладу сумесна з сектарам археалогіі [[Інстытут гісторыі АН БССР|Інстытута гісторыі АН БССР]] правялі раскопкі шэрагу палеалітычных стаянак на тэрыторыі Беларусі, аддзел феадалізму ўдзельнічаў у раскопках старажытных [[Друцк]]а і [[Полацк]]а. Супрацоўнікі аддзела капіталізму наведвалі кватэры старых мінчан, у выніку чаго музей атрымаў сярод іншых рэчаў пячатку мінскай гарадской думы, шынель чыгуначніка пачатку XX ст., касцюм гараджанкі канца XIX ст., гімназічныя падручнікі і камплекты дарэвалюцыйнай перыёдыкі. У фонды будучага музея перадаваліся рэчы з зачыненых цэркваў і знойдзеныя ў рэспубліцы скарбы. Так, у [[1957]] г. у фонды трапіў скарб з в. Сухары (манеты Прусіі і Рэчы Паспалітай другой паловы XVII ст.) і [[Дзягцянскі скарб]] чэшскіх манет сярэдзіны ХІ ст. На сённяшні момант у фондах Нацыянальнага гістарычнага музея знаходзяцца 117 манетных і манетна-рэчывых скарбаў — гэта самая вялікая і значная калекцыя ў Беларусі. Дапамогу ў стварэнні Дзяржмузея БССР аказалі ўстановы культуры Савецкага Саюза. Цэнтральны гістарычны ваенна-марскі музей перадаў халодную і агнястрэльную зброю сярэдзіны XIX ст., [[Ваенна-гістарычны музей артылерыі, інжынерных войск і войск сувязі]] — рускую і французскую зброю перыяду [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], шмат плакатаў і лубкоў перыяду Першай і Другой сусветных войнаў, [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўны рускі музей у Санкт-Пецярбургу]] — этнаграфічныя матэрыялы сярэдзіны XIX ст., сабраныя ў Мінскай губерні. [[Чарнігаўскі дзяржаўны гістарычны музей]] перадаў слуцкі пояс другой паловы XVIII ст. У выніку першага пяцігоддзя работы Беларускага дзяржаўнага гісторыка-краязнаўчага музея была сфарміравана неабходная для стварэння паўнавартаснай экспазіцыі фондавая калекцыя. На [[1 студзеня]] [[1961]] года агульная колькасць прадметаў склала 38 тысяч адзінак. Пачынаючы з [[1962]] года галоўная ўвага арггрупы была звернута на падрыхтоўку экспазіцыі: складаліся тэматыка-экспазіцыйныя планы, ствараліся карты, схемы, табліцы, дыярамы, пісаліся навуковыя даведкі. Нарэшце, 7 лістапада 1964 г. ЦК КПБ прыняў пастанову аб адкрыцці ў Мінску Дзяржаўнага музея БССР. На той час у яго фондах ужо налічвалася 108 тыс. адзінак захоўвання. [[Файл:Праект Гісторыка-краязнаўчага музея і Беларускай дзяржаўнай філармоніі. Мінск.jpg|міні|300пкс|злева|Праект [[Стары будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|будынка Гісторыка-краязнаўчага музея і Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] на [[Цэнтральная плошча (Мінск)|Цэнтральнай плошчы]], які ў выніку аддалі [[Белдзяржмузей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Белдзяржмузею гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]]] [[Файл:Мінск. Карла Маркса ў сакавіку 2019 (08).jpg|thumb|[[Будынак Дзяржаўнага банка Расійскай імперыі (Мінск)|Будынак былога банка]] па вул. Карла Маркса, 12, у якім з 1965 года размяшчаецца музей]] 12 лістапада таго ж года кіраўнік арггрупы Станіслаў Сапешка ва ўрачыстай абстаноўцы атрымаў ключы ад новага [[Стары будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|будынка на праспекце Леніна, 25А (былы будынак Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны)]], пасля чаго ў ім пачаўся мантаж экспазіцыі. У сціслыя тэрміны ў новым будынку была разгорнута юбілейная выстаўка «900 год Мінску», прыходзілі да завяршэння мантажныя работы ў аддзеле прыроды, але ў лістападзе 1965 г. пастановай ЦК КПБ яны былі спынены, усе экспанаты перавезены ў дарэвалюцыйны [[Будынак Дзяржаўнага банка Расійскай імперыі (Мінск)|будынак былога банка па вул. Карла Маркса, 12]], які займаў [[Белдзяржмузей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], а апошні заняў новы будынак Дзяржаўнага музея БССР. У выніку новую гістарычную экспазіцыю давялося манціраваць на плошчы ў тры разы меншай, чым папярэдняя, а аддзел прыроды знайшоў прытулак у падвальным памяшканні. [[Уладзімір Караткевіч]] у студзені 1966 года зрабіў у дзённіку наступны запіс на гэты конт<ref name="svabod1">[https://svabod1.azureedge.net/a/27431863.html Таямніца былога музэю Вялікай Айчыннай вайны або яшчэ адна чорная пляма на Машэраве]{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{Цытата|А тут яшчэ дзікая справа з музеем. Усе нашы намаганні пайшлі дымам. А было так. Пабудавалі цудоўны будынак для гісторыка-краязнаўчага музея. 4300 кв.м. карыснай плошчы і яшчэ два паверхі для музейных фондаў і майстэрань. І тут адна асоба, з'явіўшыся ў музей Айчыннай вайны, з абурэннем заўважыла, што няма яе партрэта. Апраўдваючыся, супрацоўнікі сказалі аб цеснаце. Між тым, музей меў 1300 кв.м., цалкам добра. І вось на пачатку снежня стала вядома, што ў верхніх інстанцыях абмяркоўваецца пытанне аб тым, каб музеі памяняць месцамі… Супрацоўнікі ўзнялі трывогу, пісалі лісты, літаральна білі ў набат. Таму што гэта была катастрофа. Для фондаў музея айчыннай вайны не трэба і трох пакояў. Для іх экспазіцыі ў новым будынку хапае аднаго паверха, а два ніжнія паверхі для фондаў будуць пуставаць. Між тым, калі гістарычнаму музея аддадуць будынак музея Айчыннай вайны — яны будуць задыхацца ў цеснаце…}} Караткевіч спачатку не назваў імя асобы, але пазней у яго дзённіку імя верагоднага віноўніка ўсё ж з’яўляецца<ref name="svabod1"/>: {{Цытата|І пасля гэту справу правялі цішком, у таямніцы ад супрацоўнікаў. Тыя прыйшлі на работу — ім сказалі: ідзіце дадому. Наступнага дня быў загад: спыніць экспазіцыю. Даведаліся, што прыяжджаў [[Пётр Машэраў|Машэраў]]. Ён, відаць, і аддаў загад… І вось нядаўна афіцыйная пастанова. „З мэтай увекавечання“… Паколькі верхні паверх будзе пуставаць, там зробяць „Галерэю партызанскіх герояў“… Адна рэспубліка з 15 не мае свайго гісторыка-краязнаўчага музея. І не будзе яго мець пры цяперашняй палітыцы… Словам, буйнейшая навуковая ўстанова пасля акадэміі, вялікі навукова-метадычны цэнтр, магчымая слава наша — ляснулі.}} Афіцыйнае адкрыццё музея адбылося 2 лістапада 1967 г. Яго экспазіцыя была размешчана ў 18 залах і знаёміла наведвальнікаў з прыродай краіны і гісторыяй беларускага народа са старажытных часоў. Большая частка агульнай плошчы Дзяржмузея БССР была аддадзена асвятленню падзей гісторыі Беларусі ў савецкі час. Сярод іншых прадметаў у экспазіцыі былі прадстаўлены: першабытныя вырабы з косці, скульптурныя выявы жывёл, фібулы, творы сярэдневяковага рамяства, упрыгажэнні з косці, шкла і бурштыну, драўляная скульптура, слуцкія паясы, паліхромная кафля, урэцкае шкло, старадрукі і рукапісы XVI—XVIII стст., багаты этнаграфічны матэрыял XVIII—XX стст., асабістыя рэчы беларускіх грамадскіх і палітычных дзеячаў, вайскоўцаў, пісьменнікаў. Экспазіцыя музея з тых часоў часткова мянялася тройчы: у 1977, 1982 і 1993 гг. у адпаведнасці з папаўненнем фондавых калекцый і зменай грамадска-палітычнага ладу. За 1970-я гады музей пераўтварыўся ў буйнейшы ў рэспубліцы навукова-метадычны цэнтр музейнай, гісторыка-краязнаўчай і рэстаўрацыйнай работы. У 1967 г. тут быў створаны навукова-метадычны аддзел, у абавязкі якога ўваходзіла правядзенне сістэматычных заняткаў з музейнымі работнікамі рэспублікі, аналіз работы раённых краязнаўчых музеяў, складанне метадычных дапаможнікаў. У музеі дзейнічала рэстаўрацыйная майстэрня, савет па рэстаўрацыі і кансервацыі. Пашыралася папулярнасць музея сярод наведвальнікаў. Напрыклад, за 1978 г. музей наведала больш за 310 тыс. чалавек, 80 % наведвальнікаў музея аглядала яго экспазіцыі з дапамогай экскурсавода, якія прапаноўвалі агульную і 26 тэматычных экскурсій. Акрамя экскурсійнага абслугоўвання, выкарыстоўваліся такія формы масавай работы, як лекцыі, урокі, тэматычныя вечарыны, Дні прафесій, сустрэчы з ветэранамі вайны, працы, дзеячамі культуры, камсамольскія зборы, піянерскія лінейкі, працавалі клубы «Юны гісторык» і «Будучы вайсковец». З 1978 па 1988 г. Дзяржаўны музей БССР меў філіял у Заслаўі — Музей рамёстваў і народных промыслаў. Ён размяшчаўся ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнскай царкве]]. У склад яго экспазіцыі ўваходзіла каля 900 прадметаў, у тым ліку царскія вароты XVIII ст. з [[Давыд-Гарадоцкая Георгіеўская царква|Давыд-Гарадоцкай Георгіеўскай царквы]], ювелірныя вырабы Х — ХІІІ стст., вырабы беларускіх злотнікаў (пацір XVI ст., напрастольны крыж 1625 г.), кафля XVI—XVII стст. з Заслаўя, скульптурныя выявы святых з Віцебскай і Гродзенскай абласцей, [[слуцкія паясы]] другой паловы XVIII — пачатку XX ст., [[неглюбскія ручнікі|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. == Сучасны стан == [[File:Стары гарадскі побыт.jpg|thumb|злева|Стары гарадскі побыт (XIX — пачатак XX стст.)]] Пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь музей двойчы мяняў сваю назву: з 1992 г. ён называўся Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, з 2009 г. носіць назву Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь. У 1992 годзе музей планаваў правесці поўную рээкспазіцыю. Упершыню меркавалася пазбавіць пастаянную экспазіцыю палітызацыі і ўладкаваць яе ў адпаведнасці з беларускімі нацыянальнымі акцэнтамі. Аднак з-за недахопу фінансавання яна не была рэалізавана. У 2008 годзе Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь і Прэзідыум Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі зацвердзілі навуковую канцэпцыю новай стацыянарнай экспазіцыі Нацыянальнага гістарычнага музея, распрацаваную супрацоўнікамі музея і вучонымі Інстытута гісторыі НАНБ. У 2012 г. была завершана праца над тэматыка-экспазіцыйным планам. Штогод музейны збор павялічваецца прыблізна на 2-3 тыс. адз. захоўвання. На сённяшні момант ён дасягнуў лічбы ў 400 тыс. Музейныя прадметы размеркаваны па асобных калекцыях, сярод якіх: археалагічная, этнаграфічная, нумізматычная, зброі, фарфору і шкла, старадрукаў і рукапісаў, плаката, каштоўных металаў і камянёў, скарбаў, дакументаў, выяўленчага мастацтва, нацыянальнага касцюма і іншых. Шэраг музейных прадметаў занесены ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў]] з наданнем 1-й альбо 2-й катэгорыі каштоўнасці: скарб манет рымскай чаканкі І-ІІ стст. н.э., унікальны помнік тарэўцікі першай трэці XV ст. — «[[пояс Вітаўта]]», царскія вароты з іканастаса Георгіеўскай царквы Давыд-Гарадка XVIII ст., партрэт Ёзафа Празора работы невядомага мастака другой паловы XVIII ст. Апроч таго ў фондах музея знаходзяцца ўнікальныя калекцыі скарбаў з розных куткоў Беларусі, каштоўнага фарфоравага посуду з Італіі, Германіі, Расіі, слуцкіх паясоў, каштоўных дакументаў, старадрукаў, гадзіннікаў, зброі, нацыянальнага касцюма, мэблі, жывапісу і іканапісу. У 2010—2011 гадах была набыта ўнікальная калекцыя нацельных язычніцкіх амулетаў і праваслаўных крыжоў-энкалпіёнаў XIII—XVIII стст., кніга Казіміра Семяновіча «[[Высокае мастацтва артылерыі]]», карта Вялікага Княства Літоўскага 1613—1630 гг., старадрукі з былой бібліятэкі [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|Будслаўскага манастыра]]. У 2014 г. фонды музея папоўніліся кацэяй XII ст. з выявай Хрыста, картай «Lithuania» з атласа першай паловы XVII ст. Г. Меркатара і Ё. Хондыюса, поясам слуцкага тыпу з Кракава. Многія з іх набыты пры фінансавай падтрымкі партнёраў музея. Важным кірункам дзейнасці музея з’яўляюцца выставачныя праекты. Многія з іх становяцца важнай культурнай падзеяй не толькі для Мінска, але і Беларусі ў цэлым. Сярод міжнародных праектаў апошніх гадоў варта вылучыць выставы: «Палац вялікіх князёў літоўскіх і яго аднаўленне» (2012) са збору Нацыянальнага музея Літвы, «Каштоўныя карункі» са збору Дзяржаўнага гістарычнага музея г. Масква (2012), «Скарбы Украіны» (2013) з калекцыі Нацыянальнага музея гісторыі Украіны, «Рэчы паміж жыццём і смерцю» (2014) з Музея Арміі (Стакгольм). Яскравым сумесным праектам з’яўляецца выстаўка, рэалізаваная разам з Расійскім этнаграфічным музеем у Санкт-Пецярбургу, -«Белая Русь і яе суседзі» (2013). У доўгатэрміновым выставачным праекце Нацыянальнага гістарычнага музея «Беларусь у Першай сусветнай вайне» (2014) прымаюць удзел адразу некалькі музеяў Беларусі і прыватных калекцыянераў. Запланавана яго экспанаванне ва ўсіх буйнейшых гарадах краіны. Выстаўка «Іосіф Гашкевіч: дыпламат, вучоны, арыенталіст» (2014) наведала пасля экспанавання ў Мінску Санкт-Пецярбург, Парыж і Хакадатэ (Японія). Большасць пазначаных вышэй праектаў была рэалізаваны дзякуючы фінансавай падтрымцы партнёраў музея. У 2012 г. на конкурсе Першага нацыянальнага форуму «Музеі Беларусі» Нацыянальны гістарычны атрымаў перамогу ў намінацыі «Лепшая партнёрская дзейнасць». У 2014 г. музей стаў лаўрэатам конкурсу Нацыянальнага форума «Музеі Беларусі» ў намінацыях «Лепшая арганізацыя міжнароднай выставы» (за выставачны праект «Белая Русь і яе суседзі»), «Лепшая арганізацыя выставы з уласных фондаў» (за выстаўку «Банк БелВЭБ: Новае жыццё нацыянальных скарбаў»). З 1992 года філіялам музея з’яўляецца [[Дом-музей І з’езда РСДРП]], экспазіцыя якога прэзентуе поруч з гісторыяй з’езда сацыял-дэмакратаў гісторыю Мінска на мяжы ХІХ і ХХ ст. У 2012 годзе філіялам музея стаў [[Музей сучаснай беларускай дзяржаўнасці]] — адзін з інфармацыйных, прэзентацыйных і камунікацыйных цэнтраў краіны, месцам збору, вывучэння, захоўвання і прэзентацыі матэрыялаў па гісторыі Рэспублікі Беларусь. З 2014 года філіяламі Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца [[Музей гісторыі беларускага кіно]], [[Музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Беларусі]], [[Музей прыроды і экалогіі Беларусі]]. == Дырэктары музея == * [[Захар Васілевіч Шыбека]] (1999) * [[Алег Рыжкоў]] (2013—2018) * Павел Міхайлавіч Сапоцька (29 сакавіка 2018<ref>[https://news.tut.by/culture/587139.html Национальный исторический музей возглавил 26-летний культуролог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210406125324/https://news.tut.by/culture/587139.html |date=6 красавіка 2021 }}</ref> — 25 студзеня 2021<ref>[https://news.tut.by/culture/716209.html 29-летний культуролог возглавил Национальное агентство по туризму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210406125328/https://news.tut.by/culture/716209.html |date=6 красавіка 2021 }}</ref>) * Аляксандр Васільевіч Храмы (з 4 красавіка 2021<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210406/1617710887-alyaksandr-hramoy-pryznachany-dyrektaram-nacyyanalnaga-gistarychnaga-muzeya |title=Аляксандр Храмой прызначаны дырэктарам Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь |access-date=7 красавіка 2021 |archive-date=26 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326110357/https://zviazda.by/be/news/20210406/1617710887-alyaksandr-hramoy-pryznachany-dyrektaram-nacyyanalnaga-gistarychnaga-muzeya |url-status=dead }}</ref>) == Галерэя экспанатаў == <gallery perrow="5"> Выява:Outfit of cuirassier.JPG|Абмундзіраванне і падрыхтоўка [[Гусары|гусараў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Выява:Rubber stamp of John III Sobieski.jpg|Пячатка [[Ян III Сабескі|Яна Сабескага]] Выява:Albrycht Antoni Radziwill (ABA) (1885-1935).JPG|[[Альбрэхт Антоні Радзівіл]]. Невяд. мастак. Першая чвэр. XX стагоддзя. Палатно, алей. Выява:Leo Sapega(1557-1663).jpg|[[Леў Сапега]]. Невяд. мастак. 1617г. Выява:Rubber stamp of Chapski.jpg|Мемарыяльныя матэрыялы Эмерыка і Караля, графаў [[Гутэн-Чапскія|Гутэн-Чапскіх]] Выява:Printing machine of Johanes Gutenbrg2.JPG|Друкарскі станок [[Ёган Гутэнберг|Гутэнберга]], на якім друкаваў [[Францыск Скарына|Фр. Скарына]] Выява:Knight into museum.JPG|[[Рыцар]] Выява:Calendar Rus&Pol.JPG|Польска-рускі [[Каляндар, друкаванае выданне|каляндар]] Выява:Cannon, minsk.JPG|Гарматы Выява:Armor, Minsk.JPG|Даспехі </gallery> == Гл. таксама == * [[Спіс музеяў Мінска]] * [[Спіс музеяў Беларусі]] * [[Фератрон (Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь)|Фератрон]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Гужалоўскі, А. А. — Нараджэнне беларускага музея. — [[Мінск|Минск]], 2001. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|713Г000116}} {{Commons|Category:National museum of history and culture of Belarus, Minsk}} * [http://histmuseum.by/be Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь. Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131226104424/http://histmuseum.by/be/ |date=26 снежня 2013 }} * [https://www.facebook.com/nationalhistmuseum Aфіцыйная старонка Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь у facebook] * [http://kp.by/daily/24601.4/772840/ Гістарычны музей прадставіў манету эпохі князя Вітаўта]{{Недаступная спасылка}} * [https://capitangrant.ru/ru/belorussiya/dostoprimechatelnosti-belorussii/nacionalnyj-istoricheskij-muzej-respubliki-belarus Национальный исторический музей Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка}} // capitangrant.ru * [http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-231941&strq=l_siz=20 Минский городской музей (1912)] {{Музеі Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Мінска]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:1967 год у Мінску]] hewrebcxgfpe6tisxutzvcxeerkj47h 0 81323 5220567 5134095 2026-10-17T18:13:08Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220567 wikitext text/x-wiki [[Файл:Inca Quipu.jpg|left|thumb|Кіпу інкаў. Музей Ларка (Ліма).]] {{Сістэмы злічэння}} '''Кі́пу''' ({{lang-es|quipu}} ад {{lang-qu|khipu}} — «вузел», «завязвать вузлы», «лічыць») — старажытная мнеманічная і лічэбная сістэма [[інкі|інкаў]] і іх папярэднікаў у [[Анды|Андах]], своеасаблівая пісьменнасць. Прадстаўляе сабой складаныя вяровачныя спляценні і вузялкі, вырабленыя з поўсці паўднёваамерыканскіх вярблюдавых (альпакі і ламы) або з бавоўны. У кіпу можа быць ад некалькіх нітак да 2000. Яна выкарыстоўвалася для перадачы паведамленняў пасыльнымі {{нп3|часкі||en|Chasqui}} па спецыяльна пракладзеных імперскіх дарогах, а таксама ў самых розных аспектах грамадскага жыцця (у якасці календара, тапаграфічнай сістэмы, для ўліку падаткаў, фіксацыі законаў і інш.). Кіпу ўпершыню ў гісторыі чалавецтва выкарыстоўвалася для прымянення такога спосабу вядзення бухгалтарскага ўліку, як двайны запіс<ref>http://www.nytimes.com/2016/01/03/world/americas/untangling-an-accounting-tool-and-an-ancient-incan-mystery.html</ref>. У музеях свету захоўваецца 751 кіпу, самыя вялікія калекцыі знаходзяцца ў музеях Берліна і Мюнхена, меншыя — у музеях Перу. Большая частка інфармацыі, зафіксаваная ў кіпу (2/3 расшыфраваных выпадкаў), — лічбавая, у [[дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковай сістэме злічэння]]. Сістэма кадзіравання ўключала прымяненне ключа галоўнага шнура, кадзіраванне колерам, кадзіраванне вузламі, фармат «утварэння серый», улік «фактару пазіцыі». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Quipu}} * [http://www.computerra.ru/focus/new/27499/ Вузялкі на памяць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031106145323/http://www.computerra.ru/focus/new/27499/ |date=6 лістапада 2003 }}. * {{cite web|title=Часопіс «Archaeology». Conversations: String Theorist (Volume 58 Number 6, November/December 2005)|url=http://www.archaeology.org/0511/etc/conversations.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/611uqNAXz?url=http://www.archaeology.org/0511/etc/conversations.html|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=live}} * {{cite web|title=Прыклад, як робяцца вузлы ў стос|url=http://www.sfu.ca/archaeology/museum/laarch/inca/incaspanish/quis.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/611vGRmjC?url=http://www.sfu.ca/archaeology/museum/laarch/inca/incaspanish/quis.html|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=live}} * {{cite web|title=Unraveling Khipu’s Secrets|url=http://www.charlesmann.org/articles/Science-khipu-decipher-08-05.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/611ukdheC?url=http://www.charlesmann.org/articles/Science-khipu-decipher-08-05.pdf|archivedate=18 жніўня 2011|accessdate=23 студзеня 2013|url-status=dead}} {{Databases}} {{Пісьменнасці}} {{Інкі|nocat=1}} {{Андскія культуры}} {{Дакалумбавы культуры}} [[Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік]] [[Катэгорыя:Двайковая арыфметыка]] [[Катэгорыя:Дасягненні Інкаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя матэматыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Перу]] [[Катэгорыя:Календары]] [[Катэгорыя:Кіпу]] [[Катэгорыя:Матэматычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Механічныя злічальныя машыны]] [[Катэгорыя:Навука Інкаў]] [[Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці]] [[Катэгорыя:Памяць]] [[Катэгорыя:Пісьменнасці карэнных народаў Амерыкі]] [[Катэгорыя:Сістэмы злічэння]] [[Катэгорыя:Тэкстыль]] [[Катэгорыя:Эканоміка Інкаў]] [[Катэгорыя:Вузельчыкавыя сістэмы запісу]] [[Катэгорыя:Вузлы]] 7hsbon33o8jix63wh1u6kwolasxcg5h 0 85211 5220610 4727251 2026-10-17T22:42:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220610 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва | шырыня блока = 350 | тып = карціна | выява = Joseph Wright of Derby. A Philosopher by Lamp Light. exhibited 1769.jpg | назва = Філосаф пры святле каганца | памер = 350px | арыгінал =A Philosopher by Lamplight | мастак = [[Джозеф Райт (мастак)|Джозеф Райт]] | год = 1769 | матэрыял = Палатно | тэхніка = [[Алейны жывапіс|алей]] | вышыня = 128,2 | шырыня = 102,9 | месцазнаходжанне = Вялікабрытанія | музей = Музей і мастацкая галерэя Дэрбі }} '''«Філосаф пры святле лямпы»''' ({{lang-en|A Philosopher by Lamplight}}, таксама вядомая як ''A Hermit studying anatomy'' — «Пустэльнік, які вывучае анатомію») — карціна англійскага мастака Джозефа Райта, завершаная ў 1769 годзе. Дакладна не вядома, калі была напісана карціна, але ўпершыню яна была выстаўлена ў 1769 годзе ў [[Лондан]]е ў Таварыстве мастакоў. Гэта адна з першых карцін Райта са штучным асвятленнем, стылем, які пазней стаў знакамітым. == Апісанне == Карціна апісана ў каталогу тавараў 1801 як спадарожнік карціны «Алхімік, які адкрывае фосфар». На абедзвюх карцінах намалявана галоўная фігура на пярэднім плане і дзве ў боку, абедзве карціны з'яўляюцца начнымі сцэнамі і на абедзвюх стары чалавек удзельнічае ў навуковым даследаванні<ref name="Nicolson 1968">{{cite book|last=Nicolson|first=Benedict|title=Joseph Wright of Derby: Painter of light, Volume 1|year=1968|publisher=Taylor & Francis|author2=Mellon, Paul|accessdate=7 June 2011}}</ref>. На карціне намаляваны стары, які, верагодна, з'яўляецца філосафам або пілігрымам, які сядзіць у асветленай лямпай пячоры і глядзіць на калекцыю чалавечых касцей. Два меншых чалавека, або хлапчукі, апранутыя як пілігрымы (што вызначаецца па марскіх грабяшках на іх капелюшах, эмблемай [[Якаў (апостал)|святога Якава]]), набліжаюцца да яго з хваляваннем. Памер гэтых фігур меншы, чым выява галоўнага персанажа карціны. Пейзаж па-за пячоры цёмны, і толькі злёгку асвятляецца прабіваюцца скрозь аблокі месяцавым святлом. Грабеньчыкі з'яўляюцца знакам пілігрымаў, але яны ж былі эмблемай сям'і Дарвінам, у якую ўваходзіў [[Эразм Дарвін]] — член [[Месяцавае таварыства|Месяцавага таварыства]] і адна з ключавых фігур [[Асветніцтва|эпохі Асветы]]. [[Выява:Salvator Rosa 01.jpg|thumb|left|150px|«Медытуючы [[Дэмакрыт]]»]] Згодна з сцвярджэннях экспертаў, гэтая карціна заснаваная на «Медытуючым Дэмакрыце» (''Democritus in Meditation'') Сальватора Ружы. Сябар Райта Джон Хамільтон Морцімер быў паслядоўнікам Ружы, так што, магчыма, Райт бачыў працу Ружы або яе гравіроўку<ref name="Derby Museums page">{{cite web|title=Art treasure - A Hermit|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureAHermit.htm|accessdate=8 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425222633/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureAHermit.htm|archivedate=25 красавіка 2011|url-status=dead}}</ref>. Філосаф Райта даследуе частку шкілета, але гэта, як відаць, не з'яўляецца сур'ёзным анатамічным даследаваннем. Ён акружаны знакамі эфемернасці чалавечага існавання, якія ўключаюць шкілет, лямпу са згаральных палівам, месяц і пясочныя гадзіннікі. Месяц таксама быў сімвалам Месяцавага грамадства, з якім Райт быў цесна звязаны, хоць і не быў яго сябрам. Заклапочаны выраз філосафа і трапятанне двух пілігрымаў можа быць адлюстраваннем турботы з нагоды новых навуковых ведаў і адкрыццяў таго часу, у якім жыў Райт<ref name="Wahoo Art page">{{cite web|title=Joseph Wright of Derby — A Philosopher by Lamp Light|url=http://en.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-8BWLN5|accessdate=8 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126043928/http://en.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-8BWLN5|archive-date=26 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} [[Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] [[Катэгорыя:Карціны Джозефа Райта]] 795j4sxun52diplpis7jgerdl2dc7v4 0 86138 5220473 4465382 2026-10-17T14:35:43Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220473 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Правінцыя Цзянсу |Арыгінальная назва = 江苏省, Jiāngsū Shěng |Герб = |Сцяг = |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Крупныйгород = |Крупныегорода = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 78 659 903 |Год перапісу = 2010 |Месца па насельніцтве = 5 |Шчыльнасць = 800,32 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 98 285 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Jiangsu in China (+all claims hatched).svg |Часовойпояс = UTC+8 |Абрэвіятура = |ISO = CN-32 |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.jiangsu.gov.cn/ |Заўвагі = }} '''Цзянсу''' (江苏) — усходняя правінцыя [[КНР|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], размешчаная на ўзбярэжжы [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]]; яе тэрыторыя ахоплівае таксама ніжняе цячэнне [[Янцзы]]. Цзянсу з’яўляецца адной з найважнейшых правінцый Кітая, займаючы вядучыя пазіцыі па эканамічнаму развіццю, аграрнай і індустрыяльнай прадукцыі, а таксама ўзроўню жыцця насельніцтва. Тэрыторыя правінцыі Цзянсу здаўна ўваходзіла ў склад кітайскай дзяржавы, тут размешчаны некаторыя з самых старажытных і прыгожых гарадоў краіны. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад [[Нанкін]] (Нанцзін) некалькі разоў на працягу гісторыі станавіўся сталіцай Кітая. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Цзянсу||111—112}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Правінцыі КНР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правінцыі Кітая]] [[Катэгорыя:Цзянсу| ]] fqt9dkks6wmj0875ffuhrxg6meapw49 0 89800 5220479 4467636 2026-10-17T14:52:40Z IP781584110 134977 стыль, афармленне 5220479 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хопер}} {{Мастак |фон = |імя = Эдвард Хопер |арыгінал імя = {{lang-en|Edward Hopper}} |імя пры нараджэнні = |партрэт = |шырыня = |загаловак = Эдвард Хопер. ''Аўтапартрэт'' ([[1906]]) |дата нараджэння = 22.07.1882 |месца нараджэння = |дата смерці = 15.05.1967 |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{USA}} |жанр = [[Жывапіс]] |вучоба = |стыль = |працы = ''[[Паўночнікі, карціна|Паўночнікі]]'' ([[1942]]) |заступнікі = |уплыў = [[Роберт Хенры]] |уплыў на = [[Вілем дэ Кунінг]], [[Джым Дайн]], [[Марк Ротка]] |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = }} '''Эдвард Хопер''' ({{lang-en|Edward Hopper}}; {{ДН|22|7|1882}}, {{МН|Наяк||}}, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]] — {{ДС|15|5|1967}}, {{МС|Нью-Ёрк||}}) — папулярны амерыканскі [[мастак]], выбітны прадстаўнік амерыканскага жанравага жывапісу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Wells, Walter. Silent Theater: The Art of Edward Hopper (London/New York: Phaidon, 2007). Winner of the 2009 Umhoefer Prize for Achievement in the Arts and Humanities. * Levin, Gail. Edward Hopper: An Intimate Biography (New York: Knopf, 1995; Rizzoli Books, 2007) * [http://books.google.com/books?q=%22edward+hopper&as%5fbrr=0 Эдвард Хопер у электроннай бібліятэцы Google] == Спасылкі == {{Commons|Category:Edward Hopper}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хопер}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Прэцызіянізм]] g65pzvro56kk1peg4bfl6m1bm002te1 0 90341 5220697 2719390 2026-10-18T08:13:09Z DzBar 156353 шаблон 5220697 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей сучаснага мастацтва}}{{Музей}} '''Музей сучаснага мастацтва ў Барселоне''' ({{lang-ca|Museu d’Art Contemporani de Barcelona}}, скар.'''MACBA''') — [[мастацкі музей]] у сталіцы [[Каталонія|Каталоніі]]. Будынак, пабудаванае па праекце архітэктара [[Рычард Мэер|Рычарда Мэера]], адкрылася [[28 лістапада]] [[1995]] года. У калекцыі музея знаходзяцца пераважна творы мастацтва другой паловы ХХ стагоддзя, а таксама працы сучасных мастакоў. Экспазіцыя музея змяняецца кожныя тры-чатыры месяца. == Зноскі == <references /> [[Image:Macba.jpg|thumb|right|Музей сучаснага мастацтва ў [[Барселона|Барселоне]]]] == Спасылкі == {{commonscat-inline|Museu d'Art Contemporani de Barcelona|Музей сучаснага мастацтва ў Барселоне}} * [http://www.macba.cat/ Афіцыйны сайт Музея сучаснага мастацтва ў Барселоне {{ref-en}} {{ref-es}} {{ref-ca}}] {{Славутасці Барселоны}} {{coord|display=title|41|22|59|N|2|10|1|E|type:landmark_region:ES}} [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Музеі Барселоны]] [[Катэгорыя:Музеі сучаснага мастацтва]] {{Бібліяінфармацыя}} 96e1s8sgku5pkicx5233ac006sjknqa 0 92605 5220450 5046401 2026-10-17T13:51:41Z Modallwmbw 165843 5220450 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Ракіта}} {{Іншыя ПІБ|Законнікаў|Сяргей}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Ракіта''', сапраўднае імя '''Сяргей Васілевіч Законнікаў''' ({{ДН|15|10|1909}}, в. [[Ліцвінава (Дубровенскі раён)|Ліцвінава]], [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскі павет]], [[Магілёўская губерня]], цяпер {{МН|Дубровенскі раён|у Дубровенскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|23|3|1942}}, ст. [[Сухабязводнае]], [[Горкаўская вобласць]], [[ГУЛАГ]]; Іншы псеўданім: ''С. Асот''; Крыптанімы: ''Р. С.'') — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Наватухіньскую школу другой ступені (1925). Быў камсамольскім актывістам, з 1927 член Аршанскага акруговага камітэта [[ЛКСМБ]]. У 1929 накіраваны на працу ў гомельскую абласную газету «[[Гомельская праўда|Палеская праўда]]». З 1930 адказны сакратар Гомельскай філіяла [[БелАПП]]. У 1932—1933 гг. служыў у Чырвонай Арміі. Працаваў у [[Мінск]]у ў рэдакцыях газет, на радыё, у Дзяржвыдавецтве БССР. Адначасова вучыўся ў Мінскім Камуністычным інстытуце журналістыкі. Арыштаваны 19.10.1936 у Мінску па адрасе: вул. Гарбарная, д. 33, кв. 8. Асуджаны пазасудовым органам [[НКВД]] 5.10.1937 як «член контррэ­валюцыйнай нацыянал-фашысцкай арганізацыі» і за «антысавецкую дзейнасць» да 10 гадоў ППК. Адпраўлены на лесапавалы ў Горкаўскай вобласці. Загінуў у лагеры. Рэабілітаваны Прэзідыумам Вярхоўнага суда БССР 29.12.1954. Асабовая справа С. Ракіты № 9935-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. == Творчасць == Будучы вучнем, дасылаў допісы ў аршанскую акруговую газету «Камуністычны шлях». Дэбютаваў вершамі ў 1928 г. у «Аршанскім маладняку», тады ж стаў выступаць з нарысамі (газета «Савецкая Беларусь»). У 1930—1931 гг. выдаў у Гомелі 2 зборнікі паэзіі. Паэзіі Сяргея Ракіты ўласцівы агітацыйнасць і дэкларатыўнасць<ref>{{Крыніцы/БЭ|13}}</ref>. == Творы == * Разгон: (вершы). — Гомель, 1930 (у сааўтарстве з [[Р. Казак]]ом, [[В. Палескі]]м); * Я агітую за пяцігодку: (вершы). — Гомель, 1931. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} ** Шушкевіч, С. Паэт-агітатар першых пяцігодак // Шушкевіч С. Выбр. тв.: У 2 т. Мн., 1978. Т. 2; ** Паўлюкоўскі, І. Вітаў пяцігодак будні // ЛіМ. 1979, 26 кастр.; * Марціновіч, А. А. Сувязь: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. А. Марціновіч. — Мн., 1994. — С. 253. * Пруднікаў, П. Паэт трагічнага лёсу / П. Пруднікаў // Полымя. — 1993. — № 2. — С. 211. * {{крыніцы/БП 1917-90|Ракіта Сяргей}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ракіта Сяргей}} — Т. 5., 1995. — С. 134—135. * Ракіта Сяргей Васільевіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1998. — Т. 6. — С. 284. * Ракіта Сяргей Васільевіч // Памяць: Дубровенскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: А. Я. Гаўруцікаў [і інш.]; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 1997. — Кн. 1. — С. 515. * Ракіта Сяргей Васільевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1987. — Т. 4. — С. 482. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракіта Сяргей}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубровенскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] cipno0ajk52lsecebyq7bf39z0ltt4j 0 92962 5220490 4463798 2026-10-17T15:07:44Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220490 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гвардзі}} {{Мастак |фон = |імя = Франчэска Гвардзі |арыгінал імя = Francesco Guardi |імя пры нараджэнні = |партрэт = Ca' Rezzonico - Ritratto di Francesco Guardi 1764 - Pietro Longhi.jpg |шырыня = |загаловак = Партрэт Франчэска Гвардзі працы [[П’етра Лонгі]]. 1764 |дата нараджэння = 5.10.1712 |месца нараджэння = [[Венецыя]], [[Венецыянская рэспубліка]] |дата смерці = 1.1.1793 |месца смерці = [[Венецыя]], [[Венецыянская рэспубліка]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Венецыянская рэспубліка}} |нацыянальнасць = італьянец |жанр = [[Ведута]] |вучоба = |стыль = [[барока]] |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[імпрэсіянізм|імпрэсіяністы]] |узнагароды = |вікісховішча = Francesco Guardi }} '''Франчэска Гвардзі''', таксама ''Гуардзі'' ({{lang-it|Francesco Guardi}}; {{ДН|5|10|1712}}, [[Венецыя]] — {{ДС|1|1|1793}}, там жа) — італьянскі мастак, выбітны прадстаўнік венецыянскай школы [[ведута|ведутыстаў]]. == Галерэя == <center><gallery> Выява:Francesco_Guardi_002.jpg|[[Алегорыя]] надзеі. 1747. Мастацкі музей Джона і Мабл Райглін. Сарасота. [[Фларыда (штат)|Фларыда]] Выява:Francesco_Guardi_052.jpg|Гала-канцэрт. 1782. [[Старая пінакатэка]]. [[Мюнхен]] Выява:Francesco Guardi 027.jpg|Палацца дожаў у Венецыі. [[Лонданская нацыянальная галерэя]] Выява:Francesco Guardi 019.jpg|Капрыча. 1780—1790. {{нп5|Музей Кастэльвекіё||en|Castelvecchio Museum}} </gallery></center> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||100}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Francesco Guardi|Франчэска Гвардзі}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/guardi_francesco.html Працы ў музеях свету] * [http://www.museums.in.ua/author/Gvardi_Franchesko Працы ў музеях Украіны]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гвардзі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Венецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] fu9hmymkad702uxkoe58w8g5gv3r4fs 0 97959 5220693 2395426 2026-10-18T08:06:57Z DzBar 156353 5220693 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дом Рубенса}} {{музей |назва = Дом Рубенса |арыгінал = Rubenshuis |выява = Rubenshaus.JPG |памер = 260 |подпіс = |заснаваны = адкрыты ў 1946 г. |месцазнаходжанне = Wapper, 9-11, 2000 Antwerpen |наведвальнікі = |дырэктар = |праезд = |спасылка = http://www.rubenshuis.be/ |Commons = }} '''Дом Рубенса''' (Rubenshuis, {{lang-en|Rubens House}}) — муніцыпальны [[музей]] горада [[Антверпен]]а, прысвечаны жыццю і творчасці ўслаўленага мастака 17 стагоддзя [[Рубенс|Пітэра Паўля Рубенса]] з частковым узнаўленнем яго інтэр'ераў і мастацкіх калекцый. == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Музеі Антверпена]] 8ook2ks06so3iuzzoa92u8gp2avfo2q 0 99521 5220540 5039133 2026-10-17T16:44:37Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220540 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = American Express |тып = [[Публічная кампанія]] |лістынг на біржы = {{Nyse|AXP}} |заснавана = 1850 |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |сайт = [http://www.americanexpress.com www.americanexpress.com] }} '''American Express''' (таксама '''Amex''') — [[ЗША|амерыканская]] фінансавая кампанія. Вядомымі прадуктамі кампаніі з’яўляюцца [[Крэдытная картка|крэдытныя карткі]], [[Плацежная картка|плацежныя карткі]] і [[чэк]]і. Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. Акцыямі Amex вядзецца гандаль на [[Нью-Ёркская фондавая біржа|нью-ёркскай фондавай біржы]]. Кампанія ўваходзіць у [[прамысловы індэкс Доу-Джонса]]. American Express была заснавана ў 1850 годзе як кампанія па экспедыцыі грузаў і пачала прадаваць фінансавыя і турыстычныя паслугі ў пачатку 1900-х гадоў. Першую плацежную картку кампанія стварыла ў 1958 годзе. З 1984 па 1995 American Express валодала інвестыцыйнай кампаніяй Lehman Brothers. Да 2004 года [[Visa]] і [[Mastercard]] забаранялі банкам-эмітэнтам сваіх картак выпускаць карткі American Express у Злучаных Штатах. Гэта прывяло да антыманапольнай судовай справы, ініцыяванай Міністэрствам юстыцыі ЗША, у выніку якой забарона была скасавана.<ref>{{cite web |url=http://edgar.secdatabase.com/1342/95011704000966/filing-main.htm |title=American Express, Form 10-K, Annual Report, Filing Date Mar 12, 2004 |publisher=Securities and Exchange Commission |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512060014/http://edgar.secdatabase.com/1342/95011704000966/filing-main.htm |archive-date=May 12, 2013 |url-status=live }}</ref> Падчас [[Сусветны эканамічны крызіс (2008—2013)|фінансавага крызісу 2008 года]] Amex была рэарганізавана ў банкаўскую холдынгавую кампанію, што дазволіла ёй атрымаць фінансавую дапамогу ад урада ЗША.<ref>{{cite web| url=http://pdf.secdatabase.com/2714/0001104659-08-078273.pdf| title=American Express, Form 8-K, Current Report, Filing Date Dec 23, 2008| publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20130512070738/http://pdf.secdatabase.com/2714/0001104659-08-078273.pdf | archive-date=May 12, 2013 | url-status=live}}</ref> На той момант кампанія валодала актывамі на 127 мільярдаў долараў ЗША.<ref>{{cite news |title=American Express Gets Fed Approval to Convert to Bank | work=[[NPR]] | url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=96844962 | date=November 11, 2008 | series=[[Morning Edition]] |first=Ari | last=Shapiro | author-link=Ari Shapiro |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205130124/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=96844962 |archive-date=February 5, 2018 |url-status=live}}</ref> Amex з’яўляецца чацвёртай па велічыні плацежнай сеткай у свеце па колькасці аперацый куплі пасля [[UnionPay]], [[Visa]] і [[Mastercard]].<ref>{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}</ref> Станам на 31 снежня 2023 года ў свеце дзейнічала 141,2 мільёна картак Amex. Станам на 2025 год кампанія занімае 58-е месца ў спісе [[Fortune 500]]<ref>{{cite web|url = https://fortune.com/company/american-express/|title = "American Express (AXP): Company Profile, Stock Price, News, Rankings - Fortune" |access-date = 2025-09-27|language = en}}</ref>. У 2023 годзе доля Amex складала 9% сусветнага рынку па аб’ёме трансакцый.<ref>{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}</ref> Крэдытныя карткі American Express прымаюцца ў большасці амерыканскіх крам, аднак значна менш распаўсюджаны ў Еўропе і Азіі. == Гл. таксама == * [[Visa]] * [[Mastercard]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.americanexpress.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} {{DJIA}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фінансавыя кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] 6ujbdo074ce5anmb7je252r01earfp9 0 101429 5220695 5103171 2026-10-18T08:11:31Z Niegodzisie 84738 /* Дыскаграфія */ 5220695 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = з 1976 | Горад = [[Дублін]] }} '''«U2»''' (вымаўляецца «Ю Ту») — рок-гурт з [[Дублін]]а, [[Ірландыя]]. Сфарміраваны ў [[1976]] годзе, «U2», пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гадоў, з’яўляецца адным з самых папулярных і паспяховых гуртоў у свеце. Было прададзена каля 140 мільёнаў копій альбомаў гурта<ref>Vallely, Paul."[http://news.independent.co.uk/people/profiles/article364606.ece Bono: The Missionary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081010121100/http://news.independent.co.uk/people/profiles/article364606.ece |date=10 кастрычніка 2008 }}". The Independent, May 2006. Праверана 15 кастрычніка 2006.</ref>. Па стане на 2006 год у іх актыве дваццаць дзве прэміі «[[Грэмі]]»<ref>[http://www.grammy.com/nominees/search?artist=u2&title=&year=All&genre=All GRAMMY Winners List]</ref>, больш, чым у любога іншага гурта ў свеце. Група была сфарміравана, калі [[Бона (спявак)|Бона]] ([[Чалавечы голас|вакал]] і [[гітара]]), [[Эдж]] (гітара, [[Клавішнік|клавішы]] і вакал) і [[Адам Клейтан]] ([[бас-гітара]]) адгукнуліся на аб’яву, размешчаную [[Лары Мален (малодшы)|Лары Маленам-малодшым]]; у той час яны былі падлеткамі-музыкантамі сярэдняй рукі. Да сярэдзіны 1980-х гадоў яны выпусцілі 4 альбома і здабылі адданы рух [[Заўзятар|фанатаў]], большай часткай за кошт гастроляў, непаўторнага, які стаў візітнай карткай, выканання гітарных партый Эджам, голасу Бона і глыбокіх па зместу тэкстаў песень. Яны здабылі статус зорак з выхадам у 1987 годзе альбома «[[The Joshua Tree]]», які часта завуць адным з найвялікшых альбомаў рока<ref>«[http://www.time.com/time/covers/0,16641,19870427,00.html Rock’s Hottest Ticket] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011171650/http://www.time.com/time/covers/0,16641,19870427,00.html |date=11 кастрычніка 2011 }}» Time Magazine Archive, April 1987.</ref>. Напачатку 1990-х гадоў яны адказалі на рэвалюцыю ў альтэрнатыўнай і танцавальнай музыцы, крытыку ў свой адрас, і тое, што, па іх меркаванні, было застоем у музыцы, альбомам «[[Achtung Baby]]» і грандыёзным шоў «Zoo TV». Тым часам яны бесперастанку эксперыментуюць, даследуючы розныя музычныя кірункі. Напачатку XXI стагоддзя «U2» грае больш звыклую музыку, але выкарыстоўвае свае ранейшыя напрацоўкі і працягвае карыстацца поспехам у публікі і крытыкаў. У 2004 годзе гурт заняў 22 месца з 100 у рэйтынгу «Найлепшыя артысты ўсіх часоў» ({{lang-en|100 Greatest Artists of All Time}}) часопіса «[[Rolling Stone]]»<ref>{{cite web|title=The Immortals: The First Fifty|work=Rolling Stone Issue 946|publisher=Rolling Stone|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty|archiveurl=https://www.webcitation.org/613BoR3H3?url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231|archivedate=19 жніўня 2011|accessdate=30 снежня 2011|url-status=live}}</ref>. У 2005 годзе яго ўключылі ў «[[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]]». Члены гурта вядомыя за сваю актыўную палітычную дзейнасць у сферы правоў чалавека і сацыяльнай справядлівасці: удзел у «[[Amnesty International|Міжнароднай амністыі]]», «[[Make Poverty History]]», кампаніі «[[ONE]]», «[[Live Aid]]», «[[Live 8]]», «[[DATA]] — Debt, AIDS, Trade in Africa» Бона і «[[Music Rising]]» Эджа. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Boy'' (1980) * ''October'' (1981) * ''War'' (1983) * ''The Unforgettable Fire'' (1984) * ''The Joshua Tree'' (1987) * ''Rattle and Hum'' (1988) * ''Achtung Baby'' (1991) * ''Zooropa'' (1993) * ''Pop'' (1997) * ''All That You Can't Leave Behind'' (2000) * ''How to Dismantle an Atomic Bomb'' (2004) * ''No Line on the Horizon'' (2009) * ''Songs of Innocence'' (2014) * ''Songs of Experience'' (2017) * ''Songs of Surrender'' (2023) * ''Carnaval de Luz'' (2026) '''Міні-альбомы''' * Three (1979) * Wide Awake in America (1985) * Please: PopHeart Live EP (1997) * 7 (2002) * Exclusive (2003) * Early Demos (2004) * Live from Under the Brooklyn Bridge (2004) * Wide Awake in Europe (2010) * Europa EP (2019) * Zoo TV – Live in Dublin 1993 (2024) * Days of Ash (2026) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Chatterton, Mark (2001). ''U2: The Complete Encyclopedia''. Firefly Publishing. ISBN 0-946719-41-1 * Flanagan, Bill (1995). ''U2 at the End of the World''. Delacorte Press. ISBN 0-385-31154-0 * Parra, Pimm Jal de la (2003). ''U2 Live: A Concert Documentary''. Omnibus Press. ISBN 0-7119-9198-7 * McCormick, Neil (ed), (2006). ''U2 by U2''. HarperCollins ''Publishers. ISBN 0-00-719668-7'' * Wall, Mick, (2005). ''Bono''. Andre Deutsch ''Publishers. ISBN 0233001593 (Promotional edition published by Paperview U.K is association with the Irish Independent)'' == Спасылкі == {{commonscat|U2}} * [http://www.u2.com/ Афіцыйны сайт U2]{{ref-en}} * [http://atu2.com/lyrics/ Тэксты песень]{{Недаступная спасылка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, уключаныя ў Залу славы рок-н-рола]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 1970-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 1980-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 1990-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2000-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2010-х]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Квартэты]] 5e7m9ydfedmu4h41x37u7j0563xb2cn 0 109101 5220605 5197983 2026-10-17T20:53:27Z Rotondus 11765 /* Б */ абнаўленне звестак 5220605 wikitext text/x-wiki {{пералік}} Поўны спіс [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэмікаў]] Акадэміі навук (Акадэмія навук БССР, [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]. {{АБВ|Notoc=1}} == А == * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]] (нар. 1956) — матэматык * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў]] (нар. 1940) — фізічная хімія * [[Заір Ісакавіч Азгур]] (1908—1995) — скульптар * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў]] (1900—1976) — фізік * [[Пётр Іванавіч Альсмік]] (1907—1992) — селекцыянер-бульбавод * [[Яўген Кузьміч Аляксееў]] (1884—1972) — аграном-раслінавод * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч]] (нар. 1935) — фізіка цвёрдага цела * [[Фёдар Васільевіч Аляшкевіч]] (1936—2008) — неўралогія і нейрахірургія * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч]] (1932—2003) — вучоны ў галіне металазнаўства * [[Ігнат Пятровіч Антонаў]] (1922—2015) — медыцына * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч]] (нар. 1929) — тэарэтычная фізіка * [[Станіслаў Аляксандравіч Астапчык]] (1935—2015) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Юрый Міхайлавіч Астроўскі]] (1926—1991) — біяхімік * [[Юрый Пятровіч Астроўскі]] (нар. 1952) — вучоны-кардыяхірург * [[Валянцін Антонавіч Арловіч]] (нар. 1947) — эксперыментальная фізіка * [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў]] (1877—1937) — глебазнавец * [[Афанасій Андрэевіч Ахрэм]] (1913—2010) — хімія прыродных злучэнняў == Б == * [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў]] (1931—2026) — філасофія * [[Аляксандр Аляксандравіч Багамолец]] (1881—1946) — патафізіёлаг * [[Герасім Васілевіч Багамолаў]] (1905—1981) — геолаг * [[Іосіф Міхайлавіч Багдзевіч]] (нар. 1937) — аграхімія * [[Мікалай Мікалаевіч Бамбалаў]] (1938—2020) — біягеахімія * [[Яўген Аляксеевіч Барбашын]] (1918—1969) — матэматык * [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч]] (1923—2015) — оптыка * [[Васіль Васілевіч Барысенка]] (1904—1984) — літаратуразнаўца * [[Міхаіл Аляксеевіч Безбародаў]] (1898—1983) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі і тэхналогіі шкла і сілікатаў * [[Яўген Дзмітрыевіч Белаенка]] (1947—2006) — вучоны ў галіне траўматалогіі, артапедыі, артралогіі і біятрыбалогіі * [[Аляксей Уладзіміравіч Белы]] (нар. 1950) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Уладзімір Аляксеевіч Белы]] (1922—1994) — вучоны ў галіне механікі металапалімерных сістэм, трэння і кампазіцыйнага матэрыялазнаўства * [[Уладзімір Мікалаевіч Белы]] (нар. 1947) — оптыка * [[Аляксандр Віктаравіч Більдзюкевіч]] (нар. 1956) — хімік * [[Мікалай Васілевіч Бірыла]] (1923—1992) — мовазнавец * [[Мікалай Фёдаравіч Бліадухо]] (1878—1935) — геолаг * [[Барыс Барысавіч Бойка]] (1923—1999) — фізік * [[Барыс Васільевіч Бокуць]] (1926—1993) — фізік * [[Пятрусь Броўка]] (1905—1980) — пісьменнік * [[Іван Андрэевіч Булыгін]] (1907—1984) — фізіёлаг * [[Віктар Сямёнавіч Буракоў]] (1931—2020) — квантавая электроніка * [[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын]] (1888—1938) — матэматык * [[Казімір Паўлавіч Буслаў]] (1914—1983) — філосаф * [[Аляксандр Валянцінавіч Бялецкі]] (нар. 1957) — вучоны ў галіне траўматалогіі і артапедыі == В == * [[Аляксандр Паўлавіч Вайтовіч]] (нар. 1938) — лазерная фізіка * [[Леанід Вікенцьевіч Валадзько]] (1928—1978) — фізік-эксперыментатар * [[Ігар Дзмітрыевіч Валатоўскі]] (нар. 1939) — фотабіялогія раслін * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон]] (1894—1941) — філосаф * [[Веніямін Іосіфавіч Вацякоў]] (1921—2014) — медыцына * [[Ювеналій Аляксандравіч Вейс]] (1878—1950) — вучоны ў галіне машыназнаўства і механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар]] (1905—1985) — біёлаг * [[Васіль Робертавіч Вільямс]] (1863—1939) — глебазнавец-аграном * [[Фёдар Пятровіч Вінакураў]] (1900—1990) — вучоны ў галіне гідратэхнікі * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (нар. 1936) — машынабудаванне * [[Міхаіл Сцяпанавіч Высоцкі]] (1928—2013) — машынабудаванне * [[Сяргей Мікалаевіч Вышалескі]] (1874—1958) — навуковец-эпізаатолаг == Г == * [[Іван Васільевіч Гайшун]] (1946—2018) — дыферэнцыяльныя ўраўненні і працэсы кіравання * [[Андрэй Маркавіч Ганчарэнка]] (1933—2021) — тэарэтычная фізіка * [[Сяргей Васільевіч Гапоненка]] (нар. 1958) — фізік * [[Цімафей Сазонавіч Гарбуноў]] (1904—1969) — гісторык * [[Харытон Сцяпанавіч Гарагляд]] (1898—1985) — вучоны ў галіне агульнай і санітарнай ветэрынарнай медыцыны, спецыяліст па гігіене прадуктаў жывёлагадоўлі * [[Анатоль Іларыёнавіч Гардзіенка]] (1941—2021) — матэрыялазнаўства * [[Іван Федасеевіч Гаркуша]] (1896—1970) — глебазнавец * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі]] (1900—1988) — геолаг * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі]] (1928—2025) — геалогія * [[Фёдар Аскаравіч Гаўсман]] (1868—1944) — тэрапеўт * [[Фёдар Дзмітрыевіч Гахаў]] (1906—1980) — матэматык * [[Леанід Сцяпанавіч Герасімовіч]] (нар. 1939) — электратэхналогія і электраабсталяванне ў сельскай гаспадарцы * [[Пятро Глебка]] (1905—1969) — пісьменнік * [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў]] (1937—2024) — беларускае літаратуразнаўства * [[Ціхан Мікалаевіч Годнеў]] (1893—1982) — фізіёлаг * [[Давыд Майсеевіч Голуб]] (1901—2001) — вучоны ў галіне анатоміі * [[Іван Антонавіч Голуб]] (нар. 1950) — аграпрамысловыя тэхналогіі * [[Канстанцін Васільевіч Гораў]] (1904—1988) — вучоны ў галіне металазнаўства і тэрмічнай апрацоўкі металаў. * [[Павел Восіпавіч Горын]] (1900—1938) — палітычны дзеяч, арганізатар навук * [[Мікалай Іванавіч Грашчанкаў]] (1901—1965) — фізіёлаг * [[Міхаіл Восіпавіч Грэдзінгер]] (1867—1936) — правазнавец * [[Станіслаў Іванавіч Грыб]] (нар. 1944) — селекцыя і насенняводства * [[Сяргей Іванавіч Губкін]] (1898—1955) — вучоны ў галіне металазнаўства * [[Валерый Мікалаевіч Гурын]] (1938—2007) — вучоны ў галіне фізіялогіі чалавека і жывёл * [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч]] (1933—1994) — фізік * [[Уладзімір Рыгоравіч Гусакоў]] (нар. 1953) — эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай — аграпрамысловы комплекс == Д == * [[Аляксей Яўгенавіч Дайнека]] (нар. 1968) — эканоміка * [[Анатоль Паўлавіч Дастанка]] (1937—2024) — мікраэлектроніка * [[Мікалай Апанасавіч Дарожкін]] (1905—1993) — вучоны ў галіне мікалогіі і фітапаталогіі * [[Яўген Паўлавіч Дзямідчык]] (1925—2010) — хірургія * [[Андрэй Сяргеевіч Дзмітрыеў]] (1925—1989) — фізіёлаг * [[Тамаш Францавіч Домбаль]] (1890—1938) — эканаміст * [[Аляксандр Давыдавіч Дубах]] (1883—1942) — навуковец у галіне меліярацыі і гідралогіі * [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво]] (1876—1937) — мовазнавец == Е == * [[Міхаіл Аляксандравіч Ельяшэвіч]] (1908—1996) — фізік * [[Барыс Васілевіч Ерафееў]] (1909—1995) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі == Ж == * [[Сяргей Аляксандравіч Жданок]] (нар. 1953) — фізіка гарэння і выбуху * [[Антон Раманавіч Жэбрак]] (1901—1965) — генетык * [[Зміцер Жылуновіч]] (1887—1937) — пісьменнік == З == * [[Данііл Кірылавіч Забалотны]] (1866—1929) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі і эпідэміялогіі * [[Іван Іванавіч Замоцін]] (1873—1942) — літаратуразнавец * [[Уладзімір Пятровіч Затонскі]] (1888—1938) — хімік, дзяржаўны і партыйны дзеяч == І == * [[Васіль Уладзіміравіч Івашын]] (1913—2009) — літаратуразнаўства * [[Алег Анатольевіч Івашкевіч]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне хіміі * [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]] (1919—2002) — гісторык * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] (1881—1931) — гісторык * [[Мікалай Аляксеевіч Ізобаў]] (нар. 1940) — матэматыка * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (1956—2026) — навуковец у вобласці парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў * [[Віктар Аляксандравіч Іпацьеў]] (1942—2009) — лесазнаўства == К == * [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя]] (нар. 1946) — гісторыя Вялікай Айчыннай вайны * [[Мікалай Станіслававіч Казак]] (нар. 1945) — оптыка * [[Мікалай Сямёнавіч Казлоў]] (1907—1993) — хімік-арганік * [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў]] (1881—1951) — кліматолаг і геафізік * [[Барыс Андрэевіч Калавандзін]] (1938—1998) — вучоны ў галіне гідрадынамікі і цеплафізікі * [[Эмілія Іванаўна Каламіец]] (нар. 1949) — мікрабіялогія * [[Фадзей Фадзеевіч Камароў]] (нар. 1945) — нана- і мікраэлектроніка * [[Мікалай Міхайлавіч Кулагін]] (1860—1940) — заолаг і энтамолаг * [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў]] (1923—2018) — калоідная хімія * [[Яўген Фёдаравіч Канапля]] (1939—2010) — радыебіялогія * [[Яўмен Рыгоравіч Канавалаў]] (1914—1974) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання * [[Фёдар Мікалаевіч Капуцкі]] (1930—2017) — фізічная хімія * [[Аляксандр Кірылавіч Карабанаў]] (1952—2019) — вучоны ў галіне геалогіі * [[Канстанцін Мікалаевіч Караткоў]] (1890—1954) — хімік * [[Віктар Іванавіч Карзюк]] (нар. 1945) — матэматык * [[Уладзіслаў Піліпавіч Карлаўскі]] (1933—2010) — меліярацыі, рэкультывацыя і ахова зямель * [[Аляксандр Пятровіч Карпінскі]] (1847—1936) — геолаг * [[Мікалай Аляксандравіч Картэль]] (1937—2013) — малекулярная генетыка раслін * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1940—2019) — гісторыя * [[Аскар Карлавіч Кедраў-Зіхман]] (1885—1964) — вучоны ў галіне аграхіміі * [[Сяргей Якаўлевіч Кілін]] (нар. 1952) — вучоны ў галіне квантавай оптыкі і квантавай інфарматыкі * [[Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі]] (нар. 1955) — вучоны ў галіне генетыкі, селекцыі і біятэхналогіі раслін * [[Леанід Іванавіч Кісялеўскі]] (1927—1991) — фізік * [[Уладзімір Уладзіміравіч Клубовіч]] (нар. 1933) — тэхнічная фізіка * [[Віктар Антонавіч Каваленка]] (1929—2001) — літаратуразнавец * [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (нар. 1937) — ветэрынарная мікрабіялогія, вірусалогія, эпізааталогія, мікалогія з міктаксікалогіяй і імуналогія * [[Кандрат Крапіва]] (1896—1991) — пісьменнік * [[Андрэй Капітонавіч Красін]] (1911—1981) — фізік * [[Сяргей Анатольевіч Красны]] (нар. 1966) — анкаўралогія * [[Іван Сяргеевіч Краўчанка]] (1902—1979) — гісторыя * [[Мікалай Паўлавіч Круцько]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне фізічнай і калоіднай хіміі * [[Міхаіл Барысавіч Кроль]] (1879—1939) — неўрапатолаг * [[Уладзімір Іванавіч Крылоў]] (1902—1994) — матэматык * [[Якуб Колас]] (1882—1956) — пісьменнік * [[Сяргей Васілевіч Конеў]] (1931—2005) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі * [[Леанід Васілевіч Кукраш]] (1938—2023) — раслінаводства * [[Анатоль Іосіфавіч Кулак]] (нар. 1954) — неарганічная хімія * [[Уладзімір Адамавіч Кульчыцкі]] (1948—2024) — нейрафізіёлаг. * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] (1897—1969) — біёлаг і міколаг == Л == * [[Анатоль Георгіевіч Лабанок]] (нар. 1938) — мікрабіялогія * [[Уладзімір Архіпавіч Лабуноў]] (нар. 1939) — мікраэлектроніка * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — літаратуразнавец * [[Аляксандр Іванавіч Лакотка]] (нар. 1955) — мастацтвазнавец * [[Мікалай Апанасавіч Ламан]] (нар. 1941) — эксперыментальная батаніка * [[Віталь Вітальевіч Лапа]] (нар. 1951) — вучоны ў галіне аграхіміі * [[Аркадзь Іванавіч Лапо]] (1904—1983) — вучоны-раслінавод, селекцыянер * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. 1949) — навуковец у галіне матэрыялазнаўства * [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі]] (1883—1938) — гісторык * [[Фёдар Адамавіч Лахвіч]] (нар. 1945) — арганічная хімія * [[Анатоль Іванавіч Лесніковіч]] (1941—2019) — хімія * [[Язэп Юр’евіч Лёсік]] (1883—1940) — пісьменнік * [[Іван Іванавіч Ліштван]] (1932—2023) — фізікахімія торфу * [[Уладзімір Фёдаравіч Логінаў]] (нар. 1940) — геаграфія * [[Зянон Валянцінавіч Лоўкіс]] (нар. 1946) — тэхналогія вытворчасці прадуктаў харчавання * [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец]] (нар. 1954) — мовазнавец * [[Канстанцін Ігнатавіч Лукашоў]] (1907—1987) — навуковец у галіне геалогіі і геахіміі * [[Іван Сцяпанавіч Лупіновіч]] (1900—1968) — вучоны ў галіне глебазнаўства і аграхіміі * [[Аляксей Васілевіч Лыкаў]] (1910—1974) — вучоны ў галіне цепла- і масапераносу * [[Міхась Лынькоў]] (1899—1975) — пісьменнік * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] (нар. 1935) — эканоміка == М == * [[Маркел Емяльянавіч Макушок]] (1881—1952) — заолаг * [[Мікалай Кірылавіч Малюшыцкі]] (1872—1929) — вучоны ў галіне аграхіміі і раслінаводства * [[Даніла Аляксандравіч Маркаў]] (1985—1976) — неўрапатолаг і фізіятэрапеўт * [[Алег Рыгоравіч Мартыненка]] (1936—2012) — цеплафізіка * [[Яўгеній Ігнацьевіч Маруковіч]] (нар. 1946) — вучоны ў галіне тэхналогіі металаў * [[Фелікс Станіслававіч Марцінкевіч]] (1920—1992) — эканаміст * [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс]] (1866—1956) — гісторык * [[Аляксей Васілевіч Мацвееў]] (нар. 1938) — геалогія * [[Уладзімір Аляксандравіч Мацюхін]] (1931—2020) — фізіялогія * [[Аляксандр Сямёнавіч Махнач]] (1918—2006) — геолаг * [[Анатоль Аляксандравіч Махнач]] (нар. 1951) — геалогія * [[Міхаіл Яфрэмавіч Мацапура]] (1908—1972) — вучоны ў галіне механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Георгій Фёдаравіч Мірчынк]] (1889—1942) — геолаг * [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў]] (нар. 1939) — філасофія * [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (нар. 1936) — медыцына * [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (1938—2026) — энергетыка * [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін]] (1899—1974) — тэрапеўт * [[Аляксандр Генадзьевіч Мрочак]] (нар. 1953) — медыцына * [[Мікалай Канстанцінавіч Мышкін]] (нар. 1948) — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства і трыбатэхнікі == Н == * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі]] (1931—2006) — вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі * [[Іван Якаўлевіч Навуменка]] (1925—2006) — пісьменнік * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] (1883—1937) — мовазнаўства * [[Янка Нёманскі]] (1890—1937) — пісьменнік, эканаміст, грамадскі дзеяч * [[Мікалай Дзмітрыевіч Несцяровіч]] (1903—1984) — батанік * [[Пётр Георгіевіч Нікіценка]] (нар. 1943) — эканоміка * [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — заолаг * [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі]] (1877—1959) — гісторык * [[Васіль Сяргеевіч Нямчынаў]] (1894—1964) — вучоны ў галіне эканомікі == О == * [[Сяргей Фёдаравіч Ольдэнбург]] (1863—1934) — усходазнавец == П == * [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]] (1935—2005) — мовазнаўства * [[Уладзімір Яўгенавіч Падутаў]] (нар. 1963) — вучоны ў галіне папуляцыйнай біялогіі * [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі]] (1868—1932) — гісторык * [[Аляксандр Уладзіміравіч Паладзін]] (1885—1972) — біяхімік * [[Павел Якаўлевіч Панкевіч]] (1895—1938) — педагогіка * [[Ганна Міхайлаўна Панкратава]] (1897—1957) — гісторык * [[Фёдар Іванавіч Панцялеенка]] (нар. 1950) — вучоны ў галіне парашковай металургіі * [[Васіль Васілевіч Папоў]] (1887—1955) — геадэзія * [[Міхаіл Паўлавіч Паруснікаў]] (1893—1968) — архітэктар * [[Яраслаў Міхайлавіч Паушкін]] (1913—1996) — хімік * [[Віктар Іванавіч Парфёнаў]] (1934—2024) — батаніка * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі]] (1931—2017) — мастацтва * [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч]] (нар. 1937) — вучоны ў галіне цеплафізікі * [[Міхаіл Міхайлавіч Паўлючэнка]] (1909—1975) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі * [[Алег Глебавіч Пенязькоў]] (нар. 1961) — цеплафізіка * [[Вячаслаў Іванавіч Пераход]] (1887—1964) — вучоны ў галіне лесаводства * [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў]] (1877—1960) — гісторык * [[Вітольд Казіміравіч Песціс]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне жывёлагадоўлі * [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — фізік * [[Уладзімір Антонавіч Піліповіч]] (1931—2018) — фізічная электроніка * [[Уладзімір Іванавіч Пічэта]] (1878—1947) — гісторык * [[Юрый Міхайлавіч Плескачэўскі]] (нар. 1943) — вучоны ў галіне механікі матэрыялаў і канструкцый * [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]] (нар. 1939) — матэматыка * [[Антон Мартынавіч Платун]] (1896—1938) — дзяржаўны і грамадскі дзеяч * [[Уладзімір Іванавіч Поткін]] (нар. 1953) — хімік * [[Андрэй Якаўлевіч Пракапчук]] (1896—1970) — дэрматавенеролаг * [[Мікалай Раманавіч Пракапчук]] (нар. 1948) — фізікахімік * [[Пётр Пятровіч Прахарэнка]] (1939—2008) — фізіка і тэхніка неразбуральнага кантролю * [[Фёдар Іванавіч Прывалаў]] (нар. 1957) — вучоны ў галіне раслінаводства * [[Мікалай Аляксандравіч Прыляжаеў]] (1872—1944) — арганічная хімія * [[Віктар Якаўлевіч Прушак]] (нар. 1956) — вучоны ў галіне геатэхналогіі і горнага машынабудавання == Р == * [[Павел Пракопавіч Рагавой]] (1895—1985) — вучоны ў галіне глебазнаўства * [[Пётр Фаміч Ракіцкі]] (1903—1977) — генетык * [[Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1938) — фізіялогія і біяхімія раслін * [[Езекііль Ісакавіч Рыўлін]] (1901—1978) — гісторык * [[Алег Уладзіслававіч Роман]] (1925—2013) — кампазіцыйныя матэрыялы і парашковая металургія * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў]] (1936—2003) — фізік * [[Анатоль Мікалаевіч Рубінаў]] (нар. 1939) — лазерная фізіка * [[Алег Алегавіч Румо]] (нар. 1970) — трансплантацыя органаў * [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкі]] (1932—2015) — траўматалогія і артапедыя == С == * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] (1922—2010) — мастацтва * [[Мікалай Аляксеевіч Сазонаў]] (1903—1963) — вучоны ў галіне электрыфікацыі сельскай гаспадаркі * [[Рэм Іванавіч Салаухін]] (1930—1988) — фізік * [[Уладзімір Сяргеевіч Салдатаў]] (нар. 1937) — хімія * [[Уладзімір Паўлавіч Самсонаў]] (1928—2017) — раслінаводства * [[Мікалай Яўсеевіч Саўчанка]] (1922—2001) — уролаг * [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (1936—2023) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Вадзім Васілевіч Свірыдаў]] (1931—2002) — хімік * [[Васіль Пятровіч Севярдэнка]] (1904—1978) — вучоны ў галіне металургіі * [[Міхаіл Максімавіч Севярнёў]] (1921—2012) — тэхналогія і сродкі тэхнічнага абслугоўвання ў сельскай гаспадарцы * [[Віталь Андрэевіч Сербента]] (1895—1980) — філосаф, гісторык * [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка]] (1903—1978) — фізік * [[Георгій Іванавіч Сідарэнка]] (1925—2014) — кардыялогія * [[Мікалай Мікалаевіч Сірата]] (1913—2006) — фізік * [[Сцяпан Гардзеевіч Скарапанаў]] (1910—1999) — вучоны ў галіне земляробства і меліярацыі * [[Мікалай Аляксеевіч Скрыпнік]] (1872—1933) — партыйны і дзяржаўны дзеяч * [[Арнольд Фёдаравіч Смеяновіч]] (1938—2021) — нейрахірург * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976) — вучоны ў галіне батанікі * [[Мікалай Іванавіч Смяян]] (1932—2007) — вучоны ў галіне глебазнаўства * [[Уладзімір Генадзевіч Спрынджук]] (1936—1987) — матэматык * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]] (1947—2010) — арганічная хімія * [[Барыс Іванавіч Сцяпанаў]] (1913—1987) — фізік * [[Аляксандр Васільевіч Сцепаненка]] (1938—2005) — вучоны ў галіне апрацоўкі металаў * [[Аляксандр Васільевіч Сукала]] (1951—2022) — вучоны ў галіне педыятрыі * [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]] (1915—1990) — матэматык * [[Іван Захаравіч Сурта]] (1893—1937) — дзяржаўны дзеяч * [[Леанід Міхайлавіч Сушчэня]] (1929—2015) — заалогія == Т == * [[Віталь Антонавіч Талкачоў]] (нар. 1934) — спектраскапія * [[Міхаіл Пятровіч Тамін]] (1883—1967) — вучоны ў галіне батанікі, ліхенолаг * [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў]] (1940—2002) — вучоны ў галіне матэматычнай кібернетыкі * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч]] (1982—1938) — мовазнавец, грамадска-палітычны дзеяч * [[Станіслаў Іванавіч Траццяк]] (нар. 1950) — рэгенерацыйная хірургія * [[Барыс Іпалітавіч Трусевіч]] (1892—1961) — тэрапеўт * [[Мікалай Васілевіч Турбін]] (1912—1998) — селекцыянер * [[Павел Апалонавіч Туткоўскі]] (1858—1930) — геолаг == У == * [[Уладзімір Сяргеевіч Улашчык]] (1943—2018) — вучоны-медык, фізіятэрапеўт * [[Уладзімір Уладзіміравіч Усеня]] (нар. 1958) — лесазнаўства == Ф == * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] (1911—2004) — фізік-тэарэтык == Х == * [[Іван Фёдаравіч Харламаў]] (1920—2003) — вучоны ў галіне педагогікі * [[Юрый Сямёнавіч Харын]] (нар. 1949) — інфармацыйныя тэхналогіі * [[Любоў Уладзіміраўна Хатылёва]] (1928—2024) — генетыка * [[Уладзімір Аляксандравіч Хрыпач]] (нар. 1949) — хімік * [[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў]] (нар. 1947) — машынабудаванне == Ц == * [[Іван Трафімавіч Цітоў]] (1875—1949) — паталагічная анатомія * [[Леанід Пятровіч Цітоў]] (1946—2025) — клінічная мікрабіялогія * [[Аляксандр Рымавіч Цыганаў]] (нар. 1953) — аграхімія == Ч == * [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (нар. 1938) — інфарматыка * [[Раман Сямёнавіч Чабатароў]] (1905—1981) — вучоны ў галіне паразіталогіі * [[Сяргей Мікалаевіч Чаранкевіч]] (нар. 1942) — біяфізік * [[Віктар Мікалаевіч Чачын]] (1930—1994) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання * [[Сяргей Антонавіч Чуніхін]] (1905—1985) — матэматык * [[Сяргей Антонавіч Чыжык]] (нар. 1959) — вучоны ў галіне фізікі і механікі паверхняў на мікра- і нанаўзроўні == Ш == * [[Іван Шамякін]] (1921—2004) — пісьменнік * [[Анатоль Герасімавіч Шашкоў]] (1927—2011) — цеплафізіка * [[Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч]] (нар. 1947) — фізік * [[Уладзімір Віктаравіч Шкатэлаў]] (1861—1940) — вучоны ў галіне лесахіміі і хімічнай тэхналогіі * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — кормавытворчасць і лугаводства * [[Аляксандр Рыгоравіч Шліхтэр]] (1868—1940) — эканаміст * [[Васіль Карпавіч Шчарбакоў]] (1898—1938) — гісторык * [[Дзмітрый Іванавіч Шыраканаў]] (1929—2023) — філасофія * [[Іван Паўлавіч Шэйко]] (нар. 1948) — развядзенне, селекцыя, генетыка і ўзнаўленне сельскагаспадарчых жывёл * [[Віктар Іванавіч Шэмпель]] (1908—1975) — аграхімія == Ю == * [[Іван Данілавіч Юркевіч]] (1902—1991) — вучоны-геабатанік, фенолаг, лесавод * [[Майсей Калінікавіч Юскавец]] (1898—1969) — вучоны ў галіне ветэрынарыі == Я == * [[Мацвей Іванавіч Яворскі]] (1885—1937) — гісторык, палітычны дзеяч * [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў (вінароб)|Аляксандр Аляксандравіч Ягораў]] (1874—1969) — вінароб * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — матэматык * [[Ігар Мікалаевіч Ярмоленка]] (1932—1991) — хімік * [[Мікалай Фёдаравіч Ярмоленка]] (1900—1972) — хімік * [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] (1907—1990) — матэматык * [[Антон Мікітавіч Ясінскі]] (1864—1933) — гісторык * [[Пётр Іванавіч Яшчарыцын]] (1915—2005) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання == Гл. таксама == * [[Члены-карэспандэнты НАН Беларусі за ўсю гісторыю існавання]] * [[Акадэмік НАН Беларусі]] == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/ Акадэмікі. Нацыянальная акадэмія навук Беларусі] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР|*]] [[Катэгорыя:Спісы акадэмікаў]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] rmoxm76aen7efphyq56zrc4tkirbx2a 0 109543 5220495 5066045 2026-10-17T15:20:08Z Modallwmbw 165843 5220495 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Гомельская праўда»''' — абласная газета. Выходзіць з [[30 кастрычніка]] (12 лістапада) [[1917]] у [[Гомель|Гомелі]]. У [[1917]]—[[1929]] гг. выходзіла на [[Руская мова|рускай мове]], пад рознымі назвамі. Спачатку называлася ''«Известия Гомельского Совета рабочих, солдатских и крестьянских депутатов»''. У час нямецкай акупацыі Гомеля (люты [[1918]] — студзень [[1919]] гг.) не выходзіла. У [[1919]]—[[1920]] гг. выдавалася як ''«Известия Объединенного революционного комитета г. Гомеля и уезда»'', ''«Известия революционного комитета г. Гомеля и уезда»'', ''«Известия Гомельского Совета рабочих, крестьянских и красноармейских депутатов»'', з № 107 — ''«Путь Советов»''. З мая [[1920]] г. ''«Полесская правда»'', з [[1930]] г. ''«Палеская праўда»''. У [[1938]] г. перайменавана ў «Гомельскую праўду». У гады нямецкай акупацыі 1941—1944 гг. — орган гомельскіх падпольных абкома і гаркома КП(б)Б (выходзіла з [[1 мая]] да [[20 лістапада]] [[1943]] г., рэдактар [[Мікалай Ільіч Пахомаў|М. І. Пахомаў]]). Пасля вайны — орган гомельскіх абласнога і гарадскога камітэтаў КПБ, абласнога і гарадскога Саветаў народных дэпутатаў. З верасня [[1991]] г. — абласная газета. Інфармуе аб падзеях грамадска-палітычнага, эканамічнага, гісторыка-краязнаўчага і культурнага жыцця Гомельшчыны. Змяшчае матэрыялы па народнай гаспадарцы, медыцыне, спорце і інш. == Галоўныя рэдактары == * [[Мікалай Станіслававіч Білецкі|Мікалай Білецкі]] * [[Ілля Кожар]] * [[Мікалай Ільіч Пахомаў]] * [[Аляксандра Паўлаўна Ус]] (1944-47) * [[Сяргей Міхайлавіч Бяспалы|Сяргей Бяспалы]] (2001 — ц.ч.)<ref>{{Cite web |url=http://gp.by/contacts/ |title=Архіўная копія |access-date=26 чэрвеня 2017 |archive-date=29 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629001503/http://gp.by/contacts/ |url-status=dead }}</ref> == Узнагароды == * Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга (Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 11 лістапада 1967 года)<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news309832.html|title=11 ноября 1967 года вышел Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении газеты «Гомельская праўда» орденом Трудового Красного Знамени|website=gp.by}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|«Гомельская праўда»||72}} [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Гомеля]] [[Катэгорыя:1917 год у Гомелі]] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} 52ck3mqzgmqxv45fq0qdpjiph8f1yex 0 109967 5220394 4543176 2026-10-17T12:11:41Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя 5220394 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ}} '''Гомаэратызм''' — рэпрэзентацыя [[гомасексуальнасць|аднаполых адносін і гомасексуальнага жадання]] ў [[мастацтва|мастацтве]], першым чынам у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] і [[літаратура|літаратуры]]<ref>Існуе і іншая традыцыя ўжывання тэрміна — у значэнні эратычнай цягі паміж людзьмі аднаго полу (у адрозненне ад гомасексуальнасці, якая разумеецца як уласцівасць асобы, якая мее такую цягу): гл., напрыклад, Timothy F. Murphy. Gay Science: The Ethics of Sexual Orientation Research. — Columbia University Press, 1999. ([http://gaybookreviews.info/review/2758/880 рэцэнзія ў International Gay and Lesbian Review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101231062655/http://gaybookreviews.info/review/2758/880 |date=31 снежня 2010 }})</ref>. [[Файл:Sebastian Reni Musei Capitolini PC145.jpg|thumb|left|Гвіда Рэні. Святы Себасцьян]] Па меркаванні найноўшых даследчыкаў, канон гомаэратычнага быў закладзены, першым чынам, літаратурай і мастацтвам [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Рыма]], якія паслужылі затым асновай для мастацтва [[Эпоха Адраджэння|Эпохі Адраджэння]], якое кадзіравала больш-менш адкрытыя выявы гомаэротыкі выкарыстаннем найбольш вядомых класічных сюжэтаў, якія мелі на ўвазе аднаполае каханне ([[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] і [[Ганімед]], [[Аляксандр Македонскі]] і {{нп5|Гефестыён||en|Hephaestion}}, [[Адрыян]] і [[Антыной]] і г. д.), а таксама [[жанр]]аў, якія ў найбольшай ступені асацыяваліся з гэтай тэматыкай (у паэзіі, у прыватнасці, — [[элегія|элегіі]] і [[пастараль|пастаралі]])<ref>[http://books.google.ru/books?id=VD_3e-PcMWoC Stephen Guy-Bray. Homoerotic space: The poetics of loss in Renaissance literature] — University of Toronto Press, 2002. — P. 4. {{ref-en}}</ref>. У далейшым круг сюжэтаў, уцягнутых у арбіту гомаэратычных асацыяцый, пашыраўся: у прыватнасці, з гомаэротыкай стаў звязвацца вобраз [[Святы Себасцьян|Святога Себасцьяна]] — як адзначае [[Ігар Сямёнавіч Кон|І. С. Кон]], «мастакі Адраджэння ([[Гвіда Рэні]], [[Перуджына]], [[Бацічэлі]], [[Антанела да Месіна|Антоніа дзі Месіна]], [[Караваджа]] і інш.) зрабілі яго далікатным жанчынападобным юнаком, амаль хлопчыкам, што давала багатую ежу гомаэратычнаму ўяўленню»<ref>И. С. Кон. Лунный свет на заре: Лики и маски однополой любви. — М.: Олимп, АСТ, 1998. — С. 393. {{ref-ru}}</ref>. У вострым перажыванні гомаэратызму карціны Рэні прызнаваўся, у прыватнасці, [[Юкіа Місіма]] ў кнізе «[[Споведзь маскі]]», заўважаючы пры гэтым, што «[[Магнус Хіршфельд]] змяшчае выяву святога Себасцьяна на першае месца сярод усіх твораў скульптуры і жывапісу, якія карыстаюцца асаблівай прыхільнасцю гомасексуалістаў»<ref>[http://lib.ru/INPROZ/MISIMA/maska.txt Ю. Мисима. Исповедь маски] / Перевод [[Барыс Акунін|Григория Чхартишвили]]. — СПб.: Северо-Запад, 1994. — С. 33. {{ref-ru}}</ref>, а [[Сальвадор Далі]] склаў паэму «Святы Себасцьян» і прысвяціў яе [[Федэрыка Гарсіа Лорка|Федэрыка Гарсіа Лорцы]], якому, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, «вобраз святога Себасцьяна быў блізкі ў сувязі з яго гомасексуальнасцю»<ref>[http://magazines.russ.ru/zvezda/2004/5/petr16.html Александр Петряков. Дали — литератор] // «Звезда», № 5, 2004. {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903115350/http://magazines.russ.ru/zvezda/2004/5/petr16.html|date=2014-09-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:ЛГБТ у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва]] [[Катэгорыя:Літаратура]] fh39qsy4n5bn3wzpt3gm0lvu88stih7 0 110733 5220494 4960654 2026-10-17T15:19:46Z IP781584110 134977 стыль, афармленне 5220494 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Алесандра Маньяска''' ({{ДН|||1667}}, [[Генуя]] — {{ДС|19|3|1749}}, Генуя) — італьянскі мастак, жывапісец, выбітны прадстаўнік [[барока]], майстар генуэзскай школы. == Біяграфія == [[Файл:Alessandro Magnasco's painting 'The Raising of Lazarus'.jpg|thumb|300px|А. Маньяска. Уваскрашэнне Лазара]] Вучыўся ў бацькі, мастака Стэфана Маньяска, затым у [[Мілан]]е, у Ф. Аб’яці. Адчуў уплыў С. Розы, В. Кастэла, Цінтарэта, Жака Кало — майстроў генуэзскай школы. Творы Маньяска выкананы энергічнымі ўдарамі пэндзля, каларыт — мігатлівы, з перавагай карычневых і аліўкавых колераў. Яго творчасць прасякнута трагічна-аголеным адчуваннем нікчэмнасці чалавека перад сляпымі сіламі і сацыяльнай рэчаіснасцю. Характэрныя прыёмы гратэску, нечаканыя кантрасты. Дынамічнасць выявілася і ў маляўнічай тэхніцы: мастак выкарыстаў адмысловы метад нанясення мазкоў — над канчатковым пластом. Паспяхова працаваў у розных жанрах, але больш за ўсё яго прываблівалі пейзажы і бытавыя сцэны. Пісаў тыповыя жанравыя сцэны з жыцця салдат, манахаў, цыганоў. Часцей за ўсё персанажы адлюстроўваў на фоне архітэктуры, рымскіх арак, пісаў рамантычныя віды гарадоў. == Вядомыя творы == * Вакханалія. 1710. [[Эрмітаж]], [[Санкт-Пецярбург]]. * Вакханалія. [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна]], Масква. * [[Пейзаж]] з марскім берагам. Нацыянальны музей у [[Неапаль|Неапалі]]. * Горны пейзаж, Нацыянальны музей у Неапалі. * Сцэна ў садзе. Галерэя Палаца-Б’янка ў Генуі. * Укрыжаванне. [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна]], Масква. * Трапеза манашак. [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна]], Масква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маньяска Алесандра||98}} {{DEFAULTSORT:Маньяска Алесандра}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Генуі]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] {{Бібліяінфармацыя}} dj34k5awo6telc1j6lb54tbu203y8e3 0 111177 5220786 5105821 2026-10-18T10:32:48Z D.L.M.I. Bel 33064 5220786 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Салейкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Saliejki_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =52 |lat_min =9 |lat_sec =54 |lon_dir = |lon_deg =23 |lon_min =58 |lon_sec =18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Жабінкаўскі |сельсавет = Жабінкаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 1641 |паштовы індэкс = 225102 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242981121 }} '''Сале́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saliejki}}, {{lang-ru|Салейки}}) — [[вёска]] ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жабінкаўскі сельсавет|Жабінкаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Салейкі знаходзяцца за 2,5 кіламетры на паўднёвы захад ад [[Жабінка|Жабінкі]]. == Гісторыя == Да 20 мая 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сакскі сельсавет|Сакскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. 19 ліпеня 1976 года да вёскі далучаны хутар [[Стомаўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Назва == Фіксавалася слонімскае прозвішча Салейка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-GSVT-Q?i=688&cat=2356543</ref>. Было [[Індура|індурскае]] Саловіч, слонімскае Салевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-J9MT-3?i=840&cat=834219</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BZ-BJNV?i=205&cat=2356543</ref>. Ёсць літоўскія ''Sala,'' ''Salys''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=64160d36f29574818f969d64227e6950</ref>''.'' Аснова ''Sal''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 131.</ref>.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жабінкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жабінкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёна]] 7b7jmw7mnqkw1pgdn7hq4kgftditc8i 0 113741 5220395 4958639 2026-10-17T12:12:00Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220395 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Рыдольфа Гірланда́я''' ({{ДН|14|2|1483}} — {{ДС|6|6|1561}}) — італьянскі жывапісец з мастацкай дынастыі [[Гірландая]], сын знакамітага [[Даменіка Гірландая]]. Яго настаўнікамі былі дзядзька, [[Давід Гірландая]], і (па паведамленні Вазары) [[Фра Барталамеа]]. [[Файл:Ridolfo del ghirlandaio, assunta, cathedral of prato.jpg|thumb|злева|Мадонна ў саборы Прата (1507)]] Стылістычна ішоў па слядах бацькі; таксама можна заўважыць уплывы Рафаэля і П’еро ды Казіма. Працаваў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], на прапанову Рафаэля пераехаць у [[Рым]] адказаў адмовай. Яго першая самастойная праца — «Мадонна» з сабора ў [[Прата]] (1507). Найбольш значныя працы Рыдольфа адносяцца да перыяду Высокага [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Творы Гірландая, створаныя пасля смерці Рафаэля, старанна паўтараюць завучаныя формулы тасканскага жывапісу, але па арыгінальнасці саступаюць яго раннім творам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Ridolfo del Ghirlandaio|Рыдольфа дэль Гірландая }} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/ghirlandaio_ridolfo.html Рыдольфа Гірландая на Artcyclopedia] * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/g/ghirland/ridolfo/index.html Рыдольфа Гірландая на Wga.hu] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гірландая Рыдольфа}} [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] [[Катэгорыя:Мастакі XVI стагоддзя]] 3io134nt6cgnt15ld563d88xlkf9tom 0 113828 5220552 5155812 2026-10-17T17:52:16Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220552 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Андрэа Сакі | арыгінальнае імя = {{lang-it|Andrea Sacchi}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = Maratta Portrait of Sacchi.jpg | шырыня = | загаловак =''Андрэа Сакі'', партрэт працы [[Карла Марата|Карла Мараты]] | дата нараджэння = 30.10.1599 | месца нараджэння = | дата смерці = 21.6.1661 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = {{сцягафікацыя|Італія}} | жанр = [[жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = Andrea Sacchi }} '''Андрэа Сакі''' ({{lang-it|Andrea Sacchi}}, {{ДН|30|11|1599}}, Нетуна, каля [[Рым]]а — {{ДС|21|6|1661}}, там жа) — італьянскі мастак. == Біяграфія і творчасць == [[Файл:Andrea Sacchi.jpg|left|thumb|Андрэа Сакі. ''Пра трох Магдалін'', [[1634]], палацца Барберыні, [[Рым]]]] Нарадзіўся ў сям’і мастака, вучыўся ў [[Франчэска Альбані]]. У 1621 прыехаў у [[Рым]], дзе і працаваў усё жыццё. Яго заступнікам быў кардынал [[Антоніа Барберыні]]. У маладосці працаваў на П’етра ды Картона (1627—1629), пасля супернічаў з ім. У публічных дэбатах пра збыткоўнасць у жывапісе, якія вяліся ў гільдыі Святога Лукі і ў якіх Сакі папракаў П’етра ды Картона, на бок Сакі ўсталі яго сябры і аднадумцы [[Алесандра Альгардзі]] і [[Нікаля Пусэн]]. Тым самым Сакі стаў адным з майстроў, якія намецілі класічную лінію ў развіцці еўрапейскага жывапісу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Posse H. Der römische Maler Andrea Sacchi; ein Beitrag zur Geschichte der klassizistischen Bewegung im Baroc. Leipzig: E.A. Seemann, 1925 * Andrea Sacchi: complete edition of the paintings with a critical catalogue / Ann Sutherland Harris, ed. Princeton: Princeton UP, 1977 * D'Avossa A. Andrea Sacchi. Roma: Edizioni Kappa, 1985 == Спасылкі == {{Commonscat|Andrea Sacchi}} * [http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=3576 Andrea Sacchi // Art Renewal Center]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/sacchi_andrea.html Працы] ў музеях свету * [http://www.bibliotekar.ru/slovar-impr3/280.htm Біяграфія] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] {{DEFAULTSORT:Сакі Андрэа}} 2w9se6jv5c6xnz2c6wx3uppmtcf225a 0 113898 5220408 5115312 2026-10-17T12:54:54Z ~2026-55844-07 175610 /* Ушанаванне памяці */ 5220408 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сімановіч}} {{пісьменнік}} '''Давід Рыгоравіч Сімано́віч'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|26|6|1932}}, {{МН|Нароўля|у Нароўлі|Горад Нароўля}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|9|5|2014}}, [[Віцебск]]) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[26 чэрвеня]] [[1932]] года ў [[Нароўля|Нароўлі]] ў [[яўрэі|яўрэйскай]] сям’і лесанарыхтоўшчыка Гірша Маісеевіча Сімановіча і яго жонкі Годы Давідаўны Гарадзецкай (1898—1980), правізара аптэкі ў мястэчку Нароўля<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. Дзед Давіда Сімановіча — Давід Гарадзецкі, купец 3-й гільдыі, пахаваны на яўрэйскіх могілках у Нароўлі<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У мемуарах Давід Сімановіч упамінае як у 1947 годзе яго класная кіраўніца [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык|Аляксандра Дзямідчык]] любіла расказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-[[Сідар Каўпак|каўпакаўцаў]]<ref>''Симанович, Д. Г.'' [https://coollib.cc/b/591451-david-grigorevich-simanovich-vitebskiy-vokzal-ili-vechernie-progulki-cherez-godyi/readp Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы] / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.</ref>. Скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1955). Працаваў настаўнікам у сельскай школе (1955—1959), быў супрацоўнікам газет «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/yubilej-rajonnoj-gazety-vazhnoe-sobytie-dlya-vsej-narovlyanshhiny/ |title=Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216083324/https://narovlya.by/novosti/yubilej-rajonnoj-gazety-vazhnoe-sobytie-dlya-vsej-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>, «[[Віцебскі рабочы]]» (1959—1961) і віцебскага тэлерадыёкамітэта (1961—1971), кіраўніком Віцебскага літаратурнага аб’яднання (1971—1980). Жыў у [[Віцебск]]у. У 2007 г. прыязджаў у родную [[Нароўля|Нароўлю]], дзе ў бібліятэцы зрабіў свой творчы вечар: чытаў свае вершы, расказваў гісторыі, звязаныя з бацькоўскім домам і нараўлянскімі сябрамі<ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. == Творчасць == Пісаў творы на [[руская мова|рускай мове]]. Дэбютаваў як паэт у 1948 годзе: газета «Зорка». Аўтар кніг вершаў: Вясновая казка. Мінск, 1959; Чароўны луг. Мінск, 1959; Чэрвень-рака. Мінск, 1962; Раўнадзенства. Мінск, 1966; Зялёны конік. Мінск, 1968; Хвіліны. Мінск, 1969; Станцыя трывогі і любові. Мінск, 1972; Ліст табе. Мінск, 1975; Сустрэчныя цягнікі. Мінск, 1978; Сілуэты дзён. Мінск, 1981; Сонечны хмель. Мінск, 1982; Скрозь далячынь часу. Мінск, 1984; Верасень. Мінск, 1990; Выбранае. Мінск, 1995; Маю гонар належаць. Віцебск, «Заходняя Дзвіна», 1999. Выпусціў таксама кн. прозы: Падарожная Аляксандра Пушкіна. Нарысы. Мінск, 1977; Скрозь далячынь часоў. Нарысы. Мінск, 1984. Склаў і адрэдагаваў «Шагалаўскі зборнік» (Віцебск, 1996). Творы Сімановіча перакладзены на беларускую, балгарскую, грузінскую, [[ідыш]], латышскую, літоўскую, нямецкую і чэшскую мовы. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1960), Міжнароднага ПЭН-клуба. Быў старшынёй Пушкінскага (1989) і Шагалаўскага камітэтаў (1991). == Ушанаванне памяці == 2 ліпеня 2023 г. бібліятэцы ў [[Нароўля|Нароўлі]] было прысвоена імя Давіда Рыгоравіча Сімановіча (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці ў нараўлянскай бібліятэцы прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=26 верасня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. 22 чэрвеня 2026 года імя і фатграфія Давіда Сімановіча размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сімановіч Давід Рыгоравіч||383}} * Сімановіч Давід // Пісьменнікі Віцебшчыны : даведнік / рэд. Ф. І. Сіўко. — Віцебск, 2001. — С. 73—76. * ''Симанович, Д. Г.'' Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128332|Сімановіч Давід Рыгоравіч}} * [https://narovlya.by/novosti/imeyu-chest-prinadlezhat/ «Имею честь принадлежать…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628053151/https://narovlya.by/novosti/imeyu-chest-prinadlezhat/ |date=28 чэрвеня 2022 }} // narovlya.by {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сімановіч Давід Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ідыш]] 17iqm61cjtdsq1zyso3mgcqiv07viat 5220409 5220408 2026-10-17T12:55:16Z ~2026-55844-07 175610 /* Ушанаванне памяці */ 5220409 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сімановіч}} {{пісьменнік}} '''Давід Рыгоравіч Сімано́віч'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|26|6|1932}}, {{МН|Нароўля|у Нароўлі|Горад Нароўля}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|9|5|2014}}, [[Віцебск]]) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[26 чэрвеня]] [[1932]] года ў [[Нароўля|Нароўлі]] ў [[яўрэі|яўрэйскай]] сям’і лесанарыхтоўшчыка Гірша Маісеевіча Сімановіча і яго жонкі Годы Давідаўны Гарадзецкай (1898—1980), правізара аптэкі ў мястэчку Нароўля<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. Дзед Давіда Сімановіча — Давід Гарадзецкі, купец 3-й гільдыі, пахаваны на яўрэйскіх могілках у Нароўлі<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У мемуарах Давід Сімановіч упамінае як у 1947 годзе яго класная кіраўніца [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык|Аляксандра Дзямідчык]] любіла расказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-[[Сідар Каўпак|каўпакаўцаў]]<ref>''Симанович, Д. Г.'' [https://coollib.cc/b/591451-david-grigorevich-simanovich-vitebskiy-vokzal-ili-vechernie-progulki-cherez-godyi/readp Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы] / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.</ref>. Скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1955). Працаваў настаўнікам у сельскай школе (1955—1959), быў супрацоўнікам газет «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/yubilej-rajonnoj-gazety-vazhnoe-sobytie-dlya-vsej-narovlyanshhiny/ |title=Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216083324/https://narovlya.by/novosti/yubilej-rajonnoj-gazety-vazhnoe-sobytie-dlya-vsej-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>, «[[Віцебскі рабочы]]» (1959—1961) і віцебскага тэлерадыёкамітэта (1961—1971), кіраўніком Віцебскага літаратурнага аб’яднання (1971—1980). Жыў у [[Віцебск]]у. У 2007 г. прыязджаў у родную [[Нароўля|Нароўлю]], дзе ў бібліятэцы зрабіў свой творчы вечар: чытаў свае вершы, расказваў гісторыі, звязаныя з бацькоўскім домам і нараўлянскімі сябрамі<ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. == Творчасць == Пісаў творы на [[руская мова|рускай мове]]. Дэбютаваў як паэт у 1948 годзе: газета «Зорка». Аўтар кніг вершаў: Вясновая казка. Мінск, 1959; Чароўны луг. Мінск, 1959; Чэрвень-рака. Мінск, 1962; Раўнадзенства. Мінск, 1966; Зялёны конік. Мінск, 1968; Хвіліны. Мінск, 1969; Станцыя трывогі і любові. Мінск, 1972; Ліст табе. Мінск, 1975; Сустрэчныя цягнікі. Мінск, 1978; Сілуэты дзён. Мінск, 1981; Сонечны хмель. Мінск, 1982; Скрозь далячынь часу. Мінск, 1984; Верасень. Мінск, 1990; Выбранае. Мінск, 1995; Маю гонар належаць. Віцебск, «Заходняя Дзвіна», 1999. Выпусціў таксама кн. прозы: Падарожная Аляксандра Пушкіна. Нарысы. Мінск, 1977; Скрозь далячынь часоў. Нарысы. Мінск, 1984. Склаў і адрэдагаваў «Шагалаўскі зборнік» (Віцебск, 1996). Творы Сімановіча перакладзены на беларускую, балгарскую, грузінскую, [[ідыш]], латышскую, літоўскую, нямецкую і чэшскую мовы. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1960), Міжнароднага ПЭН-клуба. Быў старшынёй Пушкінскага (1989) і Шагалаўскага камітэтаў (1991). == Ушанаванне памяці == 2 ліпеня 2023 г. бібліятэцы ў [[Нароўля|Нароўлі]] было прысвоена імя Давіда Рыгоравіча Сімановіча (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці ў нараўлянскай бібліятэцы прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=26 верасня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. 22 чэрвеня 2026 года імя і фатаграфія Давіда Сімановіча размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сімановіч Давід Рыгоравіч||383}} * Сімановіч Давід // Пісьменнікі Віцебшчыны : даведнік / рэд. Ф. І. Сіўко. — Віцебск, 2001. — С. 73—76. * ''Симанович, Д. Г.'' Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128332|Сімановіч Давід Рыгоравіч}} * [https://narovlya.by/novosti/imeyu-chest-prinadlezhat/ «Имею честь принадлежать…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628053151/https://narovlya.by/novosti/imeyu-chest-prinadlezhat/ |date=28 чэрвеня 2022 }} // narovlya.by {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сімановіч Давід Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ідыш]] 7eql9lwwivc6f8nx3dlgg0z1sly5t99 0 113902 5220468 3734813 2026-10-17T14:26:14Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220468 wikitext text/x-wiki {{redirect|Мантэнья }} {{Мастак |фон = |імя = Андрэа Мантэнья |імя пры нараджэнні = Andrea Mantegna |партрэт = Andrea Mantegna 049.jpg |шырыня = |загаловак = Аўтапартрэт (крайні справа) з жонкай (крайняя злева) на палатне «Прынясенне ў храм», 1465—1466, [[Берлінская карцінная галерэя]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = [[Італія]] |нацыянальнасць = |жанр = [[фрэска]], [[жывапіс]] |вучоба = [[Франчэска Скварчонэ]] |стыль = [[Італьянскі Рэнесанс]] |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[Альбрэхт Дзюрэр|Дзюрэр]] |узнагароды = |вікісховішча = Category:Andrea Mantegna }} '''Андрэа Мантэнья''' ({{lang-it|Andrea Mantegna}}, каля 1431, Ізола-ды-Картура, Венета — {{ДС|13|9|1506}}, [[Мантуя]]) — італьянскі [[мастак]], прадстаўнік Падуанскай школы жывапісу. У адрозненне ад большасці іншых класікаў італьянскага [[Рэнесанс]]у, пісаў у жорсткай і рэзкай манеры. == Біяграфія == [[Файл:Andrea Mantegna - The Court of Mantua - detail.JPG|thumb|злева|[[Фрэска]] ў Камера дэльі Спозі. [[1474]]. [[Мантуя]]]] Мантэнья нарадзіўся каля 1431 года ў італьянскім мястэчку Ізола-дзі-Картура блізу [[Венецыя|Венецыі]], у сям’і дрывасека. У 1441 годзе быў усыноўлены мастаком Франчэска Скварчонэ. Вучыўся [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчаму мастацтву]], а таксама латыні ў Скварчонэ, у 1445 годзе быў запісаны ў цэх жывапісцаў [[Падуя|Падуі]]. Ва ўзросце 17 гадоў Мантэнья ў судзе дамогся незалежнасці ад Скварчонэ і з тых часоў працаваў як самастойны мастак. У маладосці зведаў уплыў фларэнційскай школы, у прыватнасці [[Данатэла]]. У 1453 годзе Мантэнья ажаніўся з дачкой Джакапа Беліні Нікалосіяй (Нікалаз). У 1460 годзе ён становіцца прыдворным мастаком у герцагаў Ганзага. Мантэнья памёр 13 верасня 1506 года ў Мантуі. == Гл. таксама == * [[Камера дэльі Спозі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||90}} * Kristeller P., A. Mantegna, B. — Lpz., 1902. * Fiocco G., Mantegna, Mil., 1937. * Tietze-Conrat E., Mantegna, L., 1955. * Paccagnini G., Andrea Mantegna, Mil., 1961. * Janson, H.W., Janson, Anthony F. ''History of Art''. Harry N. Abrams, Inc., Publishers. 6th ed. 2005. ISBN 0-13-182895-9 * ''Знамеровская Т. П.'' Андреа Мантенья. — Л., 1961. {{ref-ru}} * ''Лазарев В. Н.'' Старые итальянские мастера. — М., 1972. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1466-mantegna-andrea Мантэнья Андрэа. Карціны] і [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/914-mantegna-andrea біяграфія] {{Commons|Category:Andrea Mantegna}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мантэнья Андрэа}} [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] hzd0cvnnwukpa0nem047v9qg5gbrwm4 0 114524 5220471 4961759 2026-10-17T14:33:05Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5220471 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Сюй Бэйхун'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|19|7|1895}} — {{ДС|26|9|1953}}) — кітайскі [[жывапіс]]ец і [[Графіка (мастацтва)|графік]], адзін з першых кітайскіх мастакоў XX стагоддзя, які аб’яднаў нацыянальныя мастацкія традыцыі з дасягненнямі еўрапейскага жывапісу. == Біяграфія == Нарадзіўся ў павеце Ісін правінцыі [[Цзянсу]] (Усходні Кітай) у сям’і мастака і паэта Сюй Дачжана. У дзяцінстве Сюй Бэйхун любіў змалёўваць ілюстрацыі да кнігі «Слова пра жывапіс з саду з гарчычнае зерне», кожны раз дзівячыся майстэрству аўтара мастака Жэнь І. Вучыўся ў свайго бацькі Сюй Дачжана ў [[Шанхай|Шанхаі]] і ў [[Парыж]]ы (з 1919) ў П. А. Ж. Даньян-Буўрэ. У 1919 годзе ён вытрымаў экзамен, які даваў права паехаць за казённы кошт вучыцца ў Парыж, у Нацыянальную Вышэйшую Мастацкую школу. За гады вучобы ён авалодаў тэхнікай малявання з натуры, потым ён здзейсніў паездкі ў Германію, Бельгію, Швейцарыю і Італію, дзе знаёміўся з палотнамі вялікіх заходніх майстроў. У 1928 годзе Сюй Бэйхун вярнуўся ў Кітай, дзе па запрашэнні заняў пасаду прафесара кафедры жывапісу ў Цэнтральным універсітэце ў [[Нанкін]]е. Пазней заняў пасаду дэкана Мастацкага факультэта [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскага ўніверсітэта]]. Ён выступаў за рэформу мастацкага выкладання, за ўвядзенне ў навучальны курс заходнееўрапейскай тэхнікі жывапісу. Па яго запрашэнні прафесарам Нанкінскага ўніверсітэта быў прызначаны таксама [[Цы Байшы]]. На 1930-я гады прыходзіцца першы кульмінацыйны перыяд у творчасці Сюй Бэйхуна. У 1934 наведаў [[СССР]]. У гады Кітайскай Народнай Рэспублікі Сюй Бэйхун займаў пасаду рэктара Цэнтральнай акадэміі мастацтваў у Пекіне (1949—1953) і старшыні Усекітайскай асацыяцыі дзеячаў літаратуры і мастацтва, выхаваў плеяду мастакоў новага Кітая. Памёр ад [[інсульт]]у ў 1953 годзе. Пасля смерці ў яго доме ў [[Пекін]]е адкрыты музей. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сюй Бэйху́н, Жу Пэон|Пешын С. У.|331}} * {{ВСЭ3|Сюй Бэй-Ху́н, Жю Пэон|старонкі=151}} * Сюй Бэй-Ху́н, Жю Пэон // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга II. М—Я, 1986. — С. 273. — 432 с, ил., 32 л. ил. — 200 000 экз.{{ref-ru}} {{Commonscat|Xu Beihong}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Кітая]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] ehd0c650wxar1v1mtnbxui10aehsann 0 116696 5220519 4873989 2026-10-17T15:57:00Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5220519 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} [[Файл:La charité de saint Martin.jpg|thumb|Жан Фуке. Учынак святога Марціна]] '''Марцін Турскі''', '''Святы Марцін''' ({{lang-la|Martinus}}; каля [[316]]—[[317]] — {{ДС|8|11|397}}) — хрысціянскі святар, біскуп Тура (цяпер у [[Францыя|Францыі]]). Дзень Святога Марціна, які каталіцкі касцёл адзначае 11 лістапада, быў калісьці адным з найбольш прыкметных у каталіцкім календары (урачыстасці доўжыліся тры дні — 10—12 лістапада), а сам Святы Марцін — адным з найулюбёнейшых святых з агульнаеўрапейскім культам. Калі тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была інтэграванай часткай [[Заходні свет|Заходняга Свету]], культ Святога Марціна быў пашыраны і тут. У праваслаўнай традыцыі святога называюць Марцінам Міласэрным і адзначаюць яго памяць [[13 лютага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Martin of Tours|выгляд=міні}} * [[s:en:Catholic Encyclopedia (1913)/St. Martin of Tours|St. Martin of Tours]] // [[Каталіцкая энцыклапедыя]] {{ref-en}} * [http://viasanctimartini.eu/ Via Sancti Martini ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120712175934/http://www.viasanctimartini.eu/ |date=12 ліпеня 2012 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы]] [[Катэгорыя:Гала-рымскія святыя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]] [[Катэгорыя:Біскупы Тура]] rake0p7m8bcvacvfxypbknvuaqpvu1s 0 120370 5220459 4767007 2026-10-17T14:12:43Z Tess Mattew 51169 New cat. 5220459 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля |Арыгінальная назва = | Выява = 2025.08.25 Church of Saint John the Baptist in Opsa, Braslav District Vitebsk Region Belarus 04.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = 300px |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|213Г000207}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Опса (аграгарадок)|Опса]] |lat_dir = |lat_deg = 55.288507 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29.634043 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Віцебская дыяцэзія]] |Дэканат = Відзскі |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[неаготыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ядвіга Цеханавецкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1887 |Заканчэнне будаўніцтва = 1887 |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Church of Saint John the Baptist in Opsa }} {{значэнні2|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля}} '''Касцёл Святога Яна Хрысціцеля''' — [[каталіцтва|каталіцкі]] храм, помнік архітэктуры. Знаходзіцца ў аграгарадку [[Опса (аграгарадок)|Опса]] ([[Браслаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]), непадалёку ад цэнтральнай плошчы, на ўзвышшы па-над возерам [[Опса (возера)|Опса]]. == Гісторыя == Драўляны храм 1768 года пабудовы згарэў у 1886 годзе. Старажылы расказваюць, што здарылася гэта ў час набажэнства, калі на [[алтар]] ахвяравалі кудзелю, якая загарэлася ад полымя свечкі як порах. Разам з будынкам згарэла шмат парафіян. На яго месцы ў 1887 годзе па фундацыі Ядзвігі Цеханавецкай быў узведзены неагатычны касцёл. Будынак пацярпеў ад пажару 1928 года. У 1949 годзе зачынены. У 1989 ў будынку адкрылася канцэртна-выставачная зала Браслаўскага аддзела культуры. У лістападзе 1989 года будынак вярнулі католікам. == Архітэктура == [[File:Опса.jpg|thumb|190пкс|злева|Інтэр’ер касцёла]] Помнік [[неаготыка|неагатычнай]] архітэктуры. Аднанефавы храм мае адну вежу, якая выступае за плоскасць галоўнага [[фасад]]а, з [[шацёр (архітэктура)|шатровым]] завяршэннем. Галоўны фасад упрыгожаны [[партал]]ам з [[вымперг]]ам, невялікім [[ружа (архітэктура)|акном-ружай]], [[аркатура]]й, паяском у выглядзе [[парэбрык]]а. Алтарная частка завершана гранёнай [[апсіда]]й, сіметрычна па баках ад яе размешчаны нізкія [[рызніца|сакрысціі]]. Асноўны аб’ём накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], больш нізкая [[апсіда]] — [[вальмавы дах|вальмавым]], сакрысціі — двухсхільнымі дахамі, якія вырашаны накшталт [[вімперг]]аў. У дэкоры выкарыстаны прафіляваныя цягі, аркатурныя [[пояс (архітэктура)|паясы]], [[лапатка (архітэктура)|лапаткі]] і арачныя нішы. Унутры [[неф]] і апсіда перакрыты [[цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычным скляпеннем]] з [[распалубка]]мі. Арачныя бакавыя аконныя праёмы запоўнены каляровымі сюжэтнымі [[вітраж]]амі. [[Цвітнар]] абнесены прыгожай агароджай з цэглы і [[бут]]авага каменю. Побач з касцёлам знаходзіцца будынак [[плябанія|плябаніі]], узведзены адначасова з храмам. == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}} — С. 376—377 * {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|2}} — С. 153 * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} – С. 116. * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} — С. 271—272 * ''Шыдлоўскі, К. С.'' Касцёл Святога Яна Хрысціцеля ў Опсе / К.С. Шыдлоўскі // Архітэктурная спадчына Браслаўшчыны : гістарычна-архітэктурны нарыс. – Мн., 1996. – С. 64–66. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000207}} {{Commons|Category:Church of Saint John the Baptist in Opsa}} * {{catholic.by|http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/100947.html}} * {{radzima|4611}} * {{ГБ|https://globustut.by/opsa/index.htm#kostel}} {{Відзскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Опса (аграгарадок)]] [[Катэгорыя:1887 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]] p2e4nk9fb1ntqdfnhzbgxgxip73vpwp 100 121975 5220509 5219877 2026-10-17T15:50:55Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5220509 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ігнат Фонберг|2026-10-17T13:49:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марыля Радовіч|2026-10-16T21:19:46Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Бенядзікт Барсук|2026-10-16T21:16:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Стрэцкі|2026-10-16T19:00:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антоні Прозар|2026-10-16T17:57:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ёган Петэр Франк|2026-10-16T17:30:14Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Баляслаў Раманоўскі|2026-10-16T17:15:51Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Баляслаў Палкоўскі|2026-10-16T17:06:12Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Георг Форстэр|2026-10-16T16:57:14Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Скот Джоплін|2026-10-16T12:28:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павел Враніцкі|2026-10-16T12:17:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рычард Пятровіч Бутвілоўскі|2026-10-16T11:48:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль Агюст дэ Берыо|2026-10-16T10:30:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джурабек Муродаў|2026-10-16T10:21:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Даменіка Марыа Гаспара Анджаліні|2026-10-16T10:08:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксель Іванавіч Берг|2026-10-16T07:49:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альбан Берг|2026-10-16T07:37:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нільс Віга Бентсан|2026-10-16T07:16:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|П’ер Мары Франсуа дэ Саль Баё|2026-10-16T06:54:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Не Эр|2026-10-16T06:22:56Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> t5jeg3z5gsm09ewzew31vzn7pwtw481 0 123253 5220451 5162123 2026-10-17T13:52:01Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1999 годзе]]; +[[Катэгорыя:Сайты, закрытыя ў 2019 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220451 wikitext text/x-wiki {{картка сайта | websitename = Game Rankings | logo = | screenshot = | url = [http://www.gamerankings.com/ www.gamerankings.com] | commercial = Так | type = Камп'ютарныя гульні | owner = [[CNET]] | author = Скот Бедард }} '''Game Rankings''' — англамоўны [[вэб-сайт]] пра [[камп’ютарныя гульні]]. Асноўнай яго функцыяй з’яўляецца адсочванне рэцэнзій на камп’ютарныя гульні з іншых сайтаў, і, пры дапамозе іх камбінавання, публікацыя сярэдняга рэйтынгу для кожнай гульні. Падобную сістэму выкарыстоўваюць сайты [[Metacritic]], [[GameStats]] і [[Rotten Tomatoes]]. Рэйтынгі публікуюцца ў выглядзе працэнтных адносін, заснаваных на ўсіх прынятых да разгляду ацэнках. Ацэнкі бяруцца з розных гульнявых сайтаў і часопісаў. Пры гэтым улічваюцца не ўсе выданні, а толькі найбольш вядомыя і аўтарытэтныя. Па стане на кастрычнік 2008 г. база даных сайта ўтрымлівае больш 27 тыс. гульняў.<ref name="homepage">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/|title=Game Rankings home page|publisher=Game Rankings|accessdate=- кастрычнік 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301080739/http://www.gamerankings.com/|archivedate=1 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.gamerankings.com/ Game Rankings] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301080739/http://www.gamerankings.com/ |date=1 сакавіка 2012 }} * [http://igrat-avtomaty-vulkan.com/ Vulkan Games] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141010221027/http://igrat-avtomaty-vulkan.com/ |date=10 кастрычніка 2014 }} [[Катэгорыя:Сайты, прысвечаныя відэагульням]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Сайты, закрытыя ў 2019 годзе]] da3krr2lz4evj5vcjfpzl0ibzn8cj95 0 123689 5220677 4766542 2026-10-18T07:42:17Z DzBar 156353 шаблон 5220677 wikitext text/x-wiki {{Музей}}[[Выява:Rembrandts house, Amsterdam.jpg|thumb|Дом-музей Рембранта ў [[Амстэрдам]]е]] '''Дом-музей Рэмбранта''' ({{lang-nl|Museum Het Rembrandthuis}}) — мастацкі [[музей]] на вуліцы Ёдэнбрэестраат (Jodenbreestraat) у Яўрэйскім квартале [[Амстэрдам]]а. Музей адкрыўся ў [[1911]] годзе ў доме, які Рэмбрант набыў на піку славы ў [[1639]] годзе і ў якім пражываў да свайго банкруцтва ў [[1656]] годзе. == Калекцыя == У музеі адноўлена гістарычная абстаноўка часоў Рэмбранта: кухня, жылыя пакоі і майстэрня мастака. Крыніцай для экспазіцыі музея стаў вопіс, складзены [[натарыус]]ам пры продажы ўсёй маёмасці мастака з аўкцыёну. У інтэр’еры дома-музея прадстаўлены карціны сучаснікаў Рэмбранта, яго вучняў, і яго настаўніка [[Пітэр Ластман|Пітэра Ластмана]]. Экспазіцыя музея ўяўляе сабой найбольш поўны збор графічных работ Рэмбранта. Тут знаходзяцца 260 з 290 [[афорт]]аў мастака. Акрамя таго, у музеі можна азнаёміцца з тэхнікай афорта. Акрамя асноўнай экспазіцыі ў музеі праходзяць часовыя выставы. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * F. Tissink: Museum het Rembrandthuis Amsterdam. Ludion, 2007. ISBN 90-76588-29-5 * Eva Ornstein-Van Slooten, Marijke Holtrop, Jaap Van Der Veen (Hrsg.): The Rembrandt House: A Catalogue of Rembrandt Etchings. Waanders, 2005. ISBN 90-400-8851-9 == Спасылкі == {{commonscat-inline|Rembrandt House Museum|Дом-музей Рэмбранта}} * [http://www.rembrandthuis.nl/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Музеі Амстэрдама]]{{Вонкавыя спасылкі}} g6pkf6hqb4qv12w16lmcomg3wvn00zo 5220678 5220677 2026-10-18T07:43:07Z DzBar 156353 5220678 wikitext text/x-wiki {{Музей}}[[Выява:Rembrandts house, Amsterdam.jpg|thumb|Дом-музей Рэмбранта ў [[Амстэрдам]]е]] '''Дом-музей Рэмбранта''' ({{lang-nl|Museum Het Rembrandthuis}}) — мастацкі [[музей]] на вуліцы Ёдэнбрэестраат (Jodenbreestraat) у Яўрэйскім квартале [[Амстэрдам]]а. Музей адкрыўся ў [[1911]] годзе ў доме, які Рэмбрант набыў на піку славы ў [[1639]] годзе і ў якім пражываў да свайго банкруцтва ў [[1656]] годзе. == Калекцыя == У музеі адноўлена гістарычная абстаноўка часоў Рэмбранта: кухня, жылыя пакоі і майстэрня мастака. Крыніцай для экспазіцыі музея стаў вопіс, складзены [[натарыус]]ам пры продажы ўсёй маёмасці мастака з аўкцыёну. У інтэр’еры дома-музея прадстаўлены карціны сучаснікаў Рэмбранта, яго вучняў, і яго настаўніка [[Пітэр Ластман|Пітэра Ластмана]]. Экспазіцыя музея ўяўляе сабой найбольш поўны збор графічных работ Рэмбранта. Тут знаходзяцца 260 з 290 [[афорт]]аў мастака. Акрамя таго, у музеі можна азнаёміцца з тэхнікай афорта. Акрамя асноўнай экспазіцыі ў музеі праходзяць часовыя выставы. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * F. Tissink: Museum het Rembrandthuis Amsterdam. Ludion, 2007. ISBN 90-76588-29-5 * Eva Ornstein-Van Slooten, Marijke Holtrop, Jaap Van Der Veen (Hrsg.): The Rembrandt House: A Catalogue of Rembrandt Etchings. Waanders, 2005. ISBN 90-400-8851-9 == Спасылкі == {{commonscat-inline|Rembrandt House Museum|Дом-музей Рэмбранта}} * [http://www.rembrandthuis.nl/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Музеі Амстэрдама]] hid6rroft7b4lr9h76m7566y2tyf8dl 0 132355 5220522 4423943 2026-10-17T16:05:26Z IP781584110 134977 афармленне; удакладненне 5220522 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Дзін’яна |арыгінальная назва = Dignano |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 5|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 56|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Фрыўлі-Венецыя-Джулія |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Удзінэ{{!}}Удзінэ |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 27 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 110 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2416 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 86 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0432 |паштовы індэкс = 33030 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 030032 |катэгорыя ў Commons = Dignano |сайт = http://www.comune.dignano.ud.it |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Giambattista Turridano |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дзін’яна''' ({{lang-it|Dignano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Фрыўлі-Венецыя-Джулія]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Удзінэ (правінцыя)|Удзінэ]]. Насельніцтва складае 2416 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 86 чал./км². Займае плошчу 27 км². Паштовы індэкс — 33030. Тэлефонны код — 0432. Заступнікам населенага пункта лічыцца [[святы Себасцьян]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:0 bar:1871 from:0 till:2127 bar:1881 from:0 till:2158 bar:1901 from:0 till:2570 bar:1911 from:0 till:3174 bar:1921 from:0 till:3228 bar:1931 from:0 till:3372 bar:1936 from:0 till:3029 bar:1951 from:0 till:3434 bar:1961 from:0 till:2806 bar:1971 from:0 till:2575 bar:1981 from:0 till:2638 bar:1991 from:0 till:2549 bar:2001 from:0 till:2326 PlotData= bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5) bar:1871 at: 2127 fontsize:S text:2.127 shift:(-10,5) bar:1881 at: 2158 fontsize:S text:2.158 shift:(-10,5) bar:1901 at: 2570 fontsize:S text:2.570 shift:(-10,5) bar:1911 at: 3174 fontsize:S text:3.174 shift:(-10,5) bar:1921 at: 3228 fontsize:S text:3.228 shift:(-10,5) bar:1931 at: 3372 fontsize:S text:3.372 shift:(-10,5) bar:1936 at: 3029 fontsize:S text:3.029 shift:(-10,5) bar:1951 at: 3434 fontsize:S text:3.434 shift:(-10,5) bar:1961 at: 2806 fontsize:S text:2.806 shift:(-10,5) bar:1971 at: 2575 fontsize:S text:2.575 shift:(-10,5) bar:1981 at: 2638 fontsize:S text:2.638 shift:(-10,5) bar:1991 at: 2549 fontsize:S text:2.549 shift:(-10,5) bar:2001 at: 2326 fontsize:S text:2.326 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Удзінэ}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Удзінэ]] knsn4t9yf3l7y1v82xv2pgvvky5ugfi 0 133123 5220543 4458867 2026-10-17T17:03:46Z IP781584110 134977 афармленне; удакладненне 5220543 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Стымільяна |арыгінальная назва = Stimigliano |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 18|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 34|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Лацыё |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Рыеці{{!}}Рыеці |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 207 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2097 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 184 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0765 |паштовы індэкс = 2048 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 057066 |катэгорыя ў Commons = Stimigliano |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Emiliano Cerquetani |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Стымільяна''' ({{lang-it|Stimigliano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Лацыё]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Рыеці (правінцыя)|Рыеці]]. Насельніцтва складае 2097 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 184 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 2048. Тэлефонны код — 0765. Заступнікамі населенага пункта лічацца святыя [[Казьма і Даміян]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:552 bar:1871 from:0 till:595 bar:1881 from:0 till:758 bar:1901 from:0 till:975 bar:1911 from:0 till:1058 bar:1921 from:0 till:1207 bar:1931 from:0 till:1240 bar:1936 from:0 till:1467 bar:1951 from:0 till:1629 bar:1961 from:0 till:1738 bar:1971 from:0 till:1664 bar:1981 from:0 till:1672 bar:1991 from:0 till:1829 bar:2001 from:0 till:1744 PlotData= bar:1861 at: 552 fontsize:S text:552 shift:(-8,5) bar:1871 at: 595 fontsize:S text:595 shift:(-10,5) bar:1881 at: 758 fontsize:S text:758 shift:(-10,5) bar:1901 at: 975 fontsize:S text:975 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1058 fontsize:S text:1.058 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1207 fontsize:S text:1.207 shift:(-10,5) bar:1931 at: 1240 fontsize:S text:1.240 shift:(-10,5) bar:1936 at: 1467 fontsize:S text:1.467 shift:(-10,5) bar:1951 at: 1629 fontsize:S text:1.629 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1738 fontsize:S text:1.738 shift:(-10,5) bar:1971 at: 1664 fontsize:S text:1.664 shift:(-10,5) bar:1981 at: 1672 fontsize:S text:1.672 shift:(-10,5) bar:1991 at: 1829 fontsize:S text:1.829 shift:(-10,5) bar:2001 at: 1744 fontsize:S text:1.744 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Рыеці}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Рыеці]] ppfq6q9a5nnkdi7hhi9crm0qcfmlzjc 0 133516 5220541 4341563 2026-10-17T16:49:15Z IP781584110 134977 афармленне; удакладненне 5220541 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Мак’я-Вальфарторэ |арыгінальная назва = Macchia Valfortore |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 36|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 14|lon_min = 55|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Малізэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Кампабаса{{!}}Кампабаса |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 25 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 477 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 757 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 30 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0874 |паштовы індэкс = 86040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 070035 |катэгорыя ў Commons = Macchia Valfortore |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Antonio Carozza |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мак’я-Вальфарторэ''' ({{lang-it|Macchia Valfortore}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Малізэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кампабаса|Кампабаса]]. Насельніцтва складае 757 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 30 чал./км². Займае плошчу 25 км². Паштовы індэкс — 86040. Тэлефонны код — 0874. Заступнікам населенага пункта лічыцца папа [[Баніфацый IV]]{{крыніца?}}. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1954 bar:1871 from:0 till: 1924 bar:1881 from:0 till: 1907 bar:1901 from:0 till: 1682 bar:1911 from:0 till: 1413 bar:1921 from:0 till: 1546 bar:1931 from:0 till: 1699 bar:1936 from:0 till: 1726 bar:1951 from:0 till: 1860 bar:1961 from:0 till: 1643 bar:1971 from:0 till: 1235 bar:1981 from:0 till: 1101 bar:1991 from:0 till: 964 bar:2001 from:0 till: 757 PlotData= bar:1861 at: 1954 fontsize:S text: 1.954 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1924 fontsize:S text: 1.924 shift:(-10,5) bar:1881 at: 1907 fontsize:S text: 1.907 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1682 fontsize:S text: 1.682 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1413 fontsize:S text: 1.413 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1546 fontsize:S text: 1.546 shift:(-10,5) bar:1931 at: 1699 fontsize:S text: 1.699 shift:(-10,5) bar:1936 at: 1726 fontsize:S text: 1.726 shift:(-10,5) bar:1951 at: 1860 fontsize:S text: 1.860 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1643 fontsize:S text: 1.643 shift:(-10,5) bar:1971 at: 1235 fontsize:S text: 1.235 shift:(-10,5) bar:1981 at: 1101 fontsize:S text: 1.101 shift:(-10,5) bar:1991 at: 964 fontsize:S text: 964 shift:(-10,5) bar:2001 at: 757 fontsize:S text: 757 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Кампабаса}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кампабаса]] thlk0rhpqftkpm1uppi3vpr8mxs0t6t 0 133840 5220525 4460472 2026-10-17T16:14:14Z IP781584110 134977 афармленне; удакладненне 5220525 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Таверна |арыгінальная назва = Taverna |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 1|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 16|lon_min = 35|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Калабрыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Катандзара{{!}}Катандзара |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 132 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 521 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2668 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 20 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0961 |паштовы індэкс = 88055 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 079146 |катэгорыя ў Commons = Taverna |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Sebastiano Angotti |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Таверна''' ({{lang-it|Taverna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Калабрыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Катандзара (правінцыя)|Катандзара]]. Насельніцтва складае 2668 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 20 чал./км². Займае плошчу 132 км². Паштовы індэкс — 88055. Тэлефонны код — 0961. Заступнікам населенага пункта лічыцца [[святы Себасцьян]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:2176 bar:1871 from:0 till:2353 bar:1881 from:0 till:2293 bar:1901 from:0 till:2673 bar:1911 from:0 till:3156 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1931 from:0 till:2777 bar:1936 from:0 till:2801 bar:1951 from:0 till:3071 bar:1961 from:0 till:3331 bar:1971 from:0 till:3034 bar:1981 from:0 till:2739 bar:1991 from:0 till:2696 bar:2001 from:0 till:2668 PlotData= bar:1861 at: 2176 fontsize:S text:2.176 shift:(-8,5) bar:1871 at: 2353 fontsize:S text:2.353 shift:(-10,5) bar:1881 at: 2293 fontsize:S text:2.293 shift:(-10,5) bar:1901 at: 2673 fontsize:S text:2.673 shift:(-10,5) bar:1911 at: 3156 fontsize:S text:3.156 shift:(-10,5) bar:1921 at: 3004 fontsize:S text:3.004 shift:(-10,5) bar:1931 at: 2777 fontsize:S text:2.777 shift:(-10,5) bar:1936 at: 2801 fontsize:S text:2.801 shift:(-10,5) bar:1951 at: 3071 fontsize:S text:3.071 shift:(-10,5) bar:1961 at: 3331 fontsize:S text:3.331 shift:(-10,5) bar:1971 at: 3034 fontsize:S text:3.034 shift:(-10,5) bar:1981 at: 2739 fontsize:S text:2.739 shift:(-10,5) bar:1991 at: 2696 fontsize:S text:2.696 shift:(-10,5) bar:2001 at: 2668 fontsize:S text:2.668 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Катандзара}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Катандзара]] bdvpbrs7oz5qaef1dey3o06413vrbj5 0 134302 5220528 4416300 2026-10-17T16:18:46Z IP781584110 134977 афармленне 5220528 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Вальдэнга |арыгінальная назва = Valdengo |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 33|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 8|lon_min = 6|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = П’емонт |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Б’ела{{!}}Б’ела |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 285 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2567 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 361 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 015 |паштовы індэкс = 13855 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 096071 |катэгорыя ў Commons = Valdengo |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Sergio Gronda |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вальдэнга''' ({{lang-it|Valdengo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Б’ела|Б’ела]]. Насельніцтва складае 2567 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 361 чал./км². Займае плошчу 7 км². Паштовы індэкс — 13855. Тэлефонны код — 015. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Уласій Севасційскі]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1096 bar:1871 from:0 till: 1133 bar:1881 from:0 till: 1202 bar:1901 from:0 till: 1074 bar:1911 from:0 till: 998 bar:1921 from:0 till: 1080 bar:1931 from:0 till: 1063 bar:1936 from:0 till: 1102 bar:1951 from:0 till: 1346 bar:1961 from:0 till: 1884 bar:1971 from:0 till: 2247 bar:1981 from:0 till: 2425 bar:1991 from:0 till: 2440 bar:2001 from:0 till: 2525 PlotData= bar:1861 at: 1096 fontsize:S text: 1.096 shift:(-10,5) bar:1871 at: 1133 fontsize:S text: 1.133 shift:(-10,5) bar:1881 at: 1202 fontsize:S text: 1.202 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1074 fontsize:S text: 1.074 shift:(-10,5) bar:1911 at: 998 fontsize:S text: 998 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1080 fontsize:S text: 1.080 shift:(-10,5) bar:1931 at: 1063 fontsize:S text: 1.063 shift:(-10,5) bar:1936 at: 1102 fontsize:S text: 1.102 shift:(-10,5) bar:1951 at: 1346 fontsize:S text: 1.346 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1884 fontsize:S text: 1.884 shift:(-10,5) bar:1971 at: 2247 fontsize:S text: 2.247 shift:(-10,5) bar:1981 at: 2425 fontsize:S text: 2.425 shift:(-10,5) bar:1991 at: 2440 fontsize:S text: 2.440 shift:(-10,5) bar:2001 at: 2525 fontsize:S text: 2.525 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Б’ела}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Б’ела]] hf1jlj84ow2io6e8wvoupb41qli27eo 0 134483 5220502 4428211 2026-10-17T15:39:51Z IP781584110 134977 афармленне; удакладненне 5220502 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Кампалонга-Тапальяна |арыгінальная назва = Campolongo Tapogliano |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 52|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 23|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Фрыўлі-Венецыя-Джулія |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Удзінэ{{!}}Удзінэ |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 10 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1202 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 135 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0431 |паштовы індэкс = 33040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 0 |катэгорыя ў Commons = Campolongo Tapogliano |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Luigi Morsut |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кампалонга-Тапальяна''' ({{lang-it|Campolongo Tapogliano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Фрыўлі-Венецыя-Джулія]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Удзінэ (правінцыя)|Удзінэ]]. Насельніцтва — 1202 чалавекі (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 135 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 33040. Тэлефонны код — 0431. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Марцін Турскі]]. == Дэмаграфія == ! {{правінцыя Удзінэ}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Удзінэ]] 2wa454ed2h3g59je5xcyyorxvtgw2vu 5220505 5220502 2026-10-17T15:46:04Z IP781584110 134977 афармленне 5220505 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Кампалонга-Тапальяна |арыгінальная назва = Campolongo Tapogliano |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 52|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 23|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Фрыўлі-Венецыя-Джулія |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Удзінэ{{!}}Удзінэ |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 10 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1202 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 135 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0431 |паштовы індэкс = 33040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 0 |катэгорыя ў Commons = Campolongo Tapogliano |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Luigi Morsut |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кампалонга-Тапальяна''' ({{lang-it|Campolongo Tapogliano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Фрыўлі-Венецыя-Джулія]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Удзінэ (правінцыя)|Удзінэ]]. Насельніцтва — 1202 чалавекі (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 135 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 33040. Тэлефонны код — 0431. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Марцін Турскі]]{{крыніца?}}. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Удзінэ}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Удзінэ]] 9gso7fidioa84llmku05chxtn6av4o3 0 140874 5220583 5183014 2026-10-17T19:17:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220583 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Янушкевіч}} {{мастак}} '''Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[жывапіс]]ец, акадэмік жывапісу, графік, ілюстратар, рэстаўратар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.holiday.by/by/skarb/620-art-galereja-feliksa-janushkevicha-v-rakove|title=Арт-галерея Феликса Янушкевича в Ракове|website=www.holiday.by|access-date=2026-02-12}}</ref>, перакладчык, калекцыянер.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001996221?sid=86149040|title=Краса Айчыны [Выяўленчы матэрыял]: каталог выставы твораў акадэмікаў, стыпендыятаў і дыпламантаў Беларускай акадэміі выяўленчага мастацтва. - Менск [Мінск : б. в.], 2004. - 31 с.|website=elib.nlb.by|date=2004|access-date=2026-02-12}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і супрацоўнікаў спажывецкага таварыства («сельпо»), абодва бацькі [[шляхта|шляхецкага паходжання]] — вартаўнік Іосіф Іванавіч Янушкевіч (1912—2005) герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]» і бухгалтарка Марыя-Ірэна Грыбоўская (1929—1995) герба {{нп5|Прус (герб)|Прус ІІ|ru|Прус (герб)#Прус II}}, у былым доме [[Уры Гіршавіч Фінкель|«Фарба» Фінкеляў]], вытворцаў і гандляроў фарбай. У Іосіфа і Марыі было пяць сыноў — Казімір Янушкевіч, Фелікс Янушкевіч, [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]], [[Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч|Валерый Янушкевіч]] і Алег Янушкевіч. У 1968—1972 гадах вучыўся ў [[Рэспубліканская школа-інтэрнат па музыцы і выяўленчым мастацтве|Рэспубліканскай школе-інтэрнаце па музыцы і выяўленчым мастацтве]], скончыў з адзнакай і дыпломнай працай, дыптыхам «Наваградак — старажытны горад».<ref>{{Cite web|url=https://jan-museum.by/paints/tproduct/522805582-595489035521-eskz-navagrudak-staradan-gorad|title="Эскіз. Навагрудак. Старадаўні горад"|website=jan-museum.by|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jan-museum.by/paints/tproduct/522805582-965598947611-eskz-navagrudak-staradan-gorad|title="Эскіз. Навагрудак. Старадаўні горад"|website=jan-museum.by|access-date=2026-02-12}}</ref> У 1972—1978 гадах вучыўся ў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]], на аддзяленне [[станковы жывапіс|станковага жывапісу]], у [[Хаім Майсеевіч Ліўшыц|Хаіма Майсеевіча Ліўшыца]] і [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Уладзіміравіча Аракчэева]], які адмовіўся ад кіраўніцтва дыпломам. Дыпломная праца — трыпціх «Кастусь Каліноўскі».<ref name=":1" /> У 1978—1981 гадах вучыўся ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора АН БССР]], навуковы кіраўнік [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў]],<ref name=":1">{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў, 1938-1998|650}}</ref> тэма дысертацыі — «Ракаўска-Івянецкая кераміка XVI—XX стст.».<ref>{{Кніга|спасылка=https://e-catalog.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br72004?sid=86188289|аўтар=Фелікс Янушкевіч|загаловак=Памяць. Валожынскі раён.|год=1996|старонкі=34|старонак=454|isbn=9850203870}}</ref> У 1981—1984 гадах вучыўся ў Творчых майстэрнях АМ СССР у [[Мінск]]у. З 1984 года член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]], з 1991 года аўтаматычна [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюзу мастакоў]].<ref name=":1" /> == Сям’я == Жанаты з Наталляй Янушкевіч (1996), мае дачку Вікторыю і сына Валяр’яна. == Дзейнасць == Стваральнік «Арт-галерэя Янушкевіч».<ref name=":0">{{Cite web|url=https://jan-museum.by/|title=Сядзіба сям'і Янушкевічаў у Ракаве!|website=jan-museum.by|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vedi.by/idei-dlya-puteshestvij/258-muzej-yanushkevichej-v-rakove-svobodnoe-prostranstvo-i-art-galereya-evropejskogo-urovnya|title=Музей Янушкевичей в Ракове. Свободное пространство и арт-галерея европейского уровня|first=Катерина|last=Гусева|website=VEDI.BY {{!}} Путешествия по Беларуси|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ekskursii.by/?Dostoprimechatelnosti_Belarusi=16075_Galereya_Feliksa_Yanushkevicha_v_Rakove|title=Достопримечательность Галерея Феликса Янушкевича в Ракове - Экскурсии из Минска по Беларуси Белоруссии|website=ekskursii.by|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://isloch.by/o-sanatorii/dosug/ekskursii/392-art-galereya-yanushkevichej-muzej-vystavochnyj-tsentr|title=Арт-галерея Янушкевичей-музей, выставочный центр|website=isloch.by|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tic.volozhin-edu.gov.by/showplace/2312/|title=Музей-галерея «Янушкевичи»|website=tic.volozhin-edu.gov.by|access-date=2026-02-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.holiday.by/by/skarb/620-art-galereja-feliksa-janushkevicha-v-rakove|title=Арт-галерея Феликса Янушкевича в Ракове|website=www.holiday.by|access-date=2026-02-12}}</ref> Калекцыянуе кераміку, жывапіс, скульптуру, творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кнігі, старадрукі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/sokrovishchnitsa-feliksa-yanushkevicha.html|title=Сокровищница Феликса Янушкевича|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2014-03-18|access-date=2026-02-12}}</ref> З 1991 года сустаршыня [[Беларуская хрысціянска-дэмакратычная злучнасць|Беларускай хрысціянска-дэмакратычнай злучнасці]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi-online.com/ihdie-zrodilisia-iuskormlieny-sut-po-bozie.html?page=79|title=Чытаць кнігу "Игде зродилися иускормлены суть по Бозе" - Анатоль Астапенка|website=knihi-online.com|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bchd.info/4914-gstoryya-hryscyanskay-demakraty.html|title=Гісторыя хрысціянскай дэмакратыі|website=Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД)|date=0001-11-30|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://buntar.by/stati/259-anatol-astapenka-suchasnyya-palitychnyya-partyi-i-gramadskiya-arganizatsyi-belarusi|title=АНАТОЛЬ АСТАПЕНКА. Сучасныя палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі Беларусі|website=buntar.by|access-date=2026-02-12}}</ref> У 1991—2007 гадах старшыня [[Беларуская каталіцкая грамада|Беларускай каталіцкай грамады]].<ref>{{Артыкул|загаловак=Хроніка БКГ|год=1992|мова=be|мова выдання=be|аўтар выдання=Вітаўт Чаропка|выданне=Хрысціянская думка|тып=часопіс|нумар=1 (211)|старонкі=180}}</ref> У 1991—1996 гадах — адказны рэстаўратар [[Сабор Святога Станіслава (Магілёў)|крон-кафэдральнага касцёла Святога Станіслава]] ў [[Магілёў|Магілёве]]. У 1994—2011 гадах — Прэзідэнт Беларускай акадэміі выяўленчага мастацтва.<ref name=":0" /> == Творчасць == Творы вызначаюцца глыбокім пранікненнем у сутнасць гістарычных падзей, метафарычнасцю вобразнага ладу, эмацыянальнасцю колеравага вырашэння, кампазіцыйнай ураўнаважанасцю. Працуе ў жанрах [[партрэт]]у, [[пейзаж]]у, [[нацюрморт]]а, [[Графіка (мастацтва)|графікі]], [[манументальны жывапіс|манументальнага жыпапісу]], рэлігійнага жывапісу.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/rakovskie-gorki.html|title=История одной фотографии художника и создателя музея в Ракове Феликса Янушкевича|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-12-16|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jan-museum.by/paints|title=Янушкевіч Фелікс / Купіць карціны|website=jan-museum.by|access-date=2026-02-12}}</ref> У стылях гістарычнага мадэрнізму, нацыянальнага мадэрнізму, [[постмадэрнізм]]у, рэгіяналізму, стрыт-арту.<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Dziesiac_stahoddziau_mastactva_Bielarusi_kataloh_vystauki_2703-10072014.html#|аўтар=Валерий Жук|загаловак=Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі|год=2014|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Чатыры чвэрці]]|старонкі=553|старонак=632}}</ref> Сярод твораў розных жанраў станковага жывапісу: «Роздум. А. Пашкевіч (Цётка)», «У вырай» (абодва 1976), «Натхненне. Максім Багдановіч» (1981), «Я. Купала і Б. Тарашкевіч. Лазенкі. Варшава, 1927 год» (1982), «А. Свентарэцкі, В. Дунін-Марцінкевіч і М. Грушвіцкі на месцы збору інсургентаў Мінскага павета» (1983), «Сталь» (1984), «Паўстанне» (1992), «Тата, я запаліў святло», «Гэй славяне, гэй Улане (Партрэт бацькі)» (абодва 1993). Аўтар трыпціхаў «Кастусь Каліноўскі» (1978), «Лёс Рагнеды, або Сцяна Памяці» (1986); поліптых «Слава Мікалаю Гусоўскаму» (1980); серый «Гульні дзяцей Беларусі» (1980), «Камунары Беларусі» (1983), «У партызанскім краі» (1984), «Дзе мой край?» (1985—86). === Ілюстрацыі кніг === * Апостал Божай Міласэрнасці кс. Міхал Сапоцька. — Мн.: Тэхналогія, 2025. — ISBN 9854583914<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-CNB-br5781522?sid=86185297|title=Дзённік / кс. Міхал Сапоцька. - Мінск : Тэхналогія, 2025. - 301, [1] с., [6] л. іл., каляр. іл., партр., факсім.|first=М. (1888-1975)|last=Сапоцька|website=elib.nlb.by|date=2025|access-date=2026-02-12}}</ref> === Выставы === * 1976 Маладосць краіны. Рэспубліканская выстаўка. Мінск. * 1976 Рэспубліканская мастацкая выстаўка, прысвечаная 100-годдзю з дня нараджэння Цёткі (А. Пашкевіч). Мінск. * 1978 Маладая гвардыя краіны Саветаў. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1978 ІХ Усесаюзная выстаўка дыпломных работ. Ленінград. * 1980 Маладосць краіны. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1980 Ташкент—80. Усесаюзная мастацкая выстаўка. [[Ташкент]]. * 1980 Мікола Гусоўскі і яго час. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1981 VII Усесаюзная выстаўка маладых мастакоў у залах Акадэміі. Масква. * 1982 Песняры зямлі беларускай. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1983 Маладосць краіны. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1983 Фізкультура і спорт. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1983 Рэспубліканская мастацкая выстаўка, прысвечаная 175-годдзю з дня нараджэння В. Дуніна-Марцінкевіча. Мінск. * 1983 г. Міншчына-ардэнаносная. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1984 VIII Усесаюзная выстаўка маладых мастакоў у залах Акадэміі. [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]. * 1984 Подзвігу народа жыць у стагоддзях. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1984 Восень — 84. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1984 Выстаўка маладых мастакоў у [[Італія|Італіі]]. * 1984 Групавая выстаўка маладых мастакоў. Мінск. * 1985 Рэспубліканская мастацкая выстаўка, прысвечаная 350-годдзю з дня нараджэння Казіміра Лышчынскага. [[Гродна]]. * 1985 VIII усесаюзная выстаўка маладых мастакоў. [[Масква]]. * 1985 40 год Вялікай Перамогі. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1985 Мы будуем камунізм. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1985 Жывапіс. Графіка. Выстаўка, прысвечаная XII Сусветнаму фестывалю моладзі і студэнтаў у Маскве. Мінск. * 1986 Выстаўка маладых беларускіх мастакоў. Каўнас. * 1986 Майстры культуры — за мір. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1986 Мы будуем камунізм. Усесаюзная мастацкая выстаўка. Масква. * 1986 Фізкультура і спорт у выяўленчым мастацтве. Рэспубліканская выстаўка. Мінск. * 1986 Выстаўка беларускіх мастакоў у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]. [[Патсдам]]. * 1986 Выстаўка беларускіх мастакоў. [[Славенія]]. * 1987 Маладосць рэспублікі. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1987 Ад з’езда да з’езда. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1987 У краі блакітных азёр. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. [[Віцебск]]. * 1987 Краіна Саветаў. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1987 Маладосць краіны. Усесаюзная выстаўка маладых мастакоў. Масква.<ref>[[Правда (газета)]], 1987, № 102, старонка 3</ref> * 1987 Выстаўка маладых мастакоў. [[Талін]]. * 1988 Рэспубліканская мастацкая выстаўка, прысвечаная 150 годдзю з дня нараджэння К. Каліноўскага. Мінск. * 1988 Моладзевая — 88. Рэспубліканская мастацкая выстаўка. Мінск. * 1988 Жывапіс, графіка, 88. Групавая выстаўка. Мінск * 1989 Выстаўка: Маладыя мастакі краіны. Усесаюзная мастацкая выстаўка. Масква. * 1990 AUSSTELLUNG * WERKE JUNGER BELORUSSISCHER MALER. [[Берлін]] * 1991 Жывапіс, графіка, 91. Групавая выстаўка. [[Мінск]]. * 1996 Выстаўка БелАВМ. Мінск. * 1998 Шлях да [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]. Выстаўка акадэмікаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БелАВМ]]. Мінск. // Бел. акадэмія выяўл. м-ва., М-ва культуры РБ. Мінск, 1998. 72 с. (складанне, тэксты) * 2000 UNA FINESTRA SULL’EST * Artisti della BELARUS. Рым. * 2003 Краса айчыны. Выстаўка БелАВМ. Мінск. * 2006 Выстаўка жывапісу Фэлікса Янушкевіча «Адвечнае». Мінск. * 2007 Посттрадыцыя. Краскі радзімы. Выстаўка жывапісу. Мінск. == Пераклады == З [[Польская мова|польскай]] на беларускую: * ''[[Фердынанд Рушчыц]]'' Дзённік. Да Вільні. 1 частка. — Мн.: [[Медысонт]], 2002. — ISBN 9856530156<ref>{{Cite web|url=https://www.nlb.by/content/news/po-stranitsam-belorusskogo-kalendarya/khudozhnik-i-patriot/|title=Художник и Патриот|website=Национальная библиотека Беларуси|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/016/%D1%80%D1%83%D1%88%D1%87%D1%8B%D1%86_%D1%84._%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA.html|title=Pawet: Рушчыц Ф. Дзённік|website=pawet.net|access-date=2026-02-12}}</ref> * ''[[Сяргей Пясецкі]]''. [[Каханак Вялікай Мядзведзіцы|Каханак вялікай мядзведзіцы]]. — Мн.: Выдавец Віктар Хурсік, 2009. — ISBN 9856888116<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.by/be/piasiecki-siarhiej-kachanak-vialikaj-miadzviedzicy-2009|title=Каханак Вялікай Мядзведзіцы (2009)|author=Пясецкі Сяргей|access-date=12 лютага 2026|archive-date=10 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210124208/https://knihi.by/be/piasiecki-siarhiej-kachanak-vialikaj-miadzviedzicy-2009|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Янушкевіч|Салавей Л.|277}} * ''Тараканава М.'' Прыняў мінулае як спадчыну: Мастацтва Фелікса Янушкевіча / М. Тараканава // Роднае слова. — 2004. — № 5. — С. 57-58. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Янушкевіч Ф}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ракаве]] fvgpx8782rvkl89of7ljqemn2u26a4w 0 141600 5220726 5169130 2026-10-18T08:49:05Z 5220726 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{значэнні|Мікалаеў (значэнні)}} {{НП-Украіна}} '''Мікала́еў''' ({{lang-uk|Миколаїв}}) — [[горад]] на поўдні [[Украіна|Украіны]], на сутоках рэк [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]], [[Вітаўскі раён|Жаўтнэвага]] і [[Мікалаеўскі раён|Мікалаеўскага]] раёнаў. За 65 км ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Праз горад праходзяць аўтамабільная дарога еўрапейскага значэння {{таблічка-eu|58}}: [[Вена]] — [[Браціслава]] — Кашчыцэ — [[Ужгарад]] — Бая-Марэ — Ясі — [[Кішынёў]] — [[Адэса]] — Мікалаеў — [[Марыупаль]] — [[Растоў-на-Доне]], а таксама рэгіянальны аўтамабільны шлях [[Кіраваград]] — Мікалаеў. Вузел чыгуначных ліній на [[Адэса|Адэсу]], [[Херсон]], [[Снігураўка|Снігураўку]], [[Далінская|Далінскую]]. Аэрапорт. У 1399 годзе вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] заснаваў на месцы сучаснага Мікалаева горада '''Вітаўку''' як памежную фартэцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref>Добровольський О. А. Литовська топоніміка на Миколаївщині (XV ст.) [http://bibl.kma.mk.ua/pdf/naukpraci/history/1999/4-1-2.pdf]{{Недаступная спасылка}} // Наукові праці. Науково-методичний журнал. Випуск: 1, Том: 4. ISSN 1609-7742</ref> == Гісторыя == === Вітаўка === Старажытная гісторыя мясцовасці, дзе цяпер знаходзіцца Мікалаеў, звязаная з падзеямі ў паўднёвай частцы сучаснага горада — Вітаўцы. Уласна сваю назву гістарычная мясцовасць атрымала ад вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, які ўзвёў тут у 1399 годзе Вітаўтаўскі замак (фартэцыю) і мытню для кантролю гандлю з татарамі. Пазней, пасля экспансіі [[Турцыя|Турцыі]], назва горада ўскладнілася турэцкім словам «гамані», якое мае значэння «лазня», «купальня», «фантан». Згодна з Кючук-Кайнарджыйскім мірным дагаворам 1774 года гэтыя землі ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], назва Вітальд-Гамані была скарочаная і прыстасавана да расійскай і ўкраінскай моў — Вітаўка. У 1789 годзе Вітаўку перайменавалі ў Богаяўленскае (з 1938 года — Кастрычніцкае, з 1962 года — Жаўтнэвае). === Мікалаеў === У 1789 годзе князь [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Рыгор Пацёмкін]] непадалёк ад Вітаўкі, на паўвостраве пры сутоках [[Інгул]] і [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]], заснаваў флоцкі і карабельны горад. Першым грамадзянінам Мікалаева быў прадпрымальнік, ваенны дзеяч і будаўнік [[Міхаіл Фалееў|М. Фалееў]]. Менавіта ордар № 1065 ад 9 верасня 1789 года для яго і ёсць першай дакументальнай згадкай сучаснай назвы горада: {{цытата|Фабераву дачу называць Спаскім, а Вітаўку — Богаяўленскім, а новую верф, якая ўзводзіцца на Інгуле — горадам Мікалаевам...}} Існуе версія, што горада атрымала сваю назву ў гонар перамогі расійскіх войск 1788 годзе падчас узяцця турэцкай фартэцыі [[Ачакаў]], якая супала з [[Дзень Святога Мікалая|Днём Св. Мікалая]].<ref>Nikołajew // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/149 149]</ref> Будаваўся горад паводле спецыяльна складзенага расійскім архітэктарам [[Іван Староў|І. Старовым]] плану — з [[простая лінія|простымі]] вуліцамі і кварталамі правільнай формы. Жыццё Мікалаева цалкам падпарадкоўвалася [[Суднабудаванне|суднабудаванню]] і флоту. Амаль сто гадоў тут знаходзіўся штаб [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]. Падчас губернатарства [[Аляксей Грэйг|А. Грэйга]] ў 1-й траціне XIX ст. у Мікалаеве ўпершыню паспрабавалі пабудаваць [[вадаправод]], на вуліцах з’явіўся брук, азеляненне. У 1862 годзе ў горадзе адкрыўся камерцыйны порт, што паслужыла штуршком да пераўтварэння Мікалаева ў значны эканамічны і гандлёвы цэнтр. Ужо ў канцы XIX ст. Мікалаеўскі порт займаў трэцяе месца пасля [[Пецярбург]]у і [[Адэса|Адэсы]] па аб’ёмах гандлю з замежнымі дзяржавамі, а паводле [[экспарт]]у збожжа, галоўнымі пастаўнікамі якога былі стэпавыя губерні, — першае месца ў Расійскай імперыі. [[Файл:Duma building, Nikolaev, c. 1900.jpg|thumb|200px|Будынак гарадскай думы (не захаваўся)]] У 1918 годзе ў Мікалаеве знаходзіліся хаўрусныя войскі гетмана [[Паўло Скарападскі|П. Скарападскага]]. Савецкая ўлада на Мікалаеўшчыне ўстаноўлена толькі ў 1920 годзе. У часы [[галадамор]]у 1932—1933 гадоў у Мікалаеве, як вялікім прамысловым асяродку, прымаліся пэўныя захады па барацьбе з бедствам, тады як сяляне вобласці засталіся без дапамогі і цярпелі ад голаду.<ref>Голодомор 1932—1933 років. Документи Державного архіву Миколаївської області свідчать [http://mk.archives.gov.ua/public/serdinsky/1.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015134345/http://mk.archives.gov.ua/public/serdinsky/1.php|date=15 кастрычніка 2008}} // Державний архів Миколаївської області</ref> З 1942 да 28 сакавіка 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У паваенны час Мікалаеў стаў адным з найбольшых цэнтраў суднабудавання ў [[СССР]]. == Геаграфія == [[Файл:Вид сверху на Николаев.jpg|thumb|200px|Выгляд Мікалаева з вышыні каля 10 км]] Мікалаеў размяшчаецца на поўдні Украіны, у межах [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізіны]]. Места знаходзіцца каля Бугскага ліману на сутоках рэчак [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]], у сухастэпавай зоне.<ref>Атлас. География Украины. 2001 год. 9 класс. Издательство «Освіта».</ref> Клімат Мікалаева [[умерана-кантынентальны клімат|ўмерана-кантынентальны]], засушлівы, [[стэп]]авы, з гарачым сонечным летам і мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература [[Студзень|студзеня]] складае −3&nbsp;°C, [[зіма]] мяккая, маласнегавая, з частымі [[Адліга (надвор'е)|адлігамі]], зменлівая, [[Адліга (надвор'е)|адлігі]] змяняюцца пахаладаннямі. Уначы [[замаразкі]] практычна штодзень. На [[клімат]] горада значна ўплывае размешчанае паблізу [[Чорнае мора]]. У сувязі з гэтым [[сакавік]] і [[красавік]] параўнальна халодныя, а восень параўнальна цёплая. Лета спякотнае, сонечнае, сярэдняя тэмпература ліпеня складае 22&nbsp;°C, пры паступленні гарачага паветра з [[Сахара|Сахары]], які добра выграваецца ўлетку ва ўмовах яснага неба тэмпература нярэдка даходзіць і да +40&nbsp;°C у цені. На працягу апошніх гадоў, з прычыны [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]] тэмпература дасягала вельмі высокіх для поўдня [[Украіна|Украіны]] значэнняў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 450—500 міліметраў. Выпаральнасць дасягае амаль 1000 міліметраў ападкаў у рок. У сувязі з гэтым клімат Мікалаева і вобласці вельмі засушлівы. Ападкі выпадаюць даволі раўнамерна, але галоўным чынам у летні перыяд пасля [[навальніца|навальніц]] і ўзімку ў выглядзе [[снег]]у <!-- {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Мікалаева | Крыніца = [http://www.meteoprog.ua/ua/climate/Mikolaiv/ Клімат Миколаєва] // www.meteoprog.ua <!-- сярэдняя тэмпература --> <!--| Сту_сяр = −3.1 | Лют_сяр = −1.8 | Сак_сяр = 2.6 | Кра_сяр = 10.2 | Май_сяр = 16.5 | Чэр_сяр = 20.4 | Ліп_сяр = 22.3 | Жні_сяр = 21.8 | Вер_сяр = 16.9 | Кас_сяр = 10.3 | Ліс_сяр = 4.4 | Сне_сяр = −0.1 | Год_сяр = 10.0--> <!-- колькасць ападкаў --> <!--| Сту_сяр_апад = 36 | Лют_сяр_апад = 35 | Сак_сяр_апад = 30 | Кра_сяр_апад = 32 | Май_сяр_апад = 44 | Чэр_сяр_апад = 54 | Ліп_сяр_апад = 58 | Жні_сяр_апад = 41 | Вер_сяр_апад = 39 | Кас_сяр_апад = 22 | Ліс_сяр_апад = 36 | Сне_сяр_апад = 45 | Год_сяр_апад = 472--> <!-- вільготнасць --> <!--| Сту_вада = 84 | Лют_вада = 83 | Сак_вада = 78 | Кра_вада = 69 | Май_вада = 64 | Чэр_вада = 63 | Ліп_вада = 62 | Жні_вада = 60 | Вер_вада = 66 | Кас_вада = 75 | Ліс_вада = 84 | Сне_вада = 86 | Год_вада = 73 }}--> == Насельніцтва == [[Файл:Bat'kivshchina Cinema, Mykolaiv.jpg|thumb|200px|Кінатэатр «Радзіма»]] [[Файл:City Center, Mykolaiv.jpg|thumb|200px|Гандлёва-забаўляльны комплекс City Center]] [[Файл:Hypermarket, Mykolaiv.JPG|thumb|200px|Гіпермаркет «Вялікая Кішэня»]] * [[1897]] — 92 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/113874/Николаев Херсонская губерния (дополнение к статье)] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> * [[1911]] — 105 тыс. чал. * [[1939]] — 174 тыс. чал. * [[1959]] — 226 тыс. чал. * [[1970]] — 331 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/113874/Николаев Николаев (центр Николаевской обл. УССР)] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> * [[1991]] — 512 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/212942 Николаев] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> * [[2001]] — 514,1 тыс. чал. * [[2006]] — 507 тыс. чал. * [[2008]] — 506,4 тыс. чал. * [[2024]] — 430 тыс. чал. == Эканоміка == У структуры прамысловасці Мікалаева галоўнае месца займае машынабудаванне і металаапрацоўка, сярод якіх асабліва вылучаюцца галіны суднабудавання і энергетычнага машынабудавання. Прамысловыя прадпрыемствы горада забяспечваюць да 50 % аб’ёмаў прадукцыі суднабудавання Украіны, звыш 90 % дзяржаўнай вытворчасці газавых турбін, 80 % гліназёму. Апроч цяжкай, у месце развітая харчовая прамысловасць (асаблівы ўзрост якой адбыўся пасля [[1991]] года дзякуючы замежным інвестыцыям) — так, ува Украіне і за яе межамі нязменная папулярнасцю карыстаецца прадукцыя ТАА «Сандора», ЗАТ «Лакталіс-Украіна», піўзавода «Янтар» і інш. Найбольшыя мікалаеўскія прадпрыемствы: * Акцыянерная холдынгавая кампанія «Чарнаморскі суднабудаўнічы завод» (найбольшае суднабудаўнічае прадпрыемства ва Украіне і адно з магутнейшых у Еўропе); * дзяржаўнае прадпрыемства «Суднабудаўнічы завод імя 61 камунара»; * ААТ «Дамен Шыпьярдс Акіян» (суднабудаўнічая кампанія); * «Мікалаеўскі гліназёмны завод» (найбольшы вытворца гліназёму ў Еўропе); * Мікалаеўскі авіярамонтны завод «НАРП»; * дзяржаўнае прадпрыемства «Мікалаеўскі марскі гандлёвы порт»; * піўзавод «Янтар»; * ЗАТ «Лакталіс-Україна»; * ТАА «Сандора». == Асвета == * [[Чарнаморскі нацыянальны ўніверсітэт імя Пятра Магілы]] * [[Мікалаеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. А. Сухамлінскага]] * [[Нацыянальны ўніверсітэт караблебудавання імя адмірала Макарава]] * [[Мікалаеўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт]] * [[Міжнародны тэхналагічны ўніверсітэт «Мікалаеўская політэхніка»]] == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Римско-католический костёл святого Иосифа.jpg|thumb|130px|Касцёл Св. Іосіфа]] У Мікалаеве знаходзіцца адзін з найлепшых ва Украіне і найвядомейшых у Еўропе [[Мікалаеўскі заапарк|заапаркаў]]. У горадзе дзейнічае шэраг музеяў, у тым ліку мастацкі музей імя [[Васіль Верашчагін|Васіля Верашчагіна]]. Да ліку прыкметных архітэктурна-гістарычных помнікаў горада належаць: * Абсерваторыя Чарнаморскага флоту ([[1827]]) — цяпер гэта Мікалаеўская астранамічная абсерваторыя; * Афіцэрскі сход ([[1824]]); * Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай ([[1908]]) [[УПЦ Кіеўскага патрыярхату]]; * Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор ([[1800]]—[[1828]]) [[УПЦ Маскоўскага патрыярхату]]; * Касцёл Св. Іосіфа ([[1886]]); * Лютэранская кірха ([[1852]]); * Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам ([[1793]]) — цяпер гэта Музей суднабудавання і флоту; * Яхт-клуб ([[1904]]). == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150"> Выява:Кафедральный собор Рождества Божьей матери-2.jpg|Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Выява:Кафедральный собор Касперовской иконы Божьей Матери.JPG|Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай Выява:The chapel of Saint Nicholas.jpg|Капліца Св. Мікалая Выява:All Saints Church, Mykolaiv necropolis.jpg|Усіхсвяцкая царква Выява:Museum of shipbuilding and fleet.jpg|Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам Выява:Street in Mykolaiv 1.jpg|Справа ўдалечыні — гарадскі тэатр Выява:Street in Mykolaiv.jpg|У цэнтры горада Выява:Lutheran Church of Christ the Redeemer, Mykolaiv.jpg|Лютэранская кірха </gallery></center> == Гарады-сябры == * {{Сцяг Турцыі}} [[Бурса (горад)|Бурса]], [[Турцыя]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/bursi.ua Договір про співробітництво між меріями міст Бурси (Туреччина) і Миколаєва (Україна)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120407124506/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/bursi.ua |date=7 красавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Румыніі}} [[Галац]], [[Румынія]] ([[24 кастрычніка]] [[2003]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/galac.ua Договір про співробітництво між виконавчим комітетом міської ради м. Миколаїв (Україна) та мерією м. Галац (Румунія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817101723/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/galac.ua |date=17 жніўня 2011 }}</ref> * {{Сцяг Балгарыі}} [[Малка-Тырнава]], [[Балгарыя]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/malko_ternovo.ua Договір про встановлення партнерських стосунків на офіційному сайті Миколаївської міськради] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050424150422/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/malko_ternovo.ua |date=24 красавіка 2005 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] ([[2001]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/moscow.ua Протокол про дружбу та співробітництво між Москвою та Миколаєвом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809151358/http://www.gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/moscow.ua |date=9 жніўня 2011 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Петразаводск]], [[Расія]] ([[24 сакавіка]] [[2002]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/petrozavodsk.ua Угода про співробітництво між адміністрацією міста Петрозаводська (Республіка Карелія, Росія) та виконавчим комітетом Миколаївської міської Ради (Україна)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325221526/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/petrozavodsk.ua |date=25 сакавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] ([[26 мая]] [[2003]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/piter.ua Угода між Адміністрацією Санкт-Петербурга Російської Федерації та виконавчим комітетом Миколаївської міської ради України про співробітництво в торгово-економічній, науково-технічній, гуманітарній і культурній галузях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325221535/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/piter.ua |date=25 сакавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Італіі}} [[Трыест]], [[Італія]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/trest.ua Договір про встановлення партнерських стосунків на офіційному сайті Миколаївської міськради] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050425122001/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/trest.ua |date=25 красавіка 2005 }}</ref> * {{Сцяг Кітая}} [[Цяньцзінь]]. [[Кітай]] ([[2001]]).<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/tan.ua Угода між виконавчим комітетом Миколаївської міської ради (Україна) та Адміністрацію нового регіону Примор’я м. Тяньцзінь (Китайська Народна Республіка) про співробітництво в торгово-економічній, науково-технічній, гуманітарній і культурній галузях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809074045/http://www.gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/tan.ua |date=9 жніўня 2011 }}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Мікалаева}} * [[Мікола Аркас]] (1853—1909) — украінскі [[гісторык]] і [[кампазітар]]. * [[Юрый Байко-Блахін]] (1909—2002) — украінскі [[літаратуразнавец]]. * [[Іосіф Васілевіч Бертэнсон]] (1833—1895) — расійскі ўрач, гігіеніст, доктар медыцыны, [[тайны саветнік]]. * [[Фёдар Брадыхін]] (1831—1904) — расійскі [[астраном]]. * [[Пімен Рыгоравіч Калеснікаў]] (1906—1996) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Валерый Аляксандравіч Кучынскі]] (1947—2016) — [[спявак]] (лірычны барытон). * [[Ганна Рыгораўна Лісянская]] (1917—1999) — украінская і расійская [[актрыса]] тэатра і кіно. * [[Сцяпан Макараў]] (1848—1904) — расійскі [[адмірал]]. * [[Міхаіл Васільевіч Машчанка]] (1940—2012) — [[фізіёлаг]]. Доктар біялагічных навук (1986), прафесар (1987). * [[Вікторыя Валер'еўна Шабуня]] (нар. 1974) — беларуская суддзя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.gorsovet.mk.ua/home.ua Мікалаеўская гарадская рада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120816065439/http://www.gorsovet.mk.ua/home.ua |date=16 жніўня 2012 }} * [https://mk.locator.ua/?l=ru Даведнік паслуг Мікалаеў] {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Мікалаеўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)| ]] [[Катэгорыя:Гарады Мікалаеўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Парты Украіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1789 годзе]] 8az3zi1bwn3z6kng6yra1us5ir1axpz 5220727 5220726 2026-10-18T08:50:29Z 5220727 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{значэнні|Мікалаеў (значэнні)}} {{НП-Украіна}} '''Мікала́еў''' ({{lang-uk|Миколаїв}}) — [[горад]] на поўдні [[Украіна|Украіны]], на сутоках рэк [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]], [[Вітаўскі раён|Жаўтнэвага]] і [[Мікалаеўскі раён|Мікалаеўскага]] раёнаў. За 65 км ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Праз горад праходзяць аўтамабільная дарога еўрапейскага значэння {{таблічка-eu|58}}: [[Вена]] — [[Браціслава]] — Кашчыцэ — [[Ужгарад]] — Бая-Марэ — Ясі — [[Кішынёў]] — [[Адэса]] — Мікалаеў — [[Марыупаль]] — [[Растоў-на-Доне]], а таксама рэгіянальны аўтамабільны шлях [[Кіраваград]] — Мікалаеў. Вузел чыгуначных ліній на [[Адэса|Адэсу]], [[Херсон]], [[Снігураўка|Снігураўку]], [[Далінская|Далінскую]]. Аэрапорт. У 1399 годзе вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] заснаваў на месцы сучаснага Мікалаева горада '''Вітаўку''' як памежную фартэцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref>Добровольський О. А. Литовська топоніміка на Миколаївщині (XV ст.) [http://bibl.kma.mk.ua/pdf/naukpraci/history/1999/4-1-2.pdf]{{Недаступная спасылка}} // Наукові праці. Науково-методичний журнал. Випуск: 1, Том: 4. ISSN 1609-7742</ref> == Гісторыя == === Вітаўка === Старажытная гісторыя мясцовасці, дзе цяпер знаходзіцца Мікалаеў, звязаная з падзеямі ў паўднёвай частцы сучаснага горада — Вітаўцы. Уласна сваю назву гістарычная мясцовасць атрымала ад вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, які ўзвёў тут у 1399 годзе Вітаўтаўскі замак (фартэцыю) і мытню для кантролю гандлю з татарамі. Пазней, пасля экспансіі [[Турцыя|Турцыі]], назва горада ўскладнілася турэцкім словам «гамані», якое мае значэння «лазня», «купальня», «фантан». Згодна з Кючук-Кайнарджыйскім мірным дагаворам 1774 года гэтыя землі ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], назва Вітальд-Гамані была скарочаная і прыстасавана да расійскай і ўкраінскай моў — Вітаўка. У 1789 годзе Вітаўку перайменавалі ў Богаяўленскае (з 1938 года — Кастрычніцкае, з 1962 года — Жаўтнэвае). === Мікалаеў === У 1789 годзе князь [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Рыгор Пацёмкін]] непадалёк ад Вітаўкі, на паўвостраве пры сутоках [[Інгул]] і [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]], заснаваў флоцкі і карабельны горад. Першым грамадзянінам Мікалаева быў прадпрымальнік, ваенны дзеяч і будаўнік [[Міхаіл Фалееў|М. Фалееў]]. Менавіта ордар № 1065 ад 9 верасня 1789 года для яго і ёсць першай дакументальнай згадкай сучаснай назвы горада: {{цытата|Фабераву дачу называць Спаскім, а Вітаўку — Богаяўленскім, а новую верф, якая ўзводзіцца на Інгуле — горадам Мікалаевам...}} Існуе версія, што горада атрымала сваю назву ў гонар перамогі расійскіх войск 1788 годзе падчас узяцця турэцкай фартэцыі [[Ачакаў]], якая супала з [[Дзень Святога Мікалая|Днём Св. Мікалая]].<ref>Nikołajew // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/149 149]</ref> Будаваўся горад паводле спецыяльна складзенага расійскім архітэктарам [[Іван Староў|І. Старовым]] плану — з [[простая лінія|простымі]] вуліцамі і кварталамі правільнай формы. Жыццё Мікалаева цалкам падпарадкоўвалася [[Суднабудаванне|суднабудаванню]] і флоту. Амаль сто гадоў тут знаходзіўся штаб [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]. Падчас губернатарства [[Аляксей Грэйг|А. Грэйга]] ў 1-й траціне XIX ст. у Мікалаеве ўпершыню паспрабавалі пабудаваць [[вадаправод]], на вуліцах з’явіўся брук, азеляненне. У 1862 годзе ў горадзе адкрыўся камерцыйны порт, што паслужыла штуршком да пераўтварэння Мікалаева ў значны эканамічны і гандлёвы цэнтр. Ужо ў канцы XIX ст. Мікалаеўскі порт займаў трэцяе месца пасля [[Пецярбург]]у і [[Адэса|Адэсы]] па аб’ёмах гандлю з замежнымі дзяржавамі, а паводле [[экспарт]]у збожжа, галоўнымі пастаўнікамі якога былі стэпавыя губерні, — першае месца ў Расійскай імперыі. [[Файл:Duma building, Nikolaev, c. 1900.jpg|thumb|200px|Будынак гарадской думы (не захаваўся)]] У 1918 годзе ў Мікалаеве знаходзіліся хаўрусныя войскі гетмана [[Паўло Скарападскі|П. Скарападскага]]. Савецкая ўлада на Мікалаеўшчыне ўстаноўлена толькі ў 1920 годзе. У часы [[галадамор]]у 1932—1933 гадоў у Мікалаеве, як вялікім прамысловым асяродку, прымаліся пэўныя захады па барацьбе з бедствам, тады як сяляне вобласці засталіся без дапамогі і цярпелі ад голаду.<ref>Голодомор 1932—1933 років. Документи Державного архіву Миколаївської області свідчать [http://mk.archives.gov.ua/public/serdinsky/1.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015134345/http://mk.archives.gov.ua/public/serdinsky/1.php|date=15 кастрычніка 2008}} // Державний архів Миколаївської області</ref> З 1942 да 28 сакавіка 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У паваенны час Мікалаеў стаў адным з найбольшых цэнтраў суднабудавання ў [[СССР]]. == Геаграфія == [[Файл:Вид сверху на Николаев.jpg|thumb|200px|Выгляд Мікалаева з вышыні каля 10 км]] Мікалаеў размяшчаецца на поўдні Украіны, у межах [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізіны]]. Места знаходзіцца каля Бугскага ліману на сутоках рэчак [[Паўднёвы Буг]] і [[Інгул]], у сухастэпавай зоне.<ref>Атлас. География Украины. 2001 год. 9 класс. Издательство «Освіта».</ref> Клімат Мікалаева [[умерана-кантынентальны клімат|ўмерана-кантынентальны]], засушлівы, [[стэп]]авы, з гарачым сонечным летам і мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература [[Студзень|студзеня]] складае −3&nbsp;°C, [[зіма]] мяккая, маласнегавая, з частымі [[Адліга (надвор'е)|адлігамі]], зменлівая, [[Адліга (надвор'е)|адлігі]] змяняюцца пахаладаннямі. Уначы [[замаразкі]] практычна штодзень. На [[клімат]] горада значна ўплывае размешчанае паблізу [[Чорнае мора]]. У сувязі з гэтым [[сакавік]] і [[красавік]] параўнальна халодныя, а восень параўнальна цёплая. Лета спякотнае, сонечнае, сярэдняя тэмпература ліпеня складае 22&nbsp;°C, пры паступленні гарачага паветра з [[Сахара|Сахары]], які добра выграваецца ўлетку ва ўмовах яснага неба тэмпература нярэдка даходзіць і да +40&nbsp;°C у цені. На працягу апошніх гадоў, з прычыны [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]] тэмпература дасягала вельмі высокіх для поўдня [[Украіна|Украіны]] значэнняў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 450—500 міліметраў. Выпаральнасць дасягае амаль 1000 міліметраў ападкаў у рок. У сувязі з гэтым клімат Мікалаева і вобласці вельмі засушлівы. Ападкі выпадаюць даволі раўнамерна, але галоўным чынам у летні перыяд пасля [[навальніца|навальніц]] і ўзімку ў выглядзе [[снег]]у <!-- {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Мікалаева | Крыніца = [http://www.meteoprog.ua/ua/climate/Mikolaiv/ Клімат Миколаєва] // www.meteoprog.ua <!-- сярэдняя тэмпература --> <!--| Сту_сяр = −3.1 | Лют_сяр = −1.8 | Сак_сяр = 2.6 | Кра_сяр = 10.2 | Май_сяр = 16.5 | Чэр_сяр = 20.4 | Ліп_сяр = 22.3 | Жні_сяр = 21.8 | Вер_сяр = 16.9 | Кас_сяр = 10.3 | Ліс_сяр = 4.4 | Сне_сяр = −0.1 | Год_сяр = 10.0--> <!-- колькасць ападкаў --> <!--| Сту_сяр_апад = 36 | Лют_сяр_апад = 35 | Сак_сяр_апад = 30 | Кра_сяр_апад = 32 | Май_сяр_апад = 44 | Чэр_сяр_апад = 54 | Ліп_сяр_апад = 58 | Жні_сяр_апад = 41 | Вер_сяр_апад = 39 | Кас_сяр_апад = 22 | Ліс_сяр_апад = 36 | Сне_сяр_апад = 45 | Год_сяр_апад = 472--> <!-- вільготнасць --><!--| Сту_вада = 84 | Лют_вада = 83 | Сак_вада = 78 | Кра_вада = 69 | Май_вада = 64 | Чэр_вада = 63 | Ліп_вада = 62 | Жні_вада = 60 | Вер_вада = 66 | Кас_вада = 75 | Ліс_вада = 84 | Сне_вада = 86 | Год_вада = 73 }}--> == Насельніцтва == [[Файл:Bat'kivshchina Cinema, Mykolaiv.jpg|thumb|200px|Кінатэатр «Радзіма»]] [[Файл:City Center, Mykolaiv.jpg|thumb|200px|Гандлёва-забаўляльны комплекс City Center]] [[Файл:Hypermarket, Mykolaiv.JPG|thumb|200px|Гіпермаркет «Вялікая Кішэня»]] * [[1897]] — 92 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/113874/Николаев Херсонская губерния (дополнение к статье)] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> * [[1911]] — 105 тыс. чал. * [[1939]] — 174 тыс. чал. * [[1959]] — 226 тыс. чал. * [[1970]] — 331 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/113874/Николаев Николаев (центр Николаевской обл. УССР)] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> * [[1991]] — 512 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/212942 Николаев] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> * [[2001]] — 514,1 тыс. чал. * [[2006]] — 507 тыс. чал. * [[2008]] — 506,4 тыс. чал. * [[2024]] — 430 тыс. чал. == Эканоміка == У структуры прамысловасці Мікалаева галоўнае месца займае машынабудаванне і металаапрацоўка, сярод якіх асабліва вылучаюцца галіны суднабудавання і энергетычнага машынабудавання. Прамысловыя прадпрыемствы горада забяспечваюць да 50 % аб’ёмаў прадукцыі суднабудавання Украіны, звыш 90 % дзяржаўнай вытворчасці газавых турбін, 80 % гліназёму. Апроч цяжкай, у месце развітая харчовая прамысловасць (асаблівы ўзрост якой адбыўся пасля [[1991]] года дзякуючы замежным інвестыцыям) — так, ува Украіне і за яе межамі нязменная папулярнасцю карыстаецца прадукцыя ТАА «Сандора», ЗАТ «Лакталіс-Украіна», піўзавода «Янтар» і інш. Найбольшыя мікалаеўскія прадпрыемствы: * Акцыянерная холдынгавая кампанія «Чарнаморскі суднабудаўнічы завод» (найбольшае суднабудаўнічае прадпрыемства ва Украіне і адно з магутнейшых у Еўропе); * дзяржаўнае прадпрыемства «Суднабудаўнічы завод імя 61 камунара»; * ААТ «Дамен Шыпьярдс Акіян» (суднабудаўнічая кампанія); * «Мікалаеўскі гліназёмны завод» (найбольшы вытворца гліназёму ў Еўропе); * Мікалаеўскі авіярамонтны завод «НАРП»; * дзяржаўнае прадпрыемства «Мікалаеўскі марскі гандлёвы порт»; * піўзавод «Янтар»; * ЗАТ «Лакталіс-Україна»; * ТАА «Сандора». == Асвета == * [[Чарнаморскі нацыянальны ўніверсітэт імя Пятра Магілы]] * [[Мікалаеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. А. Сухамлінскага]] * [[Нацыянальны ўніверсітэт караблебудавання імя адмірала Макарава]] * [[Мікалаеўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт]] * [[Міжнародны тэхналагічны ўніверсітэт «Мікалаеўская політэхніка»]] == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Римско-католический костёл святого Иосифа.jpg|thumb|130px|Касцёл Св. Іосіфа]] У Мікалаеве знаходзіцца адзін з найлепшых ва Украіне і найвядомейшых у Еўропе [[Мікалаеўскі заапарк|заапаркаў]]. У горадзе дзейнічае шэраг музеяў, у тым ліку мастацкі музей імя [[Васіль Верашчагін|Васіля Верашчагіна]]. Да ліку прыкметных архітэктурна-гістарычных помнікаў горада належаць: * Абсерваторыя Чарнаморскага флоту ([[1827]]) — цяпер гэта Мікалаеўская астранамічная абсерваторыя; * Афіцэрскі сход ([[1824]]); * Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай ([[1908]]) [[УПЦ Кіеўскага патрыярхату]]; * Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор ([[1800]]—[[1828]]) [[УПЦ Маскоўскага патрыярхату]]; * Касцёл Св. Іосіфа ([[1886]]); * Лютэранская кірха ([[1852]]); * Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам ([[1793]]) — цяпер гэта Музей суднабудавання і флоту; * Яхт-клуб ([[1904]]). == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150"> Выява:Кафедральный собор Рождества Божьей матери-2.jpg|Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Выява:Кафедральный собор Касперовской иконы Божьей Матери.JPG|Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай Выява:The chapel of Saint Nicholas.jpg|Капліца Св. Мікалая Выява:All Saints Church, Mykolaiv necropolis.jpg|Усіхсвяцкая царква Выява:Museum of shipbuilding and fleet.jpg|Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам Выява:Street in Mykolaiv 1.jpg|Справа ўдалечыні — гарадскі тэатр Выява:Street in Mykolaiv.jpg|У цэнтры горада Выява:Lutheran Church of Christ the Redeemer, Mykolaiv.jpg|Лютэранская кірха </gallery></center> == Гарады-сябры == * {{Сцяг Турцыі}} [[Бурса (горад)|Бурса]], [[Турцыя]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/bursi.ua Договір про співробітництво між меріями міст Бурси (Туреччина) і Миколаєва (Україна)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120407124506/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/bursi.ua |date=7 красавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Румыніі}} [[Галац]], [[Румынія]] ([[24 кастрычніка]] [[2003]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/galac.ua Договір про співробітництво між виконавчим комітетом міської ради м. Миколаїв (Україна) та мерією м. Галац (Румунія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817101723/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/galac.ua |date=17 жніўня 2011 }}</ref> * {{Сцяг Балгарыі}} [[Малка-Тырнава]], [[Балгарыя]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/malko_ternovo.ua Договір про встановлення партнерських стосунків на офіційному сайті Миколаївської міськради] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050424150422/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/malko_ternovo.ua |date=24 красавіка 2005 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] ([[2001]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/moscow.ua Протокол про дружбу та співробітництво між Москвою та Миколаєвом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809151358/http://www.gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/moscow.ua |date=9 жніўня 2011 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Петразаводск]], [[Расія]] ([[24 сакавіка]] [[2002]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/petrozavodsk.ua Угода про співробітництво між адміністрацією міста Петрозаводська (Республіка Карелія, Росія) та виконавчим комітетом Миколаївської міської Ради (Україна)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325221526/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/petrozavodsk.ua |date=25 сакавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] ([[26 мая]] [[2003]]);<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/piter.ua Угода між Адміністрацією Санкт-Петербурга Російської Федерації та виконавчим комітетом Миколаївської міської ради України про співробітництво в торгово-економічній, науково-технічній, гуманітарній і культурній галузях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325221535/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/piter.ua |date=25 сакавіка 2012 }}</ref> * {{Сцяг Італіі}} [[Трыест]], [[Італія]];<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/trest.ua Договір про встановлення партнерських стосунків на офіційному сайті Миколаївської міськради] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050425122001/http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/trest.ua |date=25 красавіка 2005 }}</ref> * {{Сцяг Кітая}} [[Цяньцзінь]]. [[Кітай]] ([[2001]]).<ref>[http://gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/tan.ua Угода між виконавчим комітетом Миколаївської міської ради (Україна) та Адміністрацію нового регіону Примор’я м. Тяньцзінь (Китайська Народна Республіка) про співробітництво в торгово-економічній, науково-технічній, гуманітарній і культурній галузях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809074045/http://www.gorsovet.mk.ua/foreing_affairs/tan.ua |date=9 жніўня 2011 }}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Мікалаева}} * [[Мікола Аркас]] (1853—1909) — украінскі [[гісторык]] і [[кампазітар]]. * [[Юрый Байко-Блахін]] (1909—2002) — украінскі [[літаратуразнавец]]. * [[Іосіф Васілевіч Бертэнсон]] (1833—1895) — расійскі ўрач, гігіеніст, доктар медыцыны, [[тайны саветнік]]. * [[Фёдар Брадыхін]] (1831—1904) — расійскі [[астраном]]. * [[Пімен Рыгоравіч Калеснікаў]] (1906—1996) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Валерый Аляксандравіч Кучынскі]] (1947—2016) — [[спявак]] (лірычны барытон). * [[Ганна Рыгораўна Лісянская]] (1917—1999) — украінская і расійская [[актрыса]] тэатра і кіно. * [[Сцяпан Макараў]] (1848—1904) — расійскі [[адмірал]]. * [[Міхаіл Васільевіч Машчанка]] (1940—2012) — [[фізіёлаг]]. Доктар біялагічных навук (1986), прафесар (1987). * [[Вікторыя Валер'еўна Шабуня]] (нар. 1974) — беларуская суддзя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.gorsovet.mk.ua/home.ua Мікалаеўская гарадская рада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120816065439/http://www.gorsovet.mk.ua/home.ua |date=16 жніўня 2012 }} * [https://mk.locator.ua/?l=ru Даведнік паслуг Мікалаеў] {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Мікалаеўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)| ]] [[Катэгорыя:Гарады Мікалаеўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Парты Украіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1789 годзе]] bxbng6w4gzm0x4akc7a5tx7ot7d1gff 0 143219 5220571 5173511 2026-10-17T18:18:12Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220571 wikitext text/x-wiki {{ДД |беларускае імя=Януш Аляксандр Сангушка |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт=Januš_Alaksandar_Sanguška._Януш_Аляксандар_Сангушка_(XVIII).jpg |шырыня партрэта=250px |подпіс=Я. А. Сангушка. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] |герб=POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg |шырыня герба=100px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Літоўская»]] |тытул=[[Маршалак надворны літоўскі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1750 |перыядканец=1760 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Ігнацы Агінскі]] |пераемнік=[[Юзаф Сангушка]] |каментар= |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род= |бацька= |маці= |муж= |жонка= |дзеці=''няма'' |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons=Janusz Aleksander Sanguszko |Rodovid= }} '''Януш Аляксандр Сангушка''' ({{ДН|5|5|1712}}, [[Любартаў]] — {{ДС|13|9|1775}}, {{МС|Дубна|ў Ровенскай вобласці|Дубна, Ровенская вобласць}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Мечнік вялікі літоўскі]] ([[1735]]—[[1750]]), [[маршалак надворны літоўскі]] ([[1750]]—[[1760]]). VII і апошні ардынат [[Астрог (горад)|астрожскі]]. == Біяграфія == [[Выява:Януш Олександр Санґушко.jpg|150px|міні|злева|Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] З княжацкага роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] герба [[Герб «Пагоня Літоўская»|«Пагоня Літоўская»]], сын [[Павел Караль Сангушка|Паўла Караля]], [[маршалак вялікі літоўскі|маршалка вялікага літоўскага]], і Мар’яны з [[Любамірскія|Любамірскіх]]. Меў братоў [[Януш Мадэст Сангушка|Януша Мадэста]], [[Юзаф Сангушка|Юзафа]] і [[Геранім Януш Сангушка|Гераніма Януша]]. Абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы. Кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] (узнагароджаны [[11 жніўня]] [[1736]] у [[Дрэздэн]]е). Фундаваў кляштар капуцынаў у [[Стараканстанцінаў|Стараканстанцінаве]]. Шлюб з Канстанцыяй Дэнгаф, дачкой [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Эрнэста Дэнгафа]], быў бяздзетным. З прычыны адсутнасці нашчадкаў і магчымасці па яго смерці спрэчак на гэтай глебе ініцыяваў Кальбушаўскую трансакцыю ([[1753]]), у выніку якой адбыўся падзел [[Астрожская ардынацыя|Астрожскай ардынацыі]] паміж сябрамі і прыхільнікамі магнацкай групоўкі [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Сам Януш Аляксандр Сангушка захаваў за сабой права пажыццёвага карыстання гэтай маёмасцю. Большую частку жыцця правёў у [[Дубенскі замак|Дубенскім замку]], атрымаў вядомасць гультая і валацугі. == Цікавыя факты == * Януш Аляксандр Сангушка апынуўся на першым месцы ў тройцы «п’яніцаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]», складзенай яго сучаснікам мемуарыстам [[Андрэй Кітовіч|Андрэем Кітовічам]]. На трэцяе месца ў гэтым шэрагу аўтар паставіў [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»]]<ref>Сіняк Н. [http://www.ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:2010-03-26-20-23-30&catid=1:-19217-&Itemid=1 У Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307081047/http://www.ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:2010-03-26-20-23-30&catid=1:-19217-&Itemid=1 |date=7 сакавіка 2016 }} // Сіняк Н. У Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Любанскага раёна. / Рэд.-уклад. В. Р. Феранц; Рэдкал.: В. А. Сойка, Н. М. Сіняк i інш. — Мінск: Ураджай, 1996. — 439 с.: іл.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=540|артыкул=Сангушкі|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} * Памяць: гіст.-дакум. хроніка Любанскага раёна. / Рэд.-уклад. В. Р. Феранц; Рэдкал.: В. А. Сойка, Н. М. Сіняк i інш. — Мінск: Ураджай, 1996. — 439 с.: іл. {{Маршалкі надворныя літоўскія}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сангушка Януш Аляксандр}} [[Катэгорыя:Сангушкі|Януш Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Маршалкі надворныя літоўскія]] [[Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводстве]] qilbb1d1n68rore6wopci0af48dbnyo 0 144210 5220390 5220388 2026-10-17T12:01:40Z Voūk12 159072 /* Колькасць ахвяр і этнічны склад */ 5220390 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kurapaty - 01.jpg|thumb|[[Курапаты|Курапацкі лес]] — адно з найвядомейшых месцаў пахавання ахвяр рэпрэсій у БССР.]] '''Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі''' — неабгрунтаванае прыцягненне да крымінальнай адказнасці за дзяржаўныя (гэтак званыя «контррэвалюцыйныя») злачынствы, а таксама высылка — накіраванне на спецпасяленні за межы [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] судовымі або [[Пазасудовыя органы|пазасудовымі органамі]] па палітычных, сацыяльных, нацыянальных, рэлігійных і іншых матывах. Пачаліся ў 1917 годзе, сістэматычны характар набылі ў 1930 годзе, найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадах, спыніліся разам са смерцю [[Іосіф Сталін|Сталіна]] ў 1953 годзе. Дакладную лічбу рэпрэсіраваных, як і падрабязныя сведчанні савецкіх злачынстваў, у наш час высветліць немагчыма з той прычыны, што архівы [[КДБ]] дагэтуль закрытыя для даследчыкаў<ref name="tut.by">{{Спасылка | аўтар = Кастусь Лашкевич, Леонид Моряков | дата публікацыі = 21.10.2010 | url = http://news.tut.by/201107.html | загаловак = Как в БССР уничтожали врачей и избавлялись от больных | выдавецтва = [[TUT.BY]] | дата = 22 кастрычніка 2010 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 1 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110718024806/http://news.tut.by/201107.html | archive-date = 18 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref>. == Гісторыя == У 1929 годзе ў Менск была накіравана [[камісія Затонскага]], якая раскрытыкавала палітыку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], крытычна ацаніла дзейнасць беларускай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і аграрную палітыку ў БССР, даклад камісіі быў накіраваны ў ЦК і ЦКК [[ВКП(б)]], у тым ліку асабіста [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфу Сталіну]]. Дзейнасць камісіі разглядаецца як пачатак сістэматычных палітычных рэпрэсій у БССР. У 1930 годзе ў палітычнай справаздачы цэнтральнага камітэта XVI з’езда ВКП(б) І. Сталін заявіў: {{цытата|Рэпрэсіі ў галіне сацыялістычнага будаўніцтва з'яўляюцца неабходным элементам наступлення...}}<ref>Сталин, И. В. Сочинения. Т. 12. — С. 309.</ref>. Рэпрэсіі па абвінавачанні ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е з канца 1920-х гадоў выліліся ў расправу над прадстаўнікамі навукі, літаратуры, мастацтва, работнікамі шэрага наркаматаў рэспублікі. З 826 чалавек, якія праходзілі па спісе ўдзельнікаў [[беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]] 1917—1924 гадоў, былі рэпрэсіраваны ўсе, хто застаўся пражываць у [[СССР]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Адамушка У.І.|артыкул=Рэпрэсіі палітычныя|том=14|старонкі=20—22}}</ref>. Кульмінацыяй расправы над нацыянальнай інтэлігенцыяй у 1930—1931 гадах стала справа «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», па якой арыштавана 108 чалавек. Рэпрэсіі ў БССР закранулі ўсе без выключэння пласты насельніцтва. Былі «выкрыты» «контррэвалюцыйныя, шкодніцкія» арганізацыі амаль ва ўсіх сферах народнай гаспадаркі, у тым ліку ў наркаматах [[Народны камісарыят земляробства БССР|земляробства]], [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|аховы здароўя]], [[Народны камісарыят асветы БССР|асветы]], трактарацэнтры, у галіне нарыхтоўкі сельгаспрадуктаў, папяровай прамысловасці. У 1931—1938 гадах органамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ]]-[[НКУС БССР]] былі заведзены дзясяткі іншых сфабрыкаваных спраў<ref name="БелЭн" />: * «[[Аб’яднанае антысавецкае падполле]]» (2570 арыштаваных), * «Беларуска-літоўская сялянская партыя» (159 арыштаваных), * «[[Беларуская аўтакефальная царква (справа)|Беларуская аўтакефальная царква]]», * «[[Беларуская народная грамада (1933)|Беларуская народная грамада]]» (68 арыштаваных), * «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускі нацыянальны цэнтр]]» (161 арыштаваны), * «[[Беларускі філіял меншавікоў]]» (30 арыштаваных), * «[[Беларускі філіял Прампартыі]]» (30 арыштаваных), * «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]]» (59 арыштаваных), * «[[Справа «Белтрактарацэнтра»|Контррэвалюцыйная паўстанцкая і дыверсійна-шпіёнская арганізацыя ў сістэме Наркамзема БССР і Трактарацэнтра]]» (627 арыштаваных), * «Партыя вызвалення сялян» (110 арыштаваных), * «[[Польская арганізацыя вайсковая (справа)|Польская арганізацыя вайсковая]]» і г.д. На думку беларускага даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], у 1930-я на [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] працавалі сакрэтныя інстытуты [[НКУС]], якія пралічылі значны патэнцыял у геапалітычным становішчы [[Беларусь|Беларусі]]. Для таго каб [[беларусы]] ніколі не атрымалі незалежнасць ад [[Расія|Расіі]], яны сістэматычна вынішчалі інтэлектуальны генафонд нацыі<ref name="tut.by"/>. === Вялікі тэрор у 1937—1938 гадах === Пачатак падзей, названых «Вялікім тэрорам», паддаецца дакладнай датоўцы. 3 ліпеня 1937 года Сталін, як сакратар ЦК ВКП(б), перадаў народнаму камісару ўнутраных спраў СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Яжову]] і рэгіянальным кіруючым органам партыі прынятае днём раней рашэнне Палітбюро пра пачатак кампаніі рэпрэсій супраць былых кулакоў і крымінальнікаў. 31 ліпеня 1937 года Палітбюро ЦК ВКП(б) зацвердзіла аператыўны загад № 00447 Народнага камісара ўнутраных спраў Мікалая Яжова. Гэты загад, накіраваны супраць «былых кулакоў, крымінальнікаў і іншых контррэвалюцыйных элементаў», на працягу аднаго года, па загадзя ўстаноўленых разнарадках, павінен быў каштаваць жыцця альбо шматгадовага лагернага зняволення сотні тысяч чалавек. Характэрна таксама, што вялікая колькасць ахвяр загада да гэтага часу не рэабілітавана або не апраўдана. Прычына гэтага ў тым, што сярод іх было шмат сацыяльна дэкласаваных асоб (без пэўнага месца жыхарства, без пэўных заняткаў), расстраляных большай часткай за нязначныя злачынствы. Згодна з аператыўным загадам № 00447 вылучаліся ліміты, на падставе гэтых лімітаў дакладна вядома мінімальная колькасць ахвяр за 1937—1938 гады. {| class="wikitable" |+ ! !Першая катэгорыя (расстрэл) !Другая катэгорыя (лагеры) !Усяго чалавек |- |Ліміты 1937—1938 |7 500 |14 500 |22 000 |- |Асуджана 1937—1938 |6 869 |17 340 |24 209 |} === Пасля Вялікага тэрору === З верасня 1939 года рэпрэсіўная палітыка ўлад з [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] перамясцілася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], адкуль у 1939—1941 і 1944—1953 гадах [[Дэпартацыі ў СССР|дэпартавана]] больш за 100 тыс. чалавек. Першая пасляваенная аперацыя па перасяленні праходзіла 2 чэрвеня — 2 жніўня 1951 года. За гэты час ва [[Усольскі раён (Іркуцкая вобласць)|Усольскі]], [[Чарамхоўскі раён|Чарамхоўскі]], Галумецкі і [[Альхонскі раён]]ы [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] [[РСФСР]] пад нагляд органаў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ]] былі выселены 1024 сям’і (каля 4000 чалавек), а маёмасць іх канфіскавана. У красавіку 1952 года адбылося другое пасляваеннае масавае высяленне «ворагаў народа» з заходнебеларускіх зямель. На гэты раз на спецпасяленне адпраўлена 1065 сем’яў агульнай колькасцю каля 5000 чалавек<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Адамушка У.|артыкул=Рэпрэсіі палітычныя 1920—50-х г.|том=6-1|старонкі=174—175}}</ref>. == Колькасць ахвяр і этнічны склад == Паводле няпоўных падлікаў (многія дакументы не захаваліся) ахвярамі палітычных рэпрэсій у Беларусі ў 1917—1953 гадах сталі каля 600 тыс. чалавек<ref name="hb">[[Васіль Кушнер|В. Ф. Кушнер]]. Грамадска-палітычнае жыццё ў БССР у 1920—1930-я гг. // {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 370.</ref><ref>[http://www.nn.by/1999/03/10.htm 600 000 ахвяр — прыблізная лічба]: з [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|І. Кузняцовым]] гутарыць [[Руслан Равяка]] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[3 кастрычніка]] [[1999]].</ref>, згодна з іншымі звесткамі — не менш за 1 млн 400 тыс. чалавек<ref>[[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|І. Кузняцоў]]. [http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/kuzniacou_02.htm Рэпрэсіі супраць беларускай інтэлігенцыі і сялянства ў 1930—1940 гады. Лекцыя 2.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111003062059/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/kuzniacou_02.htm |date=3 кастрычніка 2011 }} // «Беларускі Калегіум», [[15 чэрвеня]] [[2008]].</ref>, з іх 250 тыс. асуджаныя судамі ці пакараныя рашэннямі пазасудовых органаў («двоек», «[[Тройка НКУС|троек]]», асобых нарад, калегій [[АДПУ]], [[НКУС БССР|НКУС]], [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|МДБ]]). Астатнія былі рэпрэсіраваны (пераважна дэпартаваны, высланы, сасланы) у адміністрацыйным парадку. Акрамя асуджаных, у 1920—1930-я рэпрэсіравана і выслана за межы БССР больш за 250 тыс. «[[Раскулачванне|раскулачаных]]» сялян і членаў іх сем’яў. У 1917—1953 гадах за «контррэвалюцыйныя злачынствы» да вышэйшай меры пакарання (расстрэлу) прысуджаныя {{nobr|35 868}} чалавек<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭГБ" />. Найбольшы размах палітычныя рэпрэсіі мелі ў 1937—1938 гадах. Паводле афіцыйных звестак у 1935—1940 гадах, куды ўваходзіць і гэты перыяд, ад рэпрэсій пацярпелі 86 168 чалавек, з іх 28 425 чалавек расстраляны<ref name="БелЭн" />. '''У 1930-я гады загінула каля 90 % беларускай інтэлігенцыі'''<ref>Беларусізацыя, 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы / Беларускі дзяржаўны універсітэт, Гістарычны факультэт, Кафедра сусветнай і айчыннай гісторыі, Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэту па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь; Пад агул. рэд. Р. П. Платонава і У. І .Коршука. — Мн.: БДУ, 2001. — 268, [2] с. — С. 24. — ISBN 985-445-495-9.</ref>. '''Большасцю ахвяраў рэпрэій на тэрыторыі БССР 1929-1953 г. былі беларусы''' ў этнічным, а тым больш, нацыянальным разуменні індывідуальнай і групавой ідэнтычнасці (з уключэннем у палітычную [[Нацыя|нацыю]] прадстаўнікоў "карэнных меншасцяў" нашага краю). Калі ў 1920-я гады кіраўніцтва БССР адмыслова стрымлівала ксенафабічныя настроі і канфлікты паміж этнічнымі групамі, то ўжо ў 1930-я гады прадстаўнікоў 9 нацыянальнасцей, сярод якіх апынуліся і палякі, аднеслі да ворагаў савецкай дзяржавы. Падчас [[:ru:Национальные_операции_НКВД#cite_note-order00485a-2|нацыянальных аперацый]] савецкія СМІ навешвалі ярлыкі і цкавалі цэлыя этнічныя групы. Акрамя "карэнных" для БССР нацыянальных меншасцяў палякаў, латышэй, расіян, яўрэяў, якія мелі тут нац.саветы, падчас Вялікага тэрору ў СССР праводзіліся фінская, грэцкая, балгарская, нарвежская, літоўская, іранская, лакская, мегрэльская, курдскай, кітайская, карэйская нават "панмангольская "аперацыі. Фармальна яны рабіліся супраць усіх народаў якія не ўваходзілі ў СССР дзеля таго каб паслабіць іх шпіёнскую агентуру і магчымасці дэверсій, але рэальна прыводзілі да масавага знішчэння няўчым нявінных людзей па этнічнай і класавай прыкмеце. Прычым паводле і з перавыкананнем на месцах планаў і лімітаў спушчаных зверху. У 1932—1933 гадах упаўнаважаны АДПУ па Беларускай ССР [[Леанід Міхайлавіч Закоўскі|Л. Закоўскі]] (Штубіс) сфабрыкаваў шэраг спраў. Так, у спецпаведамленні [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Г. Ягоды]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіну]] ад 26 сакавіка 1933 г. згадана аб раскрыцці масавай латышскай контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай арганізацыі ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]], якую стварылі грамадзяне Калнін і Цаліт, удзельнікі паўстання 1923 г.<ref>{{Кніга|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/latyshi-i-organy-gosudarstvennoy-bezopasnosti-v-20-30-e-gody-hh-veka-na-territorii-bssr-i-sssr|загаловак=В. Голубев. ЛАТЫШИ И ОРГАНЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ В 20–30-Е ГОДЫ ХХ ВЕКА НА ТЕРРИТОРИИ БССР и СССР // Латыши и белорусы: вместе сквозь века. — 2016. — Вып. 5. — С. 60–68. — ISSN 2312-2188}}</ref>Па гэтай справе было арыштавана 3492 чалавекі, з якіх 445 адносіліся да 13 контррэвалюцыйных арганізацый, 203 — да 16 шпіёнскіх рэзідэнтур, 2844 праходзілі па справе па прыкметах паўстанцкай дзейнасці. У той жа запісцы паведамляецца, што ў БССР раскрыта дзве рэзідэнтуры на ўчастку 12-га пагран.атрада<ref>{{Кніга|спасылка=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/68677|загаловак=В.Н. Хаустов, В.П. Наумов, Н.С. Плотникова. Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД. Архив Сталина. Документы высших органов партийной и государственной власти. Январь 1922 - декабрь 1936 / Акад. А. Н. Яковлев. — Москва: МФД, 2003. — С. 423—424. — 912 с. — ISBN 5-85646-087-1.}}</ref>. пасля таго як у 1937 на далекім усходзе закатавалі аднаго з лідараў [[Латышскія стралкі|латыскіх стралкоў]] і ен даў паказанні на іншых старых бальшавіцкіх ветэранаў і тады кіраўнік УНКУС па Смаленскай вобласці [[Аляксей Аляксеевіч Наседкін]] даклаў у цэнтр аб нібыта існуючым "Латышскім нацыянальным цэнтры". У літападзе 1937 г. [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Яжоў]] разаслаў шыфраграму НКВД СССР № 49990 «О проведении операции по репрессированию латышей». Усяго ў СССР у рамках „латышскай нацыянальнай аперацыі“ асуджана 21 300 чалавек, з якіх 16 575 чалавек расстраляна. За 1937-1939 г. з 14 000 агульнай колькасці ў БССР (большасць у Віцебскай вобласці) былі знішчаныя латышскія хутары і рэпрэсавана каля 1459 латышоў БССР<ref>{{Кніга|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-repressiyah-latviyskogo-naseleniya-v-sssr-v-1937-1938-gg|загаловак=А. Герберг. К ВОПРОСУ О РЕПРЕССИЯХ ЛАТВИЙСКОГО НАСЕЛЕНИЯ В СССР В 1937−1938 ГГ. // Латыши и белорусы: вместе сквозь века. — 2019. — Вып. 8. — ISSN 2312-2188}}</ref>. Прыказка «раз поляк, значит кулак» выяўляла сутнасць Вялікага тэрору 1937—1938 гадоў, калі любога заможнага "іншага" для іх селяніна прыезджыя нкусаўцы запісвалі ў "палякі" і сапраўдны, паводле ідэнтычнасці, паляк меў у 30,92 раза больш шанцаў трапіць у турму, чым непаляк<ref>Martin, T. The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union 1923—1939 / Terry Martin. — Ithaca—London: Cornell University Press, 2001. — XVII, 496 p.: ill. — ISBN 0801486777.</ref>. Разам з тым, афіцыйна тройкі выносілі прысуды не столькі па этнічнай прыкмеце, фармальна у кожнай рэспубліцы СССР, шукалі і каралі "шпіёнаў" ці патэнцыйных агентаў выведкі - а насамрэч - ўсіх каго нкуснікі прызначалі ахвярамі. Усяго Спецыяльныя тройкі па ўсіх нацыянальных аперацыях у СССР асудзілі за два месяцы верасень - лістапад 1938 г. 105032 чалавекі. Палякаў па нацыянальнасці (гэта значыць тых, каму згодна з пашпартам, або іншым дакументам, або на падставе вуснай заявы, або па волі следчага - нямала вядома і такіх выпадкаў - запісвалі ў следчую справу, што ён - паляк) сярод іх было больш за ўсё - 21 258 (затым ішлі немцы - 17 150, рускія— 15 684, украінцы — 8773, беларусы - 5716 ...)<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm|загаловак=Н.В.Петров, А.Б.Рогинский. «Польская операция» НКВД 1937–1938 гг.}}</ref>. З агульнай колькасці асуджаных Асаблівымі тройкамі (105 032) па «польскай лініі» было асуджана 36 768 чалавек. З іх палякаў — 20 147, беларусаў — 5215, украінцаў — 4991, рускіх — 3235, яўрэяў — 1122, немцаў — 490, літоўцаў — 396, латышоў — 271, эстонцаў — 112, чэхаў — 8 балгараў - 53, венграў - 47, румынаў - 29, грэкаў - 27, малдаван - 26, татараў - 23, "іншых" - 362. У той жа час і палякаў асуджалі па ўсіх іншых "лініях" - больш за ўсё па нямецкай (500 чалавек) і латышскай<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm|загаловак=Н.В.Петров, А.Б.Рогинский. «Польская операция» НКВД 1937–1938 гг.}}</ref>. Колькасць этнічных палякаў у БССР зменшылася з 119 900 да 58 400 у перыяд з 1937 да 1939 года<ref>Беларусы [Карты]: этнагеаграфія, дэмаграфія, дыяспара, канфесіі: атлас / складзены і падрыхтаваны да друку Мінскай картаграфічнай фабрыкай у 1995—1996 гг.; адк. рэд. В. А. Шэленгоўская; рэд. карт: Л. У. Белякова [і інш.]. — Мн.: Камітэт дзяржаўных знакаў пры Міністэрстве фінансаў Рэспублікі Беларусь, 1996. — 1 атлас (32, [1] с., уключаючы вокладку). — С. 6.</ref>. Наступная хваля масавых этнічных чыстак пачалася пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|верасня 1939.]] Падчас дэпартацыяў 1939 па 1941 год савецкая ўлада рэпрэсіравала амаль 500 тыс. палякаў, якія жылі на тэрыторыі былой усходняй [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]] (каля 300 000 з Заходняй Беларусі і Віленшыны). Нават нягледзячы на тое, што больш за 400 тыс. палякаў перажылі рэпрэсіі<ref name="Snyder, T.">Snyder, T. Sketches from a secret war: a Polish artist’s mission to liberate Soviet Ukraine / Timothy Snyder. — New Haven: Yale University Press, 2005. — XXIII, 347 p.: ill., maps. — P. 177. — ISBN 030010670X.</ref>, мала хто з іх вярнуўся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ці [[УССР]], бо пасля вайны этнічных палякаў і каталікоў высялялі ці яны самі пераязджалі ў камуністычную Польшчу<ref>З 1944 па 1947 гг. 1 481 000 польскіх грамадзян, у т.л. 200 тыс. яўрэяў, пакінулі межы СССР. Magocsi, P. R. Historical atlas of East Central Europe / Paul Robert Magosci; cartographic design by Geoffrey J. Matthews. — Seattle—London: University of Washington Press, 1993. — 1 atlas (XIII, 218 p.): col. maps. — P. 167. — ISBN 0295972483.</ref>. У 1939—1941 гадах у межах былой усходняй Польшчы НКУС арыштаваў больш людзей, чым ва ўсім астатнім СССР<ref name="Snyder, T." />. Хаця у БССР колькасць этнічных немцаў саступала [[Паволжа|Паволжжу]], [[Украіна|Украіне]] ці [[Ленінградская вобласць|Ленінграду]], з лета 1937 г. не толькі старая дыяспара, але і свежаэміграваўшыя прадстаўнікі нямецкіх камуністаў, па ўсім СССР патрапілі пад каток рэпрэсій, як падазроныя ў магчымым удзеле ў шпіянажы на карысць [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]].<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm|загаловак=Н.Охотин, А.Рогинский. Из истории “немецкой операции” НКВД 1937-1938 гг.}}</ref> == Месцы масавых распраў па рэгіёнах Беларусі == Вызначэнне месцаў масавых рэпрэсій ускладняеццa тым, што архівы КДБ па-ранейшаму закрытыя для даследчыкаў. Але дзякуючы ўскосным звесткам часткова атрымліваецца рэканструяваць падзеі мінуўшчыны<ref>[http://represii.net/theme/repressions_machine ВІРТУАЛЬНЫ МУЗЕЙ САВЕЦКІХ РЭПРЭСІЙ У БЕЛАРУСІ]</ref><ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zdrUrddF9Ar4.kbZNpvY9ZRJs Карныя аперацыі АДПУ-НКУС]</ref><ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zdrUrddF9Ar4.kRwet0BtGA3U Карныя акцыі НКУС-МУС-МДБ]</ref>. == Наступствы == === Навука === Ад рэпрэсій 1930-х гадоў пацярпелі 26 акадэмікаў і 6 членаў-карэспандэнтаў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]]. З 139 аспірантаў, якія былі ў 1934 годзе, засталося толькі шэсць чалавек. Даследаванні ў галіне гуманітарных навук практычна спыніліся<ref>[[Васіль Кушнер|В. Ф. Кушнер]]. Культурнае і духоўнае жыццё савецкай Беларусі. // {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 402.</ref>. У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года [[НКУС]] было [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года|расстраляна]] больш за 130 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі, сярод якіх тры [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктары]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]: [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі|Аляксей Кучынскі]], [[Язэп Каранеўскі]] і [[Ананій Дзякаў]]. Гэтае злачынства было ўчыненае напярэдадні шаснаццатай гадавіны ад пачатку працы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{cite web|title=Імя, узнятае з небыцця: Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі – рэктар БДУ 1936–1937 гадоў|author=Алег Яноўскі.|url=http://www.gazeta.bsu.by/2017/01/imya-uznyatae-z-nebyccya-alyaksej-scyapanavich-kuchynski-rektar-bdu-1936-1937-gadou/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109231851/http://www.gazeta.bsu.by/2017/01/imya-uznyatae-z-nebyccya-alyaksej-scyapanavich-kuchynski-rektar-bdu-1936-1937-gadou/|archive-date=2017-01-09|work=«Універсітэт» № 20-21 (2167-2168)}}</ref>. === Гістарыяграфія === У 1930-я савецкія ўлады фізічна і духоўна знішчылі 32 мінскіх гісторыкаў, іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк. Увогуле, была цалкам знішчана беларуская гістарычная школа<ref>[[Андрэй Катлярчук]]. [http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ |date=2 снежня 2009 }} // [[Arche]] № 9, 2009.</ref>. У Беларусі няма ніводнага дзяржаўнага рэальнага музея, які б быў прысвечаны гэтай сумнай старонцы нацыянальнай гісторыі. Да нешматлікіх інструментаў, якія могуць дапамагчы беларусам асэнсаваць таталітарнае мінулае, можна прылічыць [[Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі]], што быў створаны па грамадскай ініцыятыве ў 2014 годзе. === Літаратура === З 540—570 літаратараў, якія друкаваліся ў Беларусі ў 1920—1930-я гады XX стагоддзя, было рэпрэсіравана не менш за 440—460 (80 %), у тым ліку [[Тодар Кляшторны]], [[Андрэй Мрый]] і мноства іншых вядомых аўтараў. Калі ўлічваць аўтараў, вымушаных з’ехаць з радзімы, то рэпрэсіям падвергліся не менш за 500 (90 %), чвэртка ўсёй колькасці літаратараў (2000), рэпрэсіраваных у СССР<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/pradmova.html Прадмова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163455/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/pradmova.html |date=6 ліпеня 2011 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>. Тым часам, паводле падлікаў [[Леанід Маракоў|Л.У. Маракова]], ва [[Украіна|Украіне]] колькасць рэпрэсіраваных літаратараў склала каля 35—40 %, у [[Расія|Расіі]] — не больш за 15 %<ref name="tut.by"/>. === Медыцына === Агулам пад рэпрэсіі трапіла 1520 асоб, з іх каля 500 [[урач]]оў, больш за 200 медыцынскіх сясцёр, каля 600 ветэрынарных працаўнікоў, некалькі сотняў іх сваякоў і тых, хто праходзіў з імі па адной супольнай справе<ref name="marakou">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=43247&c2=araddcompa …А медсястра ў вар’ятку ператварылася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120310052622/http://nn.by/index.php?c=ar&i=43247&c2=araddcompa |date=10 сакавіка 2012 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[13 верасня]] [[2010]]</ref>. Нацыянальны склад рэпрэсіраваных: [[беларусы]] — 738, [[палякі]] — 331, [[яўрэі]] — 203, [[рускія]] — 168, [[украінцы]] — 25, [[латышы]] — 18, [[літоўцы]] — 13, [[немцы]] — 9, [[чэхі]], [[эстонцы]] — па 2 чалавекі, [[грузіны]], [[венгры]], [[казахі]], [[малдаване]], [[татары]], [[французы]], [[чувашы]] — па адным, нявызначаныя — 4<ref name="marakou"/>. У 1930-х адбыўся поўны заняпад сістэмы медыцынскага абслугоўвання насельніцтва БССР. На большасць раённых бальніц прыходзіўся толькі адзін урач. Кожны трэці-чацвёрты ўрачэбны ўчастак быў не толькі без доктара, але і без фельчара, нават без акушэркі. Арышты праходзілі з такой хуткасцю, што трыста выпускнікоў Мінскага і Віцебскага медыцынскіх інстытутаў штогод не паспявалі займаць парожнія месцы. Аднак іх рыхтавалі найперш для адмысловых бальніц, клінік і санаторыяў, у якіх лячыліся партыйныя бонзы і [[НКВД|энкавэдысты]]<ref name="marakou"/>. == Рэабілітацыя == Першая значная рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій была праведзена ў 1939—1941 гадах у адносінах да рэпрэсіраваных партыйных, дзяржаўных і ваенных дзеячаў. Усяго за 1930—1940-я гады і да пачатку 1954 года рэабілітавана больш за 35 тыс. жыхароў Беларусі. Распачатая з сярэдзіны 1950-х гадоў у сувязі з [[Хрушчоўская адліга|хрушчоўскай «адлігай»]] масавая рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у другой палове 1960-х гадоў была згорнута<ref name="БелЭн" />. Новы імпульс гэты працэс набыў у час [[Перабудова|перабудовы]]. З 1990 года ў БССР, потым у суверэннай Рэспубліцы Беларусь пачала фарміравацца ўласная заканадаўчая база па пытаннях рэабілітацыі і забеспячэння правоў ахвяр палітычных рэпрэсій. 21 снежня 1990 года [[Вярхоўны Савет БССР]] зацвердзіў «Палажэнне аб парадку аднаўлення правоў грамадзян, якія пацярпелі ад рэпрэсій у 20—50-х гадах». Яно прадугледжвала парадак аднаўлення працоўных, пенсіённых, жыллёвых і іншых правоў грамадзян, якія пацярпелі ад рэпрэсій, а таксама кампенсацыю прычыненых ім маёмасных і іншых страт. У адпаведнасці з гэтым дакументам [[Савет Міністраў БССР|Савет Міністраў]] рэспублікі 29 снежня 1990 года прыняў пастанову «Аб прадастаўленні льгот асобам, неабгрунтавана прыцягнутым да крымінальнай адказнасці ў перыяд рэпрэсій 20—50-х гадоў і ў далейшым рэабілітаваным». Пастанова Вярхоўнага Савета БССР ад 6 чэрвеня 1991 года «Аб парадку рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій 20—50-х гадоў у Беларускай ССР» значна спрасціла працэдуру рэабілітацыі рэпрэсіраваных. З мэтай увекавечання памяці ахвяр рэпрэсій было вырашана публікаваць спісы рэабілітаваных грамадзян у мясцовых газетах, гістарычна-дакументальных хроніках «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]». У наступныя гады заканадаўчымі органамі і ўрадамі Рэспублікі Беларусь прыняты яшчэ некалькі дапаўненняў да пастаноў і падзаконных актаў па рэабілітацыі. Імі прадугледжаны разам з рэабілітацыяй грамадзян аднаўленне страчаных імі ў сувязі з рэпрэсіямі сацыяльна-палітычных і маёмасных правоў<ref name="БелЭн" />. Усяго з 1954 года да пачатку 2000 года ў Беларусі рэабілітавана больш за 200 тыс. ахвяр палітычных рэпрэсій<ref name="hb"/>. == Гл. таксама == * [[Курапаты]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] * [[Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{кніга|аўтар =Адамушка У. І.|загаловак =Палітычныя рэпрэсіі 20 – 50-ых гадоў на Беларусі|месца = Мн . |выдавецтва = Беларусь |год =1994|старонак =158|isbn =985-01-0047-8|тыраж =2000}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|2}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-2}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-3}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|4-1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|4-2}} * {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)}} * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ВОЗВРАЩЕННЫЕ ИМЕНА. Сотрудники АН Беларуси пострадавшие в период сталинских репрессий.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118072251/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=18 студзеня 2012 }} Сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; Под редакцией академика АН Беларуси А. С. Махнача. — Мн.: Навука i тэхнiка, 1992. —120 с.: ил. {{ref-ru}} * {{Кніга|загаловак=Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў XX стагоддзі|спасылка=https://knihi-online.com/palitycnyja-represii-na-bielarusi-u-xx-stahoddzi.html|год=1998|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Крыжовы шлях|аўтар=Касцюк М., Міхнюк У.|год=1993|месца=Мн.|частка=Рэпрэсіі — самае цяжкае злачынства таталітарнага рэжыму}} * {{Кніга|загаловак=Палітыкі. Ідэі. Лёсы: Грамадзянскія пазіцыі ва ўмовах нарастання ідэолага-палітычнага дыктату ў Беларусі 20—30-х гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1996|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Лёсы. Гісторыка-дакументальныя нарысы аб людзях і малавядомых падзеях духоўнага жыцця ў Беларусі 20—30-х гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1998|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=На крутым павароце: Ідэолага-палітычная барацьба на Беларусі 1929—1931 гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1999|месца=Мн.}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://nashaniva.com/201497|title=«Квоты перавыкананы»: кашмарныя архіўныя дакументы пра 1937 год у Беларусі|author=Раманава І|website=Наша Ніва|date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713100207/https://nashaniva.com/201497|archive-date=2025-07-13}} * [http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd Карта минских репрессий. 10 страшных мест, связанных с НКВД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171120011339/http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd |date=20 лістапада 2017 }} // kyky.org {{ref-ru}} {{Месцы масавых рэпрэсій у Беларусі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР| ]] 1riqupzvt3vbzdkw1tx7upo7epo2sb5 5220454 5220390 2026-10-17T13:55:43Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5220454 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kurapaty - 01.jpg|thumb|[[Курапаты|Курапацкі лес]] — адно з найвядомейшых месцаў пахавання ахвяр рэпрэсій у БССР.]] '''Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі''' — неабгрунтаванае прыцягненне да крымінальнай адказнасці за дзяржаўныя (гэтак званыя «контррэвалюцыйныя») злачынствы, а таксама высылка — накіраванне на спецпасяленні за межы [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] судовымі або [[Пазасудовыя органы|пазасудовымі органамі]] па палітычных, сацыяльных, нацыянальных, рэлігійных і іншых матывах. Пачаліся ў 1917{{удакладніць}} годзе, сістэматычны характар набылі ў 1930 годзе, найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадах, спыніліся разам са смерцю [[Іосіф Сталін|Сталіна]] ў 1953 годзе. Дакладную колькасць рэпрэсіраваных, як і падрабязныя сведчанні савецкіх злачынстваў, у наш час высветліць немагчыма з той прычыны, што архівы [[КДБ]] дагэтуль закрытыя для даследчыкаў<ref name="tut.by">{{Спасылка | аўтар = Кастусь Лашкевич, Леонид Моряков | дата публікацыі = 21.10.2010 | url = http://news.tut.by/201107.html | загаловак = Как в БССР уничтожали врачей и избавлялись от больных | выдавецтва = [[TUT.BY]] | дата = 22 кастрычніка 2010 | мова = ru | access-date = 1 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110718024806/http://news.tut.by/201107.html | archive-date = 18 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref>. == Гісторыя == У 1929 годзе ў Менск была накіравана [[камісія Затонскага]], якая раскрытыкавала палітыку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], крытычна ацаніла дзейнасць беларускай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і аграрную палітыку ў БССР, даклад камісіі быў накіраваны ў ЦК і ЦКК [[ВКП(б)]], у тым ліку асабіста [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфу Сталіну]]. Дзейнасць камісіі разглядаецца як пачатак сістэматычных палітычных рэпрэсій у БССР. У 1930 годзе ў палітычнай справаздачы цэнтральнага камітэта XVI з’езда ВКП(б) І. Сталін заявіў: {{цытата|Рэпрэсіі ў галіне сацыялістычнага будаўніцтва з'яўляюцца неабходным элементам наступлення...<ref>Сталин, И. В. Сочинения. Т. 12. — С. 309.</ref>}} Рэпрэсіі па абвінавачанні ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е з канца 1920-х гадоў выліліся ў расправу над прадстаўнікамі навукі, літаратуры, мастацтва, работнікамі шэрага наркаматаў рэспублікі. З 826 чалавек, якія праходзілі па спісе ўдзельнікаў [[беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]] 1917—1924 гадоў, былі рэпрэсіраваны ўсе, хто застаўся пражываць у [[СССР]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Адамушка У.І.|артыкул=Рэпрэсіі палітычныя|том=14|старонкі=20—22}}</ref>. Кульмінацыяй расправы над нацыянальнай інтэлігенцыяй у 1930—1931 гадах стала справа «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», па якой арыштавана 108 чалавек. Рэпрэсіі ў БССР закранулі ўсе без выключэння пласты насельніцтва. «Контррэвалюцыйныя, шкодніцкія» арганізацыі былі «выкрыты» амаль ва ўсіх сферах народнай гаспадаркі, у тым ліку ў наркаматах [[Народны камісарыят земляробства БССР|земляробства]], [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|аховы здароўя]], [[Народны камісарыят асветы БССР|асветы]], у трактарацэнтры, у галіне нарыхтоўкі сельгаспрадуктаў, папяровай прамысловасці. У 1931—1938 гадах органамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ]]-[[НКУС БССР]] былі заведзены дзясяткі іншых сфабрыкаваных спраў<ref name="БелЭн" />: * «[[Аб’яднанае антысавецкае падполле]]» (2570 арыштаваных), * «Беларуска-літоўская сялянская партыя» (159 арыштаваных), * «[[Беларуская аўтакефальная царква (справа)|Беларуская аўтакефальная царква]]», * «[[Беларуская народная грамада (1933)|Беларуская народная грамада]]» (68 арыштаваных), * «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускі нацыянальны цэнтр]]» (161 арыштаваны), * «[[Беларускі філіял меншавікоў]]» (30 арыштаваных), * «[[Беларускі філіял Прампартыі]]» (30 арыштаваных), * «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]]» (59 арыштаваных), * «[[Справа «Белтрактарацэнтра»|Контррэвалюцыйная паўстанцкая і дыверсійна-шпіёнская арганізацыя ў сістэме Наркамзема БССР і Трактарацэнтра]]» (627 арыштаваных), * «Партыя вызвалення сялян» (110 арыштаваных), * «[[Польская арганізацыя вайсковая (справа)|Польская арганізацыя вайсковая]]» і г.д. На думку беларускага даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], у 1930-я на [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] працавалі сакрэтныя інстытуты [[НКУС]], якія пралічылі значны патэнцыял у геапалітычным становішчы [[Беларусь|Беларусі]]. Для таго каб [[беларусы]] ніколі не атрымалі незалежнасць ад [[Расія|Расіі]], яны сістэматычна вынішчалі інтэлектуальны генафонд нацыі<ref name="tut.by"/>. === Вялікі тэрор у 1937—1938 гадах === Пачатак падзей, названых «Вялікім тэрорам», паддаецца дакладнаму датаванню. 3 ліпеня 1937 года Сталін, як сакратар ЦК ВКП(б), перадаў народнаму камісару ўнутраных спраў СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Яжову]] і рэгіянальным кіруючым органам партыі прынятае днём раней рашэнне Палітбюро пра пачатак кампаніі рэпрэсій супраць былых кулакоў і крымінальнікаў. 31 ліпеня 1937 года Палітбюро ЦК ВКП(б) зацвердзіла аператыўны загад № 00447 Народнага камісара ўнутраных спраў Мікалая Яжова. Гэты загад, накіраваны супраць «былых кулакоў, крымінальнікаў і іншых контррэвалюцыйных элементаў», на працягу аднаго года, па загадзя ўстаноўленых разнарадках, павінен быў каштаваць жыцця альбо шматгадовага лагернага зняволення сотні тысяч чалавек. Характэрна таксама, што вялікая колькасць ахвяр загада да гэтага часу не рэабілітавана або не апраўдана. Прычына гэтага ў тым, што сярод іх было шмат сацыяльна дэкласаваных асоб (без пэўнага месца жыхарства, без пэўных заняткаў), расстраляных галоўным чынам за нязначныя злачынствы. Згодна з аператыўным загадам № 00447 вылучаліся ліміты, на падставе гэтых лімітаў дакладна вядома мінімальная колькасць ахвяр за 1937—1938 гады. {| class="wikitable" |+ ! !Першая катэгорыя (расстрэл) !Другая катэгорыя (лагеры) !Усяго чалавек |- |Ліміты 1937—1938 |7 500 |14 500 |22 000 |- |Асуджана 1937—1938 |6 869 |17 340 |24 209 |} === Пасля Вялікага тэрору === З верасня 1939 года рэпрэсіўная палітыка ўлад з [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] перамясцілася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], адкуль у 1939—1941 і 1944—1953 гадах [[Дэпартацыі ў СССР|дэпартавана]] больш за 100 тыс. чалавек. Першая пасляваенная аперацыя па перасяленні праходзіла 2 чэрвеня — 2 жніўня 1951 года. За гэты час ва [[Усольскі раён (Іркуцкая вобласць)|Усольскі]], [[Чарамхоўскі раён|Чарамхоўскі]], Галумецкі і [[Альхонскі раён]]ы [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] [[РСФСР]] пад нагляд органаў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ]] былі выселены 1024 сям’і (каля 4000 чалавек), а маёмасць іх канфіскавана. У красавіку 1952 года адбылося другое пасляваеннае масавае высяленне «ворагаў народа» з заходнебеларускіх зямель. На гэты раз на спецпасяленне адпраўлена 1065 сем’яў агульнай колькасцю каля 5000 чалавек<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Адамушка У.|артыкул=Рэпрэсіі палітычныя 1920—50-х г.|том=6-1|старонкі=174—175}}</ref>. == Колькасць ахвяр і этнічны склад == Паводле няпоўных падлікаў (многія дакументы не захаваліся), ахвярамі палітычных рэпрэсій у Беларусі ў 1917—1953 гадах сталі каля 600 тыс. чалавек<ref name="hb">[[Васіль Кушнер|В. Ф. Кушнер]]. Грамадска-палітычнае жыццё ў БССР у 1920—1930-я гг. // {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 370.</ref><ref>[http://www.nn.by/1999/03/10.htm 600 000 ахвяр — прыблізная лічба]: з [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|І. Кузняцовым]] гутарыць [[Руслан Равяка]] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[3 кастрычніка]] [[1999]].</ref>, згодна з іншымі звесткамі — не менш за 1 млн 400 тыс. чалавек<ref>[[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|І. Кузняцоў]]. [http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/kuzniacou_02.htm Рэпрэсіі супраць беларускай інтэлігенцыі і сялянства ў 1930—1940 гады. Лекцыя 2.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111003062059/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/kuzniacou_02.htm |date=3 кастрычніка 2011 }} // «Беларускі Калегіум», [[15 чэрвеня]] [[2008]].</ref>, з іх 250 тыс. асуджаныя судамі ці пакараныя рашэннямі пазасудовых органаў («двоек», «[[Тройка НКУС|троек]]», асобых нарад, калегій [[АДПУ]], [[НКУС БССР|НКУС]], [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|МДБ]]). Астатнія былі рэпрэсіраваны (пераважна дэпартаваны, высланы, сасланы) у адміністрацыйным парадку. Акрамя асуджаных, у 1920—1930-я рэпрэсіравана і выслана за межы БССР больш за 250 тыс. «[[Раскулачванне|раскулачаных]]» сялян і членаў іх сем’яў. У 1917—1953 гадах за «контррэвалюцыйныя злачынствы» да вышэйшай меры пакарання (расстрэлу) прысуджаныя {{nobr|35 868}} чалавек<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭГБ" />. Найбольшы размах палітычныя рэпрэсіі мелі ў 1937—1938 гадах. Паводле афіцыйных звестак, у 1935—1940 гадах, куды ўваходзіць і гэты перыяд, ад рэпрэсій пацярпелі 86 168 чалавек, з іх 28 425 чалавек расстраляны<ref name="БелЭн" />. У 1930-я гады загінула каля 90 % беларускай інтэлігенцыі<ref>Беларусізацыя, 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы / Беларускі дзяржаўны універсітэт, Гістарычны факультэт, Кафедра сусветнай і айчыннай гісторыі, Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэту па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь; Пад агул. рэд. Р. П. Платонава і У. І. Коршука. — Мн.: БДУ, 2001. — 268, [2] с. — С. 24. — ISBN 985-445-495-9.</ref>. Большасцю ахвяр рэпрэсій на тэрыторыі БССР 1929—1953 гг. былі беларусы ў этнічным, а тым больш нацыянальным разуменні індывідуальнай і групавой ідэнтычнасці (з уключэннем у палітычную [[Нацыя|нацыю]] прадстаўнікоў «карэнных меншасцяў» нашага краю). Калі ў 1920-я гады кіраўніцтва БССР адмыслова стрымлівала ксенафобскія настроі і канфлікты паміж этнічнымі групамі, то ўжо ў 1930-я гады прадстаўнікоў 9 нацыянальнасцей, сярод якіх апынуліся і палякі, аднеслі да ворагаў савецкай дзяржавы. Падчас [[:ru:Национальные операции НКВД|нацыянальных аперацый]] савецкія СМІ навешвалі ярлыкі і цкавалі цэлыя этнічныя групы. Акрамя «карэнных» для БССР нацыянальных меншасцяў — палякаў, латышоў, расіян, яўрэяў, якія мелі тут нац. саветы, — пад час Вялікага тэрору ў СССР праводзіліся фінская, грэцкая, балгарская, нарвежская, літоўская, іранская, лакская, мегрэльская, курдская, кітайская, карэйская, нават «панмангольская» аперацыі. Фармальна яны праводзіліся супраць усіх народаў, якія не ўваходзілі ў СССР, каб паслабіць іх шпіёнскую агентуру і магчымасці дыверсій, але рэальна прыводзілі да масавага знішчэння невінаватых людзей па этнічнай і класавай прыкмеце, прычым паводле (і з перавыкананнем на месцах) планаў і лімітаў, спушчаных зверху. У 1932—1933 гадах упаўнаважаны АДПУ па Беларускай ССР [[Леанід Міхайлавіч Закоўскі|Л. Закоўскі]] (Штубіс) сфабрыкаваў шэраг спраў. Так, у спецпаведамленні [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Г. Ягоды]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіну]] ад 26 сакавіка 1933 г. згадана аб раскрыцці ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] масавай латышскай контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай арганізацыі, якую стварылі грамадзяне Калнін і Цаліт, удзельнікі паўстання 1923 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/latyshi-i-organy-gosudarstvennoy-bezopasnosti-v-20-30-e-gody-hh-veka-na-territorii-bssr-i-sssr|аўтар=В. Голубев.|загаловак=ЛАТЫШИ И ОРГАНЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ В 20–30-Е ГОДЫ ХХ ВЕКА НА ТЕРРИТОРИИ БССР и СССР|выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века|год=2016|выпуск=5|старонкі=60–68|issn=2312-2188|мова=ru}}</ref> Па гэтай справе было арыштавана 3492 чалавекі, з якіх 445 адносіліся да 13 контррэвалюцыйных арганізацый, 203 — да 16 шпіёнскіх рэзідэнтур, 2844 праходзілі па справе па прыкметах паўстанцкай дзейнасці. У той жа запісцы паведамляецца, што ў БССР раскрыта дзве рэзідэнтуры на ўчастку 12-га пагранатрада<ref>{{Кніга|спасылка=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/68677|адказны=Под ред. акад. А.Н. Яковлева; сост. В.Н. Хаустов, В.П. Наумов, Н.С. Плотникова.|загаловак=Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД. Архив Сталина. Документы высших органов партийной и государственной власти. Январь 1922 - декабрь 1936|месца=Москва|выдавецтва=МФД|год=2003|старонкі=423—424|старонак=912|isbn=5-85646-087-1}}</ref>. Пасля таго як у 1937 на Далёкім Усходзе закатавалі аднаго з лідараў [[Латышскія стралкі|латышскіх стралкоў]] і ён даў паказанні на іншых бальшавіцкіх ветэранаў, кіраўнік УНКУС па Смаленскай вобласці [[Аляксей Аляксеевіч Наседкін]] даклаў у цэнтр аб нібыта існуючым «Латышскім нацыянальным цэнтры». У літападзе 1937 г. [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Яжоў]] разаслаў шыфраграму НКВД СССР № 49990 «О проведении операции по репрессированию латышей». Усяго ў СССР у рамках «латышскай нацыянальнай аперацыі» асуджана 21 300 чалавек, з якіх 16 575 чалавек расстраляна. За 1937—1939 гг. з агульнай колькасці 14 000 латышоў у БССР (большасць у Віцебскай вобласці) былі знішчаныя латышскія хутары і рэпрэсавана каля 1459 латышоў БССР<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-repressiyah-latviyskogo-naseleniya-v-sssr-v-1937-1938-gg|аўтар=А. Герберг.|загаловак=К ВОПРОСУ О РЕПРЕССИЯХ ЛАТВИЙСКОГО НАСЕЛЕНИЯ В СССР В 1937−1938 ГГ.|выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века|год=2019|выпуск=8|issn=2312-2188|мова=ru}}</ref>. Прыказка «раз поляк, значит кулак» выяўляла сутнасць Вялікага тэрору 1937—1938 гадоў, калі любога заможнага «іншага» для іх селяніна прыезджыя нкусаўцы запісвалі ў «палякі» і сапраўдны, паводле ідэнтычнасці, паляк меў у 30,92 раза больш шанцаў трапіць у турму, чым непаляк<ref>Martin, T. The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union 1923—1939 / Terry Martin. — Ithaca—London: Cornell University Press, 2001. — XVII, 496 p.: ill. — ISBN 0801486777.</ref>. Разам з тым, афіцыйна тройкі выносілі прысуды не столькі па этнічнай прыкмеце: фармальна ў кожнай рэспубліцы СССР шукалі і каралі «шпіёнаў» ці патэнцыйных агентаў выведкі, а насамрэч — усіх, каго нкусаўцы прызначалі ахвярамі. Усяго Спецыяльныя тройкі па ўсіх нацыянальных аперацыях у СССР асудзілі за верасень — лістапад 1938 г. 105032 чалавекі. Палякаў па нацыянальнасці (гэта значыць тых, каму згодна з пашпартам, або іншым дакументам, або на падставе вуснай заявы, або па волі следчага — нямала вядома{{крыніца?}} і такіх выпадкаў — запісвалі ў следчую справу, што ён — паляк) сярод іх было больш за ўсё — 21 258. Затым ішлі немцы — 17 150, рускія — 15 684, украінцы — 8773, беларусы — 5716<ref name="PetrovRoginsky">{{Артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm|аўтар=Н. В. Петров, А. Б. Рогинский.|загаловак=«Польская операция» НКВД 1937–1938 гг.|мова=ru}}</ref>. З агульнай колькасці асуджаных Асаблівымі тройкамі (105 032) па «польскай лініі» было асуджана 36 768 чалавек. З іх палякаў — 20 147, беларусаў — 5215, украінцаў — 4991, рускіх — 3235, яўрэяў — 1122, немцаў — 490, літоўцаў — 396, латышоў — 271, эстонцаў — 112, чэхаў — 8 балгараў — 53, венграў — 47, румынаў — 29, грэкаў — 27, малдаван — 26, татараў — 23, «іншых» — 362. У той жа час і палякаў асуджалі па ўсіх іншых «лініях» — больш за ўсё па нямецкай (500 чалавек) і латышскай<ref name="PetrovRoginsky"/>. У перыяд з 1937 да 1939 года колькасць этнічных палякаў у БССР зменшылася з 119 900 да 58 400<ref>Беларусы [Карты]: этнагеаграфія, дэмаграфія, дыяспара, канфесіі: атлас / складзены і падрыхтаваны да друку Мінскай картаграфічнай фабрыкай у 1995—1996 гг.; адк. рэд. В. А. Шэленгоўская; рэд. карт: Л. У. Белякова [і інш.]. — Мн.: Камітэт дзяржаўных знакаў пры Міністэрстве фінансаў Рэспублікі Беларусь, 1996. — 1 атлас (32, [1] с., уключаючы вокладку). — С. 6.</ref>. Наступная хваля масавых этнічных чыстак пачалася пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|верасня 1939]]. У ходзе дэпартацый з 1939 па 1941 год савецкая ўлада рэпрэсіравала амаль 500 тыс. палякаў, якія жылі на тэрыторыі былой усходняй [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]] (каля 300 000 з Заходняй Беларусі і Віленшчыны). Нават нягледзячы на тое, што больш за 400 тыс. палякаў перажылі рэпрэсіі<ref name="Snyder, T.">Snyder, T. Sketches from a secret war: a Polish artist’s mission to liberate Soviet Ukraine / Timothy Snyder. — New Haven: Yale University Press, 2005. — XXIII, 347 p.: ill., maps. — P. 177. — ISBN 030010670X.</ref>, мала хто з іх вярнуўся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ці [[УССР]], бо пасля вайны этнічных палякаў і каталікоў высялялі ці яны самі пераязджалі ў камуністычную Польшчу<ref>З 1944 па 1947 гг. 1 481 000 польскіх грамадзян, у тым ліку 200 тыс. яўрэяў, пакінулі межы СССР. Magocsi, P. R. Historical atlas of East Central Europe / Paul Robert Magosci; cartographic design by Geoffrey J. Matthews. — Seattle—London: University of Washington Press, 1993. — 1 atlas (XIII, 218 p.): col. maps. — P. 167. — ISBN 0295972483.</ref>. У 1939—1941 гадах у межах былой усходняй Польшчы НКУС арыштаваў больш людзей, чым ва ўсім астатнім СССР<ref name="Snyder, T." />. Хаця ў БССР колькасць этнічных немцаў саступала [[Паволжа|Паволжу]], [[Украіна|Украіне]] ці [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], з лета 1937 г. не толькі старая дыяспара, але і свежаэміграваўшыя прадстаўнікі нямецкіх камуністаў па ўсім СССР патрапілі пад каток рэпрэсій, як падазроныя ў магчымым удзеле ў шпіянажы на карысць [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm|аўтар=Н. Охотин, А. Рогинский.|загаловак=Из истории “немецкой операции” НКВД 1937-1938 гг.|мова=ru}}</ref>. == Месцы масавых распраў па рэгіёнах Беларусі == Вызначэнне месцаў масавых рэпрэсій ускладняеццa тым, што архівы КДБ па-ранейшаму закрытыя для даследчыкаў. Але дзякуючы ўскосным звесткам часткова атрымліваецца рэканструяваць падзеі мінуўшчыны<ref>[http://represii.net/theme/repressions_machine ВІРТУАЛЬНЫ МУЗЕЙ САВЕЦКІХ РЭПРЭСІЙ У БЕЛАРУСІ]</ref><ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zdrUrddF9Ar4.kbZNpvY9ZRJs Карныя аперацыі АДПУ-НКУС]</ref><ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zdrUrddF9Ar4.kRwet0BtGA3U Карныя акцыі НКУС-МУС-МДБ]</ref>. == Наступствы == === Навука === Ад рэпрэсій 1930-х гадоў пацярпелі 26 акадэмікаў і 6 членаў-карэспандэнтаў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]]. Са 139 аспірантаў, якія былі ў 1934 годзе, засталося толькі шэсць чалавек. Даследаванні ў галіне гуманітарных навук практычна спыніліся<ref>[[Васіль Кушнер|В. Ф. Кушнер]]. Культурнае і духоўнае жыццё савецкай Беларусі // {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 402.</ref>. У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года [[НКУС]] было [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года|расстраляна]] больш за 130 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі, сярод якіх тры [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктары]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]: [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі|Аляксей Кучынскі]], [[Язэп Каранеўскі]] і [[Ананій Дзякаў]]. Гэтае злачынства было ўчыненае напярэдадні шаснаццатай гадавіны ад пачатку працы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{cite web|title=Імя, узнятае з небыцця: Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі – рэктар БДУ 1936–1937 гадоў|author=Алег Яноўскі|url=http://www.gazeta.bsu.by/2017/01/imya-uznyatae-z-nebyccya-alyaksej-scyapanavich-kuchynski-rektar-bdu-1936-1937-gadou/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109231851/http://www.gazeta.bsu.by/2017/01/imya-uznyatae-z-nebyccya-alyaksej-scyapanavich-kuchynski-rektar-bdu-1936-1937-gadou/|archive-date=2017-01-09|work=«Універсітэт» № 20-21 (2167-2168)}}</ref>. === Гістарыяграфія === У 1930-я савецкія ўлады фізічна і духоўна знішчылі 32 мінскіх гісторыкаў, іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк. Увогуле, была цалкам знішчана беларуская гістарычная школа<ref>[[Андрэй Катлярчук]]. [http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ |date=2 снежня 2009 }} // [[Arche]] № 9, 2009.</ref>. У Беларусі няма ніводнага дзяржаўнага рэальнага музея, які б быў прысвечаны гэтай сумнай старонцы нацыянальнай гісторыі. Да нешматлікіх інструментаў, якія могуць дапамагчы беларусам асэнсаваць таталітарнае мінулае, можна прылічыць [[Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі]], што быў створаны па грамадскай ініцыятыве ў 2014 годзе. === Літаратура === З 540—570 літаратараў, якія друкаваліся ў Беларусі ў 1920—1930-я гады XX стагоддзя, было рэпрэсіравана не менш за 440—460 (80 %), у тым ліку [[Тодар Кляшторны]], [[Андрэй Мрый]] і мноства іншых вядомых аўтараў. Калі ўлічваць аўтараў, вымушаных з’ехаць з радзімы, то рэпрэсіям падвергліся не менш за 500 (90 %), чвэртка ўсёй колькасці літаратараў (2000), рэпрэсіраваных у СССР<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/pradmova.html Прадмова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163455/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/pradmova.html |date=6 ліпеня 2011 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>. Тым часам, паводле падлікаў [[Леанід Маракоў|Л. У. Маракова]], ва [[Украіна|Украіне]] колькасць рэпрэсіраваных літаратараў склала каля 35—40 %, у [[Расія|Расіі]] — не больш за 15 %<ref name="tut.by"/>. === Медыцына === Агулам пад рэпрэсіі трапіла 1520 асоб, з іх каля 500 [[урач]]оў, больш за 200 медыцынскіх сясцёр, каля 600 ветэрынарных працаўнікоў, некалькі сотняў іх сваякоў і тых, хто праходзіў з імі па адной супольнай справе<ref name="marakou">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=43247&c2=araddcompa …А медсястра ў вар’ятку ператварылася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120310052622/http://nn.by/index.php?c=ar&i=43247&c2=araddcompa |date=10 сакавіка 2012 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[13 верасня]] [[2010]]</ref>. Нацыянальны склад рэпрэсіраваных: [[беларусы]] — 738, [[палякі]] — 331, [[яўрэі]] — 203, [[рускія]] — 168, [[украінцы]] — 25, [[латышы]] — 18, [[літоўцы]] — 13, [[немцы]] — 9, [[чэхі]], [[эстонцы]] — па 2 чалавекі, [[грузіны]], [[венгры]], [[казахі]], [[малдаване]], [[татары]], [[французы]], [[чувашы]] — па адным, нявызначаныя — 4<ref name="marakou"/>. У 1930-х адбыўся поўны заняпад сістэмы медыцынскага абслугоўвання насельніцтва БССР. На большасць раённых бальніц прыходзіўся толькі адзін урач. Кожны трэці-чацвёрты ўрачэбны ўчастак быў не толькі без доктара, але і без фельчара, нават без акушэркі. Арышты праходзілі з такой хуткасцю, што трыста выпускнікоў Мінскага і Віцебскага медыцынскіх інстытутаў штогод не паспявалі займаць парожнія месцы. Аднак іх рыхтавалі найперш для адмысловых бальніц, клінік і санаторыяў, у якіх лячыліся партыйныя бонзы і [[НКВД|энкавэдысты]]<ref name="marakou"/>. == Рэабілітацыя == Першая значная рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій была праведзена ў 1939—1941 гадах у адносінах да рэпрэсіраваных партыйных, дзяржаўных і ваенных дзеячаў. Усяго за 1930—1940-я гады і да пачатку 1954 года рэабілітавана больш за 35 тыс. жыхароў Беларусі. Распачатая з сярэдзіны 1950-х гадоў у сувязі з [[Хрушчоўская адліга|хрушчоўскай «адлігай»]] масавая рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у другой палове 1960-х гадоў была згорнута<ref name="БелЭн" />. Новы імпульс гэты працэс набыў у час [[Перабудова|перабудовы]]. З 1990 года ў БССР, потым у суверэннай Рэспубліцы Беларусь пачала фарміравацца ўласная заканадаўчая база па пытаннях рэабілітацыі і забеспячэння правоў ахвяр палітычных рэпрэсій. 21 снежня 1990 года [[Вярхоўны Савет БССР]] зацвердзіў «Палажэнне аб парадку аднаўлення правоў грамадзян, якія пацярпелі ад рэпрэсій у 20—50-х гадах». Яно прадугледжвала парадак аднаўлення працоўных, пенсіённых, жыллёвых і іншых правоў грамадзян, якія пацярпелі ад рэпрэсій, а таксама кампенсацыю прычыненых ім маёмасных і іншых страт. У адпаведнасці з гэтым дакументам [[Савет Міністраў БССР|Савет Міністраў]] рэспублікі 29 снежня 1990 года прыняў пастанову «Аб прадастаўленні льгот асобам, неабгрунтавана прыцягнутым да крымінальнай адказнасці ў перыяд рэпрэсій 20—50-х гадоў і ў далейшым рэабілітаваным». Пастанова Вярхоўнага Савета БССР ад 6 чэрвеня 1991 года «Аб парадку рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій 20—50-х гадоў у Беларускай ССР» значна спрасціла працэдуру рэабілітацыі рэпрэсіраваных. З мэтай увекавечання памяці ахвяр рэпрэсій было вырашана публікаваць спісы рэабілітаваных грамадзян у мясцовых газетах, гістарычна-дакументальных хроніках «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]». У наступныя гады заканадаўчымі органамі і ўрадамі Рэспублікі Беларусь прыняты яшчэ некалькі дапаўненняў да пастаноў і падзаконных актаў па рэабілітацыі. Імі прадугледжаны разам з рэабілітацыяй грамадзян аднаўленне страчаных імі ў сувязі з рэпрэсіямі сацыяльна-палітычных і маёмасных правоў<ref name="БелЭн" />. Усяго з 1954 года да пачатку 2000 года ў Беларусі рэабілітавана больш за 200 тыс. ахвяр палітычных рэпрэсій<ref name="hb"/>. == Гл. таксама == * [[Курапаты]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] * [[Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{кніга|аўтар =Адамушка У. І.|загаловак =Палітычныя рэпрэсіі 20 – 50-ых гадоў на Беларусі|месца = Мн . |выдавецтва = Беларусь |год =1994|старонак =158|isbn =985-01-0047-8|тыраж =2000}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|2}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-2}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|3-3}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|4-1}} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|4-2}} * {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)}} * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ВОЗВРАЩЕННЫЕ ИМЕНА. Сотрудники АН Беларуси пострадавшие в период сталинских репрессий.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118072251/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=18 студзеня 2012 }} Сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; Под редакцией академика АН Беларуси А. С. Махнача. — Мн.: Навука i тэхнiка, 1992. —120 с.: ил. {{ref-ru}} * {{Кніга|загаловак=Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў XX стагоддзі|спасылка=https://knihi-online.com/palitycnyja-represii-na-bielarusi-u-xx-stahoddzi.html|год=1998|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Крыжовы шлях|аўтар=Касцюк М., Міхнюк У.|год=1993|месца=Мн.|частка=Рэпрэсіі — самае цяжкае злачынства таталітарнага рэжыму}} * {{Кніга|загаловак=Палітыкі. Ідэі. Лёсы: Грамадзянскія пазіцыі ва ўмовах нарастання ідэолага-палітычнага дыктату ў Беларусі 20—30-х гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1996|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Лёсы. Гісторыка-дакументальныя нарысы аб людзях і малавядомых падзеях духоўнага жыцця ў Беларусі 20—30-х гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1998|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=На крутым павароце: Ідэолага-палітычная барацьба на Беларусі 1929—1931 гг.|аўтар=Платонаў Р.П.|год=1999|месца=Мн.}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://nashaniva.com/201497|title=«Квоты перавыкананы»: кашмарныя архіўныя дакументы пра 1937 год у Беларусі|author=Раманава І|website=Наша Ніва|date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713100207/https://nashaniva.com/201497|archive-date=2025-07-13}} * [http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd Карта минских репрессий. 10 страшных мест, связанных с НКВД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171120011339/http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd |date=20 лістапада 2017 }} // kyky.org {{ref-ru}} {{Месцы масавых рэпрэсій у Беларусі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР| ]] ib254j3695x8wf5y8gn5lyabvnckrq0 0 147337 5220691 5083496 2026-10-18T08:04:39Z DzBar 156353 шаблон 5220691 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей шакаладу}}{{Музей}} '''Музей шакаладу''' ({{lang-ca|Museu de la Xocolata}}) — прыватны музей, размешчаны ў [[Барселона|Барселоне]], сталіцы іспанскай правінцыі [[Каталонія]]. Прысвечаны [[шакалад]]у і вырабам з яго. Асобнае месца ў музеі адведзена створаным з шакаладу скульптурным працам, якія адлюстроўваюць шэраг выдатных будынкаў [[Барселона|Барселоны]], вядомых літаратурных і мультыплікацыйных персанажаў і г.д. Музей належыць Гільдыі кандытараў Барселоны ({{lang-ca|Gremi de Pastisseria de Barcelona}}). Музей быў адкрыты ў [[2000]] годзе. Знаходзіцца ў раёне Стары горад, у будынку былых казармаў. У музеі знаходзяцца майстэрні, дзе наведвальнікі могуць паспрабаваць свае сілы ў гатаванні [[шакалад]]у і скульптур з яго. == Спасылкі == * [http://www.pastisseria.com/en/article.php?art_id=114 Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210617171941/http://www.pastisseria.com/en/article.php?art_id=114 |date=17 чэрвеня 2021 }} * [http://www.ok-visit.com/barcelona/museums/chocolate-museum Chocolate Museum Barcelona] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121204044633/http://www.ok-visit.com/barcelona/museums/chocolate-museum |date=4 снежня 2012 }} * [http://es.barcelona.com/directorio_de_barcelona/museos/museo_del_chocolate_en_barcelona Barcelona.com — Museo del Chocolate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120620133401/http://es.barcelona.com/directorio_de_barcelona/museos/museo_del_chocolate_en_barcelona |date=20 чэрвеня 2012 }} {{Славутасці Барселоны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іспаніі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Барселоны]] [[Катэгорыя:Музеі Барселоны]] [[Катэгорыя:Музеі шакаладу]] mjnzb88riww2cu2oaxuk0hns8o5gzmw 0 147347 5220692 4634416 2026-10-18T08:05:26Z DzBar 156353 шаблон 5220692 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей шакаладу}}{{Музей}} '''Музей шакаладу ў Бругэ''' ({{lang-nl|Chocolademuseum in Brugge}}) — [[Бельгія|бельгійскі]] музей шакаладу, які распавядае пра гісторыю ператварэння какава-бабоў у [[шакалад]]. Музей шакаладу з'яўляецца крыніцай гістарычных, геаграфічных і батанічных дадзеных аб шакаладзе. У музеі маюцца рэцэпты для наведвальнікаў. У музеі шакаладу можна карыстацца вялікай бібліятэкай, якая змяшчае кнігі пра какава, паглядзець працэс стварэння шакаладных вырабаў ручнога прыгатавання, а таксама задаць пытанні аб шакаладзе экспертам. Адзін з аддзелаў распавядае пра карысць [[шакалад]]у для здароўя <ref>[http://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/top-10-chocolate-museums-include-cologne-chocolate-museum-pannys-amazing-world-chocolate-article-1.382924 Top 10 chocolate museums]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|www.choco-story.be|музея ''Choco-Story'' у Бругэ}} * [http://www.nydailynews.com/real_estate/2009/10/16/2009-10-16_mmmm__top_10_chocolate_museums.html Агляд 10 лепшых музеяў шакаладу]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926200624/http://articles.nydailynews.com/2009-10-16/news/17937628_1_wilbur-chocolate-antique-chocolate-czech-republic |date=26 верасня 2011 }} * [http://www.brugge.be/internet/en/toerisme/bezienswaardigheden/musea.htm#4 Музеі Бругэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130128061126/http://www.brugge.be/internet/en/toerisme/bezienswaardigheden/musea.htm#4 |date=28 студзеня 2013 }} * http://www.frietmuseum.be/nl/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110515071758/http://www.frietmuseum.be/nl/ |date=15 мая 2011 }} * http://www.delijn.be/index.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130115011247/http://www.delijn.be/index.htm |date=15 студзеня 2013 }} * http://www.b-rail.be/main/index.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703162255/http://www.b-rail.be/main/index.html |date=3 ліпеня 2007 }} [[Катэгорыя:Бругэ]] [[Катэгорыя:Музеі Бельгіі]] [[Катэгорыя:Музеі шакаладу]] gioyaael1haoksrcbvecyc6iahnt85s 0 147428 5220685 4438120 2026-10-18T07:53:25Z DzBar 156353 шаблон 5220685 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей Пікаса}}{{Музей}}[[Выява:HotelSale hinten.JPG|thumbnail|right|Музей Пікаса]] '''Музей Пікаса''' ({{lang-fr|Musée national Picasso}}) — [[музей]], прысвечаны жыццю і творчасці [[Пабла Пікаса]], адкрыўся ў [[1985]] годзе ў [[Парыж]]ы. == Будынак == Музей Пікаса размясціўся ў будынку асабняка Сале (Hôtel Salé) у сярэднявечным квартале Парыжа Марэ. Асабняк быў пабудаваны ў [[1656]]-[[1659]] гадах архітэктарам Жанам Булье для П'ера Абера дэ Фантэней, які ўзбагаціўся за кошт павелічэння падатку на [[соль]]. Адсюль і паходзіць назва Сале (ад фр. «салёны»). Падчас працэсу Фуке ў [[1661]] годзе П'ер Абер быў таксама спустошаны. За гэтым рушыла ўслед шматлікая змена ўладальнікаў асабняка. [[Выява:MuseePicassoParis.jpg|thumb|злева|Інтэр'ер музея]] У [[1668]]-[[1688]] гадах у палацы знаходзілася пасольства [[Венецыя|Венецыі]]. У [[1829]] годзе тут адкрылася Цэнтральная школа мастацтваў і рамёстваў (École centrale des arts et manufactures, цяпер École Centrale Paris), якая выпусціла такіх вядомых вучняў, як [[Густаў Эйфель]], Луі Блерыё і Арман Пежо. У [[1962]] годзе асабняк перайшоў у валоданне гарадскога муніцыпалітэта. Вырашана было рэканструяваць будынак, для чаго быў аб'яўлены адкрыты конкурс, які выйграў француз алжырскага паходжання Ралан Сімонэ. Аднаўленчыя работы падоўжыліся 3 гады. Музей Пікаса адкрыўся ў [[1985]] годзе. == Экспазіцыя == У экспазіцыі прадстаўлены ўсе перыяды творчасці Пікаса, калекцыя змяшчае: * 203 карціны * 158 скульптур * 16 калажаў * 29 аб'ёмных карцін * 107 прадметаў керамікі * 1500 малюнкаў * 58 сшыткаў * ўсе гравюры У музеі таксама прадстаўлена асабістая калекцыя Пікаса, якая змяшчае творы [[Поль Сезан|Сезана]], [[Анры Маціс|Маціса]], [[Анры Русо|"мытнік" Русо]], Андрэ Дэрэн, [[Жорж Брак]], [[Жуан Міро]], а таксама прадметы афрыканскага мастацтва. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{commonscat-inline|Musée Picasso, Paris}} * [http://www.musee-picasso.fr/ Афіцыйны сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050830044503/http://www.musee-picasso.fr/ |date=30 жніўня 2005 }} * [http://impressionnisme.narod.ru/MUSEUMS/museum_picasso.htm Інфармацыя пра музей] {{coord|48|51|35.03|N|2|21|44.78|E|region:FR_type:landmark|display=title}} {{Славутасці Парыжа}} [[Катэгорыя:Музеі Францыі]] [[Катэгорыя:Асабнякі Парыжа]] [[Катэгорыя:III акруга Парыжа]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Францыі]] [[Катэгорыя:Пабла Пікаса]] exu1kzctsrau26u83o0ev95w8puiuih 0 148005 5220392 5196928 2026-10-17T12:04:39Z DzBar 156353 Кірункі дзейнасці / часопісы, 5220392 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі |альтэрнатыўная = |background_color= |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Размяшчэнне |цэнтр = [[Мінск]], [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вуліца Сурганава]], 1, корпус 2. |тып = |мовы = Руская, Беларуская |пасада_кіраўніка1 = Дырэктар |імя_кіраўніка1 = [[Вольга Мікалаеўна Папко]] |пасада_кіраўніка2 = Першы намеснік дырэктара па навуковай рабоце |імя_кіраўніка2 = |пасада_кіраўніка6 = Намеснік дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце |імя_кіраўніка6 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1= 2012 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |сайт=https://belcentre.by/ |заўвага1= |заўвага2 = |заўвага5 = }} [[Файл:Andrzej Ukolski.PNG|250px|міні|Партрэт [[Андрэй Уладзіслаў Укольскі|Андрэя Укольскага]] Невядомы мастак, Канец XVIII ст. З калекцыі аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] '''Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры''' — навуковы цэнтр у [[НАН РБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у складзе Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў. Асноўнай мэтай Цэнтра з’яўляецца правядзенне навуковых даследаванняў у галінах мастацтвазнаўства, этнаграфіі, этналогіі, фалькларыстыкі, мовы і літаратуры. Цэнтр з’яўляецца дзяржаўнай юрыдычнай асобай. == Гісторыя == Створаны ў [[2012]] годзе ў выніку аб’яднання [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]] і [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]]. У 2015 была адноўлена дзейнасць [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] і [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]], якія разам з Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ўвайшлі ў склад Цэнтра ў якасці філіялаў. На 1 мая 2015 колькасць супрацоўнікаў Цэнтра складала 203 чал., у тым ліку 2 акадэмікі, 5 членаў-карэспандэнтаў, 27 дактароў навук, 89 кандыдатаў навук<ref name="cbcll">{{cite web| author =| date =| url =http://cbcll.basnet.by/ | title =Запрашаем! |publisher = Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі| accessdate = 2023-12-07}}</ref>. == Дырэктары == * [[Аляксандр Іванавіч Лакотка]] (2012—2025) * [[Вольга Мікалаеўна Папко]] (з 2025) == Кірункі дзейнасці == * Вывучэнне этнакультурных працэсаў на тэрыторыі Беларусі; міжэтнічных сувязей беларусаў, рускіх, украінцаў і іншых народаў у сферы матэрыяльнай і духоўнай культуры. * Распрацоўка праблем гісторыі і тэорыі беларускага мастацтва, антрапалогіі культуры. * Вывучэнне сістэмы беларускай мовы на розных этапах яе развіцця. * Правядзенне сацыялінгвістычных, супастаўляльных і параўнальна-тыпалагічных даследаванняў. * Падрыхтоўка слоўнікаў беларускай мовы, у тым ліку перакладных беларуска-іншаславянскіх і іншаславянска-беларускіх. * Выяўленне і аналіз асноўных тэндэнцый і заканамернасцей гістарычнага і сучаснага літаратурнага працэсу. * Вывучэнне праблем гісторыі літаратуры і літаратурных сувязей у славянскім свеце і за яго межамі. * Даследаванне літаратурнай спадчыны Беларусі, у тым ліку падрыхтоўка акадэмічных выданняў збораў твораў класікаў беларускай літаратуры, літаратурных помнікаў<ref name="cbcll" />. '''Выданні Цэнтра''' З 2006 года выдаецца навуковы часопіс (зборнік артыкулаў) «''Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі''». Выходзіць 2 разы на год, на беларускай и рускай мовах.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belcentre.by/ru_ru/%d0%bf%d1%8b%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d1%96-%d0%bc%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%86%d1%82%d0%b2%d0%b0%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%9e%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0-%d1%8d%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d0%be%d0%b3%d1%96/|title=Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі — Центр исследований белорусской культуры языка и литературы|access-date=2026-10-17}}</ref> З 2014 года выдаецца часопіс «''Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні''». Выходзіць раз на год, на беларускай мове.<ref>{{Cite web|url=https://ethnoby.org/bielaruskifalklor?tab=czasopis|title=Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні, кніжная сэрыя - Сэрыя - ЭТНАЎСЁ - уся этнаграфія Беларусі|website=Этнаўсе — партал у этнаграфію Беларусі. Уся беларуская традыцыйная культура на адным сайце!|access-date=2026-10-17}}</ref> З 2022 года выдаецца часопіс «''Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія''». Выходзіць 1 раз на год, на беларускай и рускай мовах.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belcentre.by/ru_ru/%d0%b7%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%bd%d1%96%d0%ba-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%8d%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f-%d1%8d%d1%82%d0%bd%d0%b0/|title=Зборнік «Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія» — Центр исследований белорусской культуры языка и литературы|access-date=2026-10-17}}</ref> == Спасылкі == * [https://belcentre.by/ Сайт Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры] * [https://imef.belcentre.by/ Сайт Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы] * [http://iml.basnet.by Сайт Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа] * [https://ilit.basnet.by/ Сайт Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Інстытуты НАНБ}} {{Беларусазнаўства}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры| ]] paa0gv8p1oti3hi5m0s4bnfw90fl7uq 0 150234 5220545 5219413 2026-10-17T17:10:16Z IshaBarnes 124956 афармленне, [[ВП:Кірлат|выпраўленне сумесі раскладак]] 5220545 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ракаўская |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Астроўскага |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = 53.905223 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 27.545793 |lon_min = |lon_sec = |фота = Rakaǔskaja street (Miensk).JPG |памер фота = |подпіс = вул. Ракаўская, 20 |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |гістарычны раён = [[Ракаўскае прадмесце]] |метро = <font color=white size=2><span style="background:red;align:center;">'''&nbsp;2&nbsp;'''</span></font>[[Фрунзенская (станцыя метро, Мінск)|Фрунзенская]] (80 м),<br/><font color=white size=2><span style="background:red;align:center;">'''&nbsp;2&nbsp;'''</span></font>[[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]] (250 м)<br><font color=white size=2><span style="background:green;align:center;">'''&nbsp;3&nbsp;'''</span></font> [[Юбілейная плошча (станцыя метро)|Юбілейная плошча]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 0,6 км |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ра́каўская''' (у 1937—1993 гадах — '''вуліца Астроўскага''') — вуліца ў [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Вуліца пачынаецца ад [[вуліца Няміга|вуліцы Няміга]] і заканчваецца [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчай]], ляжыць паміж [[праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і вуліцай [[вуліца Раманаўская Слабада|Раманаўская Слабада]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад [[Вуліца Няміга|вул. Нямігі]]. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja. Менск, Ракаўская (XX).jpg|міні|злева|Ракаўская вуліца ў пачатку XX стагоддзя.]] У [[XVII]] стагоддзі, частка зямельных участкаў [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]] перайшла ва ўладанне {{нп3|Свята-Петра-Паўлаўскі мужчынскі манастыр (Мінск)|Свята-Петрапаўлаўскага праваслаўнага манастыра|pl|Monaster Świętych Piotra i Pawła w Mińsku}}. На вуліцы з часам пачалі з’яўляцца каменныя і драўляна-мураваныя будынкі. Галоўным чынам, гэта былі так званыя [[даходны дом|даходныя дамы]], якія знаходзіліся ва ўласнасці буйных домаўладальнікаў і царквы<ref name="tsm"/>. Вуліца Ракаўская пазначана на захаваным «Плане губернскага горада Мінска 1793 года». Па тых часах яна была даволі працяглай; Яна адыходзіла ад Нямігскай вуліцы з паўночнага захаду і ўлівалася ў былы [[Ракаўскі тракт]] (сучасная [[вуліца Харкаўская (Мінск)|вул. Харкаўская]]), які злучаў [[Мінск]] з мястэчкам [[Ракаў]]. Ніжні ўчастак Ракаўскай нейкі час называўся Юр’еўскай вуліцай, але ўжо да канца XIX стагоддзі апошняя знікае з карты горада. Паводле паліцэйскай справаздачы [[1893]] года, яе працягласць на той час складала 320 [[сажань|сажаняў]] (672 метра), а шырыня вагалася ад 3 (6,3 метра) да 4,7 сажаняў (9,9 метра). Ракаўская мела [[маставая|маставую]] і ў цёмны час сутак асвятлялася ліхтарамі<ref name="tsm"/>. З канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] Ракаўская ператвараецца ў фабрычна-завадскую вуліцу. У [[1896]] годзе тут адкрылася шпалерная фабрыка Шыфмановіча. Яна размясцілася ў доме Дам’е на рагу Ракаўскай і Няміга-Ракаўскай вуліц (сёння будынак належыць хлебазаводу № 1). У [[1912]] годзе на фабрыцы працавалі 29 рабочых, ужываліся паравая і дынама-машыны. Праз два гады пасля адкрыцця гэтага прадпрыемства купец Абрам Эпштэйн атрымлівае дазвол гарадскіх улад на размяшчэнне шпалернай фабрыкі ў доме Поляка на вуліцы Ракаўскай (будынак на гэтай вуліцы пад № 30 захаваўся і да гэтага часу). Прадпрыемства было абсталявана чатырма друкарнымі машынамі і вырабляла ў суткі каля 4 тысяч кавалкаў шпалер. У 1909 годзе на фабрыцы Эпштэйна здарыўся пажар. Тады ж гаспадар атрымаў дазвол на ўзвядзенне новага будынка, які быў пабудаваны непадалёк ад Ракаўскай у 1910 годзе. У пачатку ХХ стагоддзі на Ракаўскай адна за другой з’яўляюцца абутковыя фабрыкі. Першая з іх — «Труд» Гольдберга, Бенцмана і Гурвіча — адкрылася ў 1910 годзе пад адным дахам са шпалерным прадпрыемствам Эпштэйна. Паводле справаздач 1913 года, тут было выраблена 15 тысяч пар абутку. Прадпрыемства «Скараход» пачало працаваць у [[1912]] годзе ў будынку, які захаваўся да нашага часу (дом № 18). Праз год на фабрыцы, запушчанай Маскоўскім акцыянерным таварыствам скуры і механічнага абутку «Шэўрахром», працавалі 35 рабочых. У 1914 годзе, калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], прадпрыемства шыла боты для дзеючай арміі. У гэты перыяд у вытворчасці былі заняты ўжо 79 чалавек<ref name="tsm"/>. У 1937 годзе названа ў гонар рускага савецкага пісьменніка [[М. А. Астроўскі|М. А. Астроўскага]], які памёр за год да гэтага. У 1973 годзе пры рэканструкцыі Нямігі была знішчана забудова ў пачатку вуліцы<ref name="tsm"/>. == Характэрныя будынкі і збудаванні == Забудова вуліцы Ракаўскай з'яўляецца кампазіцыйнай воссю Ракаўскага прадмесця. Забудова складаецца з трох асноўных комплексаў, якія створаны ў 19—пачатку 20 стагоддзя. Першы ўключае дамы № 12-20/45, другі — дамы № 15-19, трэці — дамы № 24—32. Архітэктура асобных будынкаў мае [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычны]] характар. Разам яны ўтвараюць цікавы куток старога Мінска<ref name="ЗП"/>. === Па няцотным баку === Дамы № 15—19 утвараюць адзіны фронт забудовы<ref name="ЗП"/>. * № 15 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў сярэдзіне 19 стагоддзя. Мае невялікі [[рызаліт]] і накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны фасад падзелены па гарызанталі [[карніз]]ам. Аконныя праёмы прамавугольнай формы, на другім паверсе дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі. У цэнтральнай частцы дваровага фасада на другім паверсе маленькі [[балкон]]<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 17 — [[Дом Чэрчыса]]<ref name="tsm">[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=5 Вуліца Ракаўская]</ref> — пабудаваны ў 1895 годзе з цэглы. У пачатку 20 стагоддзя прыстасаваны пад танцавальную залу, потым — кінатэатр<ref name="ЗП"/>. Падчас [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]] 1905—1906 гадоў у глядзельнай зале праходзілі зборы рэвалюцыянераў<ref name="tsm"/>. Двухпавярховы сіметрычны прамавугольны ў плане будынак. Цэнтрам кампазіцыі галоўнага фасада з'яўляецца неглыбокі [[рызаліт]], расчлянёны плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], паміж якімі выцягнутыя высокія паўцыркульныя [[акно|вокны]] на 2 паверхі з [[замковы камень|замковым каменем]]. Над карнізам рызаліта [[атык]]авая сценка, у якой прарэзаны невялікія прамавугольныя [[аконны праём|аконныя праёмы]]<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 19 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы 19 стагоддзя. Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны фасад [[Чляненне (архітэктура)|расчлянёны]] па гарызанталі шматслаёвым [[карніз]]ам. Аконныя праёмы [[лучковая арка|лучковыя]], дэкарыраваны лучковымі на першым і прамымі на другім паверхах [[сандрык]]амі<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 19а  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 23  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 25  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} === Па цотным баку === ==== Ад Нямігі да вул. Вызвалення ==== * № 2а — мураваны царкоўны дом, пабудаваны ў [[1892]]—[[1897]] гг<ref name="ГККРБ">{{крыніцы/ГККРБ-2009|}}</ref>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} [[Файл:МИНСК. Петропавловская церковь - MINSK. St Peter and St Paul orthodox Church (1612).jpg|thumb|Петрапаўлаўская царква]] * № 4 — [[Петрапаўлаўская царква (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]], пабудаваная ў [[1613]] годзе, з фрагментам агароджы, якая была ўзведзена, верагодна, пад час капітальнай перабудовы царквы. Помнік архітэктуры [[барока]]<ref name="ГККРБ"/>. — {{ГККРБ 4|712Г000219}} : Будаўніцтва мураванай царквы і мужчынскага манастыра было распачата праваслаўным брацтвам у 1611—1612 гадах з дазволу [[Кароль польскі|польскага караля]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт III|Жыгімонта ІІІ]]. Пляц для будаўніцтва быў дараваны 23 лістапада 1611 года княгіняй Аўдоццяй Рыгораўнай Друцкай-Горскай, удавой [[маршалак каралеўскі|каралеўскага маршалка]] [[Багдан Статкевіч|Багдана Статкевіча]]. У 1619 годзе тэрыторыя манастыра пашырылася за кошт пляца, ахвяраванага Ганнай Агінскай, які таксама знаходзіўся на вул. Вялікай Юр’еўскай (сучасная вул. Ракаўская) сумежна з манастырскай зямлёй. У 1624 годзе [[Кіеўская мітраполія|кіеўскі мітрапаліт]] [[Пётр Магіла]] выдаў грамату з благаславеннем на адкрыццё пры храме жаночага манастыра<ref name="ГККРБ"/>. : У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Свята-Кацярынінская царква была надзелена статусам кафедральнага [[Сабор (храм)|сабора]], але ў 1799 годзе з-за таго, што храм знаходзіўся на ўскраіне горада, пераўтвораны ў прыходскую царкву і толькі ў 1844 годзе зноў узведзены ў статус гарадскога сабора. У 1812 годзе пад час французскай акупацыі царква моцна пацярпела. Аднак у 1813—1814 гадах храм быў адрамантаваны. У 1870—1872 гадах на вылучаныя графам Мураўёвым сродкі храм капітальна перабудаваны і былі распісаны сцены. У чэрвені 1881 года у Мінску адбыўся [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікі пажар]], пад час якога была пашкоджана царква. У 1911 годзе зноў разглядалася пытанне аб рамонце царквы. Вядома, што ў 1914 годзе быў праведзены ўнутраны рамонт. Знадворныя рамонтныя работы (замена даху, афарбоўка сцен) не выкананы<ref name="ГККРБ"/>. : Пасля 1917 года храм быў закрыты. У 1941 годзе зноў асвячоны і адкрыты для набажэнстваў. Пашкоджаны ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Пасля [[вызваленне Мінска|вызвалення Мінска]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў царква была часова прыстасавана пад жыллё. У 1946 годзе было вырашана прыстасаваць яе пад [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі]], тут былі размешчаны [[Архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі БССР]] і [[Архіў-музей літаратуры і мастацтва БССР]]<ref name="ГККРБ"/>. У сувязі з гэтым цалкам перароблены інтэр’еры, цэнтральны неф быў падзелены на чатыры паверхі, у апсідзе зроблена лесвіца. У 1972—1979 гадах царква рэстаўрыравана (архітэктар [[А. І. Курто]]) з аднаўленнем аблічча храма паводле стану на XVII—XVIII стагоддзі. У 1991 годзе перададзена вернікам. : Царква ўяўляе сабой мураваную трохнефавую шасціслуповую [[базіліка|базіліку]] з пяціграннай [[апсіда]]й і дзвюма [[вежа]]мі. Галоўны фасад трохчасткавы: цэнтральная частка завершана высокім трохвугольным [[франтон]]ам, над уваходам вялікае паўцыркульнае [[акно]]; дзве бакавыя часткі дэкарыраваны неглыбокімі [[ніша]]мі паўцыркульнага і прамавугольнага абрысу, фланкіраваны трох’яруснымі [[вежа]]мі-[[званіца]]мі, якія завершаны шлемападобнымі [[купал]]амі. Над апсідай — [[франтон]] асноўнага аб’ёму з люкарнай. Бакавыя фасады дэкарыраваны высокімі [[пілястра]]мі, паміж імі ў неглыбокіх нішах размешчаны спараныя паўцыркульныя вокны, якія асвятляюць бакавыя і цэнтральныя [[неф]]ы. Сцены завершаны тонкапрафіляваным [[карніз]]ам. У [[інтэр'ер]]ы цэнтральны неф мае [[цыліндрычныя скляпенні]] з [[распалубка]]мі, бакавыя нефы — [[Крыжовыя скляпенні|крыжовыя]]<ref name="ГККРБ"/>. * № 12 — двухпавярховы чатырохвугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў пачатку 19 стагоддзя. Мае сіметрычнае аб’ёмна-прасторавае вырашэнне. Галоўны фасад падзелены [[карніз]]ам. Цэнтральная частка вылучана [[партал]]ам-[[арка]]й увахода. Сцены першага паверха прарэзаны невялікімі лучковымі [[аконны праём|аконнымі праёмамі]] без [[ліштвы|ліштваў]], на другім паверсе вокны дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі. Пад карнізам пакатага [[двухсхільны дах|двухсхільнага даху]] праходзіць пояс [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Цяпер у будынку размешчаны грамадскія ўстановы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 12а — трохпавярховы Г-падобны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў 19 стагоддзі. Размешчаны ў глыбіні квартала. Накрыты чатырохсхільным [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Фасады вырашаны строга і лаканічна. Плоскія сцены члянёны лучковымі вокнамі без [[ліштва]]ў. Дэкаратыўныя элементы ў архітэктурнай аздобе адсутнічаюць. Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 14 — [[Дом Рубінштэйна]]<ref name="руб">{{ГБ|http://globustut.by/minsk/index6.htm#rakovskaya14_muzh_uchilische|Дом Рубінштэйна}}</ref> — двухпавярховы складанай у плане формы цагляны будынак, пабудаваны ў сярэдзіне 19 стагоддзя з цэглы. Мае асіметрычную кампазіцыю і злучаны з домам № 12 дэкаратыўнай сценкай, у цэнты якой прарэзана лучковая [[арка]]. Да вуліцы пастаўлены [[тарэц|тарцовым]] фасадам. Паверхі падзелены [[карніз]]ным поясам. На першым паверсе лучковыя аконныя праёмы, на другім — прамавугольныя. У цэнтры галоўнага фасада на другім паверсе маленькі [[балкон]]. Будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], схілы якога ўтвараюць у дваровай частцы няправільныя трохвугольныя [[франтон]]чыкі. Цяпер у будынку размешчана грамадская ўстанова<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|}}</ref>, раней — Другое мужчынскае аднакласнае прыхадское вучылішча<ref name="руб"/>, пры якім дзейнічала нядзельная школа, дзе навучалася мужчынскае насельніцтва горада. Ініцыятарам стварэння школы была эсэрка Кацярына Ізмайловіч, пакараная смерцю ў [[1906]] годзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]] за замах на адмірала Чухніна. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 14а — аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак, пабудаваны з цэглы і дрэва ў 19 стагоддзі. Размешчаны ў глыбіні квартала. Мае невялікую драўляную прыбудову, накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Аконныя праёмы прамавугольныя без [[ліштва]]ў. З тарцоў схілы даху ўтвараюць трохвугольныя [[франтон]]ы. Выкарыстоўваецтда як жылы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 16 — двухпавярховы чатырохвугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны на рубяжы 19—20 стагоддзяў. Не атынкаваны, мае [[прыбудова|прыбудову]] ў дваровай частцы, што надае яму асіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У паўднёва-ўсходняй частцы — [[лучковая арка]] ва ўнутраны двор. Першы і другі паверхі галоўнага і дваровага фасадаў падзелены [[карніз]]ам. Галоўны фасад члянёны лучковымі аконнымі праёмамі з дэкаратыўнымі [[ліштва]]мі. Цэнтральную частку фасада аздабляе невялікі [[балкон]] з ажурнай [[агароджа]]й (чыгуннае ліццё). Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 16а — Двухпавярховы будынак з асіметрычнай кампазіцыяй плана і фасадаў, пабудаваны з цэглы і дрэва ў 19 стагоддзі. Размешчаны ў глыбіні квартала. Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Фасады плоскасныя, члянёны прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. З паўднёва-ўсходняга боку да дома прымыкае драўляная гарызантальна [[шалёўка|ашаляваная]] прыбудова на мураваным фундаменце<ref name="ЗП"/>. У час нямецкай акупацыі і пасля вызвалення Мінска ў доме жыла беларускі архітэктар [[Ірына Антонаўна Іода]]<ref>Ирина Иодо, Ксения Хачатрянц. [https://ais.by/story/654 Аллюзии по поводу исторического центра Минска]. 21.10.2005 06:43</ref>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 18 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак. Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], фасады вырашаны плоскасна, члянёны лучковымі вокнамі без [[ліштва]]ў, на першым паверсе дэкарыраваны лучковымі [[сандрык]]амі<ref name="ЗП"/>. Пабудаваны ў 1872 годзе. Да рэвалюцыі ў будынку размяшчалася абутковая фабрыка «Скараход».<ref name="Скараход">{{ГБ|http://globustut.by/minsk/index6.htm#rakovskaya18_fabr_obuvi_skorohod|Абутковая фабрыка «Скараход»}}</ref> У міжваенны час — панчошна-шкарпэткавая фабрыка «Чырвоны тэкстыльшчык».<ref>{{cite web|date = 2024-01-30|url = https://nashaniva.com/335171|title = У самым сэрцы старога Мінска прадаецца старадаўні будынак са знакавым калісьці рэстаранам. Цана проста касмічная|publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = by }}</ref> Пасля вайны — Мінскі тэхнікум лёгкай прамысловасці. Пасля пераезду тэхнікума ў 1975 годзе — аб’яднанні «Белтэкстыльпрам» і «Белтрыкатажпрам». Не раней за 1978 год — [[Рэспубліканскі галіновы вылічальны цэнтр]] [[Міністэрства лёгкай прамысловасці БССР]].<ref name="ЗП"/> Цяпер старое фабрычнае памяшканне выкарыстоўваецца пад [[рэстаран]] і [[офіс]]ы<ref name="Скараход"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} [[Файл:Минск Раковская 20-15.JPG|thumb|Дом № 20/15]] * № 20/15 — [[Дом з мязузай]] — двухпавярховы вуглавы Г-падобны ў плане цагляны, не атынкаваны будынак, пабудаваны на рубяжы 19—20 стагоддзяў. Накрыты [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]], злучаны з суседнімі пабудовамі. Паверхі фасада, які выходзіць на вуліцу Ракаўскую, падзелены [[карніз|карнізным поясам]]. Лучковыя аконныя праёмы маюць дэкаратыўныя [[ліштвы]] на другім паверсе і аздоблены прамымі [[сандрык]]амі на першым. У паўночна-заходняй частцы фасада — скразная [[лучковая арка]], побач размешчаны ўваход. На другім паверсе невялікія [[балкон]]ы. Пад карнізам даху праходзіць пояс [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Уваходныя дзверы аздоблены фігурнымі [[філёнга]]мі, вітымі [[калона|калонкамі]] па баках, якія завершаны стылізаванымі [[капітэль|капітэлямі]]. Вуглавая частка будынка скошана, акцэнтавана [[балкон]]ам з чыгуннай [[агароджа]]й і [[атык]]авай сценкай. Фасад, які выходзіць на [[Вуліца Вызвалення (Мінск)|вул. Вызвалення]], таксама падзелены карнізным поясам, дэкарыраваны паясамі сухарыкаў, ліштвамі, накладнымі цаглянымі падаконнымі ўстаўкамі, [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} : У 2020 годзе на будынку была ўсталявана мемарыяльная дошка, прысвечаная вядомаму беларускаму кампазітару, музыкальнаму кіраўніку гурта «Песняры» [[Алег Молчан|Алегу Молчану]], які нарадзіўся і правёў першыя гады свайго жыцця ў «Доме з мязузай». У 2021 годзе там жа была ўсталявана музыкальная лаўка, якая выконвае фрагменты песень Молчана.<ref>{{cite web|date = 2021-10-26|url = https://belta.by/culture/view/v-minske-otkryli-muzykalnuju-skamejku-v-pamjat-o-kompozitore-olege-molchane-466381-2021/|title = В Минске открыли музыкальную скамейку в память о композиторе Олеге Молчане|publisher = [[Белта]]|language = ru }}</ref> ==== Ад вул. Вызвалення да вул. Шпалернай ==== [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|thumb|Былая сінагога]] * № 24 — [[Сінагога Зальцмана]] — двухпавярховы са складаным планам цагляны будынак, пабудаваны ў пачатку 19 стагоддзя. У пачатку 20 стагоддзя перабудаваны. Галоўны фасад асіметрычнай кампазіцыі, цэнтральная яго частка вылучана [[рызаліт]]ам, завершаным фігурным [[атык]]ам. Вокны першага паверха паўцыркульныя, высокія, без [[ліштва]]ў, другога — прамавугольныя. У вуглавым (у паўднёва-ўсходняй частцы) неглыбокім рызаліце прарэзана вузкае высокае [[акно]], якое асвятляе [[лесвіца|лесвічны]] вузел<ref name="ЗП"/> Цяпер у будынку размяшчаецца спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву па шахматах і шашках<ref name="tsm"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 26 — Двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы 19 стагоддзя. У цэнтры галоўнага фасада сіметрычнай кампазіцыі — лучковая [[арка]]-праезд. Паверхня сцен прарэзана строгімі прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. На другім паверсе праёмы дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі, пад вокнамі — невялікія прамавугольныя [[ніша|нішы]]. Пад карнізам даху праходзіць пояс фігурных [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Несіметрычна на другім паверсе навісае невялікі [[балкон]] з ажурнай [[агароджа]]й (чыгуннае ліццё). Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 28, 30 — [[Дом Поляка]]<ref name="tsm"/> — двухпавярховыя прамавугольныя ў плане цагляныя будынкі пад [[Двухсхільны дах|двухсхільнымі дахамі]], пабудаваны ў канцы 19 стагоддзя. Шчыльна далучаны адзін да аднаго, утвараючы агульны [[фасад]]. Першы і другі паверхі аддзелены міжпаверхавым [[карніз|карнізным поясам]]. Пад карнізам даху праходзіць пояс фігурных [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Плоскасць сцяны на другім паверсе расчлянёна плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Вокны першага паверха ў доме № 28 лучковыя, у доме № 30 з прамымі [[сандрык]]амі, на другім паверсе прамавугольныя і лучковыя, без [[ліштва]]ў, аздобленыя прамымі [[сандрык]]амі і дэкаратыўнымі маленькімі прамавугольнымі [[ніша]]мі — па дзве на кожнае акно. Выкарыстоўваюцца як жылыя<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 32 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы 19 стагоддзя. Накрыты чатырохсхільным [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Галоўны фасад вырашаны плоскасна, расчлянёны прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. Цяпер у доме размешчаны грамадскія ўстановы<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} {{Commons|Category:Rakowskaya street, Minsk}} * [http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=5 Вуліца Ракаўская] * {{Архіварта|vulica-rakauskaja}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Ракаўскае прадмесце]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)| ]] domufnmwwo2yqck8msrriionoya0z2r 0 153449 5220687 4510077 2026-10-18T07:58:55Z DzBar 156353 шаблон 5220687 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Музей кавы}}{{Музей}}[[File:Wirtschaftsmuseum.jpg|thumb]] '''Аўстрыйскі сацыяльна-эканамічны музей''' — [[музей]] [[Вена|Вены]] (раён Маргарэтэн). Разам з '''Музеем кавы''' знаходзіцца па адрасе Фогэльзанггасэ 36. == Гісторыя == Арганізатарам музея быў Ота Нойрат, першая выстаўка прайшла ў [[1925]] годзе. Задачай музея было тлумачэнне складаных узаемасувязей паміж эканомікай і грамадствам. Для гэтага Ота Нойрат разам з мастаком Герндам Арнцам распрацавалі метад Венскай нагляднай статыстыкі. У [[1945]] годзе кіраўніцтва горада [[Вена|Вены]] перазаснавала музей, сучасная назва з [[1948]] года. == Дырэктары == * Франц Раўшэр (1948—1972); * Іозеф Доцэкаль (1972—2000) — ''пры ім музей быў адкрыты для наведвальнікаў''; * Ханс Хартвегэр (з 2000). Будынак музея пабудаваны ў [[1888]] годзе. == Музей кавы == '''Музей кавы''' — [[музей]] у [[Вена|Вене]], прысвечаны [[кава|каве]]. Адкрыты ў [[2003]] годзе як частка Аўстрыйскага сацыяльнага і прамысловага музея ({{lang-de|Österreichisches Gesellschafts-und Wirtschaftsmuseum}}). У маі [[2007]] года ў музеі быў заснаваны Архіў Кальшыцкага, названы ў гонар венскага піянера ў галіне кавы Георга Франца Кальшыцкага ({{lang-de|Georg Franz Kolschitzky}}). == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://wirtschaftsmuseum.at Афіцыйны сайт аўстрыйскага сацыяльна-эканамічнага музея ў Вене] * [http://kaffeemuseum.at/ Афіцыйны сайт музея кавы ў Вене] {{Кава}} {{Славутасці Вены}} [[Катэгорыя:Музеі Вены]] t8m488fhzc5f3dwr1bkm5al4ippc3k0 0 153900 5220589 5219998 2026-10-17T19:50:11Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5220589 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вініцкі}} {{навуковец}} '''Алесь Вініцкі''', поўнае імя '''Аляксей Аляксеевіч Вініцкі'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ria1914.info/index.php?title=%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Виницкий Алексей Алексеевич|website=www.ria1914.info|access-date=2026-10-16}}</ref> ({{ВДП}}) — гісторык беларускай эміграцыі. == Біяграфія == Скончыў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]], працаваў настаўнікам{{sfn|Сурмач|1994|с=3}}. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] быў мабілізаваны, скончыў {{нп5|Іркуцкае ваеннае вучылішча|Іркуцкае ваеннае вучылішча|ru|Иркутское военное училище}}, ваяваў на фронце{{sfn|Сурмач|1994|с=3}}. Паводле кароткага жыццяпісу, складзенага пазней сынам Леанідам на просьбу гісторыка [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]]{{sfn|Сурмач|1994|с=3}}, Аляксей Вініцкі даслужыўся да звання [[капітан]]а, за баявыя заслугі ўзнагароджаны пяццю «Крыжамі» («Георгія, Ганны, Станіслава і інш.»){{sfn|Сурмач|1994|с=4}}. Паводле апублікаваных загадаў, паступіў на службу ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] як юнкер у Іркуцкае ваеннае вучылішча 1 верасня 1915 года. У студзені 1916 года выпушчаны з вучылішча прапаршчыкам ({{нп5|Старшынство ў чыне ваенных Расійскай імперыі|ст.|ru|Старшинство в чине военных Российской империи}} 1.1.1916) у 6-ы Заамурскі пагранічны пяхотны полк. У баях 1 верасня каля вёскі «Сейвайстинъ» падчас [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскага прарыву]] паранены куляй у вобласць правай ныркі, 15 верасня 1916 года паступіў у 812-ы палявы зводны шпіталь у [[Чаркасы|Чаркасах]]<ref>{{Cite web|url=https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_gospital357705/|title=Виницкий Алексей Алексеевич Ранен/контужен. Картотека потерь|website=gwar.mil.ru|access-date=2026-10-16}}</ref>. 10 кастрычніка 1916 года ўзведзены ў падпаручнікі (ст. 1.1.1916), а ў 1917 годзе ў паручнікі (ст. 1.5.1917).<ref name=":1" /> Пра ўзнагароды ў базах даных звестак пакуль не выяўлена. Пасля рэвалюцыі вярнуўся на радзіму, адкрыў у Малеве пачатковую беларускую школу. Школу закрылі польскія ўлады. Працаваў настаўнікам у народных школах. Удзельнічаў у беларускім руху.{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] працаваў дырэктарам сярэдняй школы{{sfn|Сурмач|1994|с=4}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] займаўся школьніцтвам на акупаванай тэрыторыі [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], адкрыў беларускую 4-х гадовую настаўніцкую семінарыю ў [[Нясвіж]]ы. У канцы вайны вывезены на прымусовыя працы<ref name=":1" /> ў [[Трэці Рэйх]], працаваў на фабрыцы і ў сельскай гаспадарцы. Вызвалены саюзнікамі, застаўся ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай зоне акупаці]].{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} У Германіі актыўна ўдзельнічаў у стварэнні [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускага камітэта]] ў Рэгенсбургу. Адзін са стваральнікаў Беларускага цэнтральнага камітэта, дзе займаў пасаду рэферэнта па арганізацыі беларусаў, а затым стаў старшынёю. Быў сябрам [[Рада БНР|Рады БНР]], займаў урад міністра асветы і рэлігійных спраў. Удзельнічаў у аднаўленні [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай аўтакефальнай царквы]] на чужыне. Працаваў у [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. Быў адміністратарам газеты «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]».{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} У 1956 годзе эміграваў у [[ЗША]]. Працаваў на фабрыцы.{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} Па выхадзе на пенсію Вініцкі заняўся зборам матэрыялаў для кнігі{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} пра беларусаў у Германіі ў 1939—1951 гадах{{sfn|Кіпель|1994|с=7}}. Працу над матэрыяламі скончыў незадоўга да смерці, але на выданне не было сродкаў. Кніга складалася з дзвюх частак, пра 1939—1945 і 1945—1951 гады{{sfn|Вініцкі|1994|с=8}}. Матэрыялы перадрукавалі на машынцы, памножылі ў 15 асобніках і ў такім выглядзе даслалі ў бібліятэкі Лондана, Мюнхена, Нью-Ёрка, а таксама асабіста некаторым беларускім гісторыкам на эміграцыі. Паўнавартаснае выданне выйшла толькі ў 1994 годзе (Мінск, «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»).{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} Памёр у 1972 годзе ў Лос-Анджэлесе.<ref name=":1" /> == Спадчына == Асабісты архіў Алеся Вініцкага ў 1974 годзе перададзены яго сынам Леанідам у [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] пад апеку доктара [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]]. Частка матэрыялаў пераслана і ў [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Скарынаўскую бібліятэку ў Лондане]]. Па словах Леаніда Вініцкага, у архіве засталіся неапублікаванымі матэрыялы па гісторыі беларускага скаўтынгу, гісторыі асветы на Беларусі («на Літве — Крыў’і — Беларусі»), пра рэлігійныя справы.{{sfn|Сурмач|1994|с=5}} Адзін з асобнікаў матэрыялаў трапіў да гісторыка Юрыя Туронка, у 1991 годзе гэты асобнік перавезены [[Ганна Сурмач|Ганнай Сурмач]] з Польшчы ў Мінск, каб выдаць кнігу ў Беларусі. Вяліся перамовы з выдавецтвам «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыі]]», за выданне ўзяўся загадчык яго рэдакцыі гісторыі [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіл Ткачоў]], але праз смерць Ткачова кніга ў «Беларускай Энцыклапедыі» не выйшла.{{sfn|Сурмач|1994|с=4}} Урэшце, дачка Вініцкага — Ірэна, заключыла дагавор з выдавецтвам «Тэхналогія» ў асобе яго дырэктара Вячаслава Багдановіча{{sfn|Сурмач|1994|с=4}}, кніга «Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадах» выйшла ў 1994 годзе{{sfn|Кіпель|1994|с=6}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref = Вініцкі|аўтар = Вініцкі А.|частка = |загаловак = Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/matarjaly-da-historyi-bielaruskaj-emihracyi-u-niamieccynie-u-1939-1951-hadoch-ales-vinicki.html |выданне = 2-е выд|месца = Мінск|выдавецтва = Тэхналогія|год = 1994|том = |pages = |allpages = |серыя = Бібліятэка беларускай дыяспары|isbn = |тыраж = }} * {{h|Кіпель|1994|''Кіпель В.'' Колькі словаў да перавыданьня працы Алеся Вініцкага // Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох / А. Вініцкі. — 2-е выд. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — (Бібліятэка беларускай дыяспары).}} * {{h|Сурмач|1994|''Сурмач Г.'' Доўгі шлях да чытача // Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох / А. Вініцкі. — 2-е выд. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — (Бібліятэка беларускай дыяспары).}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вініцкі Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] bf427aw2rkva5g5c1y2wb1w87e3jx5u 0 155213 5220709 4919536 2026-10-18T08:27:47Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа]]; +[[Катэгорыя:Венера ў мастацтве]]; +[[Катэгорыя:Карціны 1890 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220709 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва}}'''«Белы дом уначы»''' ({{lang-fr|La maison blanche, la nuit}}) — карціна нідэрландскага жывапісца [[Вінцэнт ван Гог|Вінцэнта ван Гога]], адно з чатырох палотнаў мастака, якія захоўваюцца ў Санкт-Пецярбургскім [[Эрмітаж|Дзяржаўным Эрмітажы]]. Карціна была напісаная [[16 чэрвеня]] [[1890]] года каля 8 гадзін вечара ў мястэчку Авер-сюр-Уаз, за шэсць тыдняў да смерці мастака. Дакладны час удалося ўсталяваць дзякуючы размяшчэнню Венеры на небасхіле. Астраномы Дональд Ольсан і Расэл Дэшэр з Тэхаскага ўніверсітэта разлічылі, што намаляваная на карціне зорка - гэта [[планета Венера|Венера]], якая была самым яркім аб'ектам на вячэрнім небасхіле ў чэрвені 1890. Гэтая карціна лічылася згубленай пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і была ўпершыню прадстаўленая публіцы ў 1995 годзе ў Эрмітажы на выставе трафейных твораў мастацтва, захопленых [[СССР|Савецкім Саюзам]] у канцы Другой сусветнай вайны. {{Зноскі}} {{Ван Гог}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Карціны Вінцэнта Ван Гога]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа]] [[Катэгорыя:Венера ў мастацтве]] [[Катэгорыя:Карціны 1890 года]] 90pv9vh8gzu1ncyegh6xzuyc8mxv4yq 0 157193 5220493 5116329 2026-10-17T15:18:45Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220493 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Коус}} {{Вучоны}} '''Рональд Гары Коус''' ({{Lang-en|Ronald Harry Coase}} {{IPA|[kəʊs]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1991) «за адкрыццё і высвятленне дакладнага сэнсу трансакцыйных выдаткаў і правоў уласнасці ў інстытуцыйнай структуры і функцыянаванні эканомікі». == Біяграфія == Скончыў Лонданскую школу эканомікі і палітычных навук са ступенню бакалаўра камерцыі. Затым і выкладаў Лонданскай школе эканомікі і палітычных навуку. У 1951 годзе пераехаў у ЗША, выкладаў у розных універсітэтах, у тым ліку ў [[Вірджынскі ўніверсітэт|Вірджынскім]] і [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскім універсітэтах]]. == Навуковая дзейнасць == Коус найбольш вядомы двума артыкуламі — «Прырода фірмы» (''The Nature of the Firm'', 1937) і «Праблема сацыяльных выдаткаў» (''The Problem of Social Cost'', 1960). Даследаваў пытанні трансакцыйных выдаткаў і правоў уласнасці, што стала асновай для развіцця тэорыі фірмы і эканамічнай тэорыі правоў уласнасці. Навуковы кіраўнік Інстытута імя Рональда Коуса. == Узнагароды == У 1991 годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскую прэмію па эканоміцы]] «за адкрыццё і высвятленне дакладнага сэнсу трансакцыйных выдаткаў і правоў уласнасці ў інстытуцыйнай структуры і функцыянаванні эканомікі»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1991/coase/facts/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1991|website=NobelPrize.org|access-date=2024-07-03}}</ref>. == Публікацыі == * Coase, Ronald. The Nature of the Firm // ''Economica'', Vol. 4, No. 16, November 1937 pp.&nbsp;386-405 [https://web.archive.org/web/20040726122301/http://www.cerna.ensmp.fr/Enseignement/CoursEcoIndus/SupportsdeCours/COASE.pdf pdf] {{ref-en}} <br />(также в сборнике ''Readings in Price Theory'', Stigler and Boulding, editors. Chicago, R. D. Irwin, 1952). * Coase, Ronald. The Problem of Social Cost // ''Journal of Law and Economics'', v. 3, n°1 pp.&nbsp;1-44, 1960 [https://web.archive.org/web/20050331232727/http://www.sfu.ca/~allen/CoaseJLE1960.pdf pdf] {{ref-en}}. * Coase, Ronald. Durability and Monopoly // ''Journal of Law and Economics'', vol. 15(1), pp.&nbsp;143-49, 1972. * Coase, Ronald. The Institutional Structure of Production // ''The American Economic Review'', vol.82, n°4, pp.&nbsp;713-719, 1992. (Nobel Prize lecture) [http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1991/coase-lecture.html html] {{ref-en}}. == Гл. таксама == * [[Тэарэма Коуса]] * [[Новая істытуцыянальная тэорыя]] * [[Тэорыя трансакцыйных выдаткаў]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/economics/laureates/1991/coase-autobio.html Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце] * [http://english.unirule.org.cn/Html/Unirule-News/20110101130956819.html Interview with Professor Ronald Coase] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110117184354/http://english.unirule.org.cn/Html/Unirule-News/20110101130956819.html |date=17 студзеня 2011 }} {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 1976—2000}} {{Вонкавыя спасылкі}} * {{Афіцыйны сайт}} {{DEFAULTSORT:Коус}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Таварыства «Мон Пелерын»]] [[Катэгорыя:Неаінстытуцыяналізм]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Эканамісты ЗША]] eedw7vhnvv0wgcuxp7mydo0437huycr 0 158723 5220658 5176661 2026-10-18T05:27:28Z 5220658 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Вясна (значэнні)}} {{Арганізацыя |назва = «Вясна» |дата_заснавання1 = {{Дата пачатку і ўзрост|1996|4|26|1}} |тып = праваабарончае [[грамадскае аб’яднанне]] |адрас = [[Мінск]], вул. Мяржынскага, д. 8, кв. 26<ref>{{Cite news|title=У Мінску адкрыўся новы офіс ПЦ «Вясна»|url=http://m.charter97.eu/be/news/2013/4/1/67355|publisher=[[Хартыя’97]]|date=1 красавіка 2013|access-date=1 мая 2014}}</ref> |членства = 200 чалавек (2006) |мовы = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Алесь Бяляцкі]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |сайт = [http://www.spring96.org/be www.spring96.org] |альтэрнатыўная = «Вясна-96» (да 15 чэрвеня 1999 года) |узнагароды = Прэмія «За правільны лад жыцця»; Прэмія Albie Awards; Прэмія Human rights tulip; Прэмія імя Марыён Дэнхоф }} '''Праваабарончы цэнтр «Вясна»''' — няўрадавая праваабарончая арганізацыя ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Уяўляе сабой рэспубліканскае аб’яднанне з цэнтрам у [[Мінск|Мінску]] і рэгіянальнымі арганізацыямі ў большасці буйных [[Гарады Беларусі|гарадоў Беларусі]]. Асноўныя паўнамоцтвы па кіраванні арганізацыяй належаць Радзе і Старшыні Рады, якія абіраюцца на Агульным сходзе. == Гісторыя == Арганізацыя была створаная ў красавіку 1996 года падчас масавых акцый пратэсту дэмакратычнай апазіцыі ў Беларусі. Пасля арыштаў удзельнікаў дэманстрацый ПЦ «Вясна» займалася дапамогай арыштаваным і іх сем’ям. Таму першапачаткова арганізацыя мела назву «Вясна-96». Узначаліў арганізацыю [[Алесь Бяляцкі]]. 15 чэрвеня 1999 года арганізацыя была зарэгістравана як Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“». Са студзеня 1998 года арганізацыя выдавала праваабарончы бюлетэнь «Права на Волю», аўтарамі якога былі [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхась Кукабака]], Алесь Бяляцкі, [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]], фатографам [[Уладзімір Сапагоў]]. Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні пад час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. 6 сакавіка 2004 года ПЦ «Вясна» быў прыняты ў Міжнародную федэрацыю праў чалавека. З 1998 года «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» актыўна выступае супраць смяротнага пакарання ў Беларусі. У 2009 годзе намаганнямі арганізацыі ўзнікла кампанія «[[Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі|Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання]]». 24 чэрвеня 2007 года [[Камітэт па правах чалавека ААН]] прызнаў, што ліквідацыяй ПЦ «Вясна» беларускія ўлады парушылі пункт 1 артыкула 22 Міжнароднага пакта пра грамадзянскія і палітычныя правы. Аднак у самым Мінску гэты развязак праігнаравалі, выказаўшы думку, што меркаванні КПЧ ААН з’яўляюцца толькі рэкамендацыйнымі. Спробы зарэгістраваць «Вясну» наноў не завяршыліся поспехам. Пераслед старшыні ПЦ «Вясна» Алеся Бяляцкага з’яўляецца кульмінацыяй супрацьстаяння арганізацыі і афіцыйнай улады Беларусі.<ref>[http://spring96.org/be/news/45623 Праваабарончы цэнтр «Вясна»: 15 гадоў пераследу]</ref> 16 лютага 2011 года старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту Міжнароднай федэрацыі правоў чалавека (FIDH) Алесю Бяляцкаму вынесена афіцыйнае папярэджанне аб недапушчальнасці парушэння закона за подпісам намесніка [[Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь]] М. І. Кукліса. У папярэджанні сцвярджаецца, што дзеянні Алеся Бяляцкага ад імя праваабарончай арганізацыі «Вясна», якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, супярэчыць заканадаўству Рэспублікі Беларусь. Праваабаронца афіцыйна папярэджаны, што ў выпадку далейшай дзейнасці будзе разгледжана пытанне аб прыцягненні яго да крымінальнай адказнасці. 4 жніўня 2011 года Алеся Бяляцкага затрымалі на 3 сутак па падазрэнні ў здзяйсненні крымінальнага злачынства. Адбыліся ператрусы на офісе «Вясны», на кватэры ў праваабаронцы і на яго лецішчы. Алеся Бяляцкага дапыталі ў Дэпартаменце фінансавых расследаванняў. 8 жніўня 2011 года дакладчык [[Савет Еўропы|ПАСЕ]] па Беларусі А. Херкель расцаніў арышт Бяляцкага як чарговы прыклад запалохвання грамадзянскага грамадства. 12 жніўня 2011 года у межах крымінальнай справы, узбуджанай па ч. 2 арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] — «утойванне прыбыткаў у асабліва буйным памеры» — старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту FIDH Алесю Бяляцкаму афіцыйна прад’яўленае абвінавачанне. 24 лістапада быў асуджаны на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці. Восенню 2020 года арганізацыя ды Алесь Бяляцкі сталі лаўрэатамі прэміі {{нп3|Right Livelihood Award|Right Livelihood Award|en|Right Livelihood Award}}<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Яны атрымалі ўзнагароду за ролю ў барацьбе за дэмакратыю і правы чалавека ў Беларусі. У перыяд з верасня 2020 па студзень 2021 года былі арыштаваныя актывісты «Вясны»: [[Марфа Рабкова]], [[Леанід Леанідавіч Судаленка|Леанід Судаленка]], Таццяна Ласіца, Андрэй Чапюк<ref>{{Cite web|date=2021-04-27|title=THE HOMO HOMINI AWARD FOR 2020 WILL BE PRESENTED TO MARFA RABKOVA, ANDREI CHAPIUK, LEANID SUDALENKA AND TATSIANA LASITSA|url=https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728081931/https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|archive-date=2021-07-28|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}|language=en}}</ref>. Прызнаныя [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]], яны атрымалі {{нп3|Прэмія «Чалавек чалавеку»|прэмію «Чалавек чалавеку»|en|Homo Homini Award}}, узнагароду ў галіне правоў чалавека, за 2020 год<ref>{{Cite web|date=2021-05-11|title=Belarusian Human Rights Defenders Awarded With Homo Homini Prize|url=https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514030646/https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|archive-date=2021-05-14|access-date=2021-07-28|work=[[naviny.by]]|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>. У рамках [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у ліпені 2021 былі абшуканы Цэнтр і памяшканні праваабаронцаў, затрыманыя амаль усе прадстаўнікі «Вясны», якія на той момант былі ў Беларусі, у тым ліку [[Алесь Бяляцкі]]<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref><ref name="Нагнятаньне">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31362657.html|title=«Нагнятаньне страху і банальная помста». Праваабаронцы камэнтуюць рэпрэсіі апошніх дзён|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2021-07-16|language=be|access-date=2021-07-28}}</ref>. Арыштаваныя па справах, заведзеных па артыкулах 342 («арганізацыя і падрыхтоўка да масавых беспарадкаў») і 243 («ухіленне ад сплаты падаткаў») КК, актывісты, былі прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="держат"/><ref name="Нагнятаньне" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. У ліпені 2021 года цэнтр быў узнагароджаны {{нп3|Прэмія імя Марыён Дэнхоф|прэміяй імя Марыён Дэнхоф|de|Marion Dönhoff Preis}}<ref>{{Cite web|date=2021-07-26|title=20.000 Euro für Gerhart Baum und Wjasna|url=https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726103650/https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|archive-date=2021-07-26|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Börsenblatt|Börsenblatt|de|Börsenblatt}}|language=de}}</ref>. У маі 2022 года праваабарончы цэнтр «Вясна» ўдастоены прэміі The Albie Awards 2022, заснаванай Фондам «Клуні за справядлівасць», у намінацыі «Справядлівасць для абаронцаў дэмакратыі». Урачыстае ўзнагароджанне адбылося ў верасні ў Нью-Ёрку<ref>https://cfj.org/news_posts/cfj-to-honor-global-justice-defenders-at-inaugural-albie-awards/</ref>. Ад імя «Вясны» прэмію атрымала Аліна Стэфановіч, жонка палітзняволенага праваабаронца Валянціна Стэфановіча<ref>https://spring96.org/en/news/109246</ref>. 7 кастрычніка 2022 года стала вядома, што кіраўнік «Вясны» Алесь Бяляцкі ўдастоены [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] разам з [[Цэнтр грамадзянскіх свабод|Цэнтрам грамадзянскіх свабодаў]] (Украіна) і «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыялам]]» (Расія)<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/</ref>. 8 снежня 2022 года ў [[Гаага|Гаазе]] прайшла цырымонія ўзнагароджання праваабарончай прэміі «Цюльпан правоў чалавека 2022», заснаванай урадам Нідэрландаў. Лаўрэатам прэміі стаў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref>https://www.government.nl/topics/human-rights/news/2022/12/08/viasna-human-rights-center-wins-human-rights-tulip-2022</ref>. 10 снежня 2022 года адбылося ўручэнне Нобелеўскай прэміі міру; ад імя аднаго з лаўрэатаў — беларускага палітвязня Алеся Бяляцкага — прыняла медаль і дыплом, а таксама прачытала нобелеўскую лекцыю ягоная жонка, Наталля Пінчук. Беларускія ўлады не далі лаўрэату магчымасці прыняць удзел у цырымоніі, бо працягвалі ўтрымліваць яго ў зняволенні<ref>https://www.nobelprize.org/ceremonies/the-nobel-peace-prize-award-ceremony-2022/</ref>. Зімой 2021—2022 года беларускія ўлады прызналі інтэрнэт-рэсурсы «Вясны» экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznali-pravaabaronczy-telehram|title=«Экстрэмісцкімі» прызналі праваабарончы тэлеграм-канал ПЦ «Вясна» і ўсе іх сацсеткі|date=2021-12-30|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/usju-infarmacyjnuju-pradukcyju-vjasny-pryznali-e|title=Усю інфармацыйную прадукцыю «Вясны» прызналі экстрэмісцкай|date=2022-01-31|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>, а ў жніўні 2023 года «Вясну» аб’явілі [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Удзел у дзейнасці экстрэмісцкага фарміравання па беларускіх законах з’яўляецца крымінальным злачынствам<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/infarmacyjnyja-resursy-vjasna-pravy-czalaveka-u-b|title=Інфармацыйныя рэсурсы «Вясна/Правы чалавека ў Беларусі» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|date=2023-08-23|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Дзейнасць == Мэта дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * спрыянне фарміраванню грамадзянскай супольнасці, заснаванай на павазе да правоў чалавека, якія вынікаюць з [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай Дэкларацыі правоў чалавека]] і [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.]] Задачы Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * практычная дапамога ў рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў, звязаных з прававой абаронай грамадзян; * вывучэнне стану грамадскай супольнасці і прававой абароны ў Рэспубліцы Беларусь; * папулярызацыя грамадазнаўчых і прававых ведаў; * дэмакратычна-прававая адукацыя грамадзян; * падтрымка грамадскіх ініцыятыў у праваабрончай дзейнасці; * спрыянне духоўнаму і культурнаму адраджэнню беларускай дзяржавы, што з’яўляецца падмуркам павагі да правоў чалавека. Метады дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * збор інфармацыі пра працэс фарміравання грамадзянскай супольнасці і стан прававой культуры ў Рэспубліцы Беларусь; * арганізацыя і правядзенні адукацыйных сустрэч, канферэнцый, лекцый, круглых сталоў, у тым ліку для сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»; * арганізацыя грамадазнаўчых даследаванняў, маніторынгаў стану забеспячэння правоў чалавека ў Рэспубліцы Беларусь, садзейнічанне ў выкананні міжнародных дагавораў па правах чалавека, ратыфікаваных Рэспублікай Беларусь; * выданне і распаўсюджванне ўласных інфармацыйных, навуковых і іншых праваабрончых матэрыялаў; * падтрымка кантактаў з усімі галінамі ўлады і дэпутатамі ўсіх узроўняў, з грамадскімі, гаспадарчымі, навуковымі і навучальнымі арганізацыямі і ўстановамі; * аказанне неабходнай дапамогі асобам, якія звярнуліся ў Праваабарончы цэнтр «Вясна». == Міжнародныя і замежныя партнёрскія арганізацыі == Сяброўства: * FIDH (Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека)<ref>[http://www.fidh.org/-english- Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130605045312/http://www.fidh.org/-english- |date=5 чэрвеня 2013 }}</ref>; * ENEMO (Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі)<ref>[http://www.enemo.eu/ Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі]</ref>; * Сеткі няўрадавых арганізацый «Глабальнае партнёрства па папярэджанні канфліктаў»; * Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі<ref>[http://belngo.info/ Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі]</ref>. Супраца: * Міратворчая арганізацыя «Svenska Freds» — «За мір і арбітраж» (Швецыя, Стакгольм); * Адукацыйны цэнтр «Польшча-Беларусь» (Польшча, Беласток); * Шведскі фонд Emnesty International; * Інстытут правоў чалавека (Расія, Масква); * «{{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}» (Чэхія, Прага); * Польскі Хельсінкскі фонд па правах чалавека; * Шведскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * Нарвежскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * IDEE (Вашынгтон)<ref>[http://www.idee.org/ Institute for Democracy in Eastern Europe]</ref>; * [[Міжнародная Амністыя]]; * Дом правоў чалавека (Нарвегія); * Віленскі цэнтр грамадскіх ініцыятыў «Дэмакратыя для Беларусі» (Літва) == Узнагароды == * Творчы конкурс «[[Вольнае слова]]»: 2025 — [[Дзіяна Пінчук]] — другое месца ў намінацыі «Інфармацыйныя жанры» за артыкул «”Станавіся да сцяны — мы цябе сфатаграфуем!” Магшоты палітвязняў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Grigory Ioffe, [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|Vitali Silitski]] |частка = VIASNA (SPRING) |загаловак = Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe) |выданне = Third Edition |месца = Lanham |выдавецтва = {{нп3|Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield|pl|Rowman & Littlefield}} |год = 2018 |старонкі = 334 |старонак = 476 |isbn = 978-1538117057 |мова=en |цытата=VIASNA (SPRING). One of the leading human rights groups in Belarus. Founded in April 1996 in the aftermath of the wave of mass demonstrations organized by the opposition that year, its initial focus of activity was legal aid to those arrested and imprisoned during the rallies. The group subsequently extended its activities to education, human rights monitoring, and election observation. Its head is Ales Bialyatski. Viasna was closed down by court order in 2003 but continued its activities. }} == Спасылкі == * [http://spring96.org/be Старонка ПЦ «Вясна»] * [http://kamunikat.org/viasna.html Беларуская Інтэрнэт-бібліятэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140204033558/http://kamunikat.org/viasna.html |date=4 лютага 2014 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] l5uprjy394dneu45lmwhuh1t9dfi2jp 5220710 5220658 2026-10-18T08:30:50Z 5220710 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Вясна (значэнні)}} {{Арганізацыя |назва = «Вясна» |дата_заснавання1 = {{Дата пачатку і ўзрост|1996|4|26|1}} |тып = праваабарончае [[грамадскае аб’яднанне]] |адрас = [[Мінск]], вул. Мяржынскага, д. 8, кв. 26<ref>{{Cite news|title=У Мінску адкрыўся новы офіс ПЦ «Вясна»|url=http://m.charter97.eu/be/news/2013/4/1/67355|publisher=[[Хартыя’97]]|date=1 красавіка 2013|access-date=1 мая 2014}}</ref> |членства = 200 чалавек (2006) |мовы = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Алесь Бяляцкі]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |сайт = [http://www.spring96.org/be www.spring96.org] |альтэрнатыўная = «Вясна-96» (да 15 чэрвеня 1999 года) |узнагароды = Прэмія «За правільны лад жыцця»; Прэмія Albie Awards; Прэмія Human rights tulip; Прэмія імя Марыён Дэнхоф }} '''Праваабарончы цэнтр «Вясна»''' — няўрадавая праваабарончая арганізацыя ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Рэспубліканскае аб’яднанне з цэнтрам у [[Мінск|Мінску]] і рэгіянальнымі арганізацыямі ў большасці буйных гарадоў Беларусі. Асноўныя паўнамоцтвы па кіраванні арганізацыяй належаць Радзе і Старшыні Рады, якія абіраюць на Агульным сходзе. == Гісторыя == Арганізацыя створана ў красавіку 1996 года падчас масавых акцый пратэсту дэмакратычнай апазіцыі ў Беларусі. Пасля арыштаў удзельнікаў дэманстрацый ПЦ «Вясна» займалася дапамогай арыштаваным і іх сем’ям. Таму спачатку арганізацыя называлася «Вясна-96». Узначаліў арганізацыю [[Алесь Бяляцкі]]. 15 чэрвеня 1999 года арганізацыя зарэгістравана як Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“». Са студзеня 1998 года арганізацыя выдавала праваабарончы бюлетэнь «[[Права на волю]]», аўтарамі якога былі [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхась Кукабака]], Алесь Бяляцкі, [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]], фатографам [[Уладзімір Сапагоў]]. Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. 6 сакавіка 2004 года ПЦ «Вясна» прыняты ў Міжнародную федэрацыю праў чалавека. З 1998 года «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» актыўна выступае супраць смяротнага пакарання ў Беларусі. У 2009 годзе намаганнямі арганізацыі ўзнікла кампанія «[[Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі|Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання]]». 24 чэрвеня 2007 года [[Камітэт па правах чалавека ААН]] прызнаў, што ліквідацыяй ПЦ «Вясна» беларускія ўлады парушылі пункт 1 артыкула 22 Міжнароднага пакта пра грамадзянскія і палітычныя правы. Аднак у самым Мінску гэты развязак праігнаравалі, выказаўшы думку, што меркаванні КПЧ ААН з’яўляюцца толькі рэкамендацыйнымі. Спробы зарэгістраваць «Вясну» наноў не завяршыліся поспехам. Пераслед старшыні ПЦ «Вясна» Алеся Бяляцкага з’яўляецца кульмінацыяй супрацьстаяння арганізацыі і афіцыйнай улады Беларусі.<ref>[http://spring96.org/be/news/45623 Праваабарончы цэнтр «Вясна»: 15 гадоў пераследу]</ref> 16 лютага 2011 года старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту Міжнароднай федэрацыі правоў чалавека (FIDH) Алесю Бяляцкаму вынесена афіцыйнае папярэджанне аб недапушчальнасці парушэння закона за подпісам намесніка [[Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь]] М. І. Кукліса. У папярэджанні сцвярджаецца, што дзеянні Алеся Бяляцкага ад імя праваабарончай арганізацыі «Вясна», якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, супярэчыць заканадаўству Рэспублікі Беларусь. Праваабаронца афіцыйна папярэджаны, што ў выпадку далейшай дзейнасці будзе разгледжана пытанне аб прыцягненні яго да крымінальнай адказнасці. 4 жніўня 2011 года Алеся Бяляцкага затрымалі на 3 сутак па падазрэнні ў здзяйсненні крымінальнага злачынства. Адбыліся ператрусы на офісе «Вясны», на кватэры ў праваабаронцы і на яго лецішчы. Алеся Бяляцкага дапыталі ў Дэпартаменце фінансавых расследаванняў. 8 жніўня 2011 года дакладчык [[Савет Еўропы|ПАСЕ]] па Беларусі А. Херкель расцаніў арышт Бяляцкага як чарговы прыклад запалохвання грамадзянскага грамадства. 12 жніўня 2011 года у межах крымінальнай справы, узбуджанай па ч. 2 арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] — «утойванне прыбыткаў у асабліва буйным памеры» — старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту FIDH Алесю Бяляцкаму афіцыйна прад’яўленае абвінавачанне. 24 лістапада быў асуджаны на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці. Восенню 2020 года арганізацыя ды Алесь Бяляцкі сталі лаўрэатамі прэміі {{нп3|Right Livelihood Award|Right Livelihood Award|en|Right Livelihood Award}}<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Яны атрымалі ўзнагароду за ролю ў барацьбе за дэмакратыю і правы чалавека ў Беларусі. У перыяд з верасня 2020 па студзень 2021 года былі арыштаваныя актывісты «Вясны»: [[Марфа Рабкова]], [[Леанід Леанідавіч Судаленка|Леанід Судаленка]], Таццяна Ласіца, Андрэй Чапюк<ref>{{Cite web|date=2021-04-27|title=THE HOMO HOMINI AWARD FOR 2020 WILL BE PRESENTED TO MARFA RABKOVA, ANDREI CHAPIUK, LEANID SUDALENKA AND TATSIANA LASITSA|url=https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728081931/https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|archive-date=2021-07-28|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}|language=en}}</ref>. Прызнаныя [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]], яны атрымалі {{нп3|Прэмія «Чалавек чалавеку»|прэмію «Чалавек чалавеку»|en|Homo Homini Award}}, узнагароду ў галіне правоў чалавека, за 2020 год<ref>{{Cite web|date=2021-05-11|title=Belarusian Human Rights Defenders Awarded With Homo Homini Prize|url=https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514030646/https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|archive-date=2021-05-14|access-date=2021-07-28|work=[[naviny.by]]|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>. У рамках [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у ліпені 2021 былі абшуканы Цэнтр і памяшканні праваабаронцаў, затрыманыя амаль усе прадстаўнікі «Вясны», якія на той момант былі ў Беларусі, у тым ліку [[Алесь Бяляцкі]]<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref><ref name="Нагнятаньне">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31362657.html|title=«Нагнятаньне страху і банальная помста». Праваабаронцы камэнтуюць рэпрэсіі апошніх дзён|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2021-07-16|language=be|access-date=2021-07-28}}</ref>. Арыштаваныя па справах, заведзеных па артыкулах 342 («арганізацыя і падрыхтоўка да масавых беспарадкаў») і 243 («ухіленне ад сплаты падаткаў») КК, актывісты, былі прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="держат"/><ref name="Нагнятаньне" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. У ліпені 2021 года цэнтр быў узнагароджаны {{нп3|Прэмія імя Марыён Дэнхоф|прэміяй імя Марыён Дэнхоф|de|Marion Dönhoff Preis}}<ref>{{Cite web|date=2021-07-26|title=20.000 Euro für Gerhart Baum und Wjasna|url=https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726103650/https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|archive-date=2021-07-26|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Börsenblatt|Börsenblatt|de|Börsenblatt}}|language=de}}</ref>. У маі 2022 года праваабарончы цэнтр «Вясна» ўдастоены прэміі The Albie Awards 2022, заснаванай Фондам «Клуні за справядлівасць», у намінацыі «Справядлівасць для абаронцаў дэмакратыі». Урачыстае ўзнагароджанне адбылося ў верасні ў Нью-Ёрку<ref>https://cfj.org/news_posts/cfj-to-honor-global-justice-defenders-at-inaugural-albie-awards/</ref>. Ад імя «Вясны» прэмію атрымала Аліна Стэфановіч, жонка палітзняволенага праваабаронца Валянціна Стэфановіча<ref>https://spring96.org/en/news/109246</ref>. 7 кастрычніка 2022 года стала вядома, што кіраўнік «Вясны» Алесь Бяляцкі ўдастоены [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] разам з [[Цэнтр грамадзянскіх свабод|Цэнтрам грамадзянскіх свабодаў]] (Украіна) і «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыялам]]» (Расія)<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/</ref>. 8 снежня 2022 года ў [[Гаага|Гаазе]] прайшла цырымонія ўзнагароджання праваабарончай прэміі «Цюльпан правоў чалавека 2022», заснаванай урадам Нідэрландаў. Лаўрэатам прэміі стаў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref>https://www.government.nl/topics/human-rights/news/2022/12/08/viasna-human-rights-center-wins-human-rights-tulip-2022</ref>. 10 снежня 2022 года адбылося ўручэнне Нобелеўскай прэміі міру; ад імя аднаго з лаўрэатаў — беларускага палітвязня Алеся Бяляцкага — прыняла медаль і дыплом, а таксама прачытала нобелеўскую лекцыю ягоная жонка, Наталля Пінчук. Беларускія ўлады не далі лаўрэату магчымасці прыняць удзел у цырымоніі, бо працягвалі ўтрымліваць яго ў зняволенні<ref>https://www.nobelprize.org/ceremonies/the-nobel-peace-prize-award-ceremony-2022/</ref>. Зімой 2021—2022 года беларускія ўлады прызналі інтэрнэт-рэсурсы «Вясны» экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznali-pravaabaronczy-telehram|title=«Экстрэмісцкімі» прызналі праваабарончы тэлеграм-канал ПЦ «Вясна» і ўсе іх сацсеткі|date=2021-12-30|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/usju-infarmacyjnuju-pradukcyju-vjasny-pryznali-e|title=Усю інфармацыйную прадукцыю «Вясны» прызналі экстрэмісцкай|date=2022-01-31|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>, а ў жніўні 2023 года «Вясну» аб’явілі [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Удзел у дзейнасці экстрэмісцкага фарміравання па беларускіх законах з’яўляецца крымінальным злачынствам<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/infarmacyjnyja-resursy-vjasna-pravy-czalaveka-u-b|title=Інфармацыйныя рэсурсы «Вясна/Правы чалавека ў Беларусі» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|date=2023-08-23|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Дзейнасць == Мэта дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * спрыянне фарміраванню грамадзянскай супольнасці, заснаванай на павазе да правоў чалавека, якія вынікаюць з [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай Дэкларацыі правоў чалавека]] і [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.]] Задачы Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * практычная дапамога ў рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў, звязаных з прававой абаронай грамадзян; * вывучэнне стану грамадскай супольнасці і прававой абароны ў Рэспубліцы Беларусь; * папулярызацыя грамадазнаўчых і прававых ведаў; * дэмакратычна-прававая адукацыя грамадзян; * падтрымка грамадскіх ініцыятыў у праваабрончай дзейнасці; * спрыянне духоўнаму і культурнаму адраджэнню беларускай дзяржавы, што з’яўляецца падмуркам павагі да правоў чалавека. Метады дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * збор інфармацыі пра працэс фарміравання грамадзянскай супольнасці і стан прававой культуры ў Рэспубліцы Беларусь; * арганізацыя і правядзенні адукацыйных сустрэч, канферэнцый, лекцый, круглых сталоў, у тым ліку для сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»; * арганізацыя грамадазнаўчых даследаванняў, маніторынгаў стану забеспячэння правоў чалавека ў Рэспубліцы Беларусь, садзейнічанне ў выкананні міжнародных дагавораў па правах чалавека, ратыфікаваных Рэспублікай Беларусь; * выданне і распаўсюджванне ўласных інфармацыйных, навуковых і іншых праваабрончых матэрыялаў; * падтрымка кантактаў з усімі галінамі ўлады і дэпутатамі ўсіх узроўняў, з грамадскімі, гаспадарчымі, навуковымі і навучальнымі арганізацыямі і ўстановамі; * аказанне неабходнай дапамогі асобам, якія звярнуліся ў Праваабарончы цэнтр «Вясна». == Міжнародныя і замежныя партнёрскія арганізацыі == Сяброўства: * FIDH (Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека)<ref>[http://www.fidh.org/-english- Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130605045312/http://www.fidh.org/-english- |date=5 чэрвеня 2013 }}</ref>; * ENEMO (Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі)<ref>[http://www.enemo.eu/ Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі]</ref>; * Сеткі няўрадавых арганізацый «Глабальнае партнёрства па папярэджанні канфліктаў»; * Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі<ref>[http://belngo.info/ Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі]</ref>. Супраца: * Міратворчая арганізацыя «Svenska Freds» — «За мір і арбітраж» (Швецыя, Стакгольм); * Адукацыйны цэнтр «Польшча-Беларусь» (Польшча, Беласток); * Шведскі фонд Emnesty International; * Інстытут правоў чалавека (Расія, Масква); * «{{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}» (Чэхія, Прага); * Польскі Хельсінкскі фонд па правах чалавека; * Шведскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * Нарвежскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * IDEE (Вашынгтон)<ref>[http://www.idee.org/ Institute for Democracy in Eastern Europe]</ref>; * [[Міжнародная Амністыя]]; * Дом правоў чалавека (Нарвегія); * Віленскі цэнтр грамадскіх ініцыятыў «Дэмакратыя для Беларусі» (Літва) == Узнагароды == * Творчы конкурс «[[Вольнае слова]]»: 2025 — [[Дзіяна Пінчук]] — другое месца ў намінацыі «Інфармацыйныя жанры» за артыкул «”Станавіся да сцяны — мы цябе сфатаграфуем!” Магшоты палітвязняў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Grigory Ioffe, [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|Vitali Silitski]] |частка = VIASNA (SPRING) |загаловак = Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe) |выданне = Third Edition |месца = Lanham |выдавецтва = {{нп3|Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield|pl|Rowman & Littlefield}} |год = 2018 |старонкі = 334 |старонак = 476 |isbn = 978-1538117057 |мова=en |цытата=VIASNA (SPRING). One of the leading human rights groups in Belarus. Founded in April 1996 in the aftermath of the wave of mass demonstrations organized by the opposition that year, its initial focus of activity was legal aid to those arrested and imprisoned during the rallies. The group subsequently extended its activities to education, human rights monitoring, and election observation. Its head is Ales Bialyatski. Viasna was closed down by court order in 2003 but continued its activities. }} == Спасылкі == * [http://spring96.org/be Старонка ПЦ «Вясна»] * [http://kamunikat.org/viasna.html Беларуская Інтэрнэт-бібліятэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140204033558/http://kamunikat.org/viasna.html |date=4 лютага 2014 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] dvqf79sq736swb367bj0e83so4v1yam 0 159278 5220466 5162827 2026-10-17T14:22:09Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1995 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220466 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Дрыбінскі гісторыка-этнаграфічны музей''' — [[музей]], заснаваны ў [[Дрыбін]]е 15 лютага 1995 года рашэннем Дрыбінскага раённага Савета народных дэпутатаў. Музею вылучылі спецыяльнае памяшканне. Кіраўнікамі музея былі Т. У. Лосева, В. У. Нямыкін, А. У. Патупчык. З 2004 года дырэктар А. М. Рабкавец. Асноўны фонд (2008) налічвае 2089 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 1445 адзінак. Экспазіцыйная плошча 253 м². У музеі 19 калекцый (2008): археалогія, старадрукі, музычныя інструменты, народны касцюм, царкоўнае адзенне і прадметы культу, прадметы этнаграфіі і побыту, народная тканіна, дакументы і актавыя матэрыялы, фонадакументы, народныя майстры, зброя, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, прадметы, якія не ўвайшлі ў калекцыю, абразы, нумізматыка, значкі, фотаздымкі, друк, скульптура. У музеі 6 залаў: «Вялікая Айчынная вайна», «Промыслы і рамёствы», «Шапавальства», «Прырода Дрыбінскага краю», «Абразы», «Народнае адзенне». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Дрыбін]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1995 годзе]] 692prec6zu4vh3sddmm4at6c1j804ut 0 160170 5220798 5046459 2026-10-18T11:56:51Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Беларусь */ 5220798 wikitext text/x-wiki Назву '''Пясча́нка''' маюць: * [[Пясчанка (род раслін)|Пясчанка]] — род травяністых раслін сямейства [[Гваздзіковыя|гваздзіковых]] * [[Пясчанка (птушка)|Пясчанка]] — [[птушка]] сямейства бакасавых * [[Пясчанка (возера)|Пясчанка]] — [[возера]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ў [[Басейн ракі|басейне]] [[Рака|ракі]] [[Прыпяць]] * [[Пясчанка (прыток Ловаці)|Пясчанка]] — рака ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]], прыток ракі [[Ловаць]] * [[Пясчанка (прыток Рудзянкі)|Пясчанка]] — рака ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]], прыток ракі [[Рудзянка]] * [[Пясчанка (прыток Бярэзіны)|Пясчанка]] — рака ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]], прыток [[Бярэзіна|Бярэзіны]] * [[Пясчанка (прыток Сажа)|Пясчанка]] — рака ў [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім раёне]] Магілёўскай вобласці, прыток ракі [[Сож]] * [[Балота Пясчанка|Пясчанка]] — нізіннае [[балота]] ў [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім]] і [[Драгічынскі раён|Драгічынскім]] раёнах у пойме ракі [[Ясельда]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Пясчанка (Здзітаўскі сельсавет)|Пясчанка]] — вёска ў [[Здзітаўскі сельсавет|Здзітаўскім сельсавеце]] [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]] ** [[Пясчанка (Першамайскі сельсавет)|Пясчанка]] — вёска ў [[Першамайскі сельсавет (Бярозаўскі раён)|Першамайскім сельсавеце]] [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]] ** [[Пясчанка (Іванаўскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] ** [[Пясчанка (Кобрынскі раён)|Пясчанка]] — былая вёска ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Пясчанка (Браслаўскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] ** [[Пясчанка (Докшыцкі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Пясчанка (Гродзенскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] ** [[Пясчанка (Мастоўскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Пясчанка (Асіповіцкі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] ** [[Пясчанка (Магілёўскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] ** [[Пясчанка (Шклоўскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Пясчанка (Пухавіцкі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] ** [[Пясчанка (Салігорскі раён)|Пясчанка]] — вёска ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Пясчанка (Барадуліхінскі раён)]] === [[Расія]] === * [[Пясчанка (Шумяцкі раён)]] == Гл. таксама == * [[Пішчанка (значэнні)]] * [[Пяшчанка]] {{неадназначнасць}} j5af32bfsmwt2ugkxr3yhpfo9838au8 0 166345 5220426 5189935 2026-10-17T13:26:39Z ~2026-55844-07 175610 /* Гістарычныя падзеі */ 5220426 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палацава-паркавы комплекс |Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Горватаў |Арыгінальная назва = | Выява = Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg | Подпіс выявы = Задні (паўночны) фасад палаца Горватаў на фотаздымку каля 1914 г. | Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|312Г000536}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Нароўля]] |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 48|lat_sec =22 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 30|lon_sec =4 |region = |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = позні [[класіцызм]]<ref name="Fedoruk_p155">''Федорук, А.Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 155.</ref><ref name="Urbański_p113">''Urbański, A.'' Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 113.</ref>; альтанка пры палацы — [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}} |Аўтар праекта = дакладна невядома; пры ўдзеле жонкі заснавальніка — Іфігеніі Горват (з роду Ратынскіх) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1850 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|фантан|гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы|альтанка|парк|}} |Вядомыя жыхары = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868); [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903); [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935); [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911){{sfn|Rostworowski|2001|с=67}}; [[Тадэвуш Раствароўскі]] (1860—1928); [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = https://panski-dom.by |Commons = Horvat Manor in Naroŭla }} '''Палацава-паркавы комплекс Горватаў у Нароўлі''' — помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у сярэдзіны [[XIX ст.]], размешчаны з паўночна-ўсходняга боку [[Нароўля|г. Нароўлі]] ([[Нараўлянскі раён]]) на правым беразе ракі [[Прыпяць]]. Пабудаваны ў [[1850]] г. уладальнікам вакольных зямель заможным дваранінам [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлем Ігнатавічам Горватам]] (1810—1868) як прыватная рэзідэнцыя і цэнтр вялізнага нараўлянскага маёнтка і належаў [[Горваты|роду Горватаў]] да [[1918]] г., пакуль не быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Горватам. Быў самай шыкоўнай рэзідэнцыяй з усіх, якія належалі Горватам, меў прадметы [[мастацтва]] еўрапейскага значэння, і з’яўляўся адной з самых шыкоўных і значных дваранскіх [[сядзіба|сядзіб]] у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — нямецкая камендатура; палац быў разбомблены і згарэў. Пасля вайны і пэўнага аднаўлення ў будынку месцілася беларускамоўная школа, пазней школа-інтэрнат, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. 12 лістапада 2020 г. [[Андрусь Горват|Андрэй Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі на аўкцыёне руіны будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref name="realt.onliner.by">[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. == Аўтар праекта і будаўніцтва == Дакладна не вядома, хто з’яўляецца архітэктарам праекта палаца. Паводле пазнейшых сведчанняў [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антона Геранімавіча Кеневіча]] (1877—1960), у аздабленні палацавых пакояў прымала ўдзел сама жонка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) — Іфігенія Горват (з роду [[Ратынскія|Ратынскіх]]), якая мела вялікую прыхільнасць да [[мастацтва]] і з веданнем справы падыходзіла да дэкарыравання інтэр’еру палаца<ref name="ais.by">{{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}}</ref>. Будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі італьянскага позняга [[класіцызм]]а<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="Urbański_p113"/> на высокім беразе [[Прыпяць|Прыпяці]] было скончана ў [[1850]] г., а само будаўніцтва адбывалася ў папярэднія гады<ref name="ais.by"/>. Паблізу палаца былі пабудаваны гаспадарчыя пабудовы (каменны леднік, драўляны флігель), стайня, каменная аднапавярховая аранжарэя і кветнік, а за каменнай сцяной за палацам з паўночнага захаду былі вытворчыя будынкі горватаўскага маёнтка Нароўля (бровар, свіран, стайні, фабрыка і г.д.). Адначасова з будаўніцтвам палацу праходзіла будаўніцтва парку каля палацу. На тэрыторыі сядзібы акрамя палаца ў пазнейшыя часы былі ўзведзены каталіцкая капліца-пахавальня Горватаў, [[фантан]], парадная [[стайня]], [[брама]], дом вартаўніка, ружанец, [[вежа|вежы]] і іншыя пабудовы<ref name="ais.by"/>. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) правёў новыя будаўнічыя мерапрыемствы па ўпрыгожванні палаца і добраўпарадкаванне тэрыторыі вакол яго, а ў 1899 г. на акцыянерным машынабудаўнічым заводзе Франца Крулля ў [[Талін|Рэвелі]] закупіў шмат «дроту і гаплікаў» для правядзення ў нараўлянскім маёнтку тэлефоннай лініі<ref name="ais.by"/>. І ў 1902 г. [[тэлефон]] быў пастаўлены<ref>''Тугай, У. В.'' [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Асабліва маштабныя працы праводзіліся ў 1902—1914 гг., для чаго закупаліся будаўнічыя матэрыялы: [[жалеза]] і [[дрот]] у [[Мазыр]]ы (у фірме Кацмана), бляшаныя вырабы ў [[Кіеў|Кіеве]] (на заводзе бляшаных вырабаў М. І. Шлосберга), вялікая колькасць белага і «бемскага» шкла (у Кіеўскай канторы Мальдаўскага завода), фарбы (каляровыя і бронзавыя), прыборы для новых вокнаў і дзвярэй, [[вапна]] і [[цэмент]] у Кіеве (у краме Палянкоўскага), паліваная [[кафля]], [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]] (белаглазураваныя), шэрыя неглазураваных куты, [[карніз]]ы, тэракотавыя «базікі» (на [[Рыжская фарфора-фаянсавая фабрыка|Рыжскім фарфоравым заводзе]]), бэлькі, асфальтавы лак і г.д.<ref name="ais.by"/> А сукно, палатно, ваўняныя і іншыя матэрыялы закупляліся ў мануфактурнай суконнай краме Хаіма Давідавіча Літвінава<ref name="ais.by"/>. Работы выконвалі пераважна мясцовыя спецыялісты: печкавыя і кафляныя ў палацы і пры млыне выконваў Сяргей Іваноў, мулярныя Какоўкін, цяслярныя Мордух Хайфман, малярныя Аўгуст Мілер, а таксама іншыя мясцовыя майстры<ref name="ais.by"/>. У пачатку ХХ ст. нараўлянскі палац, гэтак жа як і ўсе выдатныя гаспадарчыя і фабрычныя будынкі горватаўскага маёнтка, цудоўна выглядалі з боку [[Прыпяць|Прыпяці]], па якой госці параходам прыбывалі ў Нароўлю. Нараўлянская [[сядзіба]] [[Горваты|Горватаў]] была найбольш велічнай і складанай у кампазіцыйных адносінах сярод іншых сядзіб Горватаў (у [[Ліпаў|Ліпаве]], [[Барбароў|Барбарове]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцах]], [[Грушаўка (Нараўлянскі раён)|Грушаўцы]], [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабне]], Жарах)<ref name="Fedoruk_p154">''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 154.</ref>. == Архітэктура палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|300px|right|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота паміж 1915 і 1917 г.]] Палац уяўляў сабой двухпавярховы будынак з умацаванымі сценамі таўшчынёй да 1 метра. Па цэнтры галоўнага і бакавых фасадаў плоскія [[рызаліт]]ы з уваходнымі [[партал]]амі і [[тэраса]]мі. Вуглы дваровага фасада фланкіраваныя гранёнымі [[эркер]]амі. Развітыя лесвіцы ў мінулым падводзілі да ўваходаў з чатырох бакоў будынка. Плоскасць сцен другога паверху па ўсім перыметры была ўпрыгожана [[пілястра]]мі. Галоўны фасад завершаны прамавугольным [[атык]]ам, на якім раней быў надпіс: "DIH 1850 г. " (абазначаў дату пабудовы і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H){{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Галоўны фасад меў порцік з 6 тасканскімі калонамі: 2 сярэднія калоны стаялі асобна, а іншыя чатыры, якія падпіралі балкон, — парамі. Знутры палаца на балкон вялі тры вельмі высокія арачныя французскія вокны, змешчаныя паміж іанічнымі пілястрамі, здвоенымі па кутах [[рызаліт]]у. Упрыгожаннем галоўнага фасада былі высокія дзверы з паўкруглымі завяршэннямі, якія выходзілі на верхні балкон, і здвоеныя пілястры. Акрамя іанічных пілястраў, элементамі ўпрыгожвання фасадаў палаца з’яўляліся таксама аконны дэкор, прафіляваны міжпавярховы карніз, а таксама кансольны карніз. Палац быў накрыты нізкім 4-скатным жалезным дахам, пафарбаваным у [[чырвоны колер]]<ref name="ais.by"/>. На [[Цокаль|цокалях]] галоўнага (паўднёвага) фасада ляжалі [[бронза]]выя [[Леў|ільвы]] ў натуральную велічыню, якія былі схаваны пад час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі ў 1941 г.]] і да нашага часу не знойдзены. Задні (паўночны) фасад меў двух’ярусны порцік (з трохкутным франтонам), у ніжняй яго частцы размяшчалася тэраса з [[лесвіца]]й, па баках якой на цокалях ляжалі два [[сфінкс]]ы<ref name="ais.by"/>. Планіроўка палацу калідорная з [[Вестыбюль|вестыбюлем]] і квадратнай залай у цэнтры. На першым паверсе было 16 пакояў, а на другім — 10 пакояў. Пад першым паверхам мелася 8 скляпоў (сутарэнняў)<ref name="ais.by"/>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (3).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (4).jpg|thumb|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 26 сакавіка 1918 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (20.04.1939).jpg|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 20 красавіка 1939 г. File:Naroŭla, Horvat, Leŭ. Нароўля, Горват, Леў (1914).jpg|thumb|Фігуры ільвоў на лесвіцы палацу (галоўны фасад). Фота каля 1914 г. </gallery> == Інтэр’ер палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (2).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] [[Інтэр'ер]] палаца меў класічную планіроўку са шматлікімі памяшканнямі, калідорамі ў бакавых крылах палаца. У цэнтральнай частцы першага паверха мелася зала (хол) на шырыню [[порцік]]а галоўнага [[фасад]]а, а побач знаходзіліся бібліятэчнае памяшканне і чытальная зала (чытальня), вокны якіх выходзілі ў [[парк]]. Пакоі ў бакавых, ад цэнтральнай часткі, крылах размяшчаліся [[анфілада]]й, кожная з іх мела свой стыль. У афармленні інтэр’ера былі выкарыстаныя арачныя [[ніша|нішы]]. Рэпрэзентатыўныя пакоі палаца мелі [[паркет]]ныя падлогі, выкладзеныя рознымі спосабамі (рознымі малюнкамі) у кожным пакоі, з розных парод дрэў, а таксама мелі розныя [[люстра|люстры]], апраўленні дзвярэй, [[камін]]ы і разнастайныя па форме, узору і якасці рознакаляровыя кафляныя [[печ]]ы, якія ацяпляліся з боку [[калідор]]а<ref name="ais.by"/>. Менавіта незвычайнай прыгажосці паркетныя падлогі больш за ўсё ўражвалі гасцей палаца<ref name="ais.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] Кожны паверх меў некалькі ванных пакояў. Асабліва дзівосным быў ніз сцен у адным з ванных пакояў на другім паверсе: было такое ўражанне, што гэта чыстае глыбокае дно ракі, у якім плаваюць розныя [[рыбы]] большай і меншай велічыні і з якога вырастаюць [[водарасці]]. Панэлі ў пакоях, лесвічныя клеткі былі зробленыя са светлага дуба. Горваты любілі ўсякага роду надпісы і мастацкія выслоўі, якія былі напісаныя на сценах алеем. Напрыклад, на першым паверсе ў куточку каля сходаў быў надпіс: ''«Няма выніку без прычыны»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=107}}. Пакоі палаца былі вельмі шчыльна завешаны мноствам сямейных [[партрэт]]аў [[Аскеркі|Аскерак]] і [[Горваты|Горватаў]], а таксама карцінамі на ваенную тэматыку і краявідамі{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Напрыклад, былі карціны аўтарства [[Ян Дамель|Яна Дамеля]] і [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януарыя Сухадольскага]]<ref name="Urbański_p113"/>{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Архітэктар і дызайнер [[Тадэвуш Раствароўскі]], які меў сяброўскія і сваяцкія адносіны з гаспадарамі сядзібы, намаляваў эскізы сцэн з [[Антычнасць|антычнымі]] міфалагічнымі сюжэтамі для аздаблення [[плафон]]аў [[Бібліятэка|бібліятэкі]], які былі ўласна выкананы, верагодна, дызайнерам Марыянам Жэгота-Янушайцісам{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Палац аздаблялі бронзавыя работы санкт-пецярбургскага скульптара і мастака Хопіна, меліся мяккія [[крэсла|крэслы (фатэлі)]] у стылі [[Луі-Філіп I|Луі-Філіпа I]] ці клубныя, крытыя светлай скурай{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Спальны пакой. Фота каля 1914 г.]] [[Шафа|Шафы]] бібліятэчнай залы (на першым паверсе) з зашклёнымі дзвярыма, якія вялі на тэрасу, і чатырма вокнамі былі запоўненыя шматтысячнымі тамамі [[кніга|кніг]], пераважна выданняў ХVIII—ХІХ стст., старадрукамі, рукапісамі і архівамі [[Аскеркі|Аскеркаў]] і [[Горваты|Горватаў]]<ref name="Urbański_p113"/>. Адзін з пакояў у паўночна-заходнім рызаліце на першым паверсе выкарыстоўвалася пад [[музей]] [[прырода|прыроды]], дзе стаялі вакол сцен велізарныя шкляныя шафы, напоўненыя [[Калекцыяніраванне|калекцыямі]] пудзілаў мясцовых палескіх птушак, звяроў, рыб і змей<ref name="ais.by"/>. У музейным пакоі была выдатная алебастравая столь, якая ўражвала наведвальнікаў: дзве намаляваныя алегарычныя выявы прадстаўлялі: адна — раку [[Дняпро]], другая — [[Прыпяць]]. Адзін пакой меў столь у выглядзе пазалочанай зоркі<ref name="ais.by"/>. Найраскошнейшым па афармленні быў пакой бальнай залі, якая займала ўсю шырокую прастору цэнтральнай частцы палаца на другім паверсе. Вялікія шкляныя дзверы бальнай залы выходзілі як на паўднёвы, так і паўночны фасады, а чатыры высокіх [[люстэрка|люстэркі]] эфектыўна павялічвалі прастору залы. З правага боку ад бальнай залы ў паўночнай частцы палаца знаходзіўся «чырвоны» салон, галоўным упрыгожваннем якога была падлога: складзеная з [[паркет]]а розных парод дрэў, яна ўяўляла сабой кампазіцыю «[[арабескі]]», якая нагадвае ўсходнія [[дыван]]ы{{sfn|Aftanazy|1991|с=110—111}}. Сцены «блакітнага» салона на другім паверсе былі абабітыя [[Атлас (тканіна)|атласам]] [[сіні колер|сіняга колеру]], а столь уяўляла сабой [[неба]] з залатымі [[зорка]]мі. Сентэнцыя «блакітнага» салона абвяшчала: ''«Дзіўна, што пад тваімі слядамі не растуць кветкі. Ты рай, ты май, ты вясна»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=111}}. На другім паверсе паўночнай часткі палаца быў шэраг парадных пакояў, аздабленне якіх канчаткова завяршылася толькі ў пачатку ХХ ст.: сцены былі ўпрыгожаны тынкавым ляпным дэкорам, выкананым у выглядзе рам, у сярэдзіне якіх размяшчаліся жывапісныя палотны<ref name="ais.by"/>. Для пакоя вялікай ядальні Тадэвуш Раствароўскі намаляваў больш за 10 карцін{{sfn|Aftanazy|1991|с=112}}. У сутарэннях знаходзіліся кухні, пральні і службовыя пакоі. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Garderob. Нароўля, Горват, Гардэроб (1914).jpg|thumb|Гардэроб. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1914).jpg|thumb|Вялікая ядальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čyrvony salon. Нароўля, Горват, Чырвоны салён (1914).jpg|thumb|Чырвоны салон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Małaja. Нароўля, Горват, Малая (1914).jpg|thumb|Малая зала. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (7).jpg|Фатэлі. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914) (2).jpg|thumb|Спальны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Kabinet. Нароўля, Горват, Кабінэт (1914).jpg|thumb|Кабінет. На сцяне — тэлефон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čytalnia. Нароўля, Горват, Чытальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Чытальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Haściny. Нароўля, Горват, Гасьціны (1914).jpg|thumb|Гасцінны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (3).jpg|thumb|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г. </gallery> == Паркавая тэрыторыя == === Парк і ўяздная брама === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|thumb|300px|left|Домік вартаўніка ''(злева)'' і ўяздная брама (па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]). На пярэднім плане — цэнтральная алея да сядзібы Горватаў. Фота каля 1914 г.]] [[пейзажны парк|Парк пейзажнага тыпу]] плошчай 8,2 [[га]] быў разбіты адначасова з будаўніцтвам палаца, на роўнай тэрасе і канчаткова сфармаваўся да 1870 г. Цэнтральная алея даўжынёй каля 1 км ад уяздных варот (брамы) да палаца падзяляла парк на дзве няроўныя часткі<ref name="Fedoruk_p154"/>. Парк меў з поўдня і захаду агароджу з цэглы. У абсадцы цэнтральнай алеі парка былі выкарыстаны [[таполя чорная]], [[таполя канадская]] шэрая і [[таполя марыландская]], а таксама [[ляшчына]]<ref name="Fedoruk_p154"/>. Перад фасадам палацу быў створаны вялікі круглы [[газон]]: паблізу портыку на газоне раслі две ліпы, а па баках раслі два кусты [[Бэз персідскі|персідскага бэзу]], падстрыжаныя ў форме [[шар]]а. Унутры парка былі ўчасткі розных дрэў і [[клумба|клумб]], [[салітэр]]аў і палян<ref name="Fedoruk_p154"/>. Арганізацыя парка была заснавана на паслядоўнай змене звязаных паміж сабой ландшафтных участкаў<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 112.</ref>. Парк вылучаўся мностам экзотаў, асабліва было многа [[Шаўкоўніца белая|шаўкоўніцы белай]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Раслі [[сасна чорная]], [[псеўдатсуга Мензіса]], [[белая акацыя]], [[конскі каштан]], [[бяроза]], [[бэз]], [[ядловец]], [[вязавік]], [[спірэя]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Парадную частку палацу ўпрыгожвалі экзатычныя [[клён ясенялісты]] белаакаймлёны, [[лох вузкалісты]], [[туя заходняя]] і інш.<ref name="Fedoruk_p155"/> Уздоўж палацу раслі [[Елка блакітная|елкі калючыя блакітныя]]. Меліся чатыры [[баскет]]ы з [[граб]]авымі алеямі, якія ўтварылі амаль злучаныя калідоры вышынёй да 3 метраў<ref name="Fedoruk_p155"/>. У адной з алей расла [[таполя пятроўская]]. Галоўныя сцяжынкі ў парку мелі кальцавы маршрут па перыметру парка і былі заснаваны на прынцыпе раскрыцця дальніх перспектыў — на раку [[Прыпяць]], сярэдніх і блізкіх — на паркавыя пейзажы<ref name="Fedoruk_p155"/>. Маршрут пачынаўся ад паўночнага партэра палаца каля ракі, ішоў на ўсход да капліцы-пахавальні і альтанкі-веыж, далей дугой на поўдзень уздоўж ракі [[Нараўлянка]] ішоў да ўяздной брамы і адначасова да цёмнай яловай алеі ўздоўж цэглавай агароджы. За цэглавай агароджай з вежамі ў псеўдагатычным стылі ішла другая шырокая алея перпендыкулярна цэнтральнай алеі<ref name="Fedoruk_p155"/>. Паўднёва-ўсходняя частка парку мела рэгулярную планіроўку, што было нехарактэрным для [[Пейзажны парк|пейзажных паркаў]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|300px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі публічны парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] У парку меўся ўчастак-«школка», дзе вырошчвалі найболей каштоўныя пладова-ягадныя кусты, пладовыя дрэвы, экзатычныя [[дрэва|дрэвы]], кусты і [[кветка|кветкі]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. У парку была створана таксама [[сажалка]]. Існуе легенда, што ў ёй патанула адзіная дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]]. Няўцешны бацька загадаў засыпаць вадаём і засеяць гэтае месца травой. З дарогі да варот сядзібы вялі два рады [[елка|елак]]. У пачатку XX ст. былі пабудаваны новыя ўяздныя вароты па праекце [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] — брама з калонамі, аркамі і простымі пілонамі — з цэлгы, патынкаваная. Побач быў пабудаваны дом вартаўніка ў стылі псеўдаготыкі. Да цяперашняга дня дом вартаўніка не захаваўся, а брама ў савецкі час была патынкавана шмат разоў і набыла больш аб’ёму. Вакол брамы ў горватаўскія часы раслі ў дэкаратыўных мэтах сіметрычныя групы [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]] з [[груша]]й, высаджаныя ў форме трохвугольніка<ref name="Fedoruk_p154"/>. [[Файл:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|300px|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.]] Не захавалася [[каштан]]авая [[алея]], якая вяла да плацу і была арыентавана на поўнач з выгінам на ўсход. Прыблізна пасярэдзіне каштанавай алеі была [[стайня]], дзе трымалі скакавых коней для выездаў. У свой час парк быў насычаны элементамі малых архітэктурных форм: капліца-пахавальня Горватаў, альтанка, фантан, вежы і інш. Пасля нацыяналізацыі маёнтка Горватаў савецкай уладай у 1920 г., сядзібны парк стаў гарадскім публічным паркам культуры і адпачынку. На месцы ранейшай сажалкі быў створаны [[стадыён]] для [[футбол]]а. У 1980-х гг. у парку былі ўстаноўлены электрычныя атракцыёны: [[карусель]], [[арэлі]] і інш. На тэрыторыі парку таксама месціліся [[тыр]], хлебная крама, танцавальная пляцоўка, сцэна, рачны вакзал, кафэ «Брыз» і прыстань на правым беразе Прыпяці. Парк ад ракі Нараўлянкі з поўдня быў абкружаны агароджай з [[чыгун]]у, якая вяла на паўночны-захад да кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Пачаткова высаджаных Горватамі дрэў у цяперашнім парку засталося нямнога. Цяпер у парку растуць пераважна мясцовыя пароды дрэў: [[дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[елка]], [[сасна]], [[вярба]]. І пераважаюць маладыя пасадкі. Планіроўка парка стала рэгулярнай, а не пейзажнай<ref>''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 156.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (08).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (10).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ «Брыз» у гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. </gallery> === Капліца === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|міні|злева|Каталіцкая капліца-пахавальня роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|120px|thumb|Інтэр’ер капліцы-пахавальні роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] Ва ўсходняй частцы парку сярод густых дрэў паблізу палацу і берагу Прыпяці была невялікая мураваная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] роду Горватаў у [[неаготыка|неагатычным стылі]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Горваты былі [[каталіцызм|католікамі]], а найбліжэйшы [[касцёл]] знаходзіўся ў 35 км ад [[Нароўля|Нароўлі]]. Таму пабудова выкарыстоўвалася як хатняя капліца для набажэнстваў сям’і Горватаў і іх службітаў-католікаў{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Капліца мела рызу, касцельную бялізну, фісгармонію, кадзіла, а таксама абраз (намаляваны [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвушам Раствароўскім]]). Пад палогай капліцы быў склеп-крыпта для пахавання членаў сям’і Горватаў. Пахавана там было толькі некалькі асоб, у тым ліку цела сына Эдварда Артуравіча Горвата Даніэля (1892—1917), які памёр вясной 1917 г. у [[Хельсінкі]] ([[Фінляндыя]]){{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Да нашага часу тут захавалася толькі каменнае надмагілле аднаго з членаў сям’і [[Горваты|Горватаў]]. Сама капліца з рэшткамі нябошчыкаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="altanka">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead |publisher=Прыпяцкая праўда |date=2022-03-03}}</ref>. === Мураваная альтанка і драўляная альтанка === [[Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|міні|Мураваная альтанка-вежа ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' — унутры якой знаходзілася скульптура Хрыста, які нясе на сабе крыж. ''(Скульптура Хрыста не захавалася)''. Фота 2012 г.]] У парку каля левага берагу [[Нараўлянка|рэчкі Нараўлянкі]], дзе яна ўпадае ў Прыпяць, Даніэлем Горватам была пабудавана своеасаблівая мураваная [[альтанка]]-вежа (з цэглы і патынкавана), якая месцілася блізка каля капліцы-пахавальні Горватаў і была звязана з капліцай сваім прызначэннем. Мураваная альтанка ніколі не служыла бяседкай ці маяком на [[Прыпяць|Прыпяці]], а мела толькі адну функцыю — сакральную і абярэгавую: у альтанцы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], які нёс на сабе [[крыж]], — кампазіцыя сімвалізавала шлях Хрыста на [[Галгофа|Галгофу]]<ref name="altanka"/>. Скульптура Хрыста ў савецкія часы была вынята з альтанкі і выкінута як непатрэбная<ref name="altanka"/>. Альтанка, якая ўяўляе сабой трох’яруснае квадратнае ў плане мураванае збудаванне вышынёй каля 11 метраў<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |title=Дворцово-парковый ансамбль в Наровле |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=24 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924091312/https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> у стылі [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]у{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}, вылучаецца дасканаласцю прапорцый і стройнасцю форм<ref>''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии. — Минск, 1982. — С. 101.</ref><ref name="Fedoruk_p155"/>. Ніжні ярус умацаваны вуглавымі [[контрфорс]]амі і завершаны [[дарычны ордар|дарычным]] [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Другі ярус скразны, з вялікімі паўцыркульнымі арачнымі праёмамі з чатырох бакоў. Вуглы аздоблены 3/4 калонамі са своеасаблівымі [[Капітэль|капітэлямі]]. Верхні ярус-[[ратонда]] з шасцю калонамі [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], завершаная паўсферычным [[купал]]ам з вазай. У дэкоры — [[маскароны]], [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянды]], акантаваны арнамент, [[Валюта (архітэктура)|валюты]], [[іонік]]і і інш. З альтанкі адкрываецца цудоўны від на месца ўпадзення Нараўлянкі ў [[Прыпяць]]. Акрамя мураванай альтанкі (сакральнага значэння), паблізу Прыпяці на пагорку каля палацу мелася драўляная альтанка-бяседка, якая ўяўляла сабой слуп з васьмісхільным дахам і з [[Лава (мэбля)|лаўкамі]] вакол яго. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Altanka. Нароўля, Горват, Альтанка (1914).jpg|thumb|Драўляная альтанка-бяседка каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> === Тэнісны корт === З заходняга боку цэнтральнага газону ў парку меўся [[бетон|забетаніраваны]] тэнісны корт, які на зіму засыпаўся мятровым слоем сухога лісця, каб не трэскаўся ад [[мароз]]у. У [[тэніс]] гулялі ўсе дарослыя жыхары палацу. Бавіліся і ў [[кракет]]. Са з’яўленнем [[Электрычнасць|электрычнасці]] ў сядзібе [[гульня|гульні]] праходзілі да позняга вечара. === Фантан === [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|міні|злева|Фантан перад заднім (паўночным) фасадам нараўлянскага палаца Горватаў. Фота каля 1914 г.]] Шырокая [[лесвіца]] з боку фасада палаца, арыентаванага на раку [[Прыпяць]], вяла да тэрасы, на якой размяшчаўся мураваны [[фантан]], пабудаваны ў стылі [[ампір]], — з цэглы і патынкаваны. Фантан уяўляў сабой басейн са скругленымі вугламі, з двух бакоў абрамлены паўкруглымі лаўкамі з усталяванымі адзін супраць аднаго манументальнымі тронамі на ляпных ільвіных лапах. (Цяпер жыхары [[Нароўля|Нароўлі]] звычайна назваюць гэтыя троны «панскімі крэсламі»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Туристические маршруты |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928071626/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://vk.com/wall-40348562_4 Панские кресла: возле дворца]</ref>). Па цэнтры басейна на нізкім цыліндрычным цокалі была [[ваза]], якую трымалі [[сірэна|сірэны]]. Фантаны былі характэрны для [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[рэгулярны парк|рэгулярных паркаў]], але не атрымалі шырокага распаўсюджання ў [[Садова-паркавае мастацтва|паркабудаўніцтве]] Беларусі ў тыя часы і сустракаліся вельмі рэдка — толькі ў сядзібах [[Бачэйкава|Бачэйкаве]], [[Дубой|Дубоі]], Нароўлі і [[Сёмкава|Сёмкаве]]<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 52.</ref>. Яшчэ адзін мураваны фантан быў пабудаваны не на тэрыторыі сядзібы, а ў мястэчку Нароўля — побач з [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым домам Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]]. Рэшткі таго фантану захаваліся да нашага часу<ref>[https://yandex.by/maps/org/fontan/222256646830/?ll=29.506494%2C51.801704&z=17 Наровля. Фонтан]</ref>. === Гаспадарчыя пабудовы === У палацава-паркавы ансамбль уваходзілі таксама гаспадарчыя пабудовы. На паўночным усходзе ад сядзібы размяшчаўся [[ружоўнік]], на захадзе — [[лядоўня]] (студня), кладоўка («аптэка») і [[аранжарэя]]. Стайня, дзе трымалі скакавых коней, была драўлянай, а яе сярэдняя частка, якая служыла жыллём для яе апекуна, была мураванай. За агароджай побач з палацам знаходзіўся «фальварак» маёнтка: мураваная вінакурня, стайні для цяглавых коней, кароўнікі, кандытарская фабрыка і інш. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (6).jpg|thumb|Парк вакол палацу. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Fantan. Нароўля, Горват, Фантан (1914).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (2).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (16).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (14).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|thumb|Студня каля стайні. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Stajnia. Нароўля, Горват, Стайня (1914).jpg|thumb|Стайня каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> == Кандытарская фабрыка == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|350px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы]] У [[1913]] г. на тэрыторыі сядзібы ў фальварку — побач з палацам, за агароджай — [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]]. У савецкія часы фабрыка была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам і атрымала ў 1925 г. назву «[[Чырвоны Мазыранін]]». Да цяперашняга часу на тэрыторыі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» захаваліся вытворчыя будынкі фабрыкі Эдварда Горвата, зробленыя з чырвонай цэглы ў [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычным стылі]], у якім спалучаюцца рысы [[Раманскі стыль|раманскага]] (аркатура, байніцы) і [[Гатычны стыль|гатычнага стыляў]] (стральчатыя аркі і праёмы). == Гістарычныя падзеі == Напэўна, першая згадка аб наяўнасці ў мястэчку Нароўлі панскага «двара» (сядзібы) — у 1728 г. у інвентары Антонаўскай воласці, якая належала (верагодна, на ленных правах) польнаму гетману ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіславу Дэнгафу]] (к. 1673—1728)<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст.] / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. — С. 334.</ref>. У 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»{{sfn|Раюк|2024|с=114}}. У [[1790]] г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. Пасля канфіскацыі расійскай уладай у 1794 г. у Яна Мікалая Аскеркі ўсіх маёнткаў і перадачы нараўлянскай іх часткі — у валоданне [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Сіверсу]] (1731—1808), цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка [[Барбароў]] замест Нароўлі{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. Няма звестак, што сталася з сядзібай Аскеркі. У 1808 г. нашчадкі Якава Сіверса прадалі вялізны маёнтак Барбароў (уключаючы Нароўлю) — [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэю Мацвеевічу фон Гольсту]]{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. А 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, дзе Даніэль Горват задумаў пабудаваць у стылі позняга класіцызму зусім новую шыкоўную рэзідэнцыю (палац), будаўніцтва якой было скончана ў 1850 г.{{sfn|Раюк|2024|с=117}} Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца было зроблена ўжо 15 снежня 1849 г.: «У маёнтку Нароўля жылы панскі дом каменны новы з двума паверхамі, з двума вялікімі ганкамі і жалезнымі над імі балконамі, мае пад сабой восем скляпоў, на першым паверсе шаснаццаць, на другім дзесяць пакояў, даўжынёю 20⅓ сажня, шырынёю 10⅓ сажня, пакрыты жалезным лістом»<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DDpBR2IovL8/?img_index=1 Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца]; Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, фонд 146, вопіс 2, справа 1119 «Статыстычныя апісанні м. Каралін і Нароўля за 1849 год».</ref>. Напярэдадні смерці Даніэля Горвата 8 ліпеня 1868 г., пад наглядам Станіслава Ігнатавіча Горвата (1804—1884) у лютым 1868 г. адбыўся падзел маёнткаў Даніэля Горвата паміж яго дзецьмі: Артур Даніэлевіч Горват (1831—1903) атрымаў маёнтак [[Нароўля|Нароўлю]] з палацам; Маўрыцый Даніэлевіч Горват (1838—1903) атрымаў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]]; а графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844—1906) атрымала маёнтак [[Ельск|Каралін]]{{sfn|Раюк|2024|с=118}}. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (Ляневіч) (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=1 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 1884 г., знаходзячыся за мяжой Расійскай імперыі, Артур Горват, яго жонка Караліна (Шарлота), дочкі Францішка і Габрыэля прынялі аўстрыйскае падданства, а ў лютым 1885 г. вярнуліся ў свой маёнтак Нароўля{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Аднак у 1890-я гг. і да сваёй смерці Артур Горват звычайна пражываў у Познані (Германская імперыя) і падпісваў даверанасць кіраваць нараўлянскім маёнткам сваім пленіпатэнтам — Юзафу Андрэевічу Ляневічу альбо Вітальду Юзафавічу Зяновічу{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У 1897 г. Артур Горват з Нароўлі выслаў у Познань рагі лася, якія 21 студзеня 1898 г. у Познані доктар граф Францішак Хлапоўскі (1846—1923), сваяк Артура Горвата, прадставіў на паседжанні аддзелу прыродазнаўцаў і тэхнікаў Таварыства прыяцеляў навук у Познані, каб прадэманстраваць развіццё рагоў у аленя і лася, паказваючы пры тым розніцу<ref>[https://ia802203.us.archive.org/5/items/roczniki2534pozn/roczniki2534pozn.pdf Roczniki Towarzystwa przyjaciół nauk poznańskiego. — 1899. — tom XXV. — Zesz. 3-4. — 537 s. — S. 528.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У нараўлянскім палацы ў тыя часы жыў яго сын — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935), які ў 1889 г. скончыў Рыжскае палітэхнічнае вучылішча са ступенню агранома, у 1890 г. стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], у 1897—1901 гг. быў дэпутатам дваранства Мазырскага павета, у 1901—1917 гг. — Рэчыцкага{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Пасля смерці Артура Горвата ў 1903 г., палац і маёнтак перайшлі ў валоданне яго сына Эдварда{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У пачатку XX ст. у нараўлянскім палацы пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|с=67}} на першым паверсе ў сярэднім пакоі направа ад холу (цэнтральнага пакоя) выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку каля нараўлянскага палаца Горватаў, быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|с=20}}. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}, таму жанчыны з палаца выехалі на той час у маёнтак [[Вадовічы]], а дзеці — у маёнтак [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]]{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у нараўлянскім палацы адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|с=30}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1925).jpg|200px|thumb|Дом адпачынку ў будынку палаца. Фота 1925 г.]] У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). Ніякіх будаўнічых мерапрыемстваў, акрамя невялікіх рамонтаў, у палацы не праводзілася. У 1928 г. у будынку былога палаца (у былой Вялікай ядальні) прайшла канферэнцыя настаўнікаў Нараўляншчыны<ref name="Pamiac_p89">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. Пазней бібліятэку нараўлянскіх Горватаў з Мінска перавезлі ў Рэчыцу, дзе пасля вайны яе сляды губляюцца<ref name="telegraf.news">{{cite web|url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?|website=telegraf.news|date=2025-07-02|lang=ru|access-date=23 жніўня 2025|archive-date=21 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|url-status=dead}}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад, у палацы месцілася нямецкая камендатура. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты ў Нароўлі здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у палацавым парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=16 верасня 2024 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней савецкімі ўладамі ў парку каля палаца на месцы пахавання быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў у 1943 г. будынак значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Галава аднаго з [[сфінкс]]аў з атыка палаца цяпер знаходзіцца ў [[Гомельскі краязнаўчы музей|Гомельскім краязнаўчым музеі]]<ref name="telegraf.news"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>См. предисловие к описи фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|Палац адразу пасля Другой сусветнай вайны. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] У пачатку 1950-х гг. будынак былога палацу быў рэканструяваны з мэтай прыстасавання яго пад беларускамоўную школу, а з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка быў узведзены новы корпус. Будаўнічыя работы праходзілі без уліку былой гісторыі палаца, таму многія страчаныя ў 1943 г. архітэктурныя элементы і вонкавы дэкор былога палацу не былі адноўлены. Пазней у будынку была школа-інтэрнат<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="ais.by"/>, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. У 1992—1994 гг. спецыялісты Гомельскай абласной праектнай майстэрні (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Іванавіч Мелех|Уладзіміра Іванавіча Мелеха]]) зрабілі абмеры і працоўныя [[чарцёж|чарцяжы]] будынка і праект аднаўлення, які прадугледжваў рэстаўрацую фасадаў з аднаўленнем дэкаратыўных элементаў і перапланіроўку ўнутранай прасторы палаца, а пасля стварэння грамадска-культурнага цэнтра горада Нароўлі (для правядзення выставак, канцэртаў, культурных сустрэч), «Цэнтра рамёстваў», кафэ-бара, актавай залы, більярднай. Але вытворчыя работы ў той перыяд не былі пачаты і стан пакінутага будынка толькі значна пагоршыўся. Новы корпус з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка было палаца быў разбураны. У 2006 г. група спецыялістаў (пад навуковым кіраўніцтвам архітэктара [[Алена Уладзіміраўна Ваяводская|Алены Уладзіміраўна Ваяводскай]]) ААТ «Праектрэстаўрацыя» пачала карэкціроўку праекта аднаўлення палаца, але ў сувязі з прыпыненнем фінансавання карэкціроўка не была завершана. Пасля ўдзелу ў адкрыцці выстаўкі архіўных дакументаў «Ваньковічы. Слаўны род зямлі беларускай» (пры дапамозе Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) у маі 2008 г. у Мінску ў «Доме Ваньковічаў», адзіная жывая праўнучка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] — Аляксандра Крысціна Ваньковіч (нар. 1959 г.) — наведала будынак былой нараўлянскай сядзібы Горватаў<ref>{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}} (на 16-й хвіліне).</ref><ref>[https://vk.com/topic-1219616_1450496?post=48 А еще недавно случай был]</ref><ref>[https://artmuseum.by/ru/delo-o-fundushe-teodora-vankovicha Дело о «фундуше» Теодора Ваньковича]</ref>. У 2009 г. [[Андрэй Іванавіч Горват]] разам з [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Васілевічам Чайкам]] (нар. 1965) прынялі ўдзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры [[Аляксандр Матафонаў|Аляксандра Матафонава]] «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання<ref name="labirynty">{{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}}</ref>. У час здымак дакументальнага фільму каля будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі Андрэй Горват зрабіў прапанову сваёй сяброўцы Вользе аб [[шлюб]]е<ref name="labirynty"/>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края. Удзельнікі канферэнцыі на чале з дырэктарам Інстытута гісторыі [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|Вадзімам Лакізам]] наведалі палац Горватаў і заслухалі даклад Пятра Яўгенавіча Кузняцова аб ходзе рэстаўрацыі нараўлянскага палаца<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-narovlyanshhine-prohodit-mezhdunarodnaya-nauchno-prakticheskaya-konferentsiya/ На Наровлянщине проходит международная научно-практическая конференция]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|thumb|Школьны клас у Вялікай ядальні ў палацы. Фота 1932 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1930-39).jpg|thumb|Удзельнікі канферэнцыі настаўнікаў Нараўляншчыны — у Вялікай ядальні ў палацы, 1928 г.<ref name="Pamiac_p89"/> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (01).jpg|thumb|Мураваная альтанка ў парку. Фота 2017 г. File: Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 07.jpg|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2021 г. </gallery> == Продаж руін будынка былога палаца і рэстаўрацыя == [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю шляхецкага [[Горваты|роду Горватаў]] і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archivedate=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы будынак былога палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным [[Горваты|родзе Горватаў]]<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічала падлога і вокны. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|350px|thumb|Руіны былога палаца Горватаў (1850). Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[Долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне руіны былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне ([[гатэль]] і/ці [[рэстаран]])<ref name="realt.onliner.by"/><ref>{{Cite web |url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |url-status=dead }}</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка былога палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць беларускай дзяржавы. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі музейны комплекс з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref name="spynic">{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У цяперашні час уласнікі з дапамогай сваіх грошай, найманых будаўнікоў, валанцёраў і грашовых ахвяраванняў ад іншых асоб вядуць працу па аднаўленні будынка палацу<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/ Панскі дом]</ref><ref name="spynic"/>. Уласнік Пётр Кузняцоў сфарміраваў каманду рэстаўрацыі: праекціроўшчык Сяргей Касабуцкі, кансультант па будаўніцтве Дзмітрый Арахоўскі, навуковы кіраўнік Аляксей Пузееў, медыя-менеджар Яўгенія Крэшчук, каардынатар валанцёраў Аліна Цітавец, бухгалтар і справавод Таццяна Шапавалава<ref name="telegraf.news"/>. У лістападзе 2025 г., калі скончыўся тэрмін абмежавальных умоў продажу, палац яшчэ не быў уведзены прыватнымі ўласнікамі ў камерцыйнае выкарыстанне, а толькі зроблены новы дах. Аднак у лістападзе 2025 г. Нараўлянскі райвыканкам вырашыў, а Нараўлянскі раённы савет дэпутатаў зацвердзіў працяг тэрміну выканання ўмоў продажу ў прыватныя рукі палаца ў лістападзе 2020 года — яшчэ на тры гады (да лістапада 2028 года), бо больш працягваць нельга па законе<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DRUm_BaiCH2/ Тлумачэнне Пятра Кузняцова]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (11).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (13).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (18).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (17).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (12).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. </gallery> == У мастацтве == Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) малюе акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі, яе прыродзе, горватаўскім палацы і альтанцы апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля нараўлянскай альтанкі, у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) малюе карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка Чырвоны мазыранін»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў [[Нароўля|Нароўлю]] ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога палацу Горватаў у Нароўлі. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў, а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''<ref>[https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/ Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле]</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>. == Медыя == * https://www.instagram.com/panski_dom/ — адрас у сацыяльнай сетцы * https://panski-dom.by — афіцыйны сайт у Інтэрнэце == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * ''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. / А. Н. Кулагин. — Минск : Наука и техника, 1981. — 132 c. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * {{h|Раюк|2024|''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2024. – Вып. 24. – Ч. 2. – С. 113–121.}} * ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А. Т.]]'' Садово-парковое искусство Белоруссии / А. Т. Федорук. — Минск : Ураджай, 1989. — 247 с. * ''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1982. — 222 c. * {{h|Aftanazy|1991|''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.}} * {{h|Rostworowski|2001|''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == {{ГККРБ|312Г000536}} * [https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ «Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |date=21 жніўня 2025 }} * [https://alarmout.livejournal.com/48423.html Усадьба Горваттов. Наровля. Исторический таймлапс] // alarmout.livejournal.com * [https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ БЛЕСК И ТАЙНЫ НАРОВЛЯНСКОГО БРИЛЛИАНТА ГОРВАТТОВ, КОТОРЫЙ КУПИЛ ГОРВАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928081834/https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ |date=28 верасня 2023 }} // planetabelarus.by * {{radzima|1277}} * {{ГБ|http://globustut.by/narovlya/#manor_main}} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // realt.onliner.by * {{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}} * {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-gorvatau-naroulja}} * {{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}} * [https://mlife.by/news/istoriya-mozyrya/6808/ Усадьба Горваттов в Наровле. Mlife отправился по следам былой роскоши] // mlife.by [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нароўлі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1850 годзе]] 3xn75kvpsc22fb5a4l3hy12w4zq17qq 5220429 5220426 2026-10-17T13:28:30Z ~2026-55844-07 175610 /* Продаж руін будынка былога палаца і рэстаўрацыя */ 5220429 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палацава-паркавы комплекс |Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Горватаў |Арыгінальная назва = | Выява = Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg | Подпіс выявы = Задні (паўночны) фасад палаца Горватаў на фотаздымку каля 1914 г. | Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|312Г000536}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Нароўля]] |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 48|lat_sec =22 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 30|lon_sec =4 |region = |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = позні [[класіцызм]]<ref name="Fedoruk_p155">''Федорук, А.Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 155.</ref><ref name="Urbański_p113">''Urbański, A.'' Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 113.</ref>; альтанка пры палацы — [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}} |Аўтар праекта = дакладна невядома; пры ўдзеле жонкі заснавальніка — Іфігеніі Горват (з роду Ратынскіх) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1850 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|фантан|гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы|альтанка|парк|}} |Вядомыя жыхары = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868); [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903); [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935); [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911){{sfn|Rostworowski|2001|с=67}}; [[Тадэвуш Раствароўскі]] (1860—1928); [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = https://panski-dom.by |Commons = Horvat Manor in Naroŭla }} '''Палацава-паркавы комплекс Горватаў у Нароўлі''' — помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у сярэдзіны [[XIX ст.]], размешчаны з паўночна-ўсходняга боку [[Нароўля|г. Нароўлі]] ([[Нараўлянскі раён]]) на правым беразе ракі [[Прыпяць]]. Пабудаваны ў [[1850]] г. уладальнікам вакольных зямель заможным дваранінам [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлем Ігнатавічам Горватам]] (1810—1868) як прыватная рэзідэнцыя і цэнтр вялізнага нараўлянскага маёнтка і належаў [[Горваты|роду Горватаў]] да [[1918]] г., пакуль не быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Горватам. Быў самай шыкоўнай рэзідэнцыяй з усіх, якія належалі Горватам, меў прадметы [[мастацтва]] еўрапейскага значэння, і з’яўляўся адной з самых шыкоўных і значных дваранскіх [[сядзіба|сядзіб]] у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — нямецкая камендатура; палац быў разбомблены і згарэў. Пасля вайны і пэўнага аднаўлення ў будынку месцілася беларускамоўная школа, пазней школа-інтэрнат, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. 12 лістапада 2020 г. [[Андрусь Горват|Андрэй Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі на аўкцыёне руіны будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref name="realt.onliner.by">[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. == Аўтар праекта і будаўніцтва == Дакладна не вядома, хто з’яўляецца архітэктарам праекта палаца. Паводле пазнейшых сведчанняў [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антона Геранімавіча Кеневіча]] (1877—1960), у аздабленні палацавых пакояў прымала ўдзел сама жонка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) — Іфігенія Горват (з роду [[Ратынскія|Ратынскіх]]), якая мела вялікую прыхільнасць да [[мастацтва]] і з веданнем справы падыходзіла да дэкарыравання інтэр’еру палаца<ref name="ais.by">{{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}}</ref>. Будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі італьянскага позняга [[класіцызм]]а<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="Urbański_p113"/> на высокім беразе [[Прыпяць|Прыпяці]] было скончана ў [[1850]] г., а само будаўніцтва адбывалася ў папярэднія гады<ref name="ais.by"/>. Паблізу палаца былі пабудаваны гаспадарчыя пабудовы (каменны леднік, драўляны флігель), стайня, каменная аднапавярховая аранжарэя і кветнік, а за каменнай сцяной за палацам з паўночнага захаду былі вытворчыя будынкі горватаўскага маёнтка Нароўля (бровар, свіран, стайні, фабрыка і г.д.). Адначасова з будаўніцтвам палацу праходзіла будаўніцтва парку каля палацу. На тэрыторыі сядзібы акрамя палаца ў пазнейшыя часы былі ўзведзены каталіцкая капліца-пахавальня Горватаў, [[фантан]], парадная [[стайня]], [[брама]], дом вартаўніка, ружанец, [[вежа|вежы]] і іншыя пабудовы<ref name="ais.by"/>. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) правёў новыя будаўнічыя мерапрыемствы па ўпрыгожванні палаца і добраўпарадкаванне тэрыторыі вакол яго, а ў 1899 г. на акцыянерным машынабудаўнічым заводзе Франца Крулля ў [[Талін|Рэвелі]] закупіў шмат «дроту і гаплікаў» для правядзення ў нараўлянскім маёнтку тэлефоннай лініі<ref name="ais.by"/>. І ў 1902 г. [[тэлефон]] быў пастаўлены<ref>''Тугай, У. В.'' [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Асабліва маштабныя працы праводзіліся ў 1902—1914 гг., для чаго закупаліся будаўнічыя матэрыялы: [[жалеза]] і [[дрот]] у [[Мазыр]]ы (у фірме Кацмана), бляшаныя вырабы ў [[Кіеў|Кіеве]] (на заводзе бляшаных вырабаў М. І. Шлосберга), вялікая колькасць белага і «бемскага» шкла (у Кіеўскай канторы Мальдаўскага завода), фарбы (каляровыя і бронзавыя), прыборы для новых вокнаў і дзвярэй, [[вапна]] і [[цэмент]] у Кіеве (у краме Палянкоўскага), паліваная [[кафля]], [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]] (белаглазураваныя), шэрыя неглазураваных куты, [[карніз]]ы, тэракотавыя «базікі» (на [[Рыжская фарфора-фаянсавая фабрыка|Рыжскім фарфоравым заводзе]]), бэлькі, асфальтавы лак і г.д.<ref name="ais.by"/> А сукно, палатно, ваўняныя і іншыя матэрыялы закупляліся ў мануфактурнай суконнай краме Хаіма Давідавіча Літвінава<ref name="ais.by"/>. Работы выконвалі пераважна мясцовыя спецыялісты: печкавыя і кафляныя ў палацы і пры млыне выконваў Сяргей Іваноў, мулярныя Какоўкін, цяслярныя Мордух Хайфман, малярныя Аўгуст Мілер, а таксама іншыя мясцовыя майстры<ref name="ais.by"/>. У пачатку ХХ ст. нараўлянскі палац, гэтак жа як і ўсе выдатныя гаспадарчыя і фабрычныя будынкі горватаўскага маёнтка, цудоўна выглядалі з боку [[Прыпяць|Прыпяці]], па якой госці параходам прыбывалі ў Нароўлю. Нараўлянская [[сядзіба]] [[Горваты|Горватаў]] была найбольш велічнай і складанай у кампазіцыйных адносінах сярод іншых сядзіб Горватаў (у [[Ліпаў|Ліпаве]], [[Барбароў|Барбарове]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцах]], [[Грушаўка (Нараўлянскі раён)|Грушаўцы]], [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабне]], Жарах)<ref name="Fedoruk_p154">''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 154.</ref>. == Архітэктура палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|300px|right|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота паміж 1915 і 1917 г.]] Палац уяўляў сабой двухпавярховы будынак з умацаванымі сценамі таўшчынёй да 1 метра. Па цэнтры галоўнага і бакавых фасадаў плоскія [[рызаліт]]ы з уваходнымі [[партал]]амі і [[тэраса]]мі. Вуглы дваровага фасада фланкіраваныя гранёнымі [[эркер]]амі. Развітыя лесвіцы ў мінулым падводзілі да ўваходаў з чатырох бакоў будынка. Плоскасць сцен другога паверху па ўсім перыметры была ўпрыгожана [[пілястра]]мі. Галоўны фасад завершаны прамавугольным [[атык]]ам, на якім раней быў надпіс: "DIH 1850 г. " (абазначаў дату пабудовы і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H){{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Галоўны фасад меў порцік з 6 тасканскімі калонамі: 2 сярэднія калоны стаялі асобна, а іншыя чатыры, якія падпіралі балкон, — парамі. Знутры палаца на балкон вялі тры вельмі высокія арачныя французскія вокны, змешчаныя паміж іанічнымі пілястрамі, здвоенымі па кутах [[рызаліт]]у. Упрыгожаннем галоўнага фасада былі высокія дзверы з паўкруглымі завяршэннямі, якія выходзілі на верхні балкон, і здвоеныя пілястры. Акрамя іанічных пілястраў, элементамі ўпрыгожвання фасадаў палаца з’яўляліся таксама аконны дэкор, прафіляваны міжпавярховы карніз, а таксама кансольны карніз. Палац быў накрыты нізкім 4-скатным жалезным дахам, пафарбаваным у [[чырвоны колер]]<ref name="ais.by"/>. На [[Цокаль|цокалях]] галоўнага (паўднёвага) фасада ляжалі [[бронза]]выя [[Леў|ільвы]] ў натуральную велічыню, якія былі схаваны пад час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі ў 1941 г.]] і да нашага часу не знойдзены. Задні (паўночны) фасад меў двух’ярусны порцік (з трохкутным франтонам), у ніжняй яго частцы размяшчалася тэраса з [[лесвіца]]й, па баках якой на цокалях ляжалі два [[сфінкс]]ы<ref name="ais.by"/>. Планіроўка палацу калідорная з [[Вестыбюль|вестыбюлем]] і квадратнай залай у цэнтры. На першым паверсе было 16 пакояў, а на другім — 10 пакояў. Пад першым паверхам мелася 8 скляпоў (сутарэнняў)<ref name="ais.by"/>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (3).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (4).jpg|thumb|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 26 сакавіка 1918 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (20.04.1939).jpg|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 20 красавіка 1939 г. File:Naroŭla, Horvat, Leŭ. Нароўля, Горват, Леў (1914).jpg|thumb|Фігуры ільвоў на лесвіцы палацу (галоўны фасад). Фота каля 1914 г. </gallery> == Інтэр’ер палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (2).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] [[Інтэр'ер]] палаца меў класічную планіроўку са шматлікімі памяшканнямі, калідорамі ў бакавых крылах палаца. У цэнтральнай частцы першага паверха мелася зала (хол) на шырыню [[порцік]]а галоўнага [[фасад]]а, а побач знаходзіліся бібліятэчнае памяшканне і чытальная зала (чытальня), вокны якіх выходзілі ў [[парк]]. Пакоі ў бакавых, ад цэнтральнай часткі, крылах размяшчаліся [[анфілада]]й, кожная з іх мела свой стыль. У афармленні інтэр’ера былі выкарыстаныя арачныя [[ніша|нішы]]. Рэпрэзентатыўныя пакоі палаца мелі [[паркет]]ныя падлогі, выкладзеныя рознымі спосабамі (рознымі малюнкамі) у кожным пакоі, з розных парод дрэў, а таксама мелі розныя [[люстра|люстры]], апраўленні дзвярэй, [[камін]]ы і разнастайныя па форме, узору і якасці рознакаляровыя кафляныя [[печ]]ы, якія ацяпляліся з боку [[калідор]]а<ref name="ais.by"/>. Менавіта незвычайнай прыгажосці паркетныя падлогі больш за ўсё ўражвалі гасцей палаца<ref name="ais.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] Кожны паверх меў некалькі ванных пакояў. Асабліва дзівосным быў ніз сцен у адным з ванных пакояў на другім паверсе: было такое ўражанне, што гэта чыстае глыбокае дно ракі, у якім плаваюць розныя [[рыбы]] большай і меншай велічыні і з якога вырастаюць [[водарасці]]. Панэлі ў пакоях, лесвічныя клеткі былі зробленыя са светлага дуба. Горваты любілі ўсякага роду надпісы і мастацкія выслоўі, якія былі напісаныя на сценах алеем. Напрыклад, на першым паверсе ў куточку каля сходаў быў надпіс: ''«Няма выніку без прычыны»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=107}}. Пакоі палаца былі вельмі шчыльна завешаны мноствам сямейных [[партрэт]]аў [[Аскеркі|Аскерак]] і [[Горваты|Горватаў]], а таксама карцінамі на ваенную тэматыку і краявідамі{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Напрыклад, былі карціны аўтарства [[Ян Дамель|Яна Дамеля]] і [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януарыя Сухадольскага]]<ref name="Urbański_p113"/>{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Архітэктар і дызайнер [[Тадэвуш Раствароўскі]], які меў сяброўскія і сваяцкія адносіны з гаспадарамі сядзібы, намаляваў эскізы сцэн з [[Антычнасць|антычнымі]] міфалагічнымі сюжэтамі для аздаблення [[плафон]]аў [[Бібліятэка|бібліятэкі]], які былі ўласна выкананы, верагодна, дызайнерам Марыянам Жэгота-Янушайцісам{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Палац аздаблялі бронзавыя работы санкт-пецярбургскага скульптара і мастака Хопіна, меліся мяккія [[крэсла|крэслы (фатэлі)]] у стылі [[Луі-Філіп I|Луі-Філіпа I]] ці клубныя, крытыя светлай скурай{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Спальны пакой. Фота каля 1914 г.]] [[Шафа|Шафы]] бібліятэчнай залы (на першым паверсе) з зашклёнымі дзвярыма, якія вялі на тэрасу, і чатырма вокнамі былі запоўненыя шматтысячнымі тамамі [[кніга|кніг]], пераважна выданняў ХVIII—ХІХ стст., старадрукамі, рукапісамі і архівамі [[Аскеркі|Аскеркаў]] і [[Горваты|Горватаў]]<ref name="Urbański_p113"/>. Адзін з пакояў у паўночна-заходнім рызаліце на першым паверсе выкарыстоўвалася пад [[музей]] [[прырода|прыроды]], дзе стаялі вакол сцен велізарныя шкляныя шафы, напоўненыя [[Калекцыяніраванне|калекцыямі]] пудзілаў мясцовых палескіх птушак, звяроў, рыб і змей<ref name="ais.by"/>. У музейным пакоі была выдатная алебастравая столь, якая ўражвала наведвальнікаў: дзве намаляваныя алегарычныя выявы прадстаўлялі: адна — раку [[Дняпро]], другая — [[Прыпяць]]. Адзін пакой меў столь у выглядзе пазалочанай зоркі<ref name="ais.by"/>. Найраскошнейшым па афармленні быў пакой бальнай залі, якая займала ўсю шырокую прастору цэнтральнай частцы палаца на другім паверсе. Вялікія шкляныя дзверы бальнай залы выходзілі як на паўднёвы, так і паўночны фасады, а чатыры высокіх [[люстэрка|люстэркі]] эфектыўна павялічвалі прастору залы. З правага боку ад бальнай залы ў паўночнай частцы палаца знаходзіўся «чырвоны» салон, галоўным упрыгожваннем якога была падлога: складзеная з [[паркет]]а розных парод дрэў, яна ўяўляла сабой кампазіцыю «[[арабескі]]», якая нагадвае ўсходнія [[дыван]]ы{{sfn|Aftanazy|1991|с=110—111}}. Сцены «блакітнага» салона на другім паверсе былі абабітыя [[Атлас (тканіна)|атласам]] [[сіні колер|сіняга колеру]], а столь уяўляла сабой [[неба]] з залатымі [[зорка]]мі. Сентэнцыя «блакітнага» салона абвяшчала: ''«Дзіўна, што пад тваімі слядамі не растуць кветкі. Ты рай, ты май, ты вясна»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=111}}. На другім паверсе паўночнай часткі палаца быў шэраг парадных пакояў, аздабленне якіх канчаткова завяршылася толькі ў пачатку ХХ ст.: сцены былі ўпрыгожаны тынкавым ляпным дэкорам, выкананым у выглядзе рам, у сярэдзіне якіх размяшчаліся жывапісныя палотны<ref name="ais.by"/>. Для пакоя вялікай ядальні Тадэвуш Раствароўскі намаляваў больш за 10 карцін{{sfn|Aftanazy|1991|с=112}}. У сутарэннях знаходзіліся кухні, пральні і службовыя пакоі. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Garderob. Нароўля, Горват, Гардэроб (1914).jpg|thumb|Гардэроб. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1914).jpg|thumb|Вялікая ядальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čyrvony salon. Нароўля, Горват, Чырвоны салён (1914).jpg|thumb|Чырвоны салон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Małaja. Нароўля, Горват, Малая (1914).jpg|thumb|Малая зала. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (7).jpg|Фатэлі. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914) (2).jpg|thumb|Спальны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Kabinet. Нароўля, Горват, Кабінэт (1914).jpg|thumb|Кабінет. На сцяне — тэлефон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čytalnia. Нароўля, Горват, Чытальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Чытальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Haściny. Нароўля, Горват, Гасьціны (1914).jpg|thumb|Гасцінны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (3).jpg|thumb|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г. </gallery> == Паркавая тэрыторыя == === Парк і ўяздная брама === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|thumb|300px|left|Домік вартаўніка ''(злева)'' і ўяздная брама (па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]). На пярэднім плане — цэнтральная алея да сядзібы Горватаў. Фота каля 1914 г.]] [[пейзажны парк|Парк пейзажнага тыпу]] плошчай 8,2 [[га]] быў разбіты адначасова з будаўніцтвам палаца, на роўнай тэрасе і канчаткова сфармаваўся да 1870 г. Цэнтральная алея даўжынёй каля 1 км ад уяздных варот (брамы) да палаца падзяляла парк на дзве няроўныя часткі<ref name="Fedoruk_p154"/>. Парк меў з поўдня і захаду агароджу з цэглы. У абсадцы цэнтральнай алеі парка былі выкарыстаны [[таполя чорная]], [[таполя канадская]] шэрая і [[таполя марыландская]], а таксама [[ляшчына]]<ref name="Fedoruk_p154"/>. Перад фасадам палацу быў створаны вялікі круглы [[газон]]: паблізу портыку на газоне раслі две ліпы, а па баках раслі два кусты [[Бэз персідскі|персідскага бэзу]], падстрыжаныя ў форме [[шар]]а. Унутры парка былі ўчасткі розных дрэў і [[клумба|клумб]], [[салітэр]]аў і палян<ref name="Fedoruk_p154"/>. Арганізацыя парка была заснавана на паслядоўнай змене звязаных паміж сабой ландшафтных участкаў<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 112.</ref>. Парк вылучаўся мностам экзотаў, асабліва было многа [[Шаўкоўніца белая|шаўкоўніцы белай]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Раслі [[сасна чорная]], [[псеўдатсуга Мензіса]], [[белая акацыя]], [[конскі каштан]], [[бяроза]], [[бэз]], [[ядловец]], [[вязавік]], [[спірэя]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Парадную частку палацу ўпрыгожвалі экзатычныя [[клён ясенялісты]] белаакаймлёны, [[лох вузкалісты]], [[туя заходняя]] і інш.<ref name="Fedoruk_p155"/> Уздоўж палацу раслі [[Елка блакітная|елкі калючыя блакітныя]]. Меліся чатыры [[баскет]]ы з [[граб]]авымі алеямі, якія ўтварылі амаль злучаныя калідоры вышынёй да 3 метраў<ref name="Fedoruk_p155"/>. У адной з алей расла [[таполя пятроўская]]. Галоўныя сцяжынкі ў парку мелі кальцавы маршрут па перыметру парка і былі заснаваны на прынцыпе раскрыцця дальніх перспектыў — на раку [[Прыпяць]], сярэдніх і блізкіх — на паркавыя пейзажы<ref name="Fedoruk_p155"/>. Маршрут пачынаўся ад паўночнага партэра палаца каля ракі, ішоў на ўсход да капліцы-пахавальні і альтанкі-веыж, далей дугой на поўдзень уздоўж ракі [[Нараўлянка]] ішоў да ўяздной брамы і адначасова да цёмнай яловай алеі ўздоўж цэглавай агароджы. За цэглавай агароджай з вежамі ў псеўдагатычным стылі ішла другая шырокая алея перпендыкулярна цэнтральнай алеі<ref name="Fedoruk_p155"/>. Паўднёва-ўсходняя частка парку мела рэгулярную планіроўку, што было нехарактэрным для [[Пейзажны парк|пейзажных паркаў]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|300px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі публічны парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] У парку меўся ўчастак-«школка», дзе вырошчвалі найболей каштоўныя пладова-ягадныя кусты, пладовыя дрэвы, экзатычныя [[дрэва|дрэвы]], кусты і [[кветка|кветкі]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. У парку была створана таксама [[сажалка]]. Існуе легенда, што ў ёй патанула адзіная дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]]. Няўцешны бацька загадаў засыпаць вадаём і засеяць гэтае месца травой. З дарогі да варот сядзібы вялі два рады [[елка|елак]]. У пачатку XX ст. былі пабудаваны новыя ўяздныя вароты па праекце [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] — брама з калонамі, аркамі і простымі пілонамі — з цэлгы, патынкаваная. Побач быў пабудаваны дом вартаўніка ў стылі псеўдаготыкі. Да цяперашняга дня дом вартаўніка не захаваўся, а брама ў савецкі час была патынкавана шмат разоў і набыла больш аб’ёму. Вакол брамы ў горватаўскія часы раслі ў дэкаратыўных мэтах сіметрычныя групы [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]] з [[груша]]й, высаджаныя ў форме трохвугольніка<ref name="Fedoruk_p154"/>. [[Файл:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|300px|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.]] Не захавалася [[каштан]]авая [[алея]], якая вяла да плацу і была арыентавана на поўнач з выгінам на ўсход. Прыблізна пасярэдзіне каштанавай алеі была [[стайня]], дзе трымалі скакавых коней для выездаў. У свой час парк быў насычаны элементамі малых архітэктурных форм: капліца-пахавальня Горватаў, альтанка, фантан, вежы і інш. Пасля нацыяналізацыі маёнтка Горватаў савецкай уладай у 1920 г., сядзібны парк стаў гарадскім публічным паркам культуры і адпачынку. На месцы ранейшай сажалкі быў створаны [[стадыён]] для [[футбол]]а. У 1980-х гг. у парку былі ўстаноўлены электрычныя атракцыёны: [[карусель]], [[арэлі]] і інш. На тэрыторыі парку таксама месціліся [[тыр]], хлебная крама, танцавальная пляцоўка, сцэна, рачны вакзал, кафэ «Брыз» і прыстань на правым беразе Прыпяці. Парк ад ракі Нараўлянкі з поўдня быў абкружаны агароджай з [[чыгун]]у, якая вяла на паўночны-захад да кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Пачаткова высаджаных Горватамі дрэў у цяперашнім парку засталося нямнога. Цяпер у парку растуць пераважна мясцовыя пароды дрэў: [[дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[елка]], [[сасна]], [[вярба]]. І пераважаюць маладыя пасадкі. Планіроўка парка стала рэгулярнай, а не пейзажнай<ref>''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 156.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (08).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (10).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ «Брыз» у гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. </gallery> === Капліца === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|міні|злева|Каталіцкая капліца-пахавальня роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|120px|thumb|Інтэр’ер капліцы-пахавальні роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] Ва ўсходняй частцы парку сярод густых дрэў паблізу палацу і берагу Прыпяці была невялікая мураваная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] роду Горватаў у [[неаготыка|неагатычным стылі]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Горваты былі [[каталіцызм|католікамі]], а найбліжэйшы [[касцёл]] знаходзіўся ў 35 км ад [[Нароўля|Нароўлі]]. Таму пабудова выкарыстоўвалася як хатняя капліца для набажэнстваў сям’і Горватаў і іх службітаў-католікаў{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Капліца мела рызу, касцельную бялізну, фісгармонію, кадзіла, а таксама абраз (намаляваны [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвушам Раствароўскім]]). Пад палогай капліцы быў склеп-крыпта для пахавання членаў сям’і Горватаў. Пахавана там было толькі некалькі асоб, у тым ліку цела сына Эдварда Артуравіча Горвата Даніэля (1892—1917), які памёр вясной 1917 г. у [[Хельсінкі]] ([[Фінляндыя]]){{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Да нашага часу тут захавалася толькі каменнае надмагілле аднаго з членаў сям’і [[Горваты|Горватаў]]. Сама капліца з рэшткамі нябошчыкаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="altanka">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead |publisher=Прыпяцкая праўда |date=2022-03-03}}</ref>. === Мураваная альтанка і драўляная альтанка === [[Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|міні|Мураваная альтанка-вежа ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' — унутры якой знаходзілася скульптура Хрыста, які нясе на сабе крыж. ''(Скульптура Хрыста не захавалася)''. Фота 2012 г.]] У парку каля левага берагу [[Нараўлянка|рэчкі Нараўлянкі]], дзе яна ўпадае ў Прыпяць, Даніэлем Горватам была пабудавана своеасаблівая мураваная [[альтанка]]-вежа (з цэглы і патынкавана), якая месцілася блізка каля капліцы-пахавальні Горватаў і была звязана з капліцай сваім прызначэннем. Мураваная альтанка ніколі не служыла бяседкай ці маяком на [[Прыпяць|Прыпяці]], а мела толькі адну функцыю — сакральную і абярэгавую: у альтанцы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], які нёс на сабе [[крыж]], — кампазіцыя сімвалізавала шлях Хрыста на [[Галгофа|Галгофу]]<ref name="altanka"/>. Скульптура Хрыста ў савецкія часы была вынята з альтанкі і выкінута як непатрэбная<ref name="altanka"/>. Альтанка, якая ўяўляе сабой трох’яруснае квадратнае ў плане мураванае збудаванне вышынёй каля 11 метраў<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |title=Дворцово-парковый ансамбль в Наровле |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=24 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924091312/https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> у стылі [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]у{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}, вылучаецца дасканаласцю прапорцый і стройнасцю форм<ref>''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии. — Минск, 1982. — С. 101.</ref><ref name="Fedoruk_p155"/>. Ніжні ярус умацаваны вуглавымі [[контрфорс]]амі і завершаны [[дарычны ордар|дарычным]] [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Другі ярус скразны, з вялікімі паўцыркульнымі арачнымі праёмамі з чатырох бакоў. Вуглы аздоблены 3/4 калонамі са своеасаблівымі [[Капітэль|капітэлямі]]. Верхні ярус-[[ратонда]] з шасцю калонамі [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], завершаная паўсферычным [[купал]]ам з вазай. У дэкоры — [[маскароны]], [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянды]], акантаваны арнамент, [[Валюта (архітэктура)|валюты]], [[іонік]]і і інш. З альтанкі адкрываецца цудоўны від на месца ўпадзення Нараўлянкі ў [[Прыпяць]]. Акрамя мураванай альтанкі (сакральнага значэння), паблізу Прыпяці на пагорку каля палацу мелася драўляная альтанка-бяседка, якая ўяўляла сабой слуп з васьмісхільным дахам і з [[Лава (мэбля)|лаўкамі]] вакол яго. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Altanka. Нароўля, Горват, Альтанка (1914).jpg|thumb|Драўляная альтанка-бяседка каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> === Тэнісны корт === З заходняга боку цэнтральнага газону ў парку меўся [[бетон|забетаніраваны]] тэнісны корт, які на зіму засыпаўся мятровым слоем сухога лісця, каб не трэскаўся ад [[мароз]]у. У [[тэніс]] гулялі ўсе дарослыя жыхары палацу. Бавіліся і ў [[кракет]]. Са з’яўленнем [[Электрычнасць|электрычнасці]] ў сядзібе [[гульня|гульні]] праходзілі да позняга вечара. === Фантан === [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|міні|злева|Фантан перад заднім (паўночным) фасадам нараўлянскага палаца Горватаў. Фота каля 1914 г.]] Шырокая [[лесвіца]] з боку фасада палаца, арыентаванага на раку [[Прыпяць]], вяла да тэрасы, на якой размяшчаўся мураваны [[фантан]], пабудаваны ў стылі [[ампір]], — з цэглы і патынкаваны. Фантан уяўляў сабой басейн са скругленымі вугламі, з двух бакоў абрамлены паўкруглымі лаўкамі з усталяванымі адзін супраць аднаго манументальнымі тронамі на ляпных ільвіных лапах. (Цяпер жыхары [[Нароўля|Нароўлі]] звычайна назваюць гэтыя троны «панскімі крэсламі»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Туристические маршруты |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928071626/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://vk.com/wall-40348562_4 Панские кресла: возле дворца]</ref>). Па цэнтры басейна на нізкім цыліндрычным цокалі была [[ваза]], якую трымалі [[сірэна|сірэны]]. Фантаны былі характэрны для [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[рэгулярны парк|рэгулярных паркаў]], але не атрымалі шырокага распаўсюджання ў [[Садова-паркавае мастацтва|паркабудаўніцтве]] Беларусі ў тыя часы і сустракаліся вельмі рэдка — толькі ў сядзібах [[Бачэйкава|Бачэйкаве]], [[Дубой|Дубоі]], Нароўлі і [[Сёмкава|Сёмкаве]]<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 52.</ref>. Яшчэ адзін мураваны фантан быў пабудаваны не на тэрыторыі сядзібы, а ў мястэчку Нароўля — побач з [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым домам Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]]. Рэшткі таго фантану захаваліся да нашага часу<ref>[https://yandex.by/maps/org/fontan/222256646830/?ll=29.506494%2C51.801704&z=17 Наровля. Фонтан]</ref>. === Гаспадарчыя пабудовы === У палацава-паркавы ансамбль уваходзілі таксама гаспадарчыя пабудовы. На паўночным усходзе ад сядзібы размяшчаўся [[ружоўнік]], на захадзе — [[лядоўня]] (студня), кладоўка («аптэка») і [[аранжарэя]]. Стайня, дзе трымалі скакавых коней, была драўлянай, а яе сярэдняя частка, якая служыла жыллём для яе апекуна, была мураванай. За агароджай побач з палацам знаходзіўся «фальварак» маёнтка: мураваная вінакурня, стайні для цяглавых коней, кароўнікі, кандытарская фабрыка і інш. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (6).jpg|thumb|Парк вакол палацу. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Fantan. Нароўля, Горват, Фантан (1914).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (2).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (16).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (14).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|thumb|Студня каля стайні. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Stajnia. Нароўля, Горват, Стайня (1914).jpg|thumb|Стайня каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> == Кандытарская фабрыка == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|350px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы]] У [[1913]] г. на тэрыторыі сядзібы ў фальварку — побач з палацам, за агароджай — [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]]. У савецкія часы фабрыка была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам і атрымала ў 1925 г. назву «[[Чырвоны Мазыранін]]». Да цяперашняга часу на тэрыторыі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» захаваліся вытворчыя будынкі фабрыкі Эдварда Горвата, зробленыя з чырвонай цэглы ў [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычным стылі]], у якім спалучаюцца рысы [[Раманскі стыль|раманскага]] (аркатура, байніцы) і [[Гатычны стыль|гатычнага стыляў]] (стральчатыя аркі і праёмы). == Гістарычныя падзеі == Напэўна, першая згадка аб наяўнасці ў мястэчку Нароўлі панскага «двара» (сядзібы) — у 1728 г. у інвентары Антонаўскай воласці, якая належала (верагодна, на ленных правах) польнаму гетману ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіславу Дэнгафу]] (к. 1673—1728)<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст.] / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. — С. 334.</ref>. У 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»{{sfn|Раюк|2024|с=114}}. У [[1790]] г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. Пасля канфіскацыі расійскай уладай у 1794 г. у Яна Мікалая Аскеркі ўсіх маёнткаў і перадачы нараўлянскай іх часткі — у валоданне [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Сіверсу]] (1731—1808), цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка [[Барбароў]] замест Нароўлі{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. Няма звестак, што сталася з сядзібай Аскеркі. У 1808 г. нашчадкі Якава Сіверса прадалі вялізны маёнтак Барбароў (уключаючы Нароўлю) — [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэю Мацвеевічу фон Гольсту]]{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. А 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, дзе Даніэль Горват задумаў пабудаваць у стылі позняга класіцызму зусім новую шыкоўную рэзідэнцыю (палац), будаўніцтва якой было скончана ў 1850 г.{{sfn|Раюк|2024|с=117}} Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца было зроблена ўжо 15 снежня 1849 г.: «У маёнтку Нароўля жылы панскі дом каменны новы з двума паверхамі, з двума вялікімі ганкамі і жалезнымі над імі балконамі, мае пад сабой восем скляпоў, на першым паверсе шаснаццаць, на другім дзесяць пакояў, даўжынёю 20⅓ сажня, шырынёю 10⅓ сажня, пакрыты жалезным лістом»<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DDpBR2IovL8/?img_index=1 Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца]; Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, фонд 146, вопіс 2, справа 1119 «Статыстычныя апісанні м. Каралін і Нароўля за 1849 год».</ref>. Напярэдадні смерці Даніэля Горвата 8 ліпеня 1868 г., пад наглядам Станіслава Ігнатавіча Горвата (1804—1884) у лютым 1868 г. адбыўся падзел маёнткаў Даніэля Горвата паміж яго дзецьмі: Артур Даніэлевіч Горват (1831—1903) атрымаў маёнтак [[Нароўля|Нароўлю]] з палацам; Маўрыцый Даніэлевіч Горват (1838—1903) атрымаў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]]; а графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844—1906) атрымала маёнтак [[Ельск|Каралін]]{{sfn|Раюк|2024|с=118}}. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (Ляневіч) (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=1 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 1884 г., знаходзячыся за мяжой Расійскай імперыі, Артур Горват, яго жонка Караліна (Шарлота), дочкі Францішка і Габрыэля прынялі аўстрыйскае падданства, а ў лютым 1885 г. вярнуліся ў свой маёнтак Нароўля{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Аднак у 1890-я гг. і да сваёй смерці Артур Горват звычайна пражываў у Познані (Германская імперыя) і падпісваў даверанасць кіраваць нараўлянскім маёнткам сваім пленіпатэнтам — Юзафу Андрэевічу Ляневічу альбо Вітальду Юзафавічу Зяновічу{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У 1897 г. Артур Горват з Нароўлі выслаў у Познань рагі лася, якія 21 студзеня 1898 г. у Познані доктар граф Францішак Хлапоўскі (1846—1923), сваяк Артура Горвата, прадставіў на паседжанні аддзелу прыродазнаўцаў і тэхнікаў Таварыства прыяцеляў навук у Познані, каб прадэманстраваць развіццё рагоў у аленя і лася, паказваючы пры тым розніцу<ref>[https://ia802203.us.archive.org/5/items/roczniki2534pozn/roczniki2534pozn.pdf Roczniki Towarzystwa przyjaciół nauk poznańskiego. — 1899. — tom XXV. — Zesz. 3-4. — 537 s. — S. 528.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У нараўлянскім палацы ў тыя часы жыў яго сын — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935), які ў 1889 г. скончыў Рыжскае палітэхнічнае вучылішча са ступенню агранома, у 1890 г. стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], у 1897—1901 гг. быў дэпутатам дваранства Мазырскага павета, у 1901—1917 гг. — Рэчыцкага{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Пасля смерці Артура Горвата ў 1903 г., палац і маёнтак перайшлі ў валоданне яго сына Эдварда{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У пачатку XX ст. у нараўлянскім палацы пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|с=67}} на першым паверсе ў сярэднім пакоі направа ад холу (цэнтральнага пакоя) выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку каля нараўлянскага палаца Горватаў, быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|с=20}}. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}, таму жанчыны з палаца выехалі на той час у маёнтак [[Вадовічы]], а дзеці — у маёнтак [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]]{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у нараўлянскім палацы адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|с=30}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1925).jpg|200px|thumb|Дом адпачынку ў будынку палаца. Фота 1925 г.]] У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). Ніякіх будаўнічых мерапрыемстваў, акрамя невялікіх рамонтаў, у палацы не праводзілася. У 1928 г. у будынку былога палаца (у былой Вялікай ядальні) прайшла канферэнцыя настаўнікаў Нараўляншчыны<ref name="Pamiac_p89">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. Пазней бібліятэку нараўлянскіх Горватаў з Мінска перавезлі ў Рэчыцу, дзе пасля вайны яе сляды губляюцца<ref name="telegraf.news">{{cite web|url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?|website=telegraf.news|date=2025-07-02|lang=ru|access-date=23 жніўня 2025|archive-date=21 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|url-status=dead}}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад, у палацы месцілася нямецкая камендатура. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты ў Нароўлі здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у палацавым парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=16 верасня 2024 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней савецкімі ўладамі ў парку каля палаца на месцы пахавання быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў у 1943 г. будынак значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Галава аднаго з [[сфінкс]]аў з атыка палаца цяпер знаходзіцца ў [[Гомельскі краязнаўчы музей|Гомельскім краязнаўчым музеі]]<ref name="telegraf.news"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>См. предисловие к описи фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|Палац адразу пасля Другой сусветнай вайны. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] У пачатку 1950-х гг. будынак былога палацу быў рэканструяваны з мэтай прыстасавання яго пад беларускамоўную школу, а з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка быў узведзены новы корпус. Будаўнічыя работы праходзілі без уліку былой гісторыі палаца, таму многія страчаныя ў 1943 г. архітэктурныя элементы і вонкавы дэкор былога палацу не былі адноўлены. Пазней у будынку была школа-інтэрнат<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="ais.by"/>, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. У 1992—1994 гг. спецыялісты Гомельскай абласной праектнай майстэрні (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Іванавіч Мелех|Уладзіміра Іванавіча Мелеха]]) зрабілі абмеры і працоўныя [[чарцёж|чарцяжы]] будынка і праект аднаўлення, які прадугледжваў рэстаўрацую фасадаў з аднаўленнем дэкаратыўных элементаў і перапланіроўку ўнутранай прасторы палаца, а пасля стварэння грамадска-культурнага цэнтра горада Нароўлі (для правядзення выставак, канцэртаў, культурных сустрэч), «Цэнтра рамёстваў», кафэ-бара, актавай залы, більярднай. Але вытворчыя работы ў той перыяд не былі пачаты і стан пакінутага будынка толькі значна пагоршыўся. Новы корпус з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка было палаца быў разбураны. У 2006 г. група спецыялістаў (пад навуковым кіраўніцтвам архітэктара [[Алена Уладзіміраўна Ваяводская|Алены Уладзіміраўна Ваяводскай]]) ААТ «Праектрэстаўрацыя» пачала карэкціроўку праекта аднаўлення палаца, але ў сувязі з прыпыненнем фінансавання карэкціроўка не была завершана. Пасля ўдзелу ў адкрыцці выстаўкі архіўных дакументаў «Ваньковічы. Слаўны род зямлі беларускай» (пры дапамозе Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) у маі 2008 г. у Мінску ў «Доме Ваньковічаў», адзіная жывая праўнучка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] — Аляксандра Крысціна Ваньковіч (нар. 1959 г.) — наведала будынак былой нараўлянскай сядзібы Горватаў<ref>{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}} (на 16-й хвіліне).</ref><ref>[https://vk.com/topic-1219616_1450496?post=48 А еще недавно случай был]</ref><ref>[https://artmuseum.by/ru/delo-o-fundushe-teodora-vankovicha Дело о «фундуше» Теодора Ваньковича]</ref>. У 2009 г. [[Андрэй Іванавіч Горват]] разам з [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Васілевічам Чайкам]] (нар. 1965) прынялі ўдзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры [[Аляксандр Матафонаў|Аляксандра Матафонава]] «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання<ref name="labirynty">{{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}}</ref>. У час здымак дакументальнага фільму каля будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі Андрэй Горват зрабіў прапанову сваёй сяброўцы Вользе аб [[шлюб]]е<ref name="labirynty"/>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края. Удзельнікі канферэнцыі на чале з дырэктарам Інстытута гісторыі [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|Вадзімам Лакізам]] наведалі палац Горватаў і заслухалі даклад Пятра Яўгенавіча Кузняцова аб ходзе рэстаўрацыі нараўлянскага палаца<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-narovlyanshhine-prohodit-mezhdunarodnaya-nauchno-prakticheskaya-konferentsiya/ На Наровлянщине проходит международная научно-практическая конференция]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|thumb|Школьны клас у Вялікай ядальні ў палацы. Фота 1932 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1930-39).jpg|thumb|Удзельнікі канферэнцыі настаўнікаў Нараўляншчыны — у Вялікай ядальні ў палацы, 1928 г.<ref name="Pamiac_p89"/> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (01).jpg|thumb|Мураваная альтанка ў парку. Фота 2017 г. File: Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 07.jpg|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2021 г. </gallery> == Продаж руін будынка былога палаца і рэстаўрацыя == [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю шляхецкага [[Горваты|роду Горватаў]] і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archivedate=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы будынак былога палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным [[Горваты|родзе Горватаў]]<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічала падлога і вокны. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|350px|thumb|Руіны былога палаца Горватаў (1850). Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Яўгенавіч Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[Долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне руіны былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне ([[гатэль]] і/ці [[рэстаран]])<ref name="realt.onliner.by"/><ref>{{Cite web |url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |url-status=dead }}</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка былога палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць беларускай дзяржавы. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі музейны комплекс з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref name="spynic">{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У цяперашні час уласнікі з дапамогай сваіх грошай, найманых будаўнікоў, валанцёраў і грашовых ахвяраванняў ад іншых асоб вядуць працу па аднаўленні будынка палацу<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/ Панскі дом]</ref><ref name="spynic"/>. Уласнік Пётр Кузняцоў сфарміраваў каманду рэстаўрацыі: праекціроўшчык Сяргей Міхайлавіч Касабуцкі, кансультант па будаўніцтве Дзмітрый Арахоўскі, навуковы кіраўнік Аляксей Пузееў, медыя-менеджар Яўгенія Крэшчук, каардынатар валанцёраў Аліна Цітавец, бухгалтар і справавод Таццяна Шапавалава<ref name="telegraf.news"/>. У лістападзе 2025 г., калі скончыўся тэрмін абмежавальных умоў продажу, палац яшчэ не быў уведзены прыватнымі ўласнікамі ў камерцыйнае выкарыстанне, а толькі зроблены новы дах. Аднак у лістападзе 2025 г. Нараўлянскі райвыканкам вырашыў, а Нараўлянскі раённы савет дэпутатаў зацвердзіў працяг тэрміну выканання ўмоў продажу ў прыватныя рукі палаца ў лістападзе 2020 года — яшчэ на тры гады (да лістапада 2028 года), бо больш працягваць нельга па законе<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DRUm_BaiCH2/ Тлумачэнне Пятра Кузняцова]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (11).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (13).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (18).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (17).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (12).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. </gallery> == У мастацтве == Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) малюе акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі, яе прыродзе, горватаўскім палацы і альтанцы апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля нараўлянскай альтанкі, у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) малюе карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка Чырвоны мазыранін»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў [[Нароўля|Нароўлю]] ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога палацу Горватаў у Нароўлі. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў, а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''<ref>[https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/ Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле]</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>. == Медыя == * https://www.instagram.com/panski_dom/ — адрас у сацыяльнай сетцы * https://panski-dom.by — афіцыйны сайт у Інтэрнэце == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * ''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. / А. Н. Кулагин. — Минск : Наука и техника, 1981. — 132 c. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * {{h|Раюк|2024|''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2024. – Вып. 24. – Ч. 2. – С. 113–121.}} * ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А. Т.]]'' Садово-парковое искусство Белоруссии / А. Т. Федорук. — Минск : Ураджай, 1989. — 247 с. * ''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1982. — 222 c. * {{h|Aftanazy|1991|''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.}} * {{h|Rostworowski|2001|''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == {{ГККРБ|312Г000536}} * [https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ «Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |date=21 жніўня 2025 }} * [https://alarmout.livejournal.com/48423.html Усадьба Горваттов. Наровля. Исторический таймлапс] // alarmout.livejournal.com * [https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ БЛЕСК И ТАЙНЫ НАРОВЛЯНСКОГО БРИЛЛИАНТА ГОРВАТТОВ, КОТОРЫЙ КУПИЛ ГОРВАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928081834/https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ |date=28 верасня 2023 }} // planetabelarus.by * {{radzima|1277}} * {{ГБ|http://globustut.by/narovlya/#manor_main}} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // realt.onliner.by * {{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}} * {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-gorvatau-naroulja}} * {{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}} * [https://mlife.by/news/istoriya-mozyrya/6808/ Усадьба Горваттов в Наровле. Mlife отправился по следам былой роскоши] // mlife.by [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нароўлі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1850 годзе]] pn6ykktbp6x1pdhxd7moo8ldmt49mt0 5220433 5220429 2026-10-17T13:31:04Z ~2026-55844-07 175610 5220433 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палацава-паркавы комплекс |Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Горватаў |Арыгінальная назва = | Выява = Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg | Подпіс выявы = Задні (паўночны) фасад палаца Горватаў на фотаздымку каля 1914 г. | Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|312Г000536}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Нароўля]] |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 48|lat_sec =22 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 30|lon_sec =4 |region = |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = позні [[класіцызм]]<ref name="Fedoruk_p155">''Федорук, А.Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 155.</ref><ref name="Urbański_p113">''Urbański, A.'' Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 113.</ref>; альтанка пры палацы — [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}} |Аўтар праекта = дакладна невядома; пры ўдзеле жонкі заснавальніка — Іфігеніі Горват (з роду Ратынскіх) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1850 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|фантан|гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы|альтанка|парк|}} |Вядомыя жыхары = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868); [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903); [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935); [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911){{sfn|Rostworowski|2001|с=67}}; [[Тадэвуш Раствароўскі]] (1860—1928); [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = https://panski-dom.by |Commons = Horvat Manor in Naroŭla }} '''Палацава-паркавы комплекс Горватаў у Нароўлі''' — помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у сярэдзіны [[XIX ст.]], размешчаны з паўночна-ўсходняга боку [[Нароўля|г. Нароўлі]] ([[Нараўлянскі раён]]) на правым беразе ракі [[Прыпяць]]. Пабудаваны ў [[1850]] г. уладальнікам вакольных зямель заможным дваранінам [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлем Ігнатавічам Горватам]] (1810—1868) як прыватная рэзідэнцыя і цэнтр вялізнага нараўлянскага маёнтка і належаў [[Горваты|роду Горватаў]] да [[1918]] г., пакуль не быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Горватам. Быў самай шыкоўнай рэзідэнцыяй з усіх, якія належалі Горватам, меў прадметы [[мастацтва]] еўрапейскага значэння, і з’яўляўся адной з самых шыкоўных і значных дваранскіх [[сядзіба|сядзіб]] у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — нямецкая камендатура; палац быў разбомблены і згарэў. Пасля вайны і пэўнага аднаўлення ў будынку месцілася беларускамоўная школа, пазней школа-інтэрнат, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. 12 лістапада 2020 г. [[Андрусь Горват|Андрэй Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі на аўкцыёне руіны будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref name="realt.onliner.by">[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. == Аўтар праекта і будаўніцтва == Дакладна не вядома, хто з’яўляецца архітэктарам праекта палаца. Паводле пазнейшых сведчанняў [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антона Геранімавіча Кеневіча]] (1877—1960), у аздабленні палацавых пакояў прымала ўдзел сама жонка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) — Іфігенія Горват (з роду [[Ратынскія|Ратынскіх]]), якая мела вялікую прыхільнасць да [[мастацтва]] і з веданнем справы падыходзіла да дэкарыравання інтэр’еру палаца<ref name="ais.by">{{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}}</ref>. Будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі італьянскага позняга [[класіцызм]]а<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="Urbański_p113"/> на высокім беразе [[Прыпяць|Прыпяці]] было скончана ў [[1850]] г., а само будаўніцтва адбывалася ў папярэднія гады<ref name="ais.by"/>. Паблізу палаца былі пабудаваны гаспадарчыя пабудовы (каменны леднік, драўляны флігель), стайня, каменная аднапавярховая аранжарэя і кветнік, а за каменнай сцяной за палацам з паўночнага захаду былі вытворчыя будынкі горватаўскага маёнтка Нароўля (бровар, свіран, стайні, фабрыка і г.д.). Адначасова з будаўніцтвам палацу праходзіла будаўніцтва парку каля палацу. На тэрыторыі сядзібы акрамя палаца ў пазнейшыя часы былі ўзведзены каталіцкая капліца-пахавальня Горватаў, [[фантан]], парадная [[стайня]], [[брама]], дом вартаўніка, ружанец, [[вежа|вежы]] і іншыя пабудовы<ref name="ais.by"/>. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) правёў новыя будаўнічыя мерапрыемствы па ўпрыгожванні палаца і добраўпарадкаванне тэрыторыі вакол яго, а ў 1899 г. на акцыянерным машынабудаўнічым заводзе Франца Крулля ў [[Талін|Рэвелі]] закупіў шмат «дроту і гаплікаў» для правядзення ў нараўлянскім маёнтку тэлефоннай лініі<ref name="ais.by"/>. І ў 1902 г. [[тэлефон]] быў пастаўлены<ref>''Тугай, У. В.'' [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Асабліва маштабныя працы праводзіліся ў 1902—1914 гг., для чаго закупаліся будаўнічыя матэрыялы: [[жалеза]] і [[дрот]] у [[Мазыр]]ы (у фірме Кацмана), бляшаныя вырабы ў [[Кіеў|Кіеве]] (на заводзе бляшаных вырабаў М. І. Шлосберга), вялікая колькасць белага і «бемскага» шкла (у Кіеўскай канторы Мальдаўскага завода), фарбы (каляровыя і бронзавыя), прыборы для новых вокнаў і дзвярэй, [[вапна]] і [[цэмент]] у Кіеве (у краме Палянкоўскага), паліваная [[кафля]], [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]] (белаглазураваныя), шэрыя неглазураваных куты, [[карніз]]ы, тэракотавыя «базікі» (на [[Рыжская фарфора-фаянсавая фабрыка|Рыжскім фарфоравым заводзе]]), бэлькі, асфальтавы лак і г.д.<ref name="ais.by"/> А сукно, палатно, ваўняныя і іншыя матэрыялы закупляліся ў мануфактурнай суконнай краме Хаіма Давідавіча Літвінава<ref name="ais.by"/>. Работы выконвалі пераважна мясцовыя спецыялісты: печкавыя і кафляныя ў палацы і пры млыне выконваў Сяргей Іваноў, мулярныя Какоўкін, цяслярныя Мордух Хайфман, малярныя Аўгуст Мілер, а таксама іншыя мясцовыя майстры<ref name="ais.by"/>. У пачатку ХХ ст. нараўлянскі палац, гэтак жа як і ўсе выдатныя гаспадарчыя і фабрычныя будынкі горватаўскага маёнтка, цудоўна выглядалі з боку [[Прыпяць|Прыпяці]], па якой госці параходам прыбывалі ў Нароўлю. Нараўлянская [[сядзіба]] [[Горваты|Горватаў]] была найбольш велічнай і складанай у кампазіцыйных адносінах сярод іншых сядзіб Горватаў (у [[Ліпаў|Ліпаве]], [[Барбароў|Барбарове]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцах]], [[Грушаўка (Нараўлянскі раён)|Грушаўцы]], [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабне]], Жарах)<ref name="Fedoruk_p154">''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 154.</ref>. == Архітэктура палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|300px|right|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота паміж 1915 і 1917 г.]] Палац уяўляў сабой двухпавярховы будынак з умацаванымі сценамі таўшчынёй да 1 метра. Па цэнтры галоўнага і бакавых фасадаў плоскія [[рызаліт]]ы з уваходнымі [[партал]]амі і [[тэраса]]мі. Вуглы дваровага фасада фланкіраваныя гранёнымі [[эркер]]амі. Развітыя лесвіцы ў мінулым падводзілі да ўваходаў з чатырох бакоў будынка. Плоскасць сцен другога паверху па ўсім перыметры была ўпрыгожана [[пілястра]]мі. Галоўны фасад завершаны прамавугольным [[атык]]ам, на якім раней быў надпіс: "DIH 1850 г. " (абазначаў дату пабудовы і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H){{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Галоўны фасад меў порцік з 6 тасканскімі калонамі: 2 сярэднія калоны стаялі асобна, а іншыя чатыры, якія падпіралі балкон, — парамі. Знутры палаца на балкон вялі тры вельмі высокія арачныя французскія вокны, змешчаныя паміж іанічнымі пілястрамі, здвоенымі па кутах [[рызаліт]]у. Упрыгожаннем галоўнага фасада былі высокія дзверы з паўкруглымі завяршэннямі, якія выходзілі на верхні балкон, і здвоеныя пілястры. Акрамя іанічных пілястраў, элементамі ўпрыгожвання фасадаў палаца з’яўляліся таксама аконны дэкор, прафіляваны міжпавярховы карніз, а таксама кансольны карніз. Палац быў накрыты нізкім 4-скатным жалезным дахам, пафарбаваным у [[чырвоны колер]]<ref name="ais.by"/>. На [[Цокаль|цокалях]] галоўнага (паўднёвага) фасада ляжалі [[бронза]]выя [[Леў|ільвы]] ў натуральную велічыню, якія былі схаваны пад час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі ў 1941 г.]] і да нашага часу не знойдзены. Задні (паўночны) фасад меў двух’ярусны порцік (з трохкутным франтонам), у ніжняй яго частцы размяшчалася тэраса з [[лесвіца]]й, па баках якой на цокалях ляжалі два [[сфінкс]]ы<ref name="ais.by"/>. Планіроўка палацу калідорная з [[Вестыбюль|вестыбюлем]] і квадратнай залай у цэнтры. На першым паверсе было 16 пакояў, а на другім — 10 пакояў. Пад першым паверхам мелася 8 скляпоў (сутарэнняў)<ref name="ais.by"/>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (3).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (4).jpg|thumb|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 26 сакавіка 1918 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (20.04.1939).jpg|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 20 красавіка 1939 г. File:Naroŭla, Horvat, Leŭ. Нароўля, Горват, Леў (1914).jpg|thumb|Фігуры ільвоў на лесвіцы палацу (галоўны фасад). Фота каля 1914 г. </gallery> == Інтэр’ер палаца == [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (2).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] [[Інтэр'ер]] палаца меў класічную планіроўку са шматлікімі памяшканнямі, калідорамі ў бакавых крылах палаца. У цэнтральнай частцы першага паверха мелася зала (хол) на шырыню [[порцік]]а галоўнага [[фасад]]а, а побач знаходзіліся бібліятэчнае памяшканне і чытальная зала (чытальня), вокны якіх выходзілі ў [[парк]]. Пакоі ў бакавых, ад цэнтральнай часткі, крылах размяшчаліся [[анфілада]]й, кожная з іх мела свой стыль. У афармленні інтэр’ера былі выкарыстаныя арачныя [[ніша|нішы]]. Рэпрэзентатыўныя пакоі палаца мелі [[паркет]]ныя падлогі, выкладзеныя рознымі спосабамі (рознымі малюнкамі) у кожным пакоі, з розных парод дрэў, а таксама мелі розныя [[люстра|люстры]], апраўленні дзвярэй, [[камін]]ы і разнастайныя па форме, узору і якасці рознакаляровыя кафляныя [[печ]]ы, якія ацяпляліся з боку [[калідор]]а<ref name="ais.by"/>. Менавіта незвычайнай прыгажосці паркетныя падлогі больш за ўсё ўражвалі гасцей палаца<ref name="ais.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]] Кожны паверх меў некалькі ванных пакояў. Асабліва дзівосным быў ніз сцен у адным з ванных пакояў на другім паверсе: было такое ўражанне, што гэта чыстае глыбокае дно ракі, у якім плаваюць розныя [[рыбы]] большай і меншай велічыні і з якога вырастаюць [[водарасці]]. Панэлі ў пакоях, лесвічныя клеткі былі зробленыя са светлага дуба. Горваты любілі ўсякага роду надпісы і мастацкія выслоўі, якія былі напісаныя на сценах алеем. Напрыклад, на першым паверсе ў куточку каля сходаў быў надпіс: ''«Няма выніку без прычыны»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=107}}. Пакоі палаца былі вельмі шчыльна завешаны мноствам сямейных [[партрэт]]аў [[Аскеркі|Аскерак]] і [[Горваты|Горватаў]], а таксама карцінамі на ваенную тэматыку і краявідамі{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Напрыклад, былі карціны аўтарства [[Ян Дамель|Яна Дамеля]] і [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януарыя Сухадольскага]]<ref name="Urbański_p113"/>{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Архітэктар і дызайнер [[Тадэвуш Раствароўскі]], які меў сяброўскія і сваяцкія адносіны з гаспадарамі сядзібы, намаляваў эскізы сцэн з [[Антычнасць|антычнымі]] міфалагічнымі сюжэтамі для аздаблення [[плафон]]аў [[Бібліятэка|бібліятэкі]], які былі ўласна выкананы, верагодна, дызайнерам Марыянам Жэгота-Янушайцісам{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Палац аздаблялі бронзавыя работы санкт-пецярбургскага скульптара і мастака Хопіна, меліся мяккія [[крэсла|крэслы (фатэлі)]] у стылі [[Луі-Філіп I|Луі-Філіпа I]] ці клубныя, крытыя светлай скурай{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Спальны пакой. Фота каля 1914 г.]] [[Шафа|Шафы]] бібліятэчнай залы (на першым паверсе) з зашклёнымі дзвярыма, якія вялі на тэрасу, і чатырма вокнамі былі запоўненыя шматтысячнымі тамамі [[кніга|кніг]], пераважна выданняў ХVIII—ХІХ стст., старадрукамі, рукапісамі і архівамі [[Аскеркі|Аскеркаў]] і [[Горваты|Горватаў]]<ref name="Urbański_p113"/>. Адзін з пакояў у паўночна-заходнім рызаліце на першым паверсе выкарыстоўвалася пад [[музей]] [[прырода|прыроды]], дзе стаялі вакол сцен велізарныя шкляныя шафы, напоўненыя [[Калекцыяніраванне|калекцыямі]] пудзілаў мясцовых палескіх птушак, звяроў, рыб і змей<ref name="ais.by"/>. У музейным пакоі была выдатная алебастравая столь, якая ўражвала наведвальнікаў: дзве намаляваныя алегарычныя выявы прадстаўлялі: адна — раку [[Дняпро]], другая — [[Прыпяць]]. Адзін пакой меў столь у выглядзе пазалочанай зоркі<ref name="ais.by"/>. Найраскошнейшым па афармленні быў пакой бальнай залі, якая займала ўсю шырокую прастору цэнтральнай частцы палаца на другім паверсе. Вялікія шкляныя дзверы бальнай залы выходзілі як на паўднёвы, так і паўночны фасады, а чатыры высокіх [[люстэрка|люстэркі]] эфектыўна павялічвалі прастору залы. З правага боку ад бальнай залы ў паўночнай частцы палаца знаходзіўся «чырвоны» салон, галоўным упрыгожваннем якога была падлога: складзеная з [[паркет]]а розных парод дрэў, яна ўяўляла сабой кампазіцыю «[[арабескі]]», якая нагадвае ўсходнія [[дыван]]ы{{sfn|Aftanazy|1991|с=110—111}}. Сцены «блакітнага» салона на другім паверсе былі абабітыя [[Атлас (тканіна)|атласам]] [[сіні колер|сіняга колеру]], а столь уяўляла сабой [[неба]] з залатымі [[зорка]]мі. Сентэнцыя «блакітнага» салона абвяшчала: ''«Дзіўна, што пад тваімі слядамі не растуць кветкі. Ты рай, ты май, ты вясна»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=111}}. На другім паверсе паўночнай часткі палаца быў шэраг парадных пакояў, аздабленне якіх канчаткова завяршылася толькі ў пачатку ХХ ст.: сцены былі ўпрыгожаны тынкавым ляпным дэкорам, выкананым у выглядзе рам, у сярэдзіне якіх размяшчаліся жывапісныя палотны<ref name="ais.by"/>. Для пакоя вялікай ядальні Тадэвуш Раствароўскі намаляваў больш за 10 карцін{{sfn|Aftanazy|1991|с=112}}. У сутарэннях знаходзіліся кухні, пральні і службовыя пакоі. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Garderob. Нароўля, Горват, Гардэроб (1914).jpg|thumb|Гардэроб. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1914).jpg|thumb|Вялікая ядальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čyrvony salon. Нароўля, Горват, Чырвоны салён (1914).jpg|thumb|Чырвоны салон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Małaja. Нароўля, Горват, Малая (1914).jpg|thumb|Малая зала. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (7).jpg|Фатэлі. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914) (2).jpg|thumb|Спальны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Kabinet. Нароўля, Горват, Кабінэт (1914).jpg|thumb|Кабінет. На сцяне — тэлефон. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Čytalnia. Нароўля, Горват, Чытальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Чытальня. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Haściny. Нароўля, Горват, Гасьціны (1914).jpg|thumb|Гасцінны пакой. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (3).jpg|thumb|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г. </gallery> == Паркавая тэрыторыя == === Парк і ўяздная брама === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|thumb|300px|left|Домік вартаўніка ''(злева)'' і ўяздная брама (па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]). На пярэднім плане — цэнтральная алея да сядзібы Горватаў. Фота каля 1914 г.]] [[пейзажны парк|Парк пейзажнага тыпу]] плошчай 8,2 [[га]] быў разбіты адначасова з будаўніцтвам палаца, на роўнай тэрасе і канчаткова сфармаваўся да 1870 г. Цэнтральная алея даўжынёй каля 1 км ад уяздных варот (брамы) да палаца падзяляла парк на дзве няроўныя часткі<ref name="Fedoruk_p154"/>. Парк меў з поўдня і захаду агароджу з цэглы. У абсадцы цэнтральнай алеі парка былі выкарыстаны [[таполя чорная]], [[таполя канадская]] шэрая і [[таполя марыландская]], а таксама [[ляшчына]]<ref name="Fedoruk_p154"/>. Перад фасадам палацу быў створаны вялікі круглы [[газон]]: паблізу портыку на газоне раслі две ліпы, а па баках раслі два кусты [[Бэз персідскі|персідскага бэзу]], падстрыжаныя ў форме [[шар]]а. Унутры парка былі ўчасткі розных дрэў і [[клумба|клумб]], [[салітэр]]аў і палян<ref name="Fedoruk_p154"/>. Арганізацыя парка была заснавана на паслядоўнай змене звязаных паміж сабой ландшафтных участкаў<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 112.</ref>. Парк вылучаўся мностам экзотаў, асабліва было многа [[Шаўкоўніца белая|шаўкоўніцы белай]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Раслі [[сасна чорная]], [[псеўдатсуга Мензіса]], [[белая акацыя]], [[конскі каштан]], [[бяроза]], [[бэз]], [[ядловец]], [[вязавік]], [[спірэя]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. Парадную частку палацу ўпрыгожвалі экзатычныя [[клён ясенялісты]] белаакаймлёны, [[лох вузкалісты]], [[туя заходняя]] і інш.<ref name="Fedoruk_p155"/> Уздоўж палацу раслі [[Елка блакітная|елкі калючыя блакітныя]]. Меліся чатыры [[баскет]]ы з [[граб]]авымі алеямі, якія ўтварылі амаль злучаныя калідоры вышынёй да 3 метраў<ref name="Fedoruk_p155"/>. У адной з алей расла [[таполя пятроўская]]. Галоўныя сцяжынкі ў парку мелі кальцавы маршрут па перыметру парка і былі заснаваны на прынцыпе раскрыцця дальніх перспектыў — на раку [[Прыпяць]], сярэдніх і блізкіх — на паркавыя пейзажы<ref name="Fedoruk_p155"/>. Маршрут пачынаўся ад паўночнага партэра палаца каля ракі, ішоў на ўсход да капліцы-пахавальні і альтанкі-веыж, далей дугой на поўдзень уздоўж ракі [[Нараўлянка]] ішоў да ўяздной брамы і адначасова да цёмнай яловай алеі ўздоўж цэглавай агароджы. За цэглавай агароджай з вежамі ў псеўдагатычным стылі ішла другая шырокая алея перпендыкулярна цэнтральнай алеі<ref name="Fedoruk_p155"/>. Паўднёва-ўсходняя частка парку мела рэгулярную планіроўку, што было нехарактэрным для [[Пейзажны парк|пейзажных паркаў]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|300px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі публічны парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] У парку меўся ўчастак-«школка», дзе вырошчвалі найболей каштоўныя пладова-ягадныя кусты, пладовыя дрэвы, экзатычныя [[дрэва|дрэвы]], кусты і [[кветка|кветкі]]<ref name="Fedoruk_p155"/>. У парку была створана таксама [[сажалка]]. Існуе легенда, што ў ёй патанула адзіная дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]]. Няўцешны бацька загадаў засыпаць вадаём і засеяць гэтае месца травой. З дарогі да варот сядзібы вялі два рады [[елка|елак]]. У пачатку XX ст. былі пабудаваны новыя ўяздныя вароты па праекце [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] — брама з калонамі, аркамі і простымі пілонамі — з цэлгы, патынкаваная. Побач быў пабудаваны дом вартаўніка ў стылі псеўдаготыкі. Да цяперашняга дня дом вартаўніка не захаваўся, а брама ў савецкі час была патынкавана шмат разоў і набыла больш аб’ёму. Вакол брамы ў горватаўскія часы раслі ў дэкаратыўных мэтах сіметрычныя групы [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]] з [[груша]]й, высаджаныя ў форме трохвугольніка<ref name="Fedoruk_p154"/>. [[Файл:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|300px|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.]] Не захавалася [[каштан]]авая [[алея]], якая вяла да плацу і была арыентавана на поўнач з выгінам на ўсход. Прыблізна пасярэдзіне каштанавай алеі была [[стайня]], дзе трымалі скакавых коней для выездаў. У свой час парк быў насычаны элементамі малых архітэктурных форм: капліца-пахавальня Горватаў, альтанка, фантан, вежы і інш. Пасля нацыяналізацыі маёнтка Горватаў савецкай уладай у 1920 г., сядзібны парк стаў гарадскім публічным паркам культуры і адпачынку. На месцы ранейшай сажалкі быў створаны [[стадыён]] для [[футбол]]а. У 1980-х гг. у парку былі ўстаноўлены электрычныя атракцыёны: [[карусель]], [[арэлі]] і інш. На тэрыторыі парку таксама месціліся [[тыр]], хлебная крама, танцавальная пляцоўка, сцэна, рачны вакзал, кафэ «Брыз» і прыстань на правым беразе Прыпяці. Парк ад ракі Нараўлянкі з поўдня быў абкружаны агароджай з [[чыгун]]у, якая вяла на паўночны-захад да кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Пачаткова высаджаных Горватамі дрэў у цяперашнім парку засталося нямнога. Цяпер у парку растуць пераважна мясцовыя пароды дрэў: [[дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[елка]], [[сасна]], [[вярба]]. І пераважаюць маладыя пасадкі. Планіроўка парка стала рэгулярнай, а не пейзажнай<ref>''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 156.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (08).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (10).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ «Брыз» у гарадскім публічным парку. Фота 2017 г. </gallery> === Капліца === [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|міні|злева|Каталіцкая капліца-пахавальня роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] [[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|120px|thumb|Інтэр’ер капліцы-пахавальні роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]] Ва ўсходняй частцы парку сярод густых дрэў паблізу палацу і берагу Прыпяці была невялікая мураваная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] роду Горватаў у [[неаготыка|неагатычным стылі]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Горваты былі [[каталіцызм|католікамі]], а найбліжэйшы [[касцёл]] знаходзіўся ў 35 км ад [[Нароўля|Нароўлі]]. Таму пабудова выкарыстоўвалася як хатняя капліца для набажэнстваў сям’і Горватаў і іх службітаў-католікаў{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Капліца мела рызу, касцельную бялізну, фісгармонію, кадзіла, а таксама абраз (намаляваны [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвушам Раствароўскім]]). Пад палогай капліцы быў склеп-крыпта для пахавання членаў сям’і Горватаў. Пахавана там было толькі некалькі асоб, у тым ліку цела сына Эдварда Артуравіча Горвата Даніэля (1892—1917), які памёр вясной 1917 г. у [[Хельсінкі]] ([[Фінляндыя]]){{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Да нашага часу тут захавалася толькі каменнае надмагілле аднаго з членаў сям’і [[Горваты|Горватаў]]. Сама капліца з рэшткамі нябошчыкаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="altanka">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead |publisher=Прыпяцкая праўда |date=2022-03-03}}</ref>. === Мураваная альтанка і драўляная альтанка === [[Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|міні|Мураваная альтанка-вежа ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' — унутры якой знаходзілася скульптура Хрыста, які нясе на сабе крыж. ''(Скульптура Хрыста не захавалася)''. Фота 2012 г.]] У парку каля левага берагу [[Нараўлянка|рэчкі Нараўлянкі]], дзе яна ўпадае ў Прыпяць, Даніэлем Горватам была пабудавана своеасаблівая мураваная [[альтанка]]-вежа (з цэглы і патынкавана), якая месцілася блізка каля капліцы-пахавальні Горватаў і была звязана з капліцай сваім прызначэннем. Мураваная альтанка ніколі не служыла бяседкай ці маяком на [[Прыпяць|Прыпяці]], а мела толькі адну функцыю — сакральную і абярэгавую: у альтанцы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], які нёс на сабе [[крыж]], — кампазіцыя сімвалізавала шлях Хрыста на [[Галгофа|Галгофу]]<ref name="altanka"/>. Скульптура Хрыста ў савецкія часы была вынята з альтанкі і выкінута як непатрэбная<ref name="altanka"/>. Альтанка, якая ўяўляе сабой трох’яруснае квадратнае ў плане мураванае збудаванне вышынёй каля 11 метраў<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |title=Дворцово-парковый ансамбль в Наровле |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=24 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924091312/https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> у стылі [[ампір]]<ref name="Fedoruk_p155"/> альбо [[класіцызм]]у{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}, вылучаецца дасканаласцю прапорцый і стройнасцю форм<ref>''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии. — Минск, 1982. — С. 101.</ref><ref name="Fedoruk_p155"/>. Ніжні ярус умацаваны вуглавымі [[контрфорс]]амі і завершаны [[дарычны ордар|дарычным]] [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Другі ярус скразны, з вялікімі паўцыркульнымі арачнымі праёмамі з чатырох бакоў. Вуглы аздоблены 3/4 калонамі са своеасаблівымі [[Капітэль|капітэлямі]]. Верхні ярус-[[ратонда]] з шасцю калонамі [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], завершаная паўсферычным [[купал]]ам з вазай. У дэкоры — [[маскароны]], [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянды]], акантаваны арнамент, [[Валюта (архітэктура)|валюты]], [[іонік]]і і інш. З альтанкі адкрываецца цудоўны від на месца ўпадзення Нараўлянкі ў [[Прыпяць]]. Акрамя мураванай альтанкі (сакральнага значэння), паблізу Прыпяці на пагорку каля палацу мелася драўляная альтанка-бяседка, якая ўяўляла сабой слуп з васьмісхільным дахам і з [[Лава (мэбля)|лаўкамі]] вакол яго. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Altanka. Нароўля, Горват, Альтанка (1914).jpg|thumb|Драўляная альтанка-бяседка каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> === Тэнісны корт === З заходняга боку цэнтральнага газону ў парку меўся [[бетон|забетаніраваны]] тэнісны корт, які на зіму засыпаўся мятровым слоем сухога лісця, каб не трэскаўся ад [[мароз]]у. У [[тэніс]] гулялі ўсе дарослыя жыхары палацу. Бавіліся і ў [[кракет]]. Са з’яўленнем [[Электрычнасць|электрычнасці]] ў сядзібе [[гульня|гульні]] праходзілі да позняга вечара. === Фантан === [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|міні|злева|Фантан перад заднім (паўночным) фасадам нараўлянскага палаца Горватаў. Фота каля 1914 г.]] Шырокая [[лесвіца]] з боку фасада палаца, арыентаванага на раку [[Прыпяць]], вяла да тэрасы, на якой размяшчаўся мураваны [[фантан]], пабудаваны ў стылі [[ампір]], — з цэглы і патынкаваны. Фантан уяўляў сабой басейн са скругленымі вугламі, з двух бакоў абрамлены паўкруглымі лаўкамі з усталяванымі адзін супраць аднаго манументальнымі тронамі на ляпных ільвіных лапах. (Цяпер жыхары [[Нароўля|Нароўлі]] звычайна назваюць гэтыя троны «панскімі крэсламі»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Туристические маршруты |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928071626/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://vk.com/wall-40348562_4 Панские кресла: возле дворца]</ref>). Па цэнтры басейна на нізкім цыліндрычным цокалі была [[ваза]], якую трымалі [[сірэна|сірэны]]. Фантаны былі характэрны для [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[рэгулярны парк|рэгулярных паркаў]], але не атрымалі шырокага распаўсюджання ў [[Садова-паркавае мастацтва|паркабудаўніцтве]] Беларусі ў тыя часы і сустракаліся вельмі рэдка — толькі ў сядзібах [[Бачэйкава|Бачэйкаве]], [[Дубой|Дубоі]], Нароўлі і [[Сёмкава|Сёмкаве]]<ref>''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 52.</ref>. Яшчэ адзін мураваны фантан быў пабудаваны не на тэрыторыі сядзібы, а ў мястэчку Нароўля — побач з [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым домам Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]]. Рэшткі таго фантану захаваліся да нашага часу<ref>[https://yandex.by/maps/org/fontan/222256646830/?ll=29.506494%2C51.801704&z=17 Наровля. Фонтан]</ref>. === Гаспадарчыя пабудовы === У палацава-паркавы ансамбль уваходзілі таксама гаспадарчыя пабудовы. На паўночным усходзе ад сядзібы размяшчаўся [[ружоўнік]], на захадзе — [[лядоўня]] (студня), кладоўка («аптэка») і [[аранжарэя]]. Стайня, дзе трымалі скакавых коней, была драўлянай, а яе сярэдняя частка, якая служыла жыллём для яе апекуна, была мураванай. За агароджай побач з палацам знаходзіўся «фальварак» маёнтка: мураваная вінакурня, стайні для цяглавых коней, кароўнікі, кандытарская фабрыка і інш. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (6).jpg|thumb|Парк вакол палацу. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Fantan. Нароўля, Горват, Фантан (1914).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Фота каля 1914 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (2).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (16).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (14).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г. File:Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|thumb|Студня каля стайні. Фота каля 1914 года. File:Naroŭla, Horvat, Stajnia. Нароўля, Горват, Стайня (1914).jpg|thumb|Стайня каля палацу. Фота каля 1914 года. </gallery> == Кандытарская фабрыка == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|350px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы]] У [[1913]] г. на тэрыторыі сядзібы ў фальварку — побач з палацам, за агароджай — [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]]. У савецкія часы фабрыка была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам і атрымала ў 1925 г. назву «[[Чырвоны Мазыранін]]». Да цяперашняга часу на тэрыторыі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» захаваліся вытворчыя будынкі фабрыкі Эдварда Горвата, зробленыя з чырвонай цэглы ў [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычным стылі]], у якім спалучаюцца рысы [[Раманскі стыль|раманскага]] (аркатура, байніцы) і [[Гатычны стыль|гатычнага стыляў]] (стральчатыя аркі і праёмы). == Гістарычныя падзеі == Напэўна, першая згадка аб наяўнасці ў мястэчку Нароўлі панскага «двара» (сядзібы) — у 1728 г. у інвентары Антонаўскай воласці, якая належала (верагодна, на ленных правах) польнаму гетману ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіславу Дэнгафу]] (к. 1673—1728)<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст.] / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. — С. 334.</ref>. У 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»{{sfn|Раюк|2024|с=114}}. У [[1790]] г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. Пасля канфіскацыі расійскай уладай у 1794 г. у Яна Мікалая Аскеркі ўсіх маёнткаў і перадачы нараўлянскай іх часткі — у валоданне [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Сіверсу]] (1731—1808), цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка [[Барбароў]] замест Нароўлі{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. Няма звестак, што сталася з сядзібай Аскеркі. У 1808 г. нашчадкі Якава Сіверса прадалі вялізны маёнтак Барбароў (уключаючы Нароўлю) — [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэю Мацвеевічу фон Гольсту]]{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. А 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, дзе Даніэль Горват задумаў пабудаваць у стылі позняга класіцызму зусім новую шыкоўную рэзідэнцыю (палац), будаўніцтва якой было скончана ў 1850 г.{{sfn|Раюк|2024|с=117}} Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца было зроблена ўжо 15 снежня 1849 г.: «У маёнтку Нароўля жылы панскі дом каменны новы з двума паверхамі, з двума вялікімі ганкамі і жалезнымі над імі балконамі, мае пад сабой восем скляпоў, на першым паверсе шаснаццаць, на другім дзесяць пакояў, даўжынёю 20⅓ сажня, шырынёю 10⅓ сажня, пакрыты жалезным лістом»<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DDpBR2IovL8/?img_index=1 Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца]; Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, фонд 146, вопіс 2, справа 1119 «Статыстычныя апісанні м. Каралін і Нароўля за 1849 год».</ref>. Напярэдадні смерці Даніэля Горвата 8 ліпеня 1868 г., пад наглядам Станіслава Ігнатавіча Горвата (1804—1884) у лютым 1868 г. адбыўся падзел маёнткаў Даніэля Горвата паміж яго дзецьмі: Артур Даніэлевіч Горват (1831—1903) атрымаў маёнтак [[Нароўля|Нароўлю]] з палацам; Маўрыцый Даніэлевіч Горват (1838—1903) атрымаў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]]; а графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844—1906) атрымала маёнтак [[Ельск|Каралін]]{{sfn|Раюк|2024|с=118}}. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (Ляневіч) (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=1 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 1884 г., знаходзячыся за мяжой Расійскай імперыі, Артур Горват, яго жонка Караліна (Шарлота), дочкі Францішка і Габрыэля прынялі аўстрыйскае падданства, а ў лютым 1885 г. вярнуліся ў свой маёнтак Нароўля{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Аднак у 1890-я гг. і да сваёй смерці Артур Горват звычайна пражываў у Познані (Германская імперыя) і падпісваў даверанасць кіраваць нараўлянскім маёнткам сваім пленіпатэнтам — Юзафу Андрэевічу Ляневічу альбо Вітальду Юзафавічу Зяновічу{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У 1897 г. Артур Горват з Нароўлі выслаў у Познань рагі лася, якія 21 студзеня 1898 г. у Познані доктар граф Францішак Хлапоўскі (1846—1923), сваяк Артура Горвата, прадставіў на паседжанні аддзелу прыродазнаўцаў і тэхнікаў Таварыства прыяцеляў навук у Познані, каб прадэманстраваць развіццё рагоў у аленя і лася, паказваючы пры тым розніцу<ref>[https://ia802203.us.archive.org/5/items/roczniki2534pozn/roczniki2534pozn.pdf Roczniki Towarzystwa przyjaciół nauk poznańskiego. — 1899. — tom XXV. — Zesz. 3-4. — 537 s. — S. 528.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У нараўлянскім палацы ў тыя часы жыў яго сын — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935), які ў 1889 г. скончыў Рыжскае палітэхнічнае вучылішча са ступенню агранома, у 1890 г. стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], у 1897—1901 гг. быў дэпутатам дваранства Мазырскага павета, у 1901—1917 гг. — Рэчыцкага{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Пасля смерці Артура Горвата ў 1903 г., палац і маёнтак перайшлі ў валоданне яго сына Эдварда{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У пачатку XX ст. у нараўлянскім палацы пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|с=67}} на першым паверсе ў сярэднім пакоі направа ад холу (цэнтральнага пакоя) выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку каля нараўлянскага палаца Горватаў, быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|с=20}}. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}, таму жанчыны з палаца выехалі на той час у маёнтак [[Вадовічы]], а дзеці — у маёнтак [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]]{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у нараўлянскім палацы адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|с=30}}. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1925).jpg|200px|thumb|Дом адпачынку ў будынку палаца. Фота 1925 г.]] У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). Ніякіх будаўнічых мерапрыемстваў, акрамя невялікіх рамонтаў, у палацы не праводзілася. У 1928 г. у будынку былога палаца (у былой Вялікай ядальні) прайшла канферэнцыя настаўнікаў Нараўляншчыны<ref name="Pamiac_p89">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. Пазней бібліятэку нараўлянскіх Горватаў з Мінска перавезлі ў Рэчыцу, дзе пасля вайны яе сляды губляюцца<ref name="telegraf.news">{{cite web|url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?|website=telegraf.news|date=2025-07-02|lang=ru|access-date=23 жніўня 2025|archive-date=21 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|url-status=dead}}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад, у палацы месцілася нямецкая камендатура. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты ў Нароўлі здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у палацавым парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=16 верасня 2024 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней савецкімі ўладамі ў парку каля палаца на месцы пахавання быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў у 1943 г. будынак значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Галава аднаго з [[сфінкс]]аў з атыка палаца цяпер знаходзіцца ў [[Гомельскі краязнаўчы музей|Гомельскім краязнаўчым музеі]]<ref name="telegraf.news"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>См. предисловие к описи фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|Палац адразу пасля Другой сусветнай вайны. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] У пачатку 1950-х гг. будынак былога палацу быў рэканструяваны з мэтай прыстасавання яго пад беларускамоўную школу, а з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка быў узведзены новы корпус. Будаўнічыя работы праходзілі без уліку былой гісторыі палаца, таму многія страчаныя ў 1943 г. архітэктурныя элементы і вонкавы дэкор былога палацу не былі адноўлены. Пазней у будынку была школа-інтэрнат<ref name="Fedoruk_p155"/><ref name="ais.by"/>, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. У 1992—1994 гг. спецыялісты Гомельскай абласной праектнай майстэрні (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Іванавіч Мелех|Уладзіміра Іванавіча Мелеха]]) зрабілі абмеры і працоўныя [[чарцёж|чарцяжы]] будынка і праект аднаўлення, які прадугледжваў рэстаўрацую фасадаў з аднаўленнем дэкаратыўных элементаў і перапланіроўку ўнутранай прасторы палаца, а пасля стварэння грамадска-культурнага цэнтра горада Нароўлі (для правядзення выставак, канцэртаў, культурных сустрэч), «Цэнтра рамёстваў», кафэ-бара, актавай залы, більярднай. Але вытворчыя работы ў той перыяд не былі пачаты і стан пакінутага будынка толькі значна пагоршыўся. Новы корпус з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка было палаца быў разбураны. У 2006 г. група спецыялістаў (пад навуковым кіраўніцтвам архітэктара [[Алена Уладзіміраўна Ваяводская|Алены Уладзіміраўна Ваяводскай]]) ААТ «Праектрэстаўрацыя» пачала карэкціроўку праекта аднаўлення палаца, але ў сувязі з прыпыненнем фінансавання карэкціроўка не была завершана. Пасля ўдзелу ў адкрыцці выстаўкі архіўных дакументаў «Ваньковічы. Слаўны род зямлі беларускай» (пры дапамозе Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) у маі 2008 г. у Мінску ў «Доме Ваньковічаў», адзіная жывая праўнучка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] — Аляксандра Крысціна Ваньковіч (нар. 1959 г.) — наведала будынак былой нараўлянскай сядзібы Горватаў<ref>{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}} (на 16-й хвіліне).</ref><ref>[https://vk.com/topic-1219616_1450496?post=48 А еще недавно случай был]</ref><ref>[https://artmuseum.by/ru/delo-o-fundushe-teodora-vankovicha Дело о «фундуше» Теодора Ваньковича]</ref>. У 2009 г. [[Андрэй Іванавіч Горват]] разам з [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Васілевічам Чайкам]] (нар. 1965) прынялі ўдзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры [[Аляксандр Матафонаў|Аляксандра Матафонава]] «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання<ref name="labirynty">{{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}}</ref>. У час здымак дакументальнага фільму каля будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі Андрэй Горват зрабіў прапанову сваёй сяброўцы Вользе аб [[шлюб]]е<ref name="labirynty"/>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|thumb|Школьны клас у Вялікай ядальні ў палацы. Фота 1932 г. File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1930-39).jpg|thumb|Удзельнікі канферэнцыі настаўнікаў Нараўляншчыны — у Вялікай ядальні ў палацы, 1928 г.<ref name="Pamiac_p89"/> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (01).jpg|thumb|Мураваная альтанка ў парку. Фота 2017 г. File: Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 07.jpg|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2021 г. </gallery> [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю шляхецкага [[Горваты|роду Горватаў]] і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archivedate=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы будынак былога палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным [[Горваты|родзе Горватаў]]<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічала падлога і вокны. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|350px|thumb|Руіны былога палаца Горватаў (1850). Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Яўгенавіч Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[Долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне руіны былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне ([[гатэль]] і/ці [[рэстаран]])<ref name="realt.onliner.by"/><ref>{{Cite web |url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |url-status=dead }}</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка былога палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць беларускай дзяржавы. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі музейны комплекс з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref name="spynic">{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У цяперашні час уласнікі з дапамогай сваіх грошай, найманых будаўнікоў, валанцёраў і грашовых ахвяраванняў ад іншых асоб вядуць працу па аднаўленні будынка палацу<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/ Панскі дом]</ref><ref name="spynic"/>. Уласнік Пётр Кузняцоў сфарміраваў каманду рэстаўрацыі: праекціроўшчык Сяргей Міхайлавіч Касабуцкі, кансультант па будаўніцтве Дзмітрый Арахоўскі, навуковы кіраўнік Аляксей Пузееў, медыя-менеджар Яўгенія Крэшчук, каардынатар валанцёраў Аліна Цітавец, бухгалтар і справавод Таццяна Шапавалава<ref name="telegraf.news"/>. У лістападзе 2025 г., калі скончыўся тэрмін абмежавальных умоў продажу, палац яшчэ не быў уведзены прыватнымі ўласнікамі ў камерцыйнае выкарыстанне, а толькі зроблены новы дах. Аднак у лістападзе 2025 г. Нараўлянскі райвыканкам вырашыў, а Нараўлянскі раённы савет дэпутатаў зацвердзіў працяг тэрміну выканання ўмоў продажу ў прыватныя рукі палаца ў лістападзе 2020 года — яшчэ на тры гады (да лістапада 2028 года), бо больш працягваць нельга па законе<ref>[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DRUm_BaiCH2/ Тлумачэнне Пятра Кузняцова]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края. Удзельнікі канферэнцыі на чале з дырэктарам Інстытута гісторыі [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|Вадзімам Лакізам]] наведалі палац Горватаў і заслухалі даклад Пятра Яўгенавіча Кузняцова аб ходзе рэстаўрацыі нараўлянскага палаца<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-narovlyanshhine-prohodit-mezhdunarodnaya-nauchno-prakticheskaya-konferentsiya/ На Наровлянщине проходит международная научно-практическая конференция]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (11).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (13).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (18).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (17).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (12).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г. </gallery> == У мастацтве == Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) малюе акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі, яе прыродзе, горватаўскім палацы і альтанцы апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля нараўлянскай альтанкі, у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) малюе карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка Чырвоны мазыранін»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў [[Нароўля|Нароўлю]] ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога палацу Горватаў у Нароўлі. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў, а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''<ref>[https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/ Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле]</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>. == Медыя == * https://www.instagram.com/panski_dom/ — адрас у сацыяльнай сетцы * https://panski-dom.by — афіцыйны сайт у Інтэрнэце == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * ''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. / А. Н. Кулагин. — Минск : Наука и техника, 1981. — 132 c. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * {{h|Раюк|2024|''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2024. – Вып. 24. – Ч. 2. – С. 113–121.}} * ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А. Т.]]'' Садово-парковое искусство Белоруссии / А. Т. Федорук. — Минск : Ураджай, 1989. — 247 с. * ''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1982. — 222 c. * {{h|Aftanazy|1991|''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.}} * {{h|Rostworowski|2001|''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == {{ГККРБ|312Г000536}} * [https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ «Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |date=21 жніўня 2025 }} * [https://alarmout.livejournal.com/48423.html Усадьба Горваттов. Наровля. Исторический таймлапс] // alarmout.livejournal.com * [https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ БЛЕСК И ТАЙНЫ НАРОВЛЯНСКОГО БРИЛЛИАНТА ГОРВАТТОВ, КОТОРЫЙ КУПИЛ ГОРВАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928081834/https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ |date=28 верасня 2023 }} // planetabelarus.by * {{radzima|1277}} * {{ГБ|http://globustut.by/narovlya/#manor_main}} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // realt.onliner.by * {{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}} * {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-gorvatau-naroulja}} * {{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}} * [https://mlife.by/news/istoriya-mozyrya/6808/ Усадьба Горваттов в Наровле. Mlife отправился по следам былой роскоши] // mlife.by [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нароўлі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1850 годзе]] gtmxel9eukgrqsueq2axniowco06atb 0 167492 5220602 5171695 2026-10-17T20:26:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220602 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Франкаканадцы <br /> (''Canadiens français'') | image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Jean Chrétien 2010.jpg|58x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Louise Arbour - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|47x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Céline Dion 2012.jpg|49x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Xavier Dolan at TIFF 2009.jpg|45x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Жан Крэцьен]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Луіза Арбур]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Селін Дыён]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ксаўе Далан]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 7 966 900 | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} — 7688000 <br />{{Сцягафікацыя|ЗША}} — 278000 <br /> | langs = [[Французская мова|французская]] | rels = [[каталіцызм]], [[пратэстантызм]] | related = [[французы]], [[каджуны]] }} '''Франкакана́дцы''' ({{lang-fr|Canadiens français}}) — буйная [[культура|культурна]]-[[мова|моўная]] група жыхароў [[Канада|Канады]]. Жывуць таксама ў [[ЗША]] і іншых краінах. Агульная колькасць (2022 г.) — 7 966 900 чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11765 French-Canadian]</ref> Родная [[мова]] — [[французская мова|французская]]. ==Гісторыя== ===Новая Францыя=== [[File:Alfred Jacob Miller - Pierre - Walters 37194053.jpg|thumb|left|Франкаканадскі гандляр, мал. 1858 - 1860 гг.]] [[Францыя|Французы]] пачалі даследаванне ўсходніх [[бераг]]оў [[Канада|Канады]] ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. У [[1524]] г. [[італьянцы|італьянскі]] вандроўнік [[Джавані да Верацана]], пасланы [[Францыск I|Францыскам I]], нанёс на [[Геаграфічная карта|карту]] значную частку паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа. У [[1534]] - [[1541]] гг. [[Жак Карцье]] даследаваў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліў]] і [[Рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. У [[1602]] г. [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV]] перадаў манапольнае права каланізацыі адкрытых тэрыторый кампаніі [[руан]]скіх [[гандаль|гандляроў]]. У [[1605]] г. прадстаўнік гэтай кампаніі [[Самюэль дэ Шамплейн]] заснаваў [[Калонія, міграцыя|калонію]] Акадыя (зараз [[Новая Шатландыя]]) і ў [[1608]] г. [[Квебек (горад)|Квебек]], які хутка ператварыўся з гандлёвай факторыі ў адміністрацыйны цэнтр каланіяльных валоданняў, названых Новай Францыяй. Да [[1663]] г. захоўвалася манаполія руанцаў, а таксама забарона на перасяленне ў Новую Францыю некаталікоў. Хаця большасць французскіх перасяленцаў займалася гандлем футрам, значную ўладу тут набыў [[Езуіты|ордэн езуітаў]]. У выніку колькасць каланістаў заставалася нязначнай (каля 2000 чал. у 1663 г.). Многія перасяленцы былі мужчынамі, якія ехалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]] ў пошуках багаццяў і далейшага вяртання ў Францыю. Таму [[Людовік XIV]] абвясціў Новую Францыю каралеўскай правінцыяй і стварыў каланіяльную адміністрацыю. У калоніі накіроўваліся салдаты-ветэраны, заахвочваліся шматдзетныя [[сям'я|сем'і]]. Павіннасці каланістаў на карысць [[дзяржава|дзяржавы]] і царквы адрозніваліся ў лепшы бок ад асабіста французскіх. У кантактнай зоне паміж французамі і [[індзейцы|індзейцамі]] сфарміравалася своеасаблівая мова [[мічыф|мі́чыф]] ({{lang-fr|métchif}}). У другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. французы ў пошуках даступнага шляху да [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] зрабілі шмат намаганняў для пранікнення ўглыб [[кантынент]]у. Французскія ўмацаванні з'явіліся на [[Мічыган (возера)|возеры Мічыган]] і нават ў вярхоўях [[Місісіпі|ракі Місісіпі]], па якой пачаўся гандаль з [[Луізіяна]]й. Але з [[1690]] г. пачаліся прамыя ваенныя сутыкненні з [[Англія|англійскімі]] каланістамі. Сітуацыя ўскладнялася тым, што насельніцтва англійскіх калоній хутка расло і ў сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. дасягнула 2 мільёнаў чал., а ў Новай Францыі было толькі каля 80 тыс. перасяленцаў. У [[1754]] г. французы дасягнулі пэўных поспехаў, калі разграмілі [[армія|армію]] [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] каланістаў на чале [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]] і пабудавалі ўмацаванні ў [[Агая]]. Аднак у брытанцаў атрымалася акупаваць Акадыю, адкуль да [[1763]] г. яны выселілі ўсіх французаў (гл. [[Каджуны]]), а ў [[1759]] г. брытанцы захапілі горад Квебек. У [[1763]] г. Новая Францыя была перададзена Вялікабрытаніі. У [[1791]] г. згодна брытанскаму [[Канстытуцыя|канстытуцыйнаму]] акту частка Новай Францыі, населеная пераважна французскімі каланістамі, была пераўтворана ў валоданне Ніжняя Канада. ===У складзе Брытанскай каланіяльнай імперыі=== Пасля далучэння [[Францыя|французскіх]] [[калонія|калоній]] у [[Канада|Канадзе]] да [[Вялікабрытанія|Брытанскай імперыі]] ў іх праводзілася [[палітыка]], накіраваная на забеспячэнне бяспекі валоданняў ад Францыі, а пасля і ад [[ЗША]]. У [[1774]] г. брытанскія ўлады гарантавалі франкамоўным пасяленцам магчымасць выкарыстання мясцовых грамадзянскіх [[Закон (права)|законаў]], вызнанне [[каталіцызм]]у і выкарыстанне [[французская мова|французскай мовы]] ў адміністрацыі. Частка канадскіх [[французы|французаў]] далучылася да амерыканскіх [[Вайна за незалежнасць ЗША|рэвалюцыянераў]], але большасць засталася вернай Вялікабрытаніі. [[Канстытуцыя|Канстытуцыйны]] акт [[1791]] г. дазваляў выбіраць мясцовае кіраванне, хаця нават выбраныя прадстаўнікі Ніжняй Канады ў значнай ступені залежалі ад метраполіі. З [[1806]] г. пачала дзейнічаць ліберальная Канадская партыя (з [[1826]] г. - Патрыятычная партыя), якая адстойвала інтарэсы франкаканадцаў на палітычным узроўні і выступала за далейшыя рэформы. У [[1837]] - [[1838]] гг. пад уздзеяннем мясцовых пратэстных настрояў і [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных падзей]] у [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і [[Еўропа|Еўропе]] адбыліся ўзброеныя выступленіі, якія скончыліся пакараннем смерцю 12 і высылкай у [[Аўстралія|Аўстралію]] 58 паўстанцаў. У [[1840]] г. пачаў дзейнічаць закон аб Саюзе, які аб'яднаў Верхнюю і Ніжнюю Канаду. Быў створаны адзіны прадстаўнічы орган, у якім франкаканадцы атрымалі меншасць. З 1840-ых гг. [[эканоміка|эканамічная]] сітуацыя пачала пагаршацца, што ў выніку прывяло да доўгатэрміновай стагнацыі. У выніку прыняцця Вялікабрытаніяй [[пратэкцыянізм|пратэкцыянісцкі]]х законаў, якія абмяжоўвалі вываз [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў, назіраўся крызіс мясцовых фермерскіх гаспадарак. Гандаль футрамі ў другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. значна знізіўся. Індустрыялізацыя ў [[горад|гарадах]] адбывалася вельмі павольна. У выніку пачалася эміграцыя франкаканадцаў у [[ЗША]], дзе патрабавалася танная працоўная сіла ў [[прамысловасць|прамысловасці]]. Трэба зазначыць, што ўезд новых пасяленцаў у Ніжнюю Канаду таксама меў сталы характар. [[Напалеонаўскія войны]] пачатку XIX ст. прывялі да іміграцыі шматлікіх перасяленцаў як з Францыі, [[Бельгія|Бельгіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Італія|Італіі]]. Але ў другой палове XIX ст. ужо існавалі больш прыцягальныя для перасяленняў месцы — Аўстралія, [[Новая Зеландыя]], [[Новая Каледонія]], [[Аргенціна]] і інш. Супраць выезду ў ЗША выступалі франкамоўныя палітыкі і асабліва рымска-каталіцкі касцёл. Аднак эміграцыя працягвалася, і да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. франкамоўнае насельніцтва Канады амаль не вырасла ў колькасці. ===У складзе Канады=== [[File:Bank of Montreal hockey team, Montreal, QC, 1895 (5348750457).jpg|thumb|Хакейная каманда з Манрэаля, 1895 г.]] У [[1867]] г. быў створаны [[дамініён]] [[Канада]], у склад якога ўвайшлі некалькі [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] правінцый [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у тым ліку [[французская мова|франкамоўны]] [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]. Такім чынам, франкаканадцы атрымалі магчымасць мець свае органы кіравання на ўзроўні правінцыі, хаця ўвогуле ў дамініёне склалі [[мова|моўную]] і [[культура|культурную]] меншасць. Канчаткова межы Квебека былі вызначаны толькі ў [[1927]] г. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. назіраецца хуткі рост [[манрэаль|Манрэаля]]. Ён стаў прыцягальным для сельскага насельніцтва, імігрантаў з [[Еўропа|Еўропы]] і бізнесменаў з іншых тэрыторый [[Канада|Канады]]. З [[1852]] г. да [[1902]] г. яго насельніцтва вырасла з 58 000 чал. да 528 000 чал. У [[1870]] - [[1921]] гг. была праведзена рэформа адукацыя, якая да той пары залежала ад касцёла і не адпавядала патрабаванням прамысловага грамадства. У [[1896]] г. выхадзец з Квебека, [[Вілфрыд Лар’е]], стаў першым франкамоўным прэм'ер-міністам Канады. У першай трэці [[20 стагоддзе|XX]] ст. Квебек дэманстраваў зайздросны эканамічны рост, таму зноў стаў прыцягальным для імігрантаў з Еўропы. У гады [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] франкаканадцы ўступалі ў канадскую [[армія|армію]] толькі на добраахвотнай аснове. У [[1939]] г. Канада як дамініён [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ўступіла ў [[Другая сусветная вайна|II Сусветную вайну]], пры гэтым грамадзяне Квебека зноў атрымалі права толькі добраахвотнага ўдзелу. У [[1942]] г. у сувязі з недахопам чалавечых і матэрыяльных рэсурсаў урад Канады абвясціў агульнафедэральны [[Рэферэндум|плебесцыт]], які павінен быў прымусіць квебекцаў служыць па прызыву. Большасць квебекцаў (71%) прагаласавала супраць, але 80% канадцаў прынялі рашэнне ўвесці ў Квебеку прызыўную сістэму. Нягледзячы на гэта ў [[1944]] г. здарыўся прызыўны крызіс, паколькі квебекскія юнакі не жадалі служыць у арміі. Ён паслужыў адной з першых істотных прычын раз'яднання паміж жыхарамі Квебека і астатнімі канадцамі. У пасляваенны перыяд кансерватыўныя і ліберальныя палітыкі Квебека дамагаліся пашырэння палітычных правоў правінцыі. Праводзілася палітыка шырокага ўмяшання дзяржаўных органаў у развіццё эканомікі. У 1960-ых гг. адносіны паміж франкамоўным і [[англійская мова|англамоўным]] насельніцтвам Канады абвастрыліся. Цэнтральныя ўлады ішлі на саступкі патрабаванням квебекскіх палітыкаў, што не знаходзіла падтрымкі ў іншых правінцыях. У [[1969]] г. французская мова стала адной з дзвюх дзяржаўных моў Канады. Сепаратысцкія настроі франкамоўнай грамадскасці падагрэлі словы [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. Пачас наведвання Канады ў [[1967]] г. ён абвясціў, што [[Францыя]] прызнае незалежны Квебек. У [[1970]] г. сепаратысцкія партыі атрымалі 23% галасоў выбаршчыкаў. У [[1976]] г. незалежніцкая партыя Квебека атрымала большасць галасоў. Яе лідары абяцалі, што арганізуюць рэферэндум з прапановай набыцця незалежнасці. Такія рэферэндумы праводзіліся ў [[1980]] г. і [[1995]] г. Двойчы нязначная большасць выбаршчыкаў (59,5% і 50,4%) адхілялі выхад Квебека са складу Канады. Акрамя Квебека франкаканадцы жывуць у іншых правінцыях, але маюць [[права]] рэалізоўваць свае моўныя і культурныя інтарэсы праз адукацыю і іншыя формы сацыяльнай актыўнасці. ==Асаблівасці культуры== Далёка не ўсе франкаканадцы з'яўляюцца нашчадкамі выхадцаў з [[Францыя|Францыі]]. У розныя гістарычныя перыяды да іх таксама далучаліся выхадцы з іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін, мясцовыя [[метысы]] і [[крэолы]], [[англійская мова|англамоўныя]] канадцы. У сучаснай [[Канада|Канадзе]] найчасцей прыняты выраз "[[Франкафонія|франкафонныя]] канадцы". Але [[французская мова]] франкафоннага насельніцтва таксама некалькі адрозніваецца ад французскай мовы Францыі. Яна заснавана на старой форме з дастаткова значным запазычаннем англійскіх слоў. У [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] захаванне і развіццё французскай мовы адбываецца праз адукацыю, праграмы адаптацыі для выхадцаў з іншых краін і правінцый Канады. 75% [[Тэлебачанне|тэле-]] і [[радыё]]эфіра па [[Закон (права)|закону]] абавязаны быць франкамоўнымі. Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. аб'яднальным фактарам для франкаканадцаў было спавяданне [[каталіцызм]]у. У наш час грамадства стала значна больш свецкім, павялічылася колькасць [[пратэстантызм|пратэстантаў]]. Разам з гэтым, зменшылася колькасць шматдзетных [[сям'я|сем'яў]], якія раней лічыліся нормай. Франкаканадцы маюць багаты [[фальклор]]. Асабліва папулярны жартоўныя гісторыі і [[казка|казкі]] пра Маленькага Жана (''Petit Jean'') і [[паляванне|паляўнічага]] Дальбека (''Dalbec''). Вылучаецца мясцовая [[кулінарыя|кухня]], для якой характэрны мясныя пірагі, рагу, традыцыйныя супы з цыбулі і гароху, нацыянальная бульбяная страва ''poutine''. У адрозненні ад іншых канадцаў, франкаканадцы не святкуюць дня [[Вікторыя (каралева брытанская)|Каралевы Вікторыі]] ([[25 мая]]). Замест гэтага ў першы панядзелак перад святам адзначаецца дзень Доларда, французскага героя [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[24 чэрвеня]] святкуюць дзень [[Іаан Прадцеча|Жана-Батыста]], заступніка Квебека. Нашчадкі жыхароў Акадыі шануюць дзень Ушэсця ([[15 жніўня]]). [[Каляды]] лічацца сямейным святам. Найбольш папулярны [[спорт]] — [[хакей]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|French Canadians}} * [http://canada.by/2008/03/24/istoriya-kvebeka-v-xronologicheskom-poryadke.html canada.by] * [http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/new-france New France] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306212559/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/new-france |date=6 сакавіка 2012 }} * [http://www.canadiana.ca/citm/themes/pioneers/pioneers3_e.html New France (1608—1763)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141008091712/http://www.canadiana.ca/citm/themes/pioneers/pioneers3_e.html |date=8 кастрычніка 2014 }} * [http://www.canadianheritage.org/books/canada3.htm A Century of New France: 1663—1763] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528222101/http://www.canadianheritage.org/books/canada3.htm |date=28 мая 2013 }} * [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/francophonie/histfrnqc.htm Histoire du français au Québec] {{Недаступная спасылка}} * [http://globerove.com/canada/french-canadian-culture/2657 French Canadian Culture] * [http://www.everyculture.com/wc/Brazil-to-Congo-Republic-of/French-Canadians.html Countries and Their Cultures: French Canadians] * [http://www.multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/c14 Culture And Identity In French Canada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130709115739/http://www.multiculturalcanada.ca/encyclopedia/a-z/c14 |date=9 ліпеня 2013 }} * [http://www.crccf.uottawa.ca/index.html Centre de recherche en civilisation canadienne-française or CRCCF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130711030054/http://www.crccf.uottawa.ca/index.html |date=11 ліпеня 2013 }} * [http://www.fccf.ca Fédération culturelle canadienne-française] * [http://classiques.uqac.ca/contemporains/rioux_marcel/etude_culture_can_fr/etude_culture_can_fran.pdf Marcel Rioux, L'étude de la culture canadienne-française] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326133955/http://classiques.uqac.ca/contemporains/rioux_marcel/etude_culture_can_fr/etude_culture_can_fran.pdf |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://archive.org/stream/frenchcanadiancu00albe/frenchcanadiancu00albe_djvu.txt La Culture Canadienne-Frangaise] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Раманскія народы]] az9syvl7qz52y3co7pvs1ao8adrbraz 0 167944 5220624 5210913 2026-10-18T00:49:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220624 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Харошкі (значэнні)}} {{Музычны калектыў | Назва = Харошкі | Гады = 1974 | Краіна = Беларусь | Сайт = https://khoroshki.by/ }} '''«Харо́шкі»''' — беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны [[ансамбль]], заснаваны ў студзені 1974 года пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]<ref>{{cite web|author=|title=Мастацкі кіраўнік|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/mastatski-kiraunik.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200535/https://khoroshki.by/be/kalektyu/mastatski-kiraunik.html|url-status=dead}}</ref>. На 2020 год ансамбль «Харошкі» складаўся з танцавальнай і спеўна-інструментальнай груп. [[Аркестр|Аркестрам]] выкарыстоўваліся класічныя і сучасныя музычныя інструменты: [[кларнет]], [[флейта]], [[скрыпка]], [[альт]], [[баян]], [[гармонік]], [[бас-гітара]] і [[барабан]]ы. Упершыню ў Беларусі «Харошкі» аднавілі выкарыстанне такіх інструментаў, як [[Ліра (інструмент)|ліра]], [[гудок]], [[басэтля]], [[акарына]], [[жалейка]] і [[кмена]]. У [[балет]]най трупе налічвалася 60 прафесійных танцораў. У аркестры працавала 18 музыкантаў і 4 спевакі. У залежнасці ад праграмы ў выступленні ўдзельнічала ад 25 да 60 артыстаў<ref name="а"/>. == Гісторыя == У 1974 годзе харэографы [[Валянціна Гаявая]] і [[Мікалай Дудчанка]] стварылі ансамбль «Харошкі» пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. Назву ансамбль атрымаў ад вёскі [[Харошкі (вёска)|Харошкі]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]], дзе на пачатку 1970-х гадоў запісалі танец «[[Гусарыкі]]»<ref name="а">{{cite web|author=|title=Аб калектыве|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/ab-kalektyve.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=|url-status=dead|archive-date=30 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630230513/https://khoroshki.by/be/kalektyu/ab-kalektyve.html}}</ref>. Першае выступленне адбылося праз 9 месяцаў пасля заснавання. У 1975 годзе прайшлі гастролі ў [[Малдоўская ССР|Малдоўскай ССР]]. Затым ансамбль «Харошкі» даў некалькі канцэртаў ва [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. У 1976 годзе ўпершыню выступілі за мяжой у [[Данія|Даніі]]. У 1977 годзе «Харошкі» сталі атрымалі дыплом 1-й ступені на Усесаюзным конкурсе прафесійных калектываў у Маскве ([[РСФСР]]). Пасля конкурсу правялі па 2 канцэрты з аншлагам у зале «Расія» і ў зале Чайкоўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Змітрок Верас.|загаловак=Стварэнне цуду|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=27 лістапада 2013|нумар=223 (27588)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1385527919_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200445/http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu}}</ref>. Таксама ў 1977 годзе першай азіяцкай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Сірыя]]. У 1979 годзе першай заходнееўрапейскай краінай выступу стала [[Англія]]. У 1984 годзе ўпершыню выступілі на фестывалі ў Азіі — «Ташкенцкая залатая восень» ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. У 1985 і 1987 гадах прайшлі гастролі ў Японіі і Індыі. У 1987 годзе пры ансамблі «Харошкі» адчынілі школу-студыю беларускага народнага танцу, дзе сталі выкладаць дзейныя артысты ансамблю<ref>{{cite web|author=|title=Школа-студыя|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200447/https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе першай афрыканскай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Лівія]]. У 2000 годзе ўпершыную выступілі ў Кітаі. У 2000-я гады ансамбль стаў выступаць на Днях культуры Беларусі за мяжой. У 2002 годзе ансамбаль выступаў на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002 года|зімовых Алімпійскіх гульнях]] у [[Солт-Лэйк-Сіці]] (ЗША). У 2003 годзе «Харошкі» атрымалі адмысловы прыз 6-га фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутуро]] (Італія). У 2004-м — адмысловую ўзнагароду 15-га сусветнага фальклорнага фестывалю ў Францыі. У 2005-м — Карону 24-га фестывалю «Святыні фальклору» ў Францыі<ref>{{cite web|author=|title=Гастролі|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=29 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022538/https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|url-status=dead}}</ref>. Да 2014 года ў «Харошках» стварылі звыш 20 аўтарскіх праграм у выглядзе харэаграфічных [[Спектакль|спектакляў]], якія спалучалі [[беларускія народныя танцы]], харэаграфічныя мініяцюры і спеўна-харэаграфічныя кампазіцыі<ref name="а"/>. == Прызы і ўзнагароды == За некалькі апошніх гадоў: * Спецыяльны прыз VI Міжнароднага фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутура]] (Італія, 2003) * Спецыяльны прыз і дыплом XV Сусветнага фальклорнага фестывалю (Францыя, 2004) * Дыплом 21-га Міжнароднага фальклорнага фестывалю (Бельгія, 2004) * Грамата і Карона на 24-ым Міжнародным фестывалі «Святыні фальклору» (Францыя, 2005) * Спецыяльны прыз і дыплом XVI Міжнароднага фестывалю мастацтваў «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар]]» (Беларусь 2007) * 2009 — Дыплом Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі «Лепшы праект Расіі 2008 года» == Рэпертуар == Больш 10-ці тэатралізаваных праграм: * «ТУРОВСКАЯ ЛЕГЕНДА» * «ПОЛОЦКАЯ ТЕТРАДЬ» * «ПИЛИГРИМЫ» * «ПРОЩАЙ, XX ВЕК!»<ref>[http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm Хорошки — деревня, «Харошкі» — ансамбль//Вечерний Минск//29 ЯНВАРЯ 1998 г. ЧЕТВЕРГ N 18 (8827)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201102729/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm |date=1 снежня 2008 }} {{ref-ru}}</ref> * «ВЯСЕЛЛЕ ЦЯРЭШКІ» * «ДОБРЫ ВЕЧАР, ГОСЦІ!» * «БЕЛАРУСЫ» («Времена года») — адраджае нацыянальныя абрады і каляндарныя святы рэспублікі * «ГУКАННЕ ВЯСНЫ» * і інш. == Склад == Балетная трупа ансамбля — 60 чалавек. Выступ трупы — у суправаджэнні аркестра і вакальнай групы з рознапланавымі канцэртнымі праграмамі (пераважна жывы гук) — 18 чалавек. == Кіраўніцтва == Мастацкі кіраўнік — лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь народная артыстка Беларусі — [[Валянціна Іванаўна Гаявая|Валянціна Гаявая]] Адміністратары: Павел Жураўлёў, Валянціна Мажароўская. Дырэктар-распарадчык — Аляксандр Мікіта. == Узнагароды і прэміі == * [[Прэмія Ленінскага камсамола]] (1982) — за вялікую працу па эстэтычнаму выхаванню моладзі і высокае выканальніцкае майстэрства {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160304105722/http://photobelta.by/ru/search?search_on=keywords&q=%D5%EE%F0%EE%F8%EA%E8&last_date=0&strict=1 «Хорошки»] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:1974 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] 0t56e2qw5cnrk1pzvs2nrsdsarw9ghj 0 171465 5220643 5157275 2026-10-18T02:58:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220643 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Хум |арыгінальная назва = {{lang-hr|Hum}} |падначаленне = |краіна = Харватыя |герб = |сцяг = |выява = Hum zvonik.jpg |подпіс = Гадзіннікавая вежа ў Хуме |lat_dir =N |lat_deg =45.3483 |lon_dir =E |lon_deg =14.0505 |CoordAddon = type:city(1457)_region:HR |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 250 |памер карты раёна = 250 |від рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від раёна = Жупанія |раён = Істрыя |раён у табліцы = Жупанія Істрыя {{!}}Істрыя |від абшчыны = |абшчына = Бузет |абшчына ў табліцы = |від главы = |глава = |першае згадванне = |дата заснавання = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |насельніцтва = 17 |год перапісу = 2001 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = +2 |тэлефонны код = +385-52 |паштовы індэкс = 52425 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = PU(Pula) |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = |мова сайта = }} '''Хум''' ({{lang-hr|Hum}}, {{lang-it|Colmo}}, {{lang-de|Cholm}}) — горад-крэпасць у [[Харватыя|Харватыі]], у цэнтральнай частцы паўвострава [[Істрыя]], у абшчыне [[Бузет]]. Насельніцтва 17 чалавек (2001 год)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/croatia-census.htm Croatia]{{Недаступная спасылка}} // pop-stat.mashke.org {{праверана|13|7|2010}}</ref>. Горад размешчаны на вышыні 349 м, на вяршыні ўзгорка, у пяці кіламетрах ад [[Роч]]а і ў 9 км на паўднёвы ўсход ад [[Бузет]]а. З Рочам горад злучаны «[[Алея глаголіцы|Алеяй глаголіцы]]»; помнікі ў алеі нагадваюць пра значэнне [[Роч]]а, як цэнтра [[глаголіца|глагалічнага пісьма]]. == Гісторыя == Легенда кажа, што горад Хум быў пабудаваны волатамі ў даліне ракі [[рака Мірна, Харватыя|Мірна]] з каменя. У дакументах упершыню згадваецца пачынаючы з [[1102]] года, калі яго звалі Холм (Cholm), назва якога паходзіць ад італьянскага «поўны» (colmo). Узнік на рэштках рымскага паселішча. У [[XI]] стагоддзі атрымаў статус горада. У свае лепшыя часы горад налічваў да 300 жыхароў. == Славутасці == Хум набыў сваю сучасную форму ў XI стагоддзі. З таго часу практычна нічога не было пабудавана па-за сценамі крэпасці, гэта значыць горад амаль не развіваўся з ранняга сярэднявечча. З'яўляецца вядомым турыстычным цэнтрам. * '''Храм Узнясення Марыі''' (пабудаваны ў [[1802]] годзе); * '''Храм Св. Ераніма''' з класічным фасадам (пабудова [[XII]] стагоддзя), упрыгожаны фрэскамі, надпісамі і графіці візантыйскай эпохі, у тым ліку выкананымі на глаголіцы<ref>{{Cite web |url=http://www.hum.hr/freske.html |title=Hum najmanji grad na svijetu<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227205526/http://www.hum.hr/freske.html |archive-date=27 снежня 2009 |access-date=19 жніўня 2013 |url-status=dead}}</ref>; * '''Гарадскія сцены''', у межах якіх знаходзяцца дзве невялікія вулачкі. Таксама ў горадзе ёсць крама, [[каноба]] і могілкі. Размешчаны ў горадзе рэстаран Humska Konoba прапануе сваім наведвальнікам хатні каньяк Biska. == Традыцыі == Дагэтуль у горадзе захавана традыцыя выбараў гарадскога прэфекта, якія праходзяць у сярэдзіне чэрвеня. У гэты дзень мужчынскае насельніцтва горада робіць свой выбар нанясеннем рэзак на спецыяльнае жазло. Жартам выбары завуць «выбарамі дурня на год», з прычыны таго, што большую частку насельніцтва складаюць пажылыя людзі з уласцівымі ім праблемамі, а прэфекту прыйдзецца іх вырашаць. == Цікавыя факты == Горад занесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] <ref> Ryan James, Hana Mastrini, Mark Baker, Karen Torme Olson, Angela Charlton, Keith Bain, Pippa de Bruyn, [http://books.google.com/books?id=-npAm56mDFgC&pg=PA179&dq=Hum+Istria&hl=cs&cd=2#v=onepage&q=Hum%20Istria&f=false ''Frommer’s Eastern Europe''], pg. 179, Frommers (2009), ISBN 0-470-39908-2</ref> як самы маленькі горад у свеце. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hum.hr/index.html Афіцыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091227205547/http://www.hum.hr/index.html |date=27 снежня 2009 }} {{commons|Hum}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Харватыі]] [[Катэгорыя:Славутасці Істрыі]] 5zpokc0ox5taviygys867cy189hdgvj 0 180635 5220788 4416897 2026-10-18T10:51:16Z D.L.M.I. Bel 33064 5220788 wikitext text/x-wiki Назву '''Ваўкавічы''' маюць: * [[Ваўкавічы (Жабінкаўскі раён)|Ваўкавічы]] — былы хутар у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] * [[Ваўкавічы (Талачынскі раён)|Ваўкавічы]] — вёска ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] * [[Ваўкавічы (Шчучынскі раён)|Ваўкавічы]] — вёска ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] * [[Ваўкавічы (Чавускі раён)|Ваўкавічы]] — вёска ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] == Гл. таксама == * [[Ваўковічы]] * [[Воўкавічы]] {{Неадназначнасць}} rl4q6r7aa8qrcgaokjvpjgcd3s7ladx 14 182315 5220538 5219974 2026-10-17T16:34:06Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220538 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Аскаміцэты]] [[Катэгорыя:Лішайнікі]] dwn0pestwvh1htmtgrq24tq44mipwq9 0 188451 5220698 4363286 2026-10-18T08:15:04Z DzBar 156353 5220698 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Тамініемі''' ({{lang-fi|Tamminiemi}}) — першапачаткова рэзідэнцыя прэзідэнта Фінляндыі, а цяпер музей [[Урха Кеканен]]а, размешчаны ў [[Хельсінкі]] ў раёне Меілахты. Тамініемі з’яўлялася афіцыйная рэзідэнцыя прэзідэнта Фінляндыі з 1940 па 1981 год. Пасля сыходу Урха Кеканена з пасады прэзідэнта па стане здароўя ў 1981 годзе, калі яму ўжо споўніўся 81 год, яму было прадастаўлена права застацца жыць у Тамініемі. Тамініемі стала яго асабістым «службовым» домам. Пасля смерці Кеканена ў 1986 годзе ў Тамініемі арганізавалі дом-музей, які дэманструе гісторыю жыцця Кеканена ў святле ўсёй найноўшай гісторыі Фінляндыі. Спадчыннікі Кеканена перадалі ў дар музею яго асабістыя рэчы. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Музеі Хельсінкі]] jdfm0iuoassm7q9kvth4lxsi7tzxh77 0 189067 5220460 4952530 2026-10-17T14:14:03Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Раманы 1979 года]]; +[[Катэгорыя:Кнігі для дзяцей]]; +[[Катэгорыя:Раманы Германіі]]; +[[Катэгорыя:Экранізаваныя раманы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220460 wikitext text/x-wiki {{НК}} {{Book | Назва = Бясконцая гісторыя | Арыгінал назвы = Die unendliche Geschichte | Выява = | Аўтар = [[Эндэ, Міхаэль|Міхаэль Эндэ]] | Жанр = [[фэнтэзі]] | Мова = [[нямецкая мова|нямецкая]] | Выпуск = [[1979]] | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/ENDE/istoriya.txt }} '''Бясконцая гісторыя''' ({{lang-de|Die unendliche Geschichte}}) - аповесць нямецкага пісьменніка [[Міхаэль Эндэ|Міхаэля Эндэ]]. Фармальна дзіцячая, яна адрасавана шырокім колам чытачоў. За дынамічным, прыгодніцкім, [[Сюррэалізм|сюррэалістычным]], казачным сюжэтам схаваны сур'ёзныя філасоўскія разважанні аўтара аб фарміраванні чалавечай індывідуальнасці, аб праблемах выбара, подзвіга, абавязка, аб лёсе сучаснага грамадства. Сюжэт цалкам [[Алегорыя|алегарычны]], з-за чаго па мастацкіх сродках і па тэматыцы (шлях чалавечага жыцця, станаўленне асобы) пераклікаецца з "Падарожжам пілігрыма" [[Джон Баньян|Дж. Баньяна]]. Кніга часткова напісана пад уплывам антрапасофіі [[Рудольф Штайнер|Рудольфа Штайнера]]. Іншыя таксама назіраюць сувязь з вучэннем Тэлемы. == Сюжэт == Хлопчык Бастыян любіў чытаць кнігі, выдумляць гісторыі і марыць, але быў дрэнным вучнем і ізгоем сярод аднагодкаў. Ахоплены нясцерпнай цікавасцю да незвычайнай кнігі ў краме хмурнага Карла Карэандэра, хлопчык скрадае кнігу і замыкаецца на школьных вышках. Кніга завецца "Бясконцая гісторыя". Яна распавядае пра чароўную краіну Фантазію, якая гіне з-за таго, што яе праглынае Нішто. На пошук сродкаў выратавання краіны накіраваны хлопчык Атрэю - малады герой, адважны і моцны - супрацьлегласць неўклюдзе і баязліўцу Бастыяну. Па зместу кнігі Атрэю спазнае шмат захапляючых і сюррэалістычных прыгодаў, сустракаецца з чароўным драконам шчасця Фухурам (у англійскім перакладзе - Фалькорам) і хутка даведваецца, што краіна Фантазія гіне па наступнай прычыне: жыхары чалавечага свету (які існуе паралельна з казачнай Фантазіяй) забываюць свае мары, выкараняюць усе чароўныя вобразы ў сваёй душы, у сваёй галаве. Таму Фантазія знікае, а Нішто - гэта пустэча, якая з'яўляецца на яе месцы. Але жыхары Фантазіі, якія трапілі ў нішто, не паміраюць. Яны пераносяцца ў свет людзей і ператвараюцца там у хлусню, неадчэпныя ідэі, у страхі, у кашмары, з дапамогай якіх вядуцца войны, ствараюцца таталітарныя рэжымы і г.д. Каб выратаваць Фантазію, трэба перанесці ў яе дзіця з чалавечага свету. Працягваючы чытаць, Бастыян пачынае разумець, што гаворка ідзе аб ім, што падзеі, аб якіх ён чытае, адбываюцца на самой справе, у дадзены момант. Дзяўчынка Імператрыца (гераіня кнігі) прама заяўляе, што іх чароўная краіна - гэта кніга, якой няма канца, што гэтую кнігу зараз і чатые хлопчык, які выратуе Фантазію. Пры гэтым яна называе дакладныя рысы, у якіх Бастыян пазнае самога сябе. Апынуўшыя ў Фантазіі (не без цяжкасцей і унутраных хістанняў), Бастыян выратоўвае амаль знікшую на той момант краіну сваім жывым уяўленнем. Добрая і міласэрная Дзяўчынка Імператрыца дазваляе яму змяніць свой выгляд, і тоўсты, непрыгожы Бастыян ператвараецца ў дужага, смелага прыгажуна. Ён пачынае падарожнічаць па Фантазіі, і тая расце па меры яго руху наперад, і кожная новая мясціна, якую ён наведвае, адпавядае яго таямнічым жаданням. Хутка Бастыян становіцца вялікім героем і сустракаецца з хлопчыкам Атрэю, пра прыгоды якога раней чытаў. Але моц і слава паступова робяць яго і ганарыстым эгацэнтрыкам. Яшчэ да гэтага высветляецца, што, выканаўшы кожнае чарговае жаданне, Бастыян забывае частку свайго папярэдняга жыцця ў свеце людзей. Яго індывідуальнасць дэградыруе. Ён трапляе пад уплыў злой чараўніцы Ксаіды, якая спакушае яго, абуджае ў ім самыя чорныя і нізкія амбіцыі. Яго сябры хлопчык Атрэю і чароўны [[Дракон (сузор’е)|дракон]] Фухур былі выгнаныя ім за тое, што жадалі яму дабра і спрабавалі адгаварыць ад пачварных планаў. А планаваў Бастыян звергнуць самую Дзяўчынку Імператрыцу і абвясціць сябе каралём Фантазіі. Бастыян прыводзіць войска ў сталіцу Фантазіі, у Вежу Слановай Косці, дзе жыла Дзяўчынка Імператрыца. Але кіраўніца Фантазіі, як высветлілася, знікла адтуль яшчэ ў старадаўнія часы, і таму Бастыян без перашкод абвяшчае сябе каралём Фантазіі. Пасля гэтага ён быў нібыта разгублены: ужо не ведаў, да чаго імкнуцца, аб чым марыць. Яго жыццё нібыта страціла сэнс, зайшло ў тупік, зрабілася маркотным. Раптам стала вядома, што хлопчык Атрэю і дракон Фухур сабралі вялікае войска, каб звергнуць свайго былога сябра і - як яны лічылі - выратаваць яго ад наступных жудасных памылак. Каля Вежы Слановай Косці адбываецца страшэнная бітва, крывавая, з вялізэрнымі стратамі. Нечакана сама Вежа Слановай Косці - цэнтр Фантазіі - абвалілася. Атрэю спрабаваў забраць ў Бастыяна амулет Аўрын, які быў дадзены Дзяўчынкай Імператрыцаю і надаваў хлапчуку ўсю яго моц, выкананне ўсіх яго жаданняў - амулет, сілу якога Бастыян абярнуў супраць самой сваёй дабрадзейкі. Але Атрэю быў паранены. Бастыян накіраваўся праследваць былога сябра, але трапіў у Горад Былых Каралёў. Гэты горад насяляюць вар'яты, алігафрэны. Аказалася, што яны - былыя людзі, прышэльцы з чалавечага сусвету. Такія ж, як Бастыян. Яны таксама траплялі ў Фантазію і, стаўшы на памылковы шлях, спрабавалі абвясціць сябе каралямі. Але ў выніку страцілі рэшткі ўспамінаў аб сваім папярэднім жыцці сярод людзей і ператварыліся ў ідыётаў. Тое ж самае чакае і Бастыяна, калі ён не вернецца дадому да таго, як канчаткова забудзе сваё папярэдняе жыццё. На той час ён ужо амаль не памятаў сваіх сваякоў, свайго дома. Бастыян горка пакаяўся за ўсе свае ўчынкі. Насілу выбраўшыся са страшэннага Горада Былых Каралёў, ён пачынае вандраваць па Фантазіі. Тая працягвае выконваць яго таямнічыя жаданні, і з выкананнем кожнага ён гулбяе частку ўспамінаў аб сваім былым жыцці. І разумее, што дзеля вяртання дадому павінны пазнаць сваё самае сапраўднае, самае шчырае жаданне - але як мага хутчэй, пакуль не растраціў апошнія ўспаміны на розныя ілжывыя, падманныя жаданні (якім у свой час быў намер зрабіцца каралём Фантазіі). Хутка Бастыяну пачынае здавацца, што яго сапраўднае жаданне - апынуцца сярод блізкім, родных душ. І нібыта назнарок яму пападаецца чароўная правінцыя Фантазіі, дзе усе жыхары былі аднолькавыя, а сваімі магічнымі караблямі кіравалі з дапамогаю тэлепатыіі, аб'ядноўваючы пры гэтым свае розумы, свае ўсведамленні. Але Бастыян хутка зразумеў, што такое аб'яднанне - падманнае, бо жыхары гэтых мясцін не умеюць сапраўдна любіць адзін аднаго. Тады Бастыян разумее, што яму трэба, каб нехта любіў яго. І быццам знарок яму трапляецца чароўная хатка, дзе жыла Аюола - жанчына-дрэва, на якой раслі [[Кветка|кветкі]] і розная садавіна. Добрая і мудрая, яна прылашчвае хлопчыка і дапамагае яму зразумець, што яго сапраўднае жаданне - гэта навучыцца любіць самому. Але выкананне ўсіх папярэдніх жаданняў прыводзіць да таго, што Бастыян забывае ўсё сваё жыццё, нават сваіх бацьку і маці, і помніць толькі сваё імя. Гэтакім ён і пакідае хату Аюолы, накіраваўшыся дзеля выканання свайго сапраўднага, шчырага жадання, сутнасць якога ён тут зразумеў. На прыканцы свайго падарожжа ён сустракае шахту сляпога Ёра. Той выкопвае на сваіх рудніках пласцінкі, на якіх былі адціснутыя ўсе забытыя сны, якія калісці сніла чалавецтва. Па словах Ёра, ўся Фантазія стаіць на падмурку з забытых сноў. Яны ўлятаюць сюды з чалавечага сусвета і адслойвайваюцца тут, унутры зямлі, бясконцымі пласцінкамі. Бастыян доўга працуе ў Шахце Сноў, пакуль не знаходзіць пласцінку з фантастычнай выявай, якая намякае на яго падсвядомае жаданне палюбіць свайго бацьку, з якім у яго ўсе апошнія гады былі складаныя адносіны. Зразумела, што свайго бацьку хлопчык даўно забыў, і толькі невядомае пачуццё падказвае яму: гэты сон некалі сніўся яму. Бастыян развітваецца з Ёрам і накіроўваецца з гэтаў пласцінкаю да выхаду з Фантазіі. Там яго сустракаюць хлопчык Атрэю і чароўны дракон Фухур. Сябры зноў мірацца і трапляюць унутр самого амулета Орына. Гэты і ёсць брама з Фантазіі. Сябры бачаць вялізэрных змеяў, якія перапляліся адна з адною, - тых самых, якія былі выяўлены на Орыне. Бастыян вяртаецца дадому, і пры гэтам робіцца гэтакім жа тоўстым і непрыгожым, як раней. Але за доўгія часы ў Фантазіі змяніўся яго характар, ён стаў мужным і разумным. Бацька і сын пераадольваюць прорву, якая ўсе апошнія гады была паміж імі, і пачынаюць жыць шчасліва. == Экранізацыі == У 1984 г. Петэрсэн Вольфганг і кампанія [[Warner Brothers]] знялі фільм "[[Бясконцая гісторыя (фільм)|Бясконцая гісторыя]]", заснаваны на першай палове кнігі. Фільм стаў папулярны, але не спадабаўся самаму аўтару, які нават дамогся таго, как яго імя ўбралі з тытраў[http://www.nest.udm.net/unter/nes/ende/bio2.htm]{{Недаступная спасылка}}. Былі таксама знятыя "Бясконцая гісторыя - 2" (заснаваная на другой палове кнігі) і "Бясконцая гісторыя - 3" (якая мела самастойны сюжэт і только карысталася некаторымі персанажамі кнігі). Абодва фільма атрымалі нізкія адзнакі крытыкаў. == Спасылкі == * [http://www.nest.udm.net/unter/nes/ende/bio2.htm Біяграфія Міхаэля Эндэ на рускай мове]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Раманы 1979 года]] [[Катэгорыя:Кнігі для дзяцей]] [[Катэгорыя:Раманы Германіі]] [[Катэгорыя:Экранізаваныя раманы]] 7v63rg9njou2xd7uu292ie8zj3c4n38 5220462 5220460 2026-10-17T14:14:29Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Кнігі для дзяцей]]; дададзена [[Катэгорыя:Дзіцячыя раманы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220462 wikitext text/x-wiki {{НК}} {{Book | Назва = Бясконцая гісторыя | Арыгінал назвы = Die unendliche Geschichte | Выява = | Аўтар = [[Эндэ, Міхаэль|Міхаэль Эндэ]] | Жанр = [[фэнтэзі]] | Мова = [[нямецкая мова|нямецкая]] | Выпуск = [[1979]] | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/ENDE/istoriya.txt }} '''Бясконцая гісторыя''' ({{lang-de|Die unendliche Geschichte}}) - аповесць нямецкага пісьменніка [[Міхаэль Эндэ|Міхаэля Эндэ]]. Фармальна дзіцячая, яна адрасавана шырокім колам чытачоў. За дынамічным, прыгодніцкім, [[Сюррэалізм|сюррэалістычным]], казачным сюжэтам схаваны сур'ёзныя філасоўскія разважанні аўтара аб фарміраванні чалавечай індывідуальнасці, аб праблемах выбара, подзвіга, абавязка, аб лёсе сучаснага грамадства. Сюжэт цалкам [[Алегорыя|алегарычны]], з-за чаго па мастацкіх сродках і па тэматыцы (шлях чалавечага жыцця, станаўленне асобы) пераклікаецца з "Падарожжам пілігрыма" [[Джон Баньян|Дж. Баньяна]]. Кніга часткова напісана пад уплывам антрапасофіі [[Рудольф Штайнер|Рудольфа Штайнера]]. Іншыя таксама назіраюць сувязь з вучэннем Тэлемы. == Сюжэт == Хлопчык Бастыян любіў чытаць кнігі, выдумляць гісторыі і марыць, але быў дрэнным вучнем і ізгоем сярод аднагодкаў. Ахоплены нясцерпнай цікавасцю да незвычайнай кнігі ў краме хмурнага Карла Карэандэра, хлопчык скрадае кнігу і замыкаецца на школьных вышках. Кніга завецца "Бясконцая гісторыя". Яна распавядае пра чароўную краіну Фантазію, якая гіне з-за таго, што яе праглынае Нішто. На пошук сродкаў выратавання краіны накіраваны хлопчык Атрэю - малады герой, адважны і моцны - супрацьлегласць неўклюдзе і баязліўцу Бастыяну. Па зместу кнігі Атрэю спазнае шмат захапляючых і сюррэалістычных прыгодаў, сустракаецца з чароўным драконам шчасця Фухурам (у англійскім перакладзе - Фалькорам) і хутка даведваецца, што краіна Фантазія гіне па наступнай прычыне: жыхары чалавечага свету (які існуе паралельна з казачнай Фантазіяй) забываюць свае мары, выкараняюць усе чароўныя вобразы ў сваёй душы, у сваёй галаве. Таму Фантазія знікае, а Нішто - гэта пустэча, якая з'яўляецца на яе месцы. Але жыхары Фантазіі, якія трапілі ў нішто, не паміраюць. Яны пераносяцца ў свет людзей і ператвараюцца там у хлусню, неадчэпныя ідэі, у страхі, у кашмары, з дапамогай якіх вядуцца войны, ствараюцца таталітарныя рэжымы і г.д. Каб выратаваць Фантазію, трэба перанесці ў яе дзіця з чалавечага свету. Працягваючы чытаць, Бастыян пачынае разумець, што гаворка ідзе аб ім, што падзеі, аб якіх ён чытае, адбываюцца на самой справе, у дадзены момант. Дзяўчынка Імператрыца (гераіня кнігі) прама заяўляе, што іх чароўная краіна - гэта кніга, якой няма канца, што гэтую кнігу зараз і чатые хлопчык, які выратуе Фантазію. Пры гэтым яна называе дакладныя рысы, у якіх Бастыян пазнае самога сябе. Апынуўшыя ў Фантазіі (не без цяжкасцей і унутраных хістанняў), Бастыян выратоўвае амаль знікшую на той момант краіну сваім жывым уяўленнем. Добрая і міласэрная Дзяўчынка Імператрыца дазваляе яму змяніць свой выгляд, і тоўсты, непрыгожы Бастыян ператвараецца ў дужага, смелага прыгажуна. Ён пачынае падарожнічаць па Фантазіі, і тая расце па меры яго руху наперад, і кожная новая мясціна, якую ён наведвае, адпавядае яго таямнічым жаданням. Хутка Бастыян становіцца вялікім героем і сустракаецца з хлопчыкам Атрэю, пра прыгоды якога раней чытаў. Але моц і слава паступова робяць яго і ганарыстым эгацэнтрыкам. Яшчэ да гэтага высветляецца, што, выканаўшы кожнае чарговае жаданне, Бастыян забывае частку свайго папярэдняга жыцця ў свеце людзей. Яго індывідуальнасць дэградыруе. Ён трапляе пад уплыў злой чараўніцы Ксаіды, якая спакушае яго, абуджае ў ім самыя чорныя і нізкія амбіцыі. Яго сябры хлопчык Атрэю і чароўны [[Дракон (сузор’е)|дракон]] Фухур былі выгнаныя ім за тое, што жадалі яму дабра і спрабавалі адгаварыць ад пачварных планаў. А планаваў Бастыян звергнуць самую Дзяўчынку Імператрыцу і абвясціць сябе каралём Фантазіі. Бастыян прыводзіць войска ў сталіцу Фантазіі, у Вежу Слановай Косці, дзе жыла Дзяўчынка Імператрыца. Але кіраўніца Фантазіі, як высветлілася, знікла адтуль яшчэ ў старадаўнія часы, і таму Бастыян без перашкод абвяшчае сябе каралём Фантазіі. Пасля гэтага ён быў нібыта разгублены: ужо не ведаў, да чаго імкнуцца, аб чым марыць. Яго жыццё нібыта страціла сэнс, зайшло ў тупік, зрабілася маркотным. Раптам стала вядома, што хлопчык Атрэю і дракон Фухур сабралі вялікае войска, каб звергнуць свайго былога сябра і - як яны лічылі - выратаваць яго ад наступных жудасных памылак. Каля Вежы Слановай Косці адбываецца страшэнная бітва, крывавая, з вялізэрнымі стратамі. Нечакана сама Вежа Слановай Косці - цэнтр Фантазіі - абвалілася. Атрэю спрабаваў забраць ў Бастыяна амулет Аўрын, які быў дадзены Дзяўчынкай Імператрыцаю і надаваў хлапчуку ўсю яго моц, выкананне ўсіх яго жаданняў - амулет, сілу якога Бастыян абярнуў супраць самой сваёй дабрадзейкі. Але Атрэю быў паранены. Бастыян накіраваўся праследваць былога сябра, але трапіў у Горад Былых Каралёў. Гэты горад насяляюць вар'яты, алігафрэны. Аказалася, што яны - былыя людзі, прышэльцы з чалавечага сусвету. Такія ж, як Бастыян. Яны таксама траплялі ў Фантазію і, стаўшы на памылковы шлях, спрабавалі абвясціць сябе каралямі. Але ў выніку страцілі рэшткі ўспамінаў аб сваім папярэднім жыцці сярод людзей і ператварыліся ў ідыётаў. Тое ж самае чакае і Бастыяна, калі ён не вернецца дадому да таго, як канчаткова забудзе сваё папярэдняе жыццё. На той час ён ужо амаль не памятаў сваіх сваякоў, свайго дома. Бастыян горка пакаяўся за ўсе свае ўчынкі. Насілу выбраўшыся са страшэннага Горада Былых Каралёў, ён пачынае вандраваць па Фантазіі. Тая працягвае выконваць яго таямнічыя жаданні, і з выкананнем кожнага ён гулбяе частку ўспамінаў аб сваім былым жыцці. І разумее, што дзеля вяртання дадому павінны пазнаць сваё самае сапраўднае, самае шчырае жаданне - але як мага хутчэй, пакуль не растраціў апошнія ўспаміны на розныя ілжывыя, падманныя жаданні (якім у свой час быў намер зрабіцца каралём Фантазіі). Хутка Бастыяну пачынае здавацца, што яго сапраўднае жаданне - апынуцца сярод блізкім, родных душ. І нібыта назнарок яму пападаецца чароўная правінцыя Фантазіі, дзе усе жыхары былі аднолькавыя, а сваімі магічнымі караблямі кіравалі з дапамогаю тэлепатыіі, аб'ядноўваючы пры гэтым свае розумы, свае ўсведамленні. Але Бастыян хутка зразумеў, што такое аб'яднанне - падманнае, бо жыхары гэтых мясцін не умеюць сапраўдна любіць адзін аднаго. Тады Бастыян разумее, што яму трэба, каб нехта любіў яго. І быццам знарок яму трапляецца чароўная хатка, дзе жыла Аюола - жанчына-дрэва, на якой раслі [[Кветка|кветкі]] і розная садавіна. Добрая і мудрая, яна прылашчвае хлопчыка і дапамагае яму зразумець, што яго сапраўднае жаданне - гэта навучыцца любіць самому. Але выкананне ўсіх папярэдніх жаданняў прыводзіць да таго, што Бастыян забывае ўсё сваё жыццё, нават сваіх бацьку і маці, і помніць толькі сваё імя. Гэтакім ён і пакідае хату Аюолы, накіраваўшыся дзеля выканання свайго сапраўднага, шчырага жадання, сутнасць якога ён тут зразумеў. На прыканцы свайго падарожжа ён сустракае шахту сляпога Ёра. Той выкопвае на сваіх рудніках пласцінкі, на якіх былі адціснутыя ўсе забытыя сны, якія калісці сніла чалавецтва. Па словах Ёра, ўся Фантазія стаіць на падмурку з забытых сноў. Яны ўлятаюць сюды з чалавечага сусвета і адслойвайваюцца тут, унутры зямлі, бясконцымі пласцінкамі. Бастыян доўга працуе ў Шахце Сноў, пакуль не знаходзіць пласцінку з фантастычнай выявай, якая намякае на яго падсвядомае жаданне палюбіць свайго бацьку, з якім у яго ўсе апошнія гады былі складаныя адносіны. Зразумела, што свайго бацьку хлопчык даўно забыў, і толькі невядомае пачуццё падказвае яму: гэты сон некалі сніўся яму. Бастыян развітваецца з Ёрам і накіроўваецца з гэтаў пласцінкаю да выхаду з Фантазіі. Там яго сустракаюць хлопчык Атрэю і чароўны дракон Фухур. Сябры зноў мірацца і трапляюць унутр самого амулета Орына. Гэты і ёсць брама з Фантазіі. Сябры бачаць вялізэрных змеяў, якія перапляліся адна з адною, - тых самых, якія былі выяўлены на Орыне. Бастыян вяртаецца дадому, і пры гэтам робіцца гэтакім жа тоўстым і непрыгожым, як раней. Але за доўгія часы ў Фантазіі змяніўся яго характар, ён стаў мужным і разумным. Бацька і сын пераадольваюць прорву, якая ўсе апошнія гады была паміж імі, і пачынаюць жыць шчасліва. == Экранізацыі == У 1984 г. Петэрсэн Вольфганг і кампанія [[Warner Brothers]] знялі фільм "[[Бясконцая гісторыя (фільм)|Бясконцая гісторыя]]", заснаваны на першай палове кнігі. Фільм стаў папулярны, але не спадабаўся самаму аўтару, які нават дамогся таго, как яго імя ўбралі з тытраў[http://www.nest.udm.net/unter/nes/ende/bio2.htm]{{Недаступная спасылка}}. Былі таксама знятыя "Бясконцая гісторыя - 2" (заснаваная на другой палове кнігі) і "Бясконцая гісторыя - 3" (якая мела самастойны сюжэт і только карысталася некаторымі персанажамі кнігі). Абодва фільма атрымалі нізкія адзнакі крытыкаў. == Спасылкі == * [http://www.nest.udm.net/unter/nes/ende/bio2.htm Біяграфія Міхаэля Эндэ на рускай мове]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Раманы 1979 года]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя раманы]] [[Катэгорыя:Раманы Германіі]] [[Катэгорыя:Экранізаваныя раманы]] oufop2qgyt1y8sj351xxtcf2fektdcg 0 190158 5220707 4465536 2026-10-18T08:23:15Z DzBar 156353 шаблон 5220707 wikitext text/x-wiki {{Музей}}[[Файл:Spb 06-2017 img34 Central Naval Museum.jpg|thumb|Цэнтральны ваенна-марскі музей (новы будынак)]] '''Цэнтральны ваенна-марскі музей''' — адзін з найстарэйшых музеяў [[Расія|Расіі]], знаходзіцца ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Гісторыя == Пачаткам яго стварэння ў 1709 годзе паслужыла Мадэль-камера, у якой па ўказе [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] збіраліся і захоўваліся мадэлі і чарцяжы караблёў. У 1805 годзе Мадэль-камера была ператворана ў Марскі музей, які першапачаткова размяшчаўся ў будынку [[Адміралцейства (Санкт-Пецярбург)|Адміралцейства]]. У збіранні фондаў музея вялікую ролю адыгралі рускія мараплаўцы [[Іван Фёдаравіч Крузенштэрн|І. Ф. Крузенштэрн]], Ю. Ф. Лісянскі, М. П. Лазараў, [[Фёдар Пятровіч Літке|Ф. П. Літке]] і інш. У 1939 годзе музей з Адміралцейства быў пераведзены ў будынак былой фондавай біржы. == Экспазіцыя == Экспазіцыя адлюстроўвае гісторыю расійскага ВМФ. Вялікую каштоўнасць мае лепшая ў свеце калекцыя арыгіналаў і мадэляў караблебудавання. Яна ўключае адно з самых старажытных у свеце суднаў — дубовы човен, які праляжаў каля 3 тыс. гадоў у грунце р . Паўднёвы Буг, боцік Пятра I, мадэлі першых галер рускага рэгулярнага ваеннага флоту, караблёў паруснага і браняноснага паравога флота, мадэлі караблёў сучаснага ВМФ. У экспазіцыі паказана жыццё і баявая вучоба ваенных маракоў, далёкія паходы, вучэнні і манеўры баявых караблёў. Фонды музея налічваюць 664500 найменняў, у тым ліку 1700 мадэляў караблёў, 7100 узораў зброі і баявой тэхнікі, звыш 1400 твораў выяўленчага мастацтва. {{Славутасці Санкт-Пецярбурга}} [[Катэгорыя:Музеі Санкт-Пецярбурга]] qizy3qced3v3hba6lel3o72fpq8pkep 100 193297 5220510 5219241 2026-10-17T15:51:05Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5220510 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Рыпсаліс|2026-10-16T19:36:22Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Рынадзіна|2026-10-16T19:07:47Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Юнгерманіевыя імхі|2026-10-16T18:51:12Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Рыкардыя|2026-10-16T18:16:43Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Георг Форстэр|2026-10-16T16:57:14Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ян Фрыдрых Вольфганг|2026-10-14T21:08:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Фердынанд Шпіцнагель|2026-10-14T19:55:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ян Андрэй Лобенвейн|2026-10-14T18:43:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ігнат Якавіцкі|2026-10-11T21:18:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марскі чорт|2026-10-11T16:36:42Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Гіганцкая арапайма|2026-10-11T12:45:34Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Хламідаманадавыя|2026-10-10T17:36:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мядзведзь пячорны|2026-10-08T12:32:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георг Нагель|2026-10-07T12:36:31Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Арганагенез|2026-10-07T10:06:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Эйхвальд|2026-10-07T06:51:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Карл Дэйсерот|2026-10-06T09:50:19Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Асацыяцыя (псіхалогія)|2026-10-05T06:56:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міганне|2026-10-02T11:30:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аскакарп|2026-10-01T10:39:33Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> eld9id4y2jyvtqi52lhaan6undh2dgx 100 193441 5220507 5216404 2026-10-17T15:50:29Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5220507 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Касцёл Маці Божай Балеснай (Гдыня)|2026-10-17T11:41:43Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Сядзіба ў Калібках|2026-10-17T11:41:29Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Курортны дом у Арлове|2026-10-17T11:26:31Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Летняя сцэна Гарадскога тэатра ў Гдыні|2026-10-17T11:26:20Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Пірс у Арлове|2026-10-17T11:24:32Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Дубрава)|2026-10-11T11:50:58Z|Actroix}} {{Новы артыкул|Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Садовая)|2026-10-10T21:02:14Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Музей Янкі Купалы (Пячышчы)|2026-10-10T08:29:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дом над вадаспадам|2026-10-08T07:15:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бруна Дзэві|2026-10-08T07:05:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыхард Нойтра|2026-10-08T06:02:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бруталізм|2026-10-08T05:48:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арганічная архітэктура|2026-10-07T10:50:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларускія куфры|2026-10-06T16:01:55Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Гусейн Араблінскі|2026-10-06T06:23:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|2026-10-05T17:40:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Паўлава (Мінск)|2026-10-04T14:11:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Паўлава (Мінск)|2026-10-04T13:50:02Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:24:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:10:40Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sup86cv55y8z90l2si4kjg3buqhcp8c 0 193624 5220549 5153005 2026-10-17T17:35:22Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220549 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | name = PyBitmessage | logo = | logo caption = | screenshot = [[File:PyBitmessage.png|300px]] | caption = PyBitmessage version 0.3.5 | collapsible = | author = Джонатан Уорэн | developer = Bitmessage Community | released = лістапад 2012 | discontinued = | latest release version = 0.6.3<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://github.com/Bitmessage/PyBitmessage/commit/3a8016d31f517775d226aa8b902480f4a3a148a9|title=Fix message encoding bug · Bitmessage/PyBitmessage@3a8016d|website=GitHub|access-date=2024-10-10}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://cve.mitre.org/cgi-bin/cvename.cgi?name=CVE-2018-1000070|title=CVE - CVE-2018-1000070|website=cve.mitre.org|access-date=2024-10-10}}</ref> | latest release date = 13 лютага 2018 | latest preview version = | latest preview date = | status = Актыўная распрацоўка | programming language = [[Python (мова праграмавання)|Python]] | operating system = [[Linux]], [[Windows]], [[OS X]] | platform = | size = | language = Англійская, Французская, Нямецкая, Іспанская, Нарвежская, Арабская, Кітайская, Руская, Эсперанта | genre = [[Месэнджар]] | license = [[Ліцэнзія MIT|MIT]] | alexa = | website = {{URL|https://bitmessage.org/}} }} '''Bitmessage''' — [[крыптаграфія|крыптаграфічны]] [[месэнджар]] з [[Свабодныя праграмы|адкрытым зыходным кодам]], які ўжывае дэцэнтралізаваная [[Аднарангавая сетка|P2P-сетка]]. Ідэя стварэння гэтай праграмы належыць распрацоўшчыку праграмнага забеспячэння Джонатану Уорэну, які пры распрацоўцы Bitmessage натхніўся дэцэнтралізаванай лічбавай валютай Bitcoin. Праграма была выпушчана ў лістападзе 2012 года пад [[Ліцэнзія MIT|ліцэнзіяй MIT]].<ref name="businessweek" /> Як і [[Біткойн|Bitcoin]], Bitmessage апіраецца на крыптыграфію і ахвяруе доляй зручнасці дзеля бяспекі і дэцэнтралізацыі, аднак яна прызначана для перасылкі тэкставых паведамленняў, а не грашовых трансакцый. Сетка атрымала рэзкі рост папулярнасці<ref name="businessweek">{{cite web|date=2013-06-27|url=http://www.businessweek.com/articles/2013-06-27/bitmessages-nsa-proof-e-mail|title=Bitmessage's NSA-Proof E-Mail (англ.)|accessdate=2013-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JKBGUDYt?url=http://www.businessweek.com/articles/2013-06-27/bitmessages-nsa-proof-e-mail|archivedate=2 верасня 2013|url-status=live}}</ref> пасле выказванняў [[Эдвард Сноўдэн|Эдварда Сноўдэна]] аб сістэме таемнага сачэння за інтэрнэт-карыстальнікамі [[PRISM, праграма выведкі|PRISM]]. У версіі PyBitmessage 0.6.2 (1 сакавіка 2017 года) была выяўлена ўразлівасць, якая дазваляла выкананне аддаленага кода. Яна была выпраўлена ў версіі 0.6.3 (13 лютага 2018 года)<ref name=":0" /><ref name=":1" />. У цяперашні момант сетка Bitmessage апрацоўвае некалькі тысяч прыватных паведамленняў у дзень<ref name="bitmessagestats">{{citation|title=Статыстыка Bitmessage|date=2013-08-24|url=http://vps1.adammelton.com/|accessdate=23 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113191335/http://vps1.adammelton.com/|archivedate=13 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == Сетка Bitmessage выкарыстоўвае шыфраванне ўсіх уваходных і выходных паведамленняў кожнага карыстальніка [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|моцнымі алгарытмы шыфравання]], такім чынам, што толькі атрымальнік паведамлення здольны яго расшыфраваць<ref>{{Артыкул|спасылка=https://dzengi.com/ru/kto-takoj-kit|аўтар=Liucheng Shi, Zhaozhong Guo, Maozhi Xu|загаловак=Bitmessage Plus: A Blockchain-Based Communication Protocol With High Practicality|год=2021|выданне=IEEE Access|том=9|старонкі=21618–21626|issn=2169-3536|doi=10.1109/ACCESS.2021.3056135}}</ref>. Для забеспячэння ананімнасці: * Сістэма рассылае ўсе паведамленні ўсім іншым даступным удзельнікам сеткі<ref name="popsci">{{cite news|title=What Are Your Options Now For Secure Email?|accessdate=2014-02-09|author=Dan Nosowitz|newspaper=[[Popular Science]]|url=http://www.popsci.com/technology/article/2013-08/what-are-your-options-secure-email}}</ref>, тым самым перамешваючы зашыфраваныя выходныя паведамленні пэўнага карыстальніка з зашыфраванымі выходнымі паведамленнямі ўсіх іншых карыстальнікаў сеткі<ref name="whitepaper">{{cite web|title=Тэхнічнае апісанне Bitmessage|accessdate=2013-08-24|url=https://bitmessage.org/bitmessage.pdf}}</ref>. * Сістэма ўжывае доўгія адрасы выгляду ''BM-BcbRqcFFSQUUmXFKsPJgVQPSiFA3Xash''<ref name="businessweek" /><ref name="timebroadcast">{{cite web|date=11 ліпеня 2013 году|url=https://bitmessage.org/wiki/Timeservice_Broadcast|title=Адрас рассылкі службы чаму Bitmessage (англ.)|accessdate=2013-07-14}}</ref>, якія могуць стварацца карыстальнікам лакальна ў амаль неабмежаванай колькасці. * Сістэма ўжывае алгарытмы [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|шыфравання з адкрытым ключом]]<ref name="whitepaper" />, тым самым толькі атрымальнік можа расшыфраваць паведамленне<ref name="popsci" />. Асаблівасці алгарытму не дазваляюць нават адпраўніку расшыфраваць сваё паведамленне, бо ключ, ужыты для шыфравання, адрозніваецца от ключа, ужывальнага для расшыфравання. * Дасланае паведамлення не змяшчае пэўнага адрасу атрымальніка, таму кожны ўдзельнік сеткі Bitmessage намагаецца расшыфраваць абсалютна ўсе паведамленні, які да яго прыходзяць<ref name="whitepaper" />. Паколькі ўдзельнік сеткі здольны расшыфраваць толькі паведамленні прызначаныя для яго, то паведамленні, якія ён не змог расшыфраваць, былі прызначаны іншаму карыстальніку, удзельнік перасылае такія паведамленні іншым вузлам. * Адпраўнік зыходнага паведамлення можа дазнацца, ці было дастаўлена паведамленне атрымальніку з дапамогай сістэмы пацвярджэнняў (acknowledgement)<ref name="whitepaper" />, аднак, адпраўнік не можа выявіць, які дакладна камп’ютар-удзельнік сеткі з’яўляецца сапраўдным атрымальнікам паведамлення, бо гэта паведамленне захоўваецца ва ўсіх удзельнікаў сеткі незалежна ад таго, каму яно першапачаткова прызначалася<ref name="popsci" />. * Зашыфраваныя паведамленні захоўвацца сеткай два дні<ref name="whitepaper" />, пасля чаго знішчаюцца ўдзельнікамі сеткі<ref name="popsci" />. * Ужываецца [[Proof-of-work]] для абароны ад [[спам]]у<ref name="whitepaper" />. * Падтрымліваецца прывязка Bitmessage-адрасу да дамену [[Namecoin]]. === Ананімныя групы стасункаў === Пачынаючы з версіі 0.3.5, Bitmessage пратакол падтрымлівае дэцэнтралізаваныя ананімныя групы стасункаў, названыя ''chan''. У адрозненне ад звычайных тэматычных электронных рассылак праз электронную пошту: * унутры chan паведамленні карыстальнікаў ананімныя ў такой ступені, што невядомы ні Bitmessage-адрас атрымальніка, ні Bitmessage-адрас адпраўніка. * chan немагчыма выключыць, устараніўшы якісьці цэнтральны сервер ці групу сервераў, дзякуючы поўнай дэцэнтралізаванасці сеткі. * chan немагчыма падвергнуць цэнзуры, бо для таго, каб ведаць крыптаграфічныя ключы да chan, дастаткова ведаць толькі імя chan. Такім чынам, любы карыстальнік Bitmessage, які ведае імя рассылкі, можа ананімна чытаць chan і ананімна дасылаць новыя лісты ў chan. * любы карыстальнік Bitmessage можа стварыць свой уласны chan, для чаго дастаткова прыдумаць (згенераваць) імя і падзяліцца гэтым імем з пажаданымі карыстальнікамі. У цяперашні момант існуе спіс папулярных агульнавядомых chan-аў, прысвечаных ананімнаму абмяркоўванню розных тэм, пачынаючы ад палітыкі і да ананімнай гульні ў шахматы перапіскай<ref name="chans">{{cite web|url=https://bitmessage.org/forum/index.php?topic=1689.0|title=Спіс папулярных адрасоў Bitmessage|accessdate=2013-08-24}}</ref>. == Выкарыстанне == Афіцыйны кліент PyBitmessage перакладзены на англійскую, нямецкую, французскую, іспанскую, рускую мовы, а таксама мову [[эсперанта]]. Апроч афіцыйнага кліента PyBitmessage, карыстальнікі маюць магчымасць ужываць Bitmessage у практычна любой звычайнай праграме [[Электронная пошта|электроннай пошты]], напрыклад [[Mozilla Thunderbird]] ці [[Outlook Express]], дзякуючы ўбудаванаму [[API]]<ref name="bmwrapper">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ppk_zzjZRIg|title=Ужыванне Bitmessage праз Thunderbird з дапамогай BMWrapper (англ.)|date=16 чэрвеня 2013 года|accessdate=2013-08-03|archive-date=12 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712141855/https://www.youtube.com/watch?v=ppk_zzjZRIg|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.xakep.ru/post/60331/ Журнал «Хакер»: Bitmessage: новая программа для P2P-крипточата] * [http://www.computerra.ru/84927/torchat-vs-bitmessage/ Пишем правильно! Готовые рецепты действительно защищённых персональных коммуникаций] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044240/http://www.computerra.ru/84927/torchat-vs-bitmessage/ |date=2 лютага 2017 }} // Компьютерра * [http://bitcoinmagazine.com/2855/bitmessage-a-model-for-a-new-web-2-0/ BitMessage: A Model For A New Web 2.0?] // Bitcoin Magazine == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://bitmessage.org/ Афіцыйны сайт] * [https://bitmessage.org/bitmessage.pdf Тэхнічнае апісанне Bitmessage] {{Ананімныя сеткі}} [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічнае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае сеткавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на Python]] l0iroosudebfhjweitt1orhlat097gx 0 193661 5220430 4402979 2026-10-17T13:29:54Z DzBar 156353 шаблон 5220430 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Prosopography of the Later Roman Empire''' (агульнапрынятае скарачэнне — '''PLRE'''), «[[Прасапаграфія]] Позняй Рымскай імперыі» — трохтамовае выданне, у якім утрымліваюцца звесткі пра асоб, якія жылі ці якабы жылі ў [[Рымская імперыя|Рымскім свеце]] з [[260|260]] па [[641]] год н.э. У прадмове выдаўцы паведамляюць, што яны ўключылі ў зборнік усіх [[Сенат|сенатараў]], [[вершнікі, Старажытны Рым|вершнікаў]], [[коміт]]аў і трымальнікаў пасад аж да правінцыйных губернатараў і [[трыбун]]аў, [[Прэфект, Старажытны Рым|прэфектаў]] і [[прэпазіт]]аў ваенных злучэнняў, таксама чыноўнікаў палацавых «міністраў» і [[прэфект прэторыя|прэфектаў прэторыя]], [[Прэфект горада|прэфектаў горада]] [[Рым]]а і [[magister militum|ваенных магістраў]], саветнікаў [[магістрат]]аў, юрыстаў, дактароў, [[Рыторыка|рытараў]], [[Граматыка|граматыкаў]] і паэтаў. Таксама ўключаны і філосафы (хоць не згадваюцца ў прадмове). Выключаны простыя салдаты, малодшыя афіцэры і дэкурыёны, а таксама хрысціяне (напрыклад, якія-небудзь вядомыя хрысціяне, якія не займалі значных пасад або не былі рытарамі ці філосафамі). У сувязі з некаторай размытасцю часавых, геаграфічных і сацыяльных крытэрыяў уключэння ці неўключэння персон у PLRE выданне падвяргалася пэўнай крытыцы<ref>гл. Barnes T.D. More Missing Names (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 27, No. 2. 1973. Pp. 135—155.</ref>. Артыкулы заснаваны на выкарыстанні розных крыніц: гістарычных, літаратурных, агіяграфічных, дакументальных (напрыклад, папірусы), надпісаў. Імёны асоб, вядомых толькі з позніх ці сумніўных крыніц (напрыклад, [[Вортыгерн]]), а таксама тыя, чыё імя захавалася толькі часткова ў надпісе ці ў дакуменце, пазначаны адмысловымі значкамі. Выданне было апублікавана [[Cambridge University Press]] па ініцыятыве і пад агульнай рэдакцыяй [[Арнольд Х'ю Марцін Джонс|А. Х. М. Джонса]]. * Том 1, апублікаваны 2 сакавіка [[1971]] года, уключае 1176 старонак і ўтрымлівае інфармацыю з 260 па [[395]] гады; * Том 2, апублікаваны 9 кастрычніка [[1980]] года, уключае 1355 старонак, прысвечаны 395 год—[[527]] гадам; * Том 3, апублікаваны 15 кастрычніка [[1992]] года складаецца з дзвюх частак (усяго 1626 старонак), прысвечаны 527—641 гадам. У [[1972|1972]]—[[1974]] гадах [[Цімаці Дэвід Барнс|Ц. Барнс]] удакладніў PLRE, дадаўшы інфармацыю пра некалькі дзясяткаў чалавек. {{зноскі}} == Бібліяграфія == * [http://www.google.com/books?id=uOHw4idqAeYC&hl=ru ''Jones A.H.M., Martindale J.R., Morris J.'' The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume I A.D. 260—395. Cambridge University Press: Cambridge, 1971.] * {{кніга|аўтар=Martindale J. R.|загаловак=The Prosopography of the Later Roman Empire|спасылка=http://www.google.com/books?id=QCIaBQTCg0IC|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1980|том=II A.D. 395—527|allpages=1342|isbn=0 521 20159 4|ref=Martindale}} * [http://www.google.com/books?id=fBImqkpzQPsC&hl=ru ''Martindale J.R''. The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume III. AD 527—641. Cambridge University Press: Cambridge, 1992.] * ''Barnes T.D.'' Some Persons in The Historia Augusta // Phoenix, vol. 26, 1972. Pp. 140—182. * ''Barnes T.D.'' More Missing Names (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 27, No. 2. 1973. Pp. 135—155. * ''Barnes T.D.'' Another Forty Missing Persons (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 28, No. 2. 1974. Pp. 224—233. * ''Martindale J.R.'' Prosopography of the Later Roman Empire: Addenda et Corrigenda to Volume I // Historia: Zeitschrift fur Alte Geschichte, Vol. 29, No. 4 (4th Qtr., 1980), pp. 474—497. [[Катэгорыя:Гістарычныя даведкавыя выданні]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Візантыя]] [[Катэгорыя:Шматтомныя выданні]] nsla0dybp38kvqzi6bpm8o9baeyw4ix 5220431 5220430 2026-10-17T13:30:16Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кнігі 1971 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220431 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Prosopography of the Later Roman Empire''' (агульнапрынятае скарачэнне — '''PLRE'''), «[[Прасапаграфія]] Позняй Рымскай імперыі» — трохтамовае выданне, у якім утрымліваюцца звесткі пра асоб, якія жылі ці якабы жылі ў [[Рымская імперыя|Рымскім свеце]] з [[260|260]] па [[641]] год н.э. У прадмове выдаўцы паведамляюць, што яны ўключылі ў зборнік усіх [[Сенат|сенатараў]], [[вершнікі, Старажытны Рым|вершнікаў]], [[коміт]]аў і трымальнікаў пасад аж да правінцыйных губернатараў і [[трыбун]]аў, [[Прэфект, Старажытны Рым|прэфектаў]] і [[прэпазіт]]аў ваенных злучэнняў, таксама чыноўнікаў палацавых «міністраў» і [[прэфект прэторыя|прэфектаў прэторыя]], [[Прэфект горада|прэфектаў горада]] [[Рым]]а і [[magister militum|ваенных магістраў]], саветнікаў [[магістрат]]аў, юрыстаў, дактароў, [[Рыторыка|рытараў]], [[Граматыка|граматыкаў]] і паэтаў. Таксама ўключаны і філосафы (хоць не згадваюцца ў прадмове). Выключаны простыя салдаты, малодшыя афіцэры і дэкурыёны, а таксама хрысціяне (напрыклад, якія-небудзь вядомыя хрысціяне, якія не займалі значных пасад або не былі рытарамі ці філосафамі). У сувязі з некаторай размытасцю часавых, геаграфічных і сацыяльных крытэрыяў уключэння ці неўключэння персон у PLRE выданне падвяргалася пэўнай крытыцы<ref>гл. Barnes T.D. More Missing Names (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 27, No. 2. 1973. Pp. 135—155.</ref>. Артыкулы заснаваны на выкарыстанні розных крыніц: гістарычных, літаратурных, агіяграфічных, дакументальных (напрыклад, папірусы), надпісаў. Імёны асоб, вядомых толькі з позніх ці сумніўных крыніц (напрыклад, [[Вортыгерн]]), а таксама тыя, чыё імя захавалася толькі часткова ў надпісе ці ў дакуменце, пазначаны адмысловымі значкамі. Выданне было апублікавана [[Cambridge University Press]] па ініцыятыве і пад агульнай рэдакцыяй [[Арнольд Х'ю Марцін Джонс|А. Х. М. Джонса]]. * Том 1, апублікаваны 2 сакавіка [[1971]] года, уключае 1176 старонак і ўтрымлівае інфармацыю з 260 па [[395]] гады; * Том 2, апублікаваны 9 кастрычніка [[1980]] года, уключае 1355 старонак, прысвечаны 395 год—[[527]] гадам; * Том 3, апублікаваны 15 кастрычніка [[1992]] года складаецца з дзвюх частак (усяго 1626 старонак), прысвечаны 527—641 гадам. У [[1972|1972]]—[[1974]] гадах [[Цімаці Дэвід Барнс|Ц. Барнс]] удакладніў PLRE, дадаўшы інфармацыю пра некалькі дзясяткаў чалавек. {{зноскі}} == Бібліяграфія == * [http://www.google.com/books?id=uOHw4idqAeYC&hl=ru ''Jones A.H.M., Martindale J.R., Morris J.'' The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume I A.D. 260—395. Cambridge University Press: Cambridge, 1971.] * {{кніга|аўтар=Martindale J. R.|загаловак=The Prosopography of the Later Roman Empire|спасылка=http://www.google.com/books?id=QCIaBQTCg0IC|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1980|том=II A.D. 395—527|allpages=1342|isbn=0 521 20159 4|ref=Martindale}} * [http://www.google.com/books?id=fBImqkpzQPsC&hl=ru ''Martindale J.R''. The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume III. AD 527—641. Cambridge University Press: Cambridge, 1992.] * ''Barnes T.D.'' Some Persons in The Historia Augusta // Phoenix, vol. 26, 1972. Pp. 140—182. * ''Barnes T.D.'' More Missing Names (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 27, No. 2. 1973. Pp. 135—155. * ''Barnes T.D.'' Another Forty Missing Persons (A. D. 260—395) // Phoenix, vol. 28, No. 2. 1974. Pp. 224—233. * ''Martindale J.R.'' Prosopography of the Later Roman Empire: Addenda et Corrigenda to Volume I // Historia: Zeitschrift fur Alte Geschichte, Vol. 29, No. 4 (4th Qtr., 1980), pp. 474—497. [[Катэгорыя:Гістарычныя даведкавыя выданні]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Візантыя]] [[Катэгорыя:Шматтомныя выданні]] [[Катэгорыя:Кнігі 1971 года]] sl2zo8rq4l2x6ybl4kbdygnn1ie40ap 0 193953 5220491 4518760 2026-10-17T15:13:53Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5220491 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Антанела да Месіна | арыгінальнае імя = {{lang-it|Antonello da Messina}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = Antonello da Messina Portrait.jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = {{ДН|||1429}}/{{ДН|||1431}} | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = Category:Antonello da Messina }} [[Файл:Antonello da Messina - St. Sebastian - Google Art Project.jpg|thumb|{{нп3|Святы Себасцьян, Антанела да Месіна|Св. Себасцьян|fr|Saint Sébastien (Antonello de Messine)}}. 1476. [[Галерэя старых майстроў]]. [[Дрэздэн]]]] '''Антане́ла да Месі́на''' ({{lang-it|Antonello da Messina}}, каля {{ДН|||1429}}/1431 — {{ДС|||1479}}) — [[Італія|італьянскі]] мастак, выбітны прадстаўнік паўднёвай італьянскай школы жывапісу эпохі ранняга Адраджэння. Настаўнік {{нп3|Джыралама Алібрандзі||ru|Алибранди, Джироламо}}, празванага «Месінскім [[Рафаэль Санці|Рафаэлем]]». == Біяграфія == Антанела нарадзіўся ў горадзе [[Месіна]] у [[Сіцылія|Сіцыліі]] паміж [[1429]] і [[1431]] г. Пачатковае навучанне праходзіў у правінцыйнай школе, далёкай ад мастацкіх цэнтраў Італіі, дзе галоўнымі арыенцірамі з’яўляліся майстры Паўднёвай Францыі, Каталоніі і Нідэрландаў. Каля [[1450]] г. пераехаў у [[Неапаль]]. У пачатку 1450-х вучыўся ў {{нп3|Калантоніа||ru|Колантонио}} — жывапісца, звязанага з нідэрландскай традыцыяй. У 1475—1476 гг. да Месіна наведаў Венецыю, дзе атрымліваў і выконваў заказы, пасябраваў з мастакамі, асабліва з [[Джавані Беліні]], які ў пэўнай ступені пераняў жывапісную тэхніку да Месіна. Сталая творчасць Антанела да Месіна ўяўляе сабой сплаў італьянскіх і нідэрландскіх элементаў. Ён адным з першых у Італіі стаў працаваць у тэхніцы чыстага алейнага жывапісу, шмат у чым запазычыўшы яе ў [[Ян ван Эйк|Ван Эйка]]. Стыль мастака характарызуецца высокім узроўнем тэхнічнай віртуознасці, дбайнай прапрацоўкай дэталяў і цікавасцю да манументалізму формаў і глыбіні фону, уласцівых італьянскай школе. На карціне «Мёртвы Хрыстос, якога падтрымліваюць анёлы» фігуры выразна вымалёўваюцца на азораным светлым фоне, дзе цьмяна адрозніваецца [[Месіна]], родны горад мастака. Іканаграфія і эмацыйная трактоўка тэмы звязаныя з творчасцю [[Джавані Беліні]]. Напісаныя ім у Венецыі карціны належаць да ліку лепшых. «Укрыжаванне» (1475, [[Антверпен]]) кажа пра нідэрландскую вывучку мастака. У 1470-я значнае месца ў творчасці сталі займаць партрэты («Юнак», каля 1470; «Аўтапартрэт», каля 1473; «[[Мужчынскі партрэт (Антанела да Месіна, Лондан)|Мужчынскі партрэт]]», 1475 і іншыя), адзначаныя рысамі нідэрландскага мастацтва: цёмны нейтральны фон, дакладная перадача мімікі мадэлі. Яго партрэтнае мастацтва пакінула глыбокі след у [[Венецыянская школа жывапісу|венецыянскім жывапісе]] канца XV ст. — пачатку XVI ст. Памёр у [[Месіна|Месіне]] ў [[1479]] годзе. <gallery> Файл:Antonello_da_Messina_028.jpg|{{нп3|Укрыжаванне, Антанела да Месіна|Укрыжаванне|it|Crocifissione (Antonello da Messina Anversa)}}. 1475. [[Лонданская Нацыянальная галерэя|Нацыянальная Галерэя]]. [[Лондан]] Файл:Antonello da Messina - Virgin Annunciate - Galleria Regionale della Sicilia, Palermo.jpg|{{нп3|Марыя Анунцыята (Антанела да Месіна, Палерма)|Марыя Анунцыята|en|Virgin Annunciate (Antonello da Messina, Palermo)}}. Каля 1476 г. Нацыянальны музей. [[Палерма]] Файл:Antonello da Messina 027.jpg|{{нп3|Укрыжаванне з Марыяй і Янам, Антанела да Месіна|Укрыжаванне з Марыяй і Янам|pl|Ukrzyżowanie (obraz Antonella da Messina, 1475)}}. 1475. {{нп3|Каралеўскі музей прыгожых мастацтваў, Антверпен|Каралеўскі музей прыгожых мастацтваў|ru|Королевский музей изящных искусств (Антверпен)}}. [[Антверпен]] Image:Antonello_da_Messina_036.jpg|{{нп3|Марыя Анунцыята (Антанела да Месіна, Мюнхен)|Марыя Анунцыята|en|Virgin Annunciate (Antonello da Messina, Munich)}}. 1473. [[Старая пінакатэка]]. [[Мюнхен]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Antonello da Messina}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Антонелло да Мессина}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/antonello_da_messina.html Мессина в Артциклопедии] * [http://www.all-art.org/gothic_era/messina1.html Antonello da Messina in the «History of Art»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131013222836/http://www.all-art.org/gothic_era/messina1.html |date=13 кастрычніка 2013 }} * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/a/antonell/ Antonello da Messina — Biography and Works at WGA.HU] * [http://art-drawing.ru/index.php?option=com_phocagallery&view=category&id=36:antonello-da-messina&Itemid=147 Галерея Художников Мира — Антонелло да Мессина] [http://art-drawing.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=71:antonello-da-messina&catid=2:biography&Itemid=167 Биографии] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Рэнесансу]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] b3ri4vdkzmnpcjv4jq5cq8kehl9ofpu 0 195468 5220514 4590059 2026-10-17T15:52:33Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220514 wikitext text/x-wiki [[File:Edward Larsson 1885 I.jpg|thumb|Рунны шыфр [[Эдвард Ларсан|Эдварда Ларсана]], які ўжывае знакі, знойдзеныя на [[:en:Kensington Runestone|Кенсінгтонскім Рунічным Камяні]].]] '''Шыфр''' (ад {{lang-fr|chiffre}} «лічба» ад {{lang-ar|صِفْر}}, ''sifr'' «[[нуль, лічба|нуль]]») — якая-небудзь сістэма пераўтварэння тэксту з сакрэтам ([[Ключ, крыптаграфія|ключом]]) дзеля забеспячэння сакрэтнасці перадаванай інфармацыі. Шыфры ўжываюцца для патаемнай перапіскі дыпламатычных прадстаўнікоў са сваімі прадстаўніцтвамі, ва ўзброеных сілах для перадачы тэксту сакрэтных дакументаў праз тэхнічныя сродкі сувязі, банкамі для забеспячэння бяспекі трансакцый, а таксама некаторымі інтэрнэт-сэрвісамі з рознай нагоды. Шыфр можа ўяўляць сабой сукупнасць умоўных знакаў (умоўны алфавіт з лічбаў ці літар) або алгарытм пераўтварэння звычайных лічбаў і літар. Працэс засакрэчвання паведамлення з дапамогай шыфру завецца [[шыфраванне]]м. Навука аб стварэнні і ўжыванні шыфраў завецца [[крыптаграфія]]й. [[Крыптааналіз]] — навука аб метадах атрымання зыходнага значэння з зашыфраванага паведамлення. Важным параметрам любога шыфру з’яўляецца [[Ключ, крыптаграфія|ключ]] — параметр крыптаграфічнага алгарытма, забяспечваючы выбар аднаго пераўтварэння з сукупнасці пераўтварэнняў, магчымых для гэтага алгарытму. У сучаснай крыптаграфіі мяркуецца, што ўся сакрэтнасць крыптаграфічнага алгарытму засяроджана ў ключы, але не ў дэталях самога алгарытму ([[прынцып Керкгофса]]). Варта не блытаць шыфр з [[кадаванне]]м — фіксаваным пераўтварэннем інфармацыі з аднаго выгляду ў іншы. У кадаванні адсутнічае паняцце [[Ключ, крыптаграфія|ключа]] і не дзейнічае [[прынцып Керкгофса]]. У цяперашні час кадаванне практычна не ўжываецца для абароны інфармацыі ад несанкцыянаванага доступу, а толькі як абарона ад памылак пры перадачы інфармацыі (перашкодаўстойлівае кадаванне) і ў іншых мэтах, не звязаных з абаронай. == Тыпы шыфраў == Шыфры могуць выкарыстоўваць адзін ключ для шыфравання і дэшыфравання або два розных ключы. Паводле гэтай прыкметы адрозніваюць: * [[Сіметрычны шыфр]] выкарыстоўвае адзін ключ для шыфравання і дэшыфравання. * [[Асіметрычны шыфр]] выкарыстоўвае два розныя ключы. Шыфры могуць быць сканструяваны так, каб або шыфраваць адразу ўвесь тэкст, або шыфраваць яго па меры паступлення. Такім чынам існуюць: * [[Блочны шыфр]] шыфруе адрасу суцэльны блок тэксту, выдаючы шыфратэкст пасля атрымання ўсёй інфармацыі. * [[Плынны шыфр]] шыфруе інфармацыю і выдае шыфратэкст па меры паступлення, маючы магчымасць апрацоўваць тэкст неабмежаванага памеру, карыстаючыся абмежаваным аб’ёмам памяці. Зразумела, што блочны шыфр можна пераўтварыць у плынны, разбіваючы ўваходны тэкст на асобныя блокі і шыфруючы іх асобна. Таксама існуюць неўжываныя цяпер [[Шыфр падстаноўкі|падстаноўныя шыфры]], які характарызуюцца (у большасці) слабай [[Крыптаграфічная трываласць|крыптатрываласцю]]. == [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|Асіметрычныя шыфры]] == '''Асіметрычны шыфр''' — сістэма [[крыптаграфія|шыфравання]] ці [[электронны лічбавы подпіс|электроннага лічбавага подпісу]] (ЭЛП), паводле якой '''адкрыты ключ''' перадаецца праз адкрыты (неабаронены, даступны для назірання) канал і ўжываецца для праверкі ЭЛП і для шыфравання паведамлення. Для генерацыі ЭЛП і для расшыфроўкі паведамлення ўжываецца '''сакрэтны ключ'''.<ref>[[Брус Шнайер]]. Прикладная криптография. 2-е изд. Протоколы, алгоритмы и исходные тексты на языке Си. Глава 2.7 Цифровые подписи и шифрование.</ref> Крыптаграфічныя сістэмы з адкрытым ключом у цяперашні час шырока ўжываюцца ў розных [[сеткавы пратакол|сеткавых пратаколах]], у прыватнасці, у пратаколах [[TLS]] і яго папярэдніку [[SSL]] (на іх аснове пабудаваны [[HTTPS]]), [[SSH]]. Таксама ўжываецца ў [[PGP]], [[S/MIME]]. * [[RSA]] * [[Elgamal]] * [[Эліптычная крыптаграфія|Elliptic curve cryptography]], ''ECC'' — (крыптасістэма на аснове эліптычных крывых) == [[Сіметрычнае шыфраванне|Сіметрычныя шыфры]] == === [[Блочны шыфр|Блочныя шыфры]] === * [[ГОСТ 28147-89]] * [[Advanced Encryption Standard|AES]] (Rijndael) * [[CAST-128]] * [[CAST-256]] * [[Blowfish]] * [[Twofish]] * [[DES]] * [[DESX]] * [[3DES|Triple DES]] * [[IDEA]] * [[MARS, крыптаграфія|MARS]] * [[RC2]] * [[RC5]] * [[RC6]] * [[Serpent]] * [[Safer+]] * [[TEA]] * [[3-WAY]] * [[WAKE]] * [[FROG]] * [[Skipjack]] === [[Плынны шыфр|Плынныя шыфры]] === * [[RC4]] * [[A5]] * [[Mosquito]] == Гл. таксама == * [[Спіс шыфраў|Некаторыя вядомыя нераскрытыя шыфры ці крыптаграмы]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шыфры| ]] 0xra4qomzefba68446zzn16cj7lorpz 0 195747 5220530 4560653 2026-10-17T16:22:42Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220530 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі | назва = The Western Union Company | лагатып = [[Выява:Western Union logo.svg|240px]] | тып = [[Публічная кампанія]] | лістынг на біржы = {{nyse|WU}} | дэвіз = | заснавана = [[1851]] | заснавальнікі = [[Эзра Корнел]] | размяшчэнне = '''[[ЗША]]''': [[Грынвуд-Віледж, Каларада|Грынвуд-Віледж]], [[Каларада|штат Каларада]] | ключавыя фігуры = Хікмет Эрсек ([[прэзідэнт]] і [[CEO]]) <br />Скот Шэйрман ([[фінансавы дырэктар]], выканаўчы віцэ-прэзідэнт)<ref name="google finance">[http://www.google.com/finance?q=wu The Western Union Company: NYSE:WU quotes & news — Google Finance<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | галіна = [[Грашовае пасярэдніцтва]] | прадукцыя = | абарот = {{рост}} $5,66 млрд (2012) <br /> (2011 — $5,49 млрд)<ref name="Гадавая справаздача кампаніі за 2012 год">[http://ir.westernunion.com/files/doc_financials/WU2012ARFinalWeb.pdf Гадавая справаздача кампаніі за 2012 год<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | аперацыйны прыбытак = {{падзенне}} $1,33 млрд (2012)<br /> (2011 — $1,39 млрд)<ref name="Гадавая справаздача кампаніі за 2012 год"/> | чысты прыбытак = {{падзенне}} $1,03 млрд (2012)<br /> (2011 — $1,17 млрд)<ref name="Гадавая справаздача кампаніі за 2012 год"/> | колькасць супрацоўнікаў = каля 9000 (2012)<ref name="Гадавая справаздача кампаніі за 2012 год"/> | сайт = [http://www.westernunion.com www.westernunion.com] }} '''The Western Union Company''' (Вестэрн Юніён) — амерыканская кампанія, якая спецыялізуецца на аказанні паслуг грашовага пасярэдніцтва. Заснавана ў [[1851]] годзе. З’яўляецца адным з лідараў на рынку міжнародных грашовых пераводаў. У рэйтынгу [[Fortune 500]] у 2009 годзе кампанія заняла 451-ю пазіцыю, пасунуўшыся з 473-га радка ў 2008 годзе. Прыбыткі кампаніі за 2007 год склалі $ 4,9 млрд долараў ЗША, а колькасць трансакцый склала 572 млн. Да пераходу да грашовых пераводаў кампанія аказвала паслугі ў сферы [[тэлеграф|тэлеграфнай сувязі]]. Паўночнаамерыканская штаб-кватэра кампаніі змешчана ў Грынвуд-Віледжы, [[Каларада|штат Каларада]], а галоўны офіс міжнароднай службы маркетынгу і камерцыйных паслуг знаходзіцца ў Монтвейле, [[Нью-Джэрсі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.westernunion.com/ Сайт Вестэрн Юніён] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Банкаўскія тэхналогіі]] [[Катэгорыя:Фінансавыя кампаніі ЗША]] 8eh3obr9wxugfuhevs98d2rsud88fwa 0 197702 5220735 5100517 2026-10-18T09:16:39Z DzBar 156353 Дыскаграфія 5220735 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Канчыта}} {{Музыкант | Імя = Том Нойвірт | Арыгінал імя = {{lang-de|Tom (Thomas) Neuwirth}} | Псеўданім = Канчыта Вурст | Лога = | Выява = Conchita Wurst at Berlinale 2026-6.jpg | Шырыня = 220px | Апісанне выявы = Вурст, 2026 | Апісанне фота = | Поўнае імя = Томас Нойвірт | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = | Краіна = {{AUT}} | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = поп | Псеўданімы = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Вікісховішча = Tom Neuwirth | Сайт = http://www.conchitawurst.com/ }} '''Томас Нойвірт''' ({{lang-de|Thomas Neuwirth}}), нар. [[6 лістапада]] [[1988]] года, [[Гмундэн]]) — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] [[поп-музыка|поп]]-{{спявак|Аўстрыі|XXI стагоддзя}}, больш вядомы пад псеўданімам '''Канчыта Вурст''' ({{lang-de|Conchita Wurst}}). Пераможца конкурсу песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|Еўрабачанне 2014]]<ref>[http://www.rg.ru/2014/05/11/evrovideniye-site.html «Еўрабачанне-2014» выйграла Канчыта Вурст]</ref>. == Біяграфія == Том Нойвірт нарадзіўся [[6 лістапада]] [[1988]] года ў горадзе [[Гмундэн]], дзяцінства правёў у [[Штырыя|Штырыі]], на паўднёвым усходзе Аўстрыі. Скончыў Школу моды ў [[Грац]]ы ў 2011 годзе<ref name="official">[http://conchitawurst.com/index.php?id=7 Канчыта Вурст. Афіцыйны сайт]</ref>. У 2006 годзе Том Нойвірт браў удзел у трэцім сезоне аўстрыйскага кастынг-шоу для маладых поп-выканаўцаў [[Starmania]]. У гэты ж час ён зрабіў [[камін-аўт]] як [[гей]]<ref>http://www.homepagesearcher.com/starmania/tom.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517035801/http://www.homepagesearcher.com/starmania/tom.php |date=17 мая 2014 }} Tom von Starmania — die 3. Staffel</ref>. Том заняў у гэтым конкурсе другое месца, саступіўшы першае [[Надзін Бейлер]]. У 2007 годзе ён заснаваў [[поп-рок]] [[бой-бэнд]] ''Jetzt anders!'', які праіснаваў некалькі месяцаў. У наш час жыве ў [[Вена|Вене]]<ref name="official" />. === Канчыта Вурст === Том Нойвірт атрымаў шырокую папулярнасць у сцэнічнай выяве Канчыты Вурст. Ідэя пра барадатую жанчыну прыйшла яму ў галаву ў сувязі з тым, што ў падлеткавым узросце ён сутыкаўся з [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыяй]]. Вобраз Канчыты Вурст стаў выказваннем у абарону [[талерантнасць|талерантнасці]]. Том Нойвірт заявіў, што жадае, каб новае пакаленне лічыла, што быць самім сабой добра, каб для людзей было важна не тое як выглядае чалавек ці адкуль ён родам, але галоўнае — што гэта за чалавек, каб людзі навучыліся бачыць і цаніць тое, што схавана «за фасадам»<ref name="official" /><ref name="св" />. Публічны дэбют у выяве Канчыты Вурст адбыўся ў 2011 годзе, калі Том Нойвірт прыняў удзел у кастынг-шоу тэлекампаніі [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] ''Die große Chance''. У 2012 годзе ён заняў другое месца ў [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне 2012|нацыянальным адборы на «Еўрабачанне 2012»]]. 10 верасня 2013 года было абвешчана, што Канчыта Вурст будзе прадстаўляць Аўстрыю на конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|«Еўрабачанне 2014»]], які пройдзе ў [[Капенгаген]]е. Гэта рашэнне аўстрыйскай нацыянальнай тэлекампаніі [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] выклікала спрэчкі ў краіне. Праз чатыры дні пасля абвяшчэння рашэння ORF больш за 31000 чалавек прагаласавалі супраць гэтага на старонцы «Anti-Wurst» у [[Facebook]]. У кастрычніку Міністэрства інфармацыі [[Беларусь|Беларусі]] атрымала петыцыю, якая заклікала тэлеканал БТРК выразаць выступленні Вурст з вяшчання Еўрабачання. У петыцыі заяўлялася, што гэта выступленне можа ператварыць Еўрабачанне «ў рассаднік садаміі». У адказ прадстаўнік Еўрабачання прыстрашыў выключэннем Беларусі з конкурсу<ref name="gayrussia" />. Сама Канчыта Вурст заявіла, што была гатовая да негатыўнай рэакцыі на сваю перамогу, але адзначыла, што многія людзі, якія мелі прадузятасці супраць яе, пазней ад іх адмаўляліся. Яна сказала, што ведае, што барадатая жанчына дзівіць і абурае шэраг людзей, аднак тым самым гэта дае магчымасць абмеркаваць гэту праблему і задумацца пра прыроду [[Ксенафобія|ксенафобіі]]<ref name="св">[http://www.svoboda.org/media/video/25155196.html Радыё «Свабода». Канчыта Вурст — аб пазітыўным]</ref>. Пазней з падобнымі заявамі супраць артыста выступілі некаторыя расійскія кансерватыўныя арганізацыі. Журналісты адзначаюць, што гэта не першая «неадназначная жанчына» на Еўрабачанні: у 1998 годзе конкурс выйграла [[Дана Інтэрнэшнел]], а ў 2007 годзе [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Верка Сярдзючка]] заняла другое месца, а травесці-артыст [[DQ, спявак|DQ]] — адзінаццатае, у 2002 годзе [[драг-квін]] трыа «Сёстры» прадстаўляла Славенію<ref name="кп">[http://hab.kp.ru/online/news/1565002 Беларусь байкатуе «Еўрабачанне-2014» з-за аўстрыйскага трансвестыта]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1171020&cid=7|title= Фото Фото: В России и Белоруссии не хотят смотреть "Евровидение" из-за бородатой женщины|publisher=Вести.ру|accessdate=2014-01-08}}</ref>. ==== Ідэнтычнасць ==== Паводле афіцыйнага сайта праводзіцца мяжа паміж артысткай Канчытай Вурст і прыватнай асобай Томам Нойвіртам і падкрэсліваецца, што гэта два самастойныя чалавекі з уласнымі лёсамі, але якія«працуюць у зладжанай камандзе» і «выступаюць разам за талерантнасць і супраць дыскрымінацыі»<ref name="official" /> Паводле псеўдабіяграфіі<ref name="official" />, Канчыта Вурст нарадзілася ў горах Калумбіі, недалёка ад [[Багата|Багаты]], і правяла сваё дзяцінства ў Германіі. У інтэрв'ю 2011 года Канчыта Вурст заявіла, што была названа ў гонар сваёй бабулі, а таксама назвала імя свайго бацькі — Альфрэд Кнак фон Вурст<ref>[http://www.news.at/a/die-chance-im-bett-wurst-308688 News.at. Im Bett mit Conchita Wurst]</ref>. Па-нямецку «die Wurst» значыць «каўбаса», у сувязі з чым вобраз Тома часам завуць «барадатая каўбаска»<ref name="кп" />. У тым жа годзе Канчыта Вурст сумесна з танцоўшчыкам [[Бурлеск, шоу|бурлеска]] Жакам Патрыякам далі таму ж выданню інтэрв'ю, у якім яны абвясцілі, што жанатыя ўжо чатыры гады<ref>[http://www.news.at/a/conchita-wurst-frau-wurst-liebe-311112 News.at. Frau Wurst zeigt ihre Liebe]</ref>. У прэсе Тома Нойвірта часта завуць [[трансгендар]]ам<ref name="gayrussia">[http://www.gayrussia.eu/world/8040/ GayRussia.Eu. Беларусь можа адмяніць трансляцыю «Еўрабачання-2014» з-за «барадатай аўстрыйскай жанчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140227070703/http://www.gayrussia.eu/world/8040/ |date=27 лютага 2014 }}</ref>, [[Трансвестызм, перапрананне|трансвестытам]]<ref>[http://evjournal.ru/news/conchita-wurst-presents-austria EuroVision Journal. Барадатая жанчына Канчыта Вурст прадставіць Аўстрыю на «Еўрабачанні-2014»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018061929/http://evjournal.ru/news/conchita-wurst-presents-austria |date=18 кастрычніка 2014 }}</ref> і [[драг-квін]]<ref>[http://www.tvmovie.de/transvestit-conchita-wurst-will-esc-gewinnen-1481269.html TVMovie.De. Österreicher(in) Conchita Wurst will ESC gewinnen!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124063909/http://www.tvmovie.de/transvestit-conchita-wurst-will-esc-gewinnen-1481269.html |date=24 студзеня 2012 }}</ref>. У інтэрв'ю 15 верасня 2013 года ён заявіў: «Я патрабую павагі і патрабую, каб, калі я выступаю ў вобразе фраў Вурст, да мяне так і звярталіся»<ref>[http://www.oe24.at/leute/oesterreich/Conchita-Wurst-In-meiner-Brust-schlagen-zwei-Herzen/116033828 Wurst: «In meiner Brust schlagen zwei Herzen»]</ref>. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Conchita'' (2015) * ''From Vienna with Love'' (2018, сумесна з [[Венскі сімфанічны аркестр|Венскім сімфанічным аркестрам]]) * ''Truth Over Magnitude'' (2019) '''Сінглы''' * Unbreakable (2011) * That’s What I Am (2012) * [[Rise Like a Phoenix]] (2014) == Гл. таксама == * [[Драг-квін]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.svoboda.org/media/video/25155196.html Радыё «Свабода». Канчыта Вурст — пра пазітыўны] {{s-start}} {{S-ach}} {{succession box |title = [[Выява:Eurovision Song Contest heart (2014–2025).svg|25px]]<br />[[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможца конкурсу песні Еўрабачанне]] |years = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] |before = {{Сцяг|Данія}} [[Эмілі дэ Форэст]]<br/>з песняй ''«[[Only Teardrops]]»'' |after = {{Сцяг|Швецыя}} [[Монс Сельмерлёў]]<br/>з песняй ''«[[Heroes (песня Монса Сельмерлёва)|Heroes]]»'' }} {{succession box | before= [[Наталля Келі]]<br/>з песняй ''«[[Shine (песня Наталлі Келі)|Shine]]»'' | title=[[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне]] | years=[[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне 2014|2014]] | after= [[The Makemakes]]<br/>з песняй ''«[[I Am Yours]]»'' }} {{s-end}} {{Удзельнікі Еўрабачання 2014}} {{Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2014]] [[Катэгорыя:Постаці ЛГБТ]] 55vm1h1z42mce3ubqlrzv4pxlqzmmwo 0 200539 5220651 4852873 2026-10-18T04:10:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220651 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Царква прытулку Святога Яна |Арыгінальная назва = Jaani Seegi kirik |Выява = Tallinna Jaani Seegi kirik, 14. saj, 1648, 18. saj (2).jpg |Подпіс выявы = Царква, 2011 год |Шырыня выявы = |Статус = [http://register.muinas.ee/?menuID=monument&action=view&id=22252&lang=et ахоўваецца дзяржавай] |Краіна = Эстонія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Талін |Канфесія = лютэранства |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = царква |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XIV стагоддзе |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XIV стагоддзе |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Настаяцель = Тэр Хосраў<ref>{{Спасылка|аўтар = Асмик Хараджанян.|дата публікацыі = 18 чэрвеня 2010|url = http://www.yerkramas.org/2010/06/18/armyanskij-krest-v-talline/|загаловак = Армянский крест в Таллине|выданне = Еркрамас|выдавецтва = «Голос Армении»|дата = 15 верасня 2012|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |Стан = |lat_dir = N |lat_deg = 59 |lat_min = 26 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 45 |lon_sec = 42 |Назва карты = |Сайт = |Commons = Church of St John’s almshouse }} {{Не блытаць|Царква Святога Яна (Талін)|царквой Святога Яна}} '''Царква́ прыту́лку Свято́га Я́на''' ({{lang-et|Jaani Seegi kirik}}) — [[Лютэранства|лютэранская]] царква ў [[Талін]]е па адрасе [[Тартуская шаша (Талін)|Тартуская шаша]], 16А. Помнік архітэктуры XV—XVIII стагоддзяў. З 1994 года будынак царквы, які шмат стагоддзяў адносіўся да комплексу будынкаў прытулку для старых Святога Яна, знаходзіцца ў арэндзе ў [[Армянская апостальская царква|Армянскай Апостальскай царкве]] [[Эстонія|Эстоніі]]. == Гісторыя == У [[XIV]] стагоддзі ў комплексе [[Лепразорый|лепразорыя]] Святога Яна паўстала першая [[Капліца|каплічка]]. Да [[XVI]] стагоддзя прытулак быў багатай, эканамічна і юрыдычна аўтаномнай установай, з уладаннямі ў [[Хар’юмаа]], [[Вырумаа]]; [[Шпіталь|шпіталём]], [[Жылы квартал|жылымі кварталамі]] для пракажэных, [[Вадзяны млын|вадзяным млыном]], [[стайня]]й, [[кузня]]й, [[саўна]]й і іншымі збудаваннямі ў [[Талін]]е. Падзеі [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] змусілі талінскі магістрат прыняць рашэнне праз знос капліцы з прычыны блізкасці да гарадскіх муроў. Будынак мог стаць умацаваннем у руках падыходзячага ворага, і ў 1570 годзе ўвесь комплекс лепразорыя быў зруйнаваны. Па вайне, у канцы стагоддзя, ён быў адноўлены, але ўжо не меў ранейшага багацця і стаў звычайным шпіталём і прытулкам для старых. Замест капліцы ў 1648 годзе была пабудавана царква, але ўжо ў іншым месцы. У XVIII стагоддзі яна была павялічана. У XIX стагоддзі царкву пакрылі [[Шчыт (архітэктура)|шчытавым]] дахам і дабудавалі неабарочную вежу. За савецкім часам царква выкарыстоўвалася як склад. У маі 1994 будынак, які належыць [[Эстонская евангельская лютэранская царква|Эстонскай лютэранскай царкве]], аддадзены ў арэнду на 99 гадоў парафіі [[Святы Рыгор|Святога Рыгора]] [[Армянская апостальская царква|Армянскай Апостальскай царквы]] [[Эстонія|Эстоніі]]. Суполка, зарэгістраваная ў 1993 годзе, занялася яе рэстаўрацыяй і добраўпарадкаваннем. На перыяд перабудовы армянскія набажэнствы ладзіліся ў памяшканнях [[Шведская царква Святога Міхаіла|Шведскай царквы]] Таліна. 17 чэрвеня 2001, да 1700-годдзя заснавання хрысціянскай дзяржаўнасці ў Арменіі, адбылося асвечанне адрэстаўраванага храма, да гэта даты ў царкоўным двары быў усталяваны [[хачкар]], прывезены з Арменіі. У царкве знаходзяцца копіі твораў знакамітых армянскіх мастакоў з выявамі [[Багародзіца|Багародзіцы]], [[Рыгор Асветнік|Святога Рыгора Асветніка]], [[Месроп Маштоц|Месропа Маштоца]], {{нп3|Святы Саркіс|Святога Саркіса||Saint Sarkis the Warrior}}, [[Хрыстос|Хрыста Збавіцеля]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of St John's almshouse}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Эстонія|ID=22252}} * [https://web.archive.org/web/20150614042446/http://linnamuuseum.ee/jaaniseek/en/exhibition/ Гісторыя шпіталя Святога Яна]{{ref-en}} * [http://www.teelistekirikud.ekn.ee/2012/en_kirik.php?id=39 Храмы падарожнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140427172559/http://www.teelistekirikud.ekn.ee/2012/en_kirik.php?id=39 |date=27 красавіка 2014 }}{{ref-en}} * [http://www.armkirik.ee/12.htm Афіцыйная старонка Армянскай Апостальскай царквы Эстоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180922024553/http://www.armkirik.ee/12.htm |date=22 верасня 2018 }}{{ref-ru}} {{Славутасці Таліна}} [[Катэгорыя:Храмы Таліна]] [[Катэгорыя:Лютэранскія храмы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Армянскія храмы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Эстоніі ў стылі барока]] rnne5j8towyrvcu8elnxb73n1be4ai9 0 202440 5220521 5206285 2026-10-17T15:59:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220521 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Манчэстэр Сіці |Лагатып = |ПоўнаяНазва = Футбольны клуб Манчэстэр Сіці |Горад = [[Манчэстэр]], [[Англія]] |Мянушкі = ''Гараджане'' |Заснаваны = [[1880]] |Стадыён = [[Сіці оф Манчэстэр]] |Умяшчальнасць = 55 097 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = |Сезон = [[Англійская Прэм’ер-ліга 2023/2024|2023/24]] |Месца = 1 месца | pattern_la1 = _mancity2324h | pattern_b1 = _mancity2324h | pattern_ra1 = _mancity2324h | pattern_sh1 = _mancity2324h | pattern_so1 = _mancity2324hl | leftarm1 = 99C5EA | body1 = 99C5EA | rightarm1 = 99C5EA | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 99C5EA | pattern_la2 = _mancity2324a | pattern_b2 = _mancity2324a | pattern_ra2 = _mancity2324a | pattern_sh2 = _mancity2324a | pattern_so2 = | leftarm2 = E7E7E7 | body2 = E7E7E7 | rightarm2 = E7E7E7 | shorts2 = 522f36 | socks2 = E7E7E7 | pattern_la3 = _mancity2324t | pattern_b3 = _mancity2324t | pattern_ra3 = _mancity2324t | pattern_sh3 = _mancity2324t | pattern_so3 = _mancity2324tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Манчэстэр Сіці»''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) — англійскі футбольны клуб з горада [[Манчэстэр]]. Клуб выступае ў [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023]]. Заснаваны ў [[1880]] годзе пад назвай «Уэст Гордан Сент Маркс» ({{lang-en|Saint Marks (West Gordon)}}), у 1887 годзе ён змяніў назву на «Ардуік» і пераехаў на «[[Хайд Роўд]]», а з 1894 года клуб завецца «Манчэстэр Сіці». За сваю гісторыю клуб змяніў тры стадыёны, гэта значыць з моманту свайго заснавання і да 1923 года каманда праводзіла свае хатнія матчы на пляцоўцы «[[Хайд Роўд]]», з 1923 па 2003 гады — на «[[Мэйн Роўд]]», а ў цяперашні час выступае на пабудаваным у 2002 годзе «[[Сіці оф Манчэстэр|Этыхадзе]]», які мае ўмяшчальнасць у 48 тысяч гледачоў<ref>[http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/UCL/01/67/63/79/1676379_DOWNLOAD.pdf «Part 8: Clubs»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150620231303/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/UCL/01/67/63/79/1676379_DOWNLOAD.pdf |date=20 чэрвеня 2015 }}, UEFA Champions League Statistics Handbook, UEFA, 13 Sep 2011, p. 10.</ref>. У XX стагоддзі «Манчэстэр Сіці» двойчы станавіўся чэмпіёнам Англіі ў 1937 і 1968 гадах, аднак у 1990-я гады «Манчэстэр Сіці» тройчы апускаўся ў ніжнія дывізіёны на працягу трох гадоў, правёўшы сезон 1998/99 у трэцім па значнасці дывізіёне англійскага футбола. У 2002 годзе клуб вярнуўся ў найвышэйшы дывізіён. З 2021 па 2024 год чатыры разы запар першынстваваў у [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], такім чынам усталяваўшы рэкорд. == Гісторыя == === Раннія гады === [[Выява:St Marks 1884.jpg|thumb|220px|злева|Ігракі клуба «Святога Марка» ў 1884 годзе. Прычыны выкарыстання [[мальтыйскі крыж|мальтыйскага крыжа]] на кашулі не вызначаны і па сёння<ref>[http://www.mcfc.co.uk/The-Club/Club-History «Club History — The Club — Manchester City FC»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history |date=16 мая 2016 }} {{Cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history |archive-date=16 мая 2016 |access-date=21 студзеня 2022 |url-status=dead}}. mcfc.co.uk.</ref>.]] Заснавальніца футбольнага клуба нарадзілася ў 1855 годзе. [[Ганна Конел]] была дачкой святара [[Царква Хрыста, Харагіт|Царквы Хрыста]] ў Харагіце Артура Конела. У 1865 годзе яе бацька атрымаў месца рэктара англіканскай Царквы Святога Марка ў [[Заходні Хортан|Заходнім Хортане]] — адным з самых няшчасных раёнаў [[Манчэстэр]]а. Вялікая колькасць бесрабочых заахвоціла Конела ў студзені 1879 года стварыць бясплатную сталовую пры царкве і адмысловы фонд дапамогі мясцовай бядноце. Ганна падтрымала пачынанні бацькі ўдзелам у грамадскіх працах. Бо на той момант Заходні Хортан уяўляў сабой перанаселены раён з жабракамі-жыхарамі і жудаснымі санітарнымі ўмовамі. Многія мяшчане злоўжывалі спіртнымі напоямі, што правакавала пагаршэнне крымінальнай сітуацыі<ref>Peter Lupson. «Thank God for Football!» — London: Azure, 2006. — 192 с. — ISBN 978-1-902694-30-6</ref>. Ганна Конел шукала сродак паляпшэння духоўнага саслоўя грамадства. Таму ў лістападзе 1880 года разам з дзвюма царкоўнымі старастамі і адначасова членамі Звяза [[металургічны завод Брукса|металургічнага завода Брукса]] [[Уільям Бістаў|Уільямам Бістаў]] і Томасам Гудбеерам яна стварыла некалькі спартыўных клубаў. У тым ліку ў 1875 годзе каманду Царквы Святога Марка па [[крыкет|крыкеце]], тры іграка якой — [[Уолтар Чоў]], [[Эдуард Кіч]] і сам Уільям Бістаў — пасля сталі футбалістамі. Арцыдыякан Манчэстэра высока ацаніў працу Ганны Конел і дабраславіў ейную далейшую дзейнасць<ref>[http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/MANCconnell.htm The Encylopedia of British Football. Anna Connell] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024224629/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/MANCconnell.htm |date=24 кастрычніка 2011 }}. spartacus.schoolnet.co.uk</ref>. Разам з тым станавілася відавочным, што ўзімку мужчыны Заходняга Хортана не маюць магчымасці займацца калектыўнымі відамі спорту. Таму ў лістападзе 1880 года Ганна Конел, Бістаў і Гудбеер стварылі футбольную каманду Царквы Святога Марка пад назвай «Святы Марк» або «Уэст Хортан»<ref>James Gary Manchester City — The Complete Record. — Derby: Breedon, 2006. — ISBN 1-85983-512-0 p17</ref>. Артур Конел стаў першым прэзідэнтам калектыву, які выступаў у чорных кашулях і белых шортах. Першы зарэгістраваны матч каманда правяла 13 лістапада 1880 года супраць царкоўнай каманды [[Маклсфілд]]а, атрымаўшы паражэнне з лікам 1:2. Між іншым, у першы сезон свайгонага існавання каманда здолела перамагчы толькі адзін раз — у сакавіку 1881 года быў пераможаны калектыў «Сталібрыдж Кларэнс» з усходняга Манчэстэра<ref>Murray Chris Attitude Blue: Manchester City F.C. and P.L.C.. — Manchester: Blackwell Publishing, 2002. — P. 1. — ISBN 0-9520520-9-1</ref>. У 1884 годзе адбылося пераназванне ў футбольны клуб Асацыяцыі Хортана. Тады ж Уільям Бістаў прыдумаў арыгінальную форму — чорныя кашулі з белым крыжам. У жніўні 1887 года клуб пераехаў на новую пляцоўку ў «[[Хайд Роўд|Хайд Роўд]]» і атрымаў новае найменне — «Ардуік» паводле назвы раёна Манчэстэра. Праз два гады клуб пабудаваў трыбуну на тысячу гледачоў. А ў 1891 годзе ўступіў у Альянс-лігу і два гады запар ерамагаў у спаборніцтве на [[Кубак Манчэстэра]]. У красавіку 1892 года ў сувязі з фарміраваннем Другога Англійскага дывізіёна [[Футбольная ліга Англіі|Футбольная Ліга]] прыняла рашэнне ўключыць «Ардуік» у гэты турнір. Паводле вынікаў [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1892/1893|сезона 1892/93]] каманда заняла 5 месца сярод 12 удзельнікаў. === Далейшае развіццё === Першым трафеем у скарбонцы «Сіці» стаў [[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]], выйграны ў 1904 годзе, у фінале яны перамаглі «[[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]» 1:0. У 1920 годзе пажар знішчыў галоўную трыбуну стадыёну «Хайд Роўд», таму ў 1923 годзе «Сіці» перабраўся на «Мэйн Роўд» у [[Мос Сайд]]зе, [[Манчэстэр]]. У 1934 годзе манчэстэрцы ў другі раз дамагліся перамогі ў Кубку Англіі, а праз 3 гады заваявалі свой першы чэмпіёнскі тытул. «Гараджане» здолелі паўтарыць сваё дасягненне праз 34 гады, у 1968 годзе. У канцы 1960-х і пачатку 1970-х «Манчэстэр Сіці» з’яўляўся грознай сілай. Пад кіраўніцтвам трэнера Джо Мерсера з моцным складам ігракоў, такіх як Фрэнсыс Лі, Колін Бел, Майк Самербі і Майк Доўл, «гараджане» здолелі некалькі разоў узяць срэбра чэмпіянату Англіі. На еўрапейскай арэне «Сіці» таксама выглядаў годна, і ў 1970 годзе здолеў заваяваць свой першы (і пакуль адзіны) еўрапейскі трафей — [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак уладальнікаў кубкаў]], у Вене яны абгулялі польскі «[[ФК Гурнік Забжэ|Гурнік]]» 2:1. У 2003 годзе клуб пераехаў на новы стадыён, які мае 48 000 глядацкіх месцаў і размешчаны на ўсходзе Манчэстэру. «Сіці» арандуе яго ў мясцовай рады. У сезоне 2002/03 «Сіці» выйшаў на дзявятае месца ў Прэм’ер-лізе і атрымаў права на ўдзел у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]] па правіле Fair Play (яны сталі другім англійскім клубам, які атрымаў такое права). У 2008 годзе «Манчэстэр Сіці» быў набыты кампаніяй Abu Dhabi United Group, што забяспечыла клубу значны прыток інвестыцый і дазволіла ажыццявіць трансферы высокааплатных футбалістаў. У 2011 годзе клуб перамог у розыгрышу [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]], таксама паводле выніках [[Англійская Прэм’ер-ліга 2010/2011|сезона 2010/11]] «Сіці» наўпрост кваліфікаваўся ў групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і ўпершыню з 1973 года заваяваў права ўдзельнічаць у [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубку Англіі]]. Аднак 7 жніўня 2011 года на «[[Уэмблі]]» атрымаў паражэнне ад чэмпіёна Англіі клуба «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]» з лікам 2:3<ref>[http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=275862 Команда Фергюсона забрала Суперкубок Англии: подробности]{{Недаступная спасылка}}. radiomayak.ru</ref>. 13 мая 2012 года, абыграўшы ў драматычным матчы апошняга тура «[[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|Куінз Парк Рэйнджэрс]]» з лікам 3:2 і забіўшы вырашальны гол на чацвёртай дададзенай хвіліне, «Манчэстэр Сіці» праз 44 гады пасля апошняй перамогі ў турніры стаў чэмпіёнам Англіі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1933200?NodesID=9 Манчестерская развязка: «Манчестер Сити» чудесным образом стал чемпионом Англии]. Коммерсантъ</ref>. «Гараджане» пры гэтым абышлі свайго галоўнага суперніка, «Манчэстэр Юнайтэд», толькі паводле лепшай розніцы забітых і прапушчаных мячоў. == Дасягненні == * '''[[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]]''': 9 ** 1937, 1968, 2012, 2014, 2018, 2019, 2021, [[Англійская Прэм’ер-ліга 2021/2022|2022]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2022/2023|2023]] * '''Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]''': 7 ** 1904, 1934, 1956, 1969, 2011, 2019, 2023 * '''Уладальнік [[Кубак Англійскай футбольнай лігі|Кубка Англійскай футбольнай лігі]]''': 8 ** 1970, 1976, 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021 * '''Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]''': 6 ** 1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019 * '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]''': 1 ** [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023|2023]] * '''Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА]]''': 1 ** 1970 * '''Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]''': 1 ** 2023 == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Кайл Уокер]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Рубен Дыяш]]||1997}} <!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Калвін Філіпс]]||1995}}--> {{Ігрок|5|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Джон Стоўнз]]||1994}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Натан Аке]]||1995}} <!--{{Ігрок|7|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Жуан Канселу]]||1994}}--> {{Ігрок|8|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|[[Матэа Ковачыч]]||1994}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Нарвегія}}|Нап|[[Эрлінг Холан]]||2000}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Джэк Грыліш]]||1995}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Бельгія}}|Нап|[[Жэрэмі Даку]]||2002}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Радрыга Эрнандэс Каскантэ|Родры]]||1996}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Кевін дэ Бройнэ]]||1991}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Штэфан Артэга]]||1992}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Хуліян Альварэс]]||2000}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Бернарду Сілва]]||1994}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Серхіа Гомес]]||2000}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Харватыя}}|Аб|[[Ёшка Гвардыёл]]||2002}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|Аб|[[Мануэль Аканджы]]||1995}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Матэус Нуніс]]||1998}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Бразілія}}|Бр|[[Эдэрсан Мараэс]]||1993}} <!--{{Ігрок|32|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Максіма Перонэ]]||2003}}--> {{Ігрок|33|{{Сцяг|Англія}}|Бр|[[Скот Карсан]]||1985}} <!--{{Ігрок|37|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Каікі]]||2003}}--> {{Ігрок|47|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Філ Фодэн]]||2000}} <!--{{Ігрок|48|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Лаям Дэлап]]||2003}}--> {{Ігрок|52|{{Сцяг|Нарвегія}}|ПА|[[Оскар Боб]]||2003}} {{Ігрок|82|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Рыка Льюіс]]||2004}} <!--{{Ігрок|87|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Джэймс Мак-Аці]]||2002}}--> <!--{{Ігрок|97|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Джош Уілсан-Эзбранд]]||2002}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Manchester City}} * [http://www.mcfc.co.uk Афіцыйны сайт клуба] * [http://www.mcfcosc.com Афіцыйны сайт заўзятараў клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411092020/https://www.mcfcosc.com/ |date=11 красавіка 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Манчэстэр Сіці}} {{Англійская Прэм’ер-ліга}} {{Чэмпіёны Англіі па футболе}} {{Клубы-заснавальнікі Англійскай Прэм’ер-лігі}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:ФК Манчэстэр Сіці| ]] cyzz7h7huigk02kuy719vwq8ktqs6k9 0 202766 5220544 4854210 2026-10-17T17:05:18Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220544 wikitext text/x-wiki [[выява:Nort10d.jpg|thumb|right|300px|Дзесяцідоларавая банкнота, выпушчаная ў абарачэнне імператарам [[Нортан I|Нортанам I]].]] '''Прыватныя грошы''' ([[Англійская мова|англ.]] ''private currency'') — недзяржаўныя [[фідуцыярныя грошы]], эмітаваныя і ўжываныя ў абарачэнні прыватнымі інстытуцыянальнымі суб’ектамі. У многіх краінах выпуск падобнага віду грошай забаронены законам або строга рэгламентаваны. У [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] дзяржава ліцэнзуе прыватныя банкі для выпуску ўласных папяровых грошай. У нашыя дні асобныя прыватныя ўстановы выпускаюць у абарачэнне [[электронныя грошы]]. Колькасць здзейсненых трансакцый з падобнымі валютамі дасягае некалькіх мільярдаў долараў на год. == Гісторыя == У [[ЗША]] ў перыяд г. з. «Вольнай банкаўскай эры» (Free Banking Era; з [[1837]] па [[1866]]) было выпушчана каля 8000 розных відаў грошай; эмітэнтамі выступалі асобныя штаты, муніцыпалітэты, прыватныя банкі, чыгункі, крамы, рэстараны, цэрквы і нават асобныя індывіды. Арганізацыі таго часу, што выпускалі грошы, атрымалі назву «рызыкоўныя банкі» (wildcat banks). У Аўстраліі, дзе існавала падобная сітуацыя, абарачэнне прыватных грошай было забаронена адмысловым урадавым загадам у 1910 г. Існуе адзінкавы прыклад, калі прыватная валюта, не падтрыманая ўрадам, працягвала карыстацца папулярнасцю ў насельніцтва: гаворка ідзе аб [[Швейцарскі дынар|швейцарскім дынары]]. З 1991 г. у абарачэнні в ЗША знаходзяцца г. з. [[Ітакскія гадзіны|«ітакскія гадзіны»]] (Ithaca Hours) — валюта, заснаваная на адпрацаваным працоўным часе. Дзеля пераадолення эканамічнага крызісу ў 2009 годзе ў ЗША зноў актывізаваліся сістэмы альтэрнатыўных грошай. У шэрагу гарадоў муніцыпалітэты пачалі друкаваць уласную валюту.<ref>{{артыкул | аўтар = Марысоль Бэло | загаловак = Американские муниципальные образования печатают собственную валюту | спасылка = http://inopressa.ru/article/07Apr2009/usatoday/valuta.html | выданне = [[USA Today]] | год = красавік 2009 }}</ref> == Прыватныя грошы ў ЗША == У ЗША прыватныя грошы фармальна дазволены, але з істотнымі абмежаваннямі. У прыватнасці, яны не павінны знешне нагадваць долар, павінны мець намінал больш долара і абкладацца падаходным падаткам<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_273.htm Системы местных валют — некапиталистические экономики в странах Запада (ч.2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071208183637/http://www.situation.ru/app/j_art_273.htm |date=8 снежня 2007 }}, [http://www.situation.ru/app/j_art_170.htm (ч.1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100717193546/http://www.situation.ru/app/j_art_170.htm |date=17 ліпеня 2010 }}, [http://www.situation.ru/app/j_art_274.htm (ч.3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100717203501/http://www.situation.ru/app/j_art_274.htm |date=17 ліпеня 2010 }}</ref>. Абмежаванні наміналу аснаваны на [[Закон Каперніка — Грэшэма|законе Каперніка-Грэшэма]] і ставяць афіцыйны долар у больш выгадныя ўмовы абарочвання. Прыкладам прыватных грошай у ЗША можа быць [[Ітакская гадзіна]] ({{lang-en|Ithaca hour}}) — мясцовая валюта, ужываная ў горадзе [[Ітака, Нью-Ёрк)|Ітака]] ЗША. Адна ітакская гадзіна ацэньваецца ў 10 амерыканскіх долараў і рэкамендаваная як сродак плацяжу за адну гадзіну працы аднаго чалавека. У некаторых выпадках курс падлягае абмеркаванню. {{гл. таксама|Бернард фон Нотхаус}} == Развіццё тэорыі == Ідэя магчымасці дэнацыяналізацыі грошай і ўхілення дзяржавы ад эмісіі і кантролю за банкаўскай галіной была выказана практычна адначасова ў артыкуле Б. Клайнам у 1974 г. <ref>Klein В., 1974, The Competitive Supply of Money, Journal of Money, Credit, and Banking 6,423-453.</ref>) і [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек,|фон Хаекам]] у кнізе «Прыватныя грошы»<ref>[http://www.libertarium.ru/l_lib_prmoney Фридрих А.Хайек, «Частные деньги»]</ref> у 1975 г. незалежна адзін ад аднаго. На момант публікацыі ідэя многім падавалася [[Маргінальная навука|маргінальнай]]. За гэтымі працамі з’явіліся шматлікія публікацыі іншых навукоўцаў, паводле гэтай праблематыкі. Высветлілася, што існавалыя да эпохі Цэнтральных банкаў грашовыя сістэмы многіх краін асноўваліся на прынцыпах вольнай канкурэнцыі прыватных грошай і былі досыць эфектыўныя. Падзеяй у навуковай дыскусіі аб грошах стала публікацыя ў 1986 г. артыкула «Has Government Any Role in Money?» адмыслоўца ў вобласці грашовай тэорыі, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па эканоміцы [[Мілтан Фрыдман|Мілтана Фрыдмана]], у якой ён змяніў сваю папярэднюю адмоўную ацэнку сістэмы прыватных канкурэнтных валют і пагадзіўся ў асноўным з пазіцыяй Хаека. == Ідэі Ф. фон Хаека == [[Фрыдрых фон Хаек|Ф. фон Хайек]] у сваёй ранняй працы «Прыватныя грошы» (1976) прапаноўвае дэнацыяналізаваць грошы, бо ў вобласці [[эмісія грошай|эмісіі]] грошай, паводле яго меркавання, дзяржаўная [[манаполія]] шкодная для грамадства. Аўстрыйскі навукоўца прапануе кардынальна новы план дасягнення грашовай стабільнасці — сістэму, аснаваную на канкурэнцыі паралельных прыватных валют. Валюту варта лічыць звычайным камерцыйным [[тавар]]ам і вырабляць рынкавым спосабам. Падобна таму, як канкурэнцыя паміж звычайнымі таварамі спрыяе паляпшэнню іх спажывецкіх уласцівасцяў і адбракоўцы нізкаякаснай прадукцыі, канкурэнцыя паміж прыватнымі валютамі выканае адбракоўку кепска забяспечаных і кепска кіраваных валют. Застануцца тыя валюты, якія будуць найлепшым чынам выконваць функцыі грошай. У эканамічнай літаратуры, паводле меркавання Ф. Фон Хаека, няма адказу на пытанне, чаму ўрадавая манаполія на грашовую эмісію паўсюль разглядаецца як непазбежная. Першапачатковыя перавагі, лічыць аўстрыйскі эканаміст, якія б маглі апраўдаць прысваенне ўрадам выключных правоў на чаканку металічных [[манета|манет]], ужо не пераважвае недахопаў падобнай сістэмы. У ёй можна знайсці дэфекты. Пакуль панавалі металічныя грошы, урадавая манаполія была досыць шкоднай. Яна станавілася непапраўным бедствам, працягвае Ф. фон Хаек, з той пары, як папяровыя грошы трапілі пад палітычны кантроль. Галоўнай формай выпуску новай валюты павінны стаць продаж звычайным чынам напрыклад на аўкцыёнах, потым — праз банкаўскія аперацыі — у форме кароткатэрміновага крэдытавання. Акрамя банкнот і чэкавых дэпазітаў, [[эмісійны банк]] павінен забяспечыць наяўнасць дробнай манеты з наміналам у долях асноўнай адзінкі. Пэўныя праблемы, лічыць аўстрыйскі навукоўца, могуць узнікнуць там, дзе цяперашняя гандлёвая практыка аснавана на аднолькавым ужыванні некалькіх стандартных манет (гандлёвыя аўтаматы, [[тэлефон]], транспарт). == Гл. таксама == * [[Банк часу]] * [[Віртуальная валюта]] * [[Закон Грэшэма]] * [[Ітакская гадзіна]] * [[Рэгіянальная валюта]] * [[Вольныя грошы]] * [[Вольны банкінг]] * [[Токэн, грашовы знак]] * [[Эканоміка, заснаваная на часавым фактары]] * [[LETS]] * [[:en:WIR|WIR — сістэма вольных грошай у Швейцарыі]] * [[Эканоміка дара]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Прыватныя грошы| ]] [[Катэгорыя:Эмісія грошай]] 80zwhwibujijv51xax74nnb0hjru1uc 5220740 5220544 2026-10-18T09:37:30Z M.L.Bot 261 /* Гл. таксама */ 5220740 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nort10d.jpg|thumb|right|Дзесяцідоларавая банкнота, выпушчаная ў абарачэнне імператарам [[Нортан I|Нортанам I]].]] '''Прыватныя грошы''' ({{lang-en|private currency}}) — недзяржаўныя [[фідуцыярныя грошы]], эмітаваныя і ўжываныя ў абарачэнні прыватнымі інстытуцыянальнымі суб’ектамі. У многіх краінах выпуск падобнага віду грошай забаронены законам або строга рэгламентаваны. У [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] дзяржава ліцэнзуе прыватныя банкі для выпуску ўласных папяровых грошай. У нашыя дні асобныя прыватныя ўстановы выпускаюць у абарачэнне [[электронныя грошы]]. Колькасць здзейсненых трансакцый з падобнымі валютамі дасягае некалькіх мільярдаў долараў на год. == Гісторыя == У [[ЗША]] ў перыяд так званай «Вольнай банкаўскай эры» (Free Banking Era; 1837—1866) было выпушчана каля 8000 розных відаў грошай; эмітэнтамі выступалі асобныя штаты, муніцыпалітэты, прыватныя банкі, чыгункі, крамы, рэстараны, цэрквы і нават асобныя індывіды. Арганізацыі таго часу, што выпускалі грошы, атрымалі назву «рызыкоўныя банкі» (wildcat banks). У Аўстраліі, дзе існавала падобная сітуацыя, абарачэнне прыватных грошай было забаронена адмысловым урадавым загадам у 1910 г. Існуе адзінкавы прыклад, калі прыватная валюта, не падтрыманая ўрадам, працягвала карыстацца папулярнасцю ў насельніцтва: гаворка ідзе аб [[Швейцарскі дынар|швейцарскім дынары]]. З 1991 года ў абарачэнні в ЗША знаходзяцца так званыя «[[ітакскія гадзіны]]» (Ithaca Hours) — валюта, заснаваная на адпрацаваным працоўным часе. Дзеля пераадолення эканамічнага крызісу ў 2009 годзе ў ЗША зноў актывізаваліся сістэмы альтэрнатыўных грошай. У шэрагу гарадоў муніцыпалітэты пачалі друкаваць уласную валюту.<ref>{{артыкул | аўтар = Марысоль Бэло | загаловак = Американские муниципальные образования печатают собственную валюту | спасылка = http://inopressa.ru/article/07Apr2009/usatoday/valuta.html | выданне = [[USA Today]] | год = красавік 2009 }}</ref> == Прыватныя грошы ў ЗША == У ЗША прыватныя грошы фармальна дазволены, але з істотнымі абмежаваннямі. У прыватнасці, яны не павінны знешне нагадваць долар, павінны мець намінал больш долара і абкладацца падаходным падаткам<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_273.htm Системы местных валют — некапиталистические экономики в странах Запада (ч.2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071208183637/http://www.situation.ru/app/j_art_273.htm |date=8 снежня 2007 }}, [http://www.situation.ru/app/j_art_170.htm (ч.1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100717193546/http://www.situation.ru/app/j_art_170.htm |date=17 ліпеня 2010 }}, [http://www.situation.ru/app/j_art_274.htm (ч.3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100717203501/http://www.situation.ru/app/j_art_274.htm |date=17 ліпеня 2010 }}</ref>. Абмежаванні наміналу аснаваны на [[Закон Каперніка — Грэшэма|законе Каперніка-Грэшэма]] і ставяць афіцыйны долар у больш выгадныя ўмовы абарочвання. Прыкладам прыватных грошай у ЗША можа быць [[Ітакская гадзіна]] ({{lang-en|Ithaca hour}}) — мясцовая валюта, ужываная ў горадзе [[Ітака, Нью-Ёрк)|Ітака]] ЗША. Адна ітакская гадзіна ацэньваецца ў 10 амерыканскіх долараў і рэкамендаваная як сродак плацяжу за адну гадзіну працы аднаго чалавека. У некаторых выпадках курс падлягае абмеркаванню. {{гл. таксама|Бернард фон Нотхаус}} == Развіццё тэорыі == Ідэя магчымасці дэнацыяналізацыі грошай і ўхілення дзяржавы ад эмісіі і кантролю за банкаўскай галіной была выказана практычна адначасова ў артыкуле Б. Клайнам у 1974 годзе<ref>Klein В., 1974, The Competitive Supply of Money, Journal of Money, Credit, and Banking 6,423-453.</ref> і [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек,|фон Хаекам]] у кнізе «Прыватныя грошы»<ref>[http://www.libertarium.ru/l_lib_prmoney Фридрих А.Хайек, «Частные деньги»]</ref> у 1975 годзе незалежна адзін ад аднаго. На момант публікацыі ідэя многім падавалася [[Маргінальная навука|маргінальнай]]. За гэтымі працамі з’явіліся шматлікія публікацыі іншых навукоўцаў, паводле гэтай праблематыкі. Высветлілася, што існыя да эпохі Цэнтральных банкаў грашовыя сістэмы многіх краін асноўваліся на прынцыпах вольнай канкурэнцыі прыватных грошай і былі досыць эфектыўнымі. Падзеяй у навуковай дыскусіі пра грошы стала публікацыя ў 1986 года артыкула «Has Government Any Role in Money?» адмыслоўца ў вобласці грашовай тэорыі, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па эканоміцы [[Мілтан Фрыдман|Мілтана Фрыдмана]], у якой ён змяніў сваю папярэднюю адмоўную ацэнку сістэмы прыватных канкурэнтных валют і пагадзіўся ў асноўным з пазіцыяй Хаека. == Ідэі Ф. фон Хаека == [[Фрыдрых фон Хаек|Ф. фон Хайек]] у сваёй ранняй працы «Прыватныя грошы» (1976) прапаноўвае дэнацыяналізаваць грошы, бо ў вобласці [[эмісія грошай|эмісіі]] грошай, паводле яго меркавання, дзяржаўная [[манаполія]] шкодная для грамадства. Аўстрыйскі навукоўца прапануе кардынальна новы план дасягнення грашовай стабільнасці — сістэму, аснаваную на канкурэнцыі паралельных прыватных валют. Валюту варта лічыць звычайным камерцыйным [[тавар]]ам і вырабляць рынкавым спосабам. Падобна таму, як канкурэнцыя паміж звычайнымі таварамі спрыяе паляпшэнню іх спажывецкіх уласцівасцяў і адбракоўцы нізкаякаснай прадукцыі, канкурэнцыя паміж прыватнымі валютамі выканае адбракоўку кепска забяспечаных і кепска кіраваных валют. Застануцца тыя валюты, якія будуць найлепшым чынам выконваць функцыі грошай. У эканамічнай літаратуры, паводле меркавання Ф. фон Хаека, няма адказу на пытанне, чаму ўрадавая манаполія на грашовую эмісію паўсюль разглядаецца як непазбежная. Першапачатковыя перавагі, лічыць аўстрыйскі эканаміст, якія б маглі апраўдаць прысваенне ўрадам выключных правоў на чаканку металічных [[манета|манет]], ужо не пераважвае недахопаў падобнай сістэмы. У ёй можна знайсці дэфекты. Пакуль панавалі металічныя грошы, урадавая манаполія была досыць шкоднай. Яна станавілася непапраўным бедствам, працягвае Ф. фон Хаек, з той пары, як папяровыя грошы трапілі пад палітычны кантроль. Галоўнай формай выпуску новай валюты павінны стаць продаж звычайным чынам напрыклад на аўкцыёнах, потым — праз банкаўскія аперацыі — у форме кароткатэрміновага крэдытавання. Акрамя банкнот і чэкавых дэпазітаў, [[эмісійны банк]] павінен забяспечыць наяўнасць дробнай манеты з наміналам у долях асноўнай адзінкі. Пэўныя праблемы, лічыць аўстрыйскі навукоўца, могуць узнікнуць там, дзе цяперашняя гандлёвая практыка аснавана на аднолькавым ужыванні некалькіх стандартных манет (гандлёвыя аўтаматы, [[тэлефон]], транспарт). == Гл. таксама == * [[Банк часу]] * [[Віртуальная валюта]] * [[Закон Грэшэма]] * [[Ітакская гадзіна]] * [[Рэгіянальная валюта]] * [[Вольныя грошы]] * [[Вольны банкінг]] * [[Токэн, грашовы знак]] * [[Эканоміка, заснаваная на часавым фактары]] * [[LETS]] * [[WIR]] — сістэма вольных грошай у Швейцарыі * [[Эканоміка дара]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Прыватныя грошы| ]] [[Катэгорыя:Эмісія грошай]] 4uiq4kp58gutol5gnicpb32vg5mz2bj 0 204468 5220416 5009187 2026-10-17T13:05:28Z 5220416 wikitext text/x-wiki {{пра|тэрыторыю са спрэчным статусам|адміністрацыйную адзінку Украіны|Луганская вобласць}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Луганская Народная Рэспубліка | Арыгінальная назва = <font size=-1>{{lang-ru|Луганская Народная Республика}} | Родны склон = Луганскай Народнай Рэспублікі | Герб = Coat of arms of Lugansk People's Republic.svg | Сцяг = Flag of Lugansk People's Republic.svg <!--|Замест герба=--> <!--|Дэвіз=-->| Назва гімна = | Аўдыё = | Форма кіравання = | На карце = Location_of_Lugansk_People's_Republic.png|460 px | подпіс да карты = Заяўленая тэрыторыя ЛНР | Мовы = [[руская мова|руская]]<ref>[https://nslnr.su/zakonodatelstvo/konstitutsiya/ Конституция Луганской народной республики, ст. 10 п. 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201081029/https://nslnr.su/zakonodatelstvo/konstitutsiya/ |date=1 снежня 2017 }}</ref> | Спрэчны статус = так | Заснавана = [[28 красавіка]] [[2014]] | Абвяшчэнне незалежнасці = [[12 мая]] [[2014]] | Афіцыйнае абвяшчэнне незалежнасці = | Незалежнасць ад = [[Украіна|Украіны]] | Сталіца = [[Луганск]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Луганск]], [[Алчэўск]] | Пасады кіраўнікоў = Кіраўнік<br />[[Прэм’ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Леанід Іванавіч Пасечнік|Леанід Пасечнік]]<br/>Сяргей Казлоў | Места па тэрыторыі = | Тэрыторыя = | Працэнт вады = | Места па насельніцтве = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Шчыльнасць насельніцтва = | ВУП = | Места па ВУП = | Год разліку ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Валюта = | Тэлефонны код = 380 72 | Часавы пояс = UTC+3 | Заўвагі = | Статус = непрызнаная }} '''Луга́нская Наро́дная Рэспу́бліка''' ({{lang-ru|Луганская Народная Республика}}), або скарочана '''ЛНР''' — тэрытарыяльнае ўтварэнне, якое існуе на тэрыторыі акупаванай Расіяй [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці Украіны]], [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб’ект Расійскай Федэрацыі]]. Размешчана на [[Данецкі краж|Данецкім кражы]] і у басейне ракі [[Северскі Данец]]. == Гісторыя == * Стварэнне ЛНР абвясцілі прыхільнікі федэралізацыі Украіны ў красавіку 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/ukraine-krise-demonstranten-in-donezk-rufen-souveraene-republik-aus-a-963010.html|title=Ukraine-Krise: Demonstranten in Donezk rufen souveräne Volksrepublik aus|publisher=[[Spiegel]]|date=2014-04-07|lang=en}}</ref>. Прычынай такога кроку яны назвалі адсутнасць канструктыўнага дыялогу з цэнтральнымі ўладамі Украіны, якія быццам ігнаруюць патрэбы і чаканні рэгіёну. * 12 мая 2014 года пасля рэферэндуму аб самавызначэнні Луганскай Народнай Рэспублікі ўлады ЛНР абвясцілі суверэнітэт і выказалі жаданне ўступіць у склад [[Расія|Расіі]], а таксама аб’яднацца з [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікай]] у [[Наваросія (Саюз Народных Рэспублік)|Наваросію]]<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/05/12/n_6147029.shtml «Донецкая Народная Республика» хочет объединиться с Луганской областью]</ref>. * 11 чэрвеня 2014 года Кіраўніцтва ЛНР звярнулася да Расійскай Федэрацыі, а таксама да 14 іншых дзяржаў з просьбай, каб яны [[Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР|прызналі яе незалежнасць]]<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1253083 Луганская Народная Республика обратилась к России с просьбой о признании её независимости]</ref>. * Пачалася [[вайна на ўсходзе Украіны]]. * 24 лютага 2022 гола пачалося [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварванне Расіі ва Украіну]]. * 3 ліпеня 2022 года абвешчана пра поўны кантроль ЛНР над тэрыторыяй [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]]. Фактычна гэта адбылося, магчыма, толькі на пачатку жніўня 2022 года, але ў хуткім часе некаторыя тэрыторыі ізноў былі страчаны. * 30 верасня 2022 года [[Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй|Расіяй была абвешчана анексія акупаваных тэрыторый Украіны]]. == Насельніцтва == Доля ўкраінскага і рускага насельніцтва тэрыторыі (у межах вобласці па дадзеных перапісу 2001) складае каля 58 % і 39 % адпаведна, доля рускай мовы як роднай — каля 69 %, украінскай — 30 %<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения 2001. Национальный состав населения, гражданство.]</ref>. == Гл. таксама == * [[Данецкая Народная Рэспубліка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://lugansk-online.info/ Луганская народная республика. Официальный сайт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141103181051/http://lugansk-online.info/ |date=3 лістапада 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.novayagazeta.ru/society/68797.html Легионеры «русского мира»&nbsp;// «Новая газета», 13 червня 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615002320/http://www.novayagazeta.ru/society/68797.html |date=15 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}} * [http://ua.today/section_30 Збірка останніх новин Антитерористичної операції(АТО)"&nbsp;// «UA.Today», 2016] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Палітычны крызіс ва Украіне, 2013—2014}} [[Катэгорыя:Луганская Народная Рэспубліка| ]] dwdn26c6ijoytcq6tz0d2msll50q3gk 0 205806 5220716 5136808 2026-10-18T08:40:44Z DzBar 156353 шаблон 5220716 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Геркула́нум''' ({{lang-la|Herculaneum}}, {{lang-it|Ercolano}}) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] горад у [[Італія|італьянскім]] рэгіёне [[Кампанія (Італія)|Кампанія]], на беразе [[Неапалітанскі заліў|Неапалітанскага заліва]], побач з сучасным [[Эркалана]]. Роўна як і гарады [[Пампеі]] і [[Стабіі]], спыніў існаванне падчас [[вывяржэнне Везувія ў 79 годзе|вывяржэнні Везувія]] [[24 жніўня]] [[79]] года — быў пахаваны пад пластом [[піракластычны паток|піракластычных патокаў]]. Геркуланум нароўні з Пампеямі ўнесены ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] пад № 829. == Гісторыя == Паводле міфа, перададзенага [[Дзіянісій Галікарнаскі|Дзіянісіем Галікарнаскім]]<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html Рымскія старажытнасці], I, 44</ref>, горад узвёў сам [[Геракл|Геркулес]]. У рэальнасці ж, хутчэй за ўсё, першае паселішча на месцы Геркуланума заснавала ў канцы [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] племя [[оскі|оскаў]], папярэднікаў [[самніты|самнітаў]]. Затым горад патрапіў у сферу [[Грэцыя|грэчаскага]] уплыву, падчас якога, дзякуючы набліжанасці да мора, выкарыстоўваўся як [[порт]]. Верагодна, грэкі і назвалі горад — упершыню ён згадваецца ў сачыненні старажытнагрэчаскага філосафа [[Тэафраст]]а пад назвай Гераклеон. У [[IV стагоддзе да н.э.|IV стагоддзі да н.э.]] Геркуланум захапілі самніты, і толькі ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] ён перайшоў пад кантроль Рыма, калі падчас [[Саюзніцкая вайна, 90—88 да н.э.|Саюзніцкай вайны]] рымляне здушылі паўстанне італійскіх плямёнаў. У той жа перыяд (каля [[89 да н.э.|89 года да н.э.]]) ён атрымаў статус [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|муніцыпія]]. Кіравалі горадам [[дуўмвіры]], якіх выбіралі штогод. [[Землетрасенне]] [[62]] года нанесла Геркулануму значныя страты (археалагічныя працы выявілі, што гарадскія пабудовы былі пашкоджаны, а затым рэканструяваны).<ref>[http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=History_of_Ercolano&idSezione=1785&idSezioneRif=1772 Pompeiisites.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414103918/http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=History_of_Ercolano&idSezione=1785&idSezioneRif=1772 |date=14 красавіка 2014 }}</ref> Да моманту гібелі ён уяўляў сабой невялікі горад з насельніцтвам каля 4000 чалавек,<ref>[http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=Cenni_Storici_Su_Ercolano&idSezione=236&idSezioneRif=483 Pompeiisites.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414100254/http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=Cenni_Storici_Su_Ercolano&idSezione=236&idSezioneRif=483 |date=14 красавіка 2014 }}</ref> маляўніча размешчаны на беразе Неапалітанскага заліва. Геркуланум — горад у форме прамавугольніка плошчай каля 20 га — акружала крапасная сцяна. Дарогі (пяць [[карда]] і тры [[дэкуманус]]ы) разбівалі яго на некалькі [[інсула|інсул]]. == Гібель Геркуланума == [[Выява: Везувий_со_стороны_Эрколано.jpg|200px|left|thumb|Везувій з боку Эркалана]] Вывяржэнне Везувія, які знаходзіўся ў малаактыўным стане каля 800 гадоў, пачалося днём [[Вывяржэнне Везувія ў 79 годзе|24 жніўня 79 года]]. Храналогію падзей удалося аднавіць паводле даных археалагічных раскопак і двух лістоў, адрасаваных рымскаму гісторыку [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыту]] [[Пліній Малодшы|Плініем Малодшым]], сведкай катаклізму<ref>[http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?idSezione=1789&idSezioneRif=1784 Ліст Плінія Малодшага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304093739/http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?idSezione=1789&idSezioneRif=1784 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Каля гадзіны дня з жарала Везувія адбыўся магутны выкід [[Тэфра|вулканічнага попелу]], які сфарміраваў хмару, якая пад уздзеяннем ветру пачала хутка рухацца на паўднёвы ўсход і неўзабаве абрынулася на Пампеі і Стабіі. Абодва гарады паступова апынуліся цалкам пахаванымі пад пластом попелу — настолькі вялікім, што пад яго вагай абваліліся дахі дамоў. Паколькі Геркуланум ляжыць на захад ад Везувія, першая фаза вывяржэння не нанесла яму моцных пашкоджанняў. Аднак пераважная большасць гараджан, занепакоеных тым хто адбываецца, бегла з горада. Спачатку лічылася, што выратавацца ўдалося ўсім жыхарам, затым у горадзе былі выяўлены адзінкавыя чалавечыя рэшткі, а ў [[1982]] годзе археолагі знайшлі 12 ангараў для лодак каля ўзбярэжжа, у цесных памяшканнях якіх знаходзілася каля 250 шкілетаў. Тыя, хто загінуў, верагодна, хацелі перачакаць вывяржэнне ў горадзе. Былі знойдзены і іх асабістыя рэчы, напрыклад, хірургічныя інструменты і жаночыя каштоўнасці. З надыходам ночы вывяржэнне не спынілася. Пасля паўночы ў бок Геркуланума з хуткасцю каля 100 км/г<ref>[http://www.thomasgransow.de/Neapel/Golf/Ercolano.html Thomas Gransow. Antike Stadte am Golf. Herkulanuem]</ref> накіраваліся [[піракластычныя патокі]]. Распаленая лавіна (каля 400&nbsp;°C)<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v290/n5805/abs/290393a0.html Palaeomagnetic determination of emplacement temperature of Vesuvius AD 79 pyroclastic deposits]</ref> дасягнула горада каля гадзіны ночы, маментальна забіўшы ўсіх, хто не пакінуў яго. Гарадскія збудаванні, тым не менш, досыць добра захаваліся. Гэта тлумачыцца тым фактам, што паток настолькі герметычна і раўнамерна запоўніў унутраныя памяшканні дамоў, што горад на шматлікія стагоддзі застаўся без доступу паветра, здольнага выклікаць раскладанне арганічных матэрыялаў (напрыклад, тканін і дрэва). Калі вецер змяніўся, і на Геркуланум пачаў асядаць попел, будынкі ўжо знаходзіліся пад высокім пластом [[туф]]у, таму даху шэрагу дамоў не абваліліся. Высокая тэмпература лавіны забяспечыла выпарэнне вады, дзякуючы чаму захаваліся нават скруткі [[папірус]]аў. == Раскопкі == Адкрыццё Геркуланума адбылося выпадкова. У [[1710]] годзе селянін Амброджа Нучэрына, капаючы [[студня|студню]], натыкнуўся на мармуровыя абломкі (як потым высвятлілася, гэта былі руіны тэатра Геркуланума). Пра знаходку апавясцілі Эмануіла-Марыса Латарынгскага, герцага д'Эльбёфа, французскага двараніна ў выгнанні і камандуючага аўстрыйскім палком, які стаяў з [[1707]] года ў [[Неапаль|Неапалі]]. Выкупіўшы ўчастак зямлі вакол студні Нучэрына, герцаг на працягу 9 месяцаў на свае сродкі праводзіў там раскопкі шляхам прабівання [[ходня]]ў. Ён знайшоў 9 статуй, якія падарыў сваім заступнікам, у тым ліку прынцу [[Яўген Савойскі|Яўгену Савойскаму]], свайму кузену. [[Выява:Herculaneum view 1.jpg|200px|left|thumb|Руіны Геркуланума]] У [[1738]] годзе па ініцыятыве [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карла III]], караля Неапаля і Сіцыліі, археалагічныя працы ў раёне тэатра аднавіліся. Найбольш каштоўныя знаходкі — напрыклад, мармуровыя і бронзавыя статуі — канфіскоўваліся і траплялі ў [[Каралеўскі палац у Парцічы|каралеўскую рэзідэнцыю]] ў суседнім горадзе [[Парцічы]], дзе ў [[1758]] годзе быў адкрыты музей Геркуланума. У канцы [[1740-я|1740-х]] гадоў была знойдзена бібліятэка скруткаў, так званая [[Віла папірусаў]], пасля чаго раскопкі разгарнуліся з новым размахам. У [[1750]]—[[1761]] і [[1764]]—[[1765]] гадах імі кіраваў [[Карл Вебер, інжынер|Карл Вебер]], ваенны інжынер са Швейцарыі. Складзеныя ім дакладныя планы дазваляюць аднавіць храналогію раскопак і ідэнтыфікаваць былое месцазнаходжанне асобных прадметаў мастацтва. У 1765 годзе з-за выхаду газу ў адной з ходняў раскопкі былі спынены, а выхады запячатаны. Новую серыю раскопак, гэтым разам адкрытым метадам, пачаў у [[1828]] годзе [[Францыск I, кароль Абедзвюх Сіцылій]]. Да [[1855]] года працамі на набытым дзяржавай участку плошчай 900 м² кіраваў архітэктар [[Карла Банучы]]. Затым яны былі спынены з-за вялікіх выдаткаў, звязаных з пераносам грунта. Геркуланум працягнулі раскопваць у [[1869]] годзе пад патранажам караля [[Віктар Эмануіл II|Віктара Эмануіла II]], але праз шэсць гадоў дзейнасць на ўчастку зноў была спынена па прычыне дарагоўлі прадпрыемства. {{Сусветная спадчына|829}} Археалагічная актыўнасць у горадзе аднавілася толькі ў [[1924]] годзе і працягвалася пад кіраўніцтвам [[Амадэа Маюры]] да [[1958]] года. У [[1960]]—[[1969]] гадах працы ішлі ў паўночным сектары горада, затым у паўднёвым, дзе ў 1982 годзе ў ангарах былі выяўлены чалавечыя шкілеты і 10-мятровая драўляная лодка. Частка горада па-ранейшаму схавана пад пластом пароды, але аднаўленне раскопак абцяжарана з-за накладання межаў Геркуланума на гарадскія кварталы сучаснага [[Эркалана]]. == Гарадскія збудаванні == === Інсула II === ==== Дом Арыстыда ==== Уваход гэтага будынка вядзе непасрэдны да [[Атрыум, архітэктура|атрыуму]]. Астатняя частка будынка была сур'ёзна пашкоджана падчас ранніх раскопак. ==== Дом Аргуса ==== Гэты дом — першы адкрыты ў Геркулануме двухпавярховы будынак — быў названы ў гонар фрэскі з выявай [[Іо]] і [[Аргус]]а, якая была напісана на сцяне пакоя побач з прасторным, акружаным каланадамі перыстылем. Цяпер яна страчана. Раней дом Аргуса несумнеўна ўваходзіў у лік самых прыгожых віл горада. ==== Дом Генія ==== Дом Генія, раскопкі якога праходзілі ў [[1828]]—[[1850]] гадах, назвалі ў гонар статуэткі [[Купідон]]а або [[Геній (міфалогія)|Генія]], якая складала частку мармуровага [[кандэлябр]]а. Дом вычышчаны ад пароды толькі часткова, з прычыны таго, што напалову схаваны пад сучасным Эркалана — можна ўбачыць толькі вялікі перыстыль з прамавугольным [[фантан]]ам па цэнтры. === Інсула III === ==== Дом са шкілетам ==== [[Выява:House-of-the-Skeleton.jpg|250px|thumb|right|Фрэскі на сцяне дому са шкілетам]] Будынак быў названы ў гонар чалавечага [[шкілет]]а — гэта была першая ахвяра вывяржэння, выяўленая ў Геркулануме ў [[1831]] годзе (раней лічылася, што абсалютна ўсім жыхарам удалося выратавацца). Гэты будынак складаецца з трох дамоў, адзін з якіх — з крытым атрыумам і без звычайнага для антычных дамоў [[імплювій|імплювія]], рэзервуара для збору дажджавой вады. У глыбіні атрыума размешчаны два [[німфеум]]ы (свяцілішчы, прысвечаныя [[Німфы|німфам]]), а ў дворыку — упрыгожаны мазаікай алтар для [[Лары (міфалогія)|лараў]]. ==== Заезны двор ==== Гэты дом атрымаў такую назву з-за свайго вялікага памеру — 2 150 м?. Насамрэч гэта не гасцініца, а раскошная прыватная віла [[I стагоддзе н.э.|I стагоддзя н.э.]], звернутая ў бок мора. Нажаль, ступень яе захаванасці пакідае жадаць лепшага — будынак быў пашкоджаны і падчас вывяржэння, і пры першых археалагічных працах. Унутры размешчаны шматлікія пакоі, атрыум, распісаныя фрэскамі [[тэрмы]] (прычым гэта адзіныя прыватныя тэрмы ва ўсім Геркулануме), [[Тэраса, архітэктура|тэраса]] з порцікам і прасторны перыстыль з садам. Ёсць версія, што дом быў пашкоджаны падчас землетрасення 62 года і перапрададзены іншым уладальнікам, якія ператварылі яго ў гасцініцу. Раскопкі гэтага будынка былі распачаты Банучы ў [[1852]] годзе і завяршыліся пад кіраўніцтвам Маюры ў [[1930-я|1930-х]]. ==== Дом з бронзавай гермай ==== Дом мае выцягнутую форму, характэрную для жылля самнітаў. Названы ў гонар [[бронза]]вай [[герма|гермы]], знойдзенай у таблінуме — пакоі, прызначаным для захоўвання дакументаў і дзелавых сустрэч — і якая, меркавана, з'яўляецца скульптурным партрэтам гаспадара. У правым вугле таблінума, выбрукаванага ў тэхніцы ''opus sectile''{{efn|Спосаб афармлення плоскіх паверхняў (напрыклад, сцен ці пола) шляхам складання малюнка з выразаных па шаблоне пласцін мармуру, шкла або перламутру.}}, была лесвіца, якая вядзе ў памяшканні другога паверху. Цікавасць уяўляюць фрэскі на марскую тэматыку ў [[домус|трыклініі]] — памяшканні, дзе праходзілі трапезы. ==== Дом з драўляным каркасам ==== [[Выява:Casa a Graticcio.jpg|250px|thumb|right|Дом з драўляным каркасам]] Тэхналогія будаўніцтва гэтага дому пад назвай ''opus craticium'' была простая і не патрабавала вялікіх выдаткаў — драўляныя рашэцістыя каркасы сцен, умацаваных [[цэгла|цаглянымі]] пілястрамі, запаўняліся сумессю галькі і [[вапна|вапны]], якая, зацвердзяваючы, утварала трывалую канструкцыю. Дом з драўляным каркасам — найбольш добра захаваны будынак падобнага тыпу, да гэтага дня выяўлены ў Геркулануме.<ref>This is the best preserved example of this type of construction to be seen in Herculaneum. [http://www.romanherculaneum.com/ Romanherculaneum.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621091102/http://www.romanherculaneum.com/ |date=21 чэрвеня 2007 }}</ref> Унутраная планіроўка і два асобныя ўваходы — цагляныя [[іанічны ордар|іанічныя]] калоны каля аднаго з іх падтрымліваюць балкон — дазваляюць выказаць здагадку, што ў доме пражывала дзве сям'і, жыллё якіх падзелена дворыкам з агульным імплювіем. Унутры захаваўся шэраг прадметаў інтэр'ера: драўляныя рэшткі ложкаў, мармуровы стол, [[шафа]] з кухонным начыннем, кушэтка для ляжання ў трыклініі, алтар са статуэткамі [[Лары (міфалогія)|лараў]]. ==== Дом з драўлянай перагародкай ==== [[Выява:Herculaneum Casa del Tramezzo di Legno -8.jpg|250px|thumb|right|Захаваная драўляная перагародка]] Гэты дом быў пабудаваны яшчэ ў часы [[Самніты|самнітаў]] і ў эпоху [[Гай Юлій Цэзар Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] падвергся перапланіроўцы — быў пабудаваны другі паверх з асобнымі кватэрамі, прызначанымі для здачы ў арэнду, а памяшканні першага паверху былі пераабсталяваны пад гандлёвыя крамы. Найбольш характэрнымі з'яўляюцца фасад дома і прасторны атрыум з імплювіем пасярэдзіне. Захавалася майстэрскі выкананая драўляная перагародка (па якой і названы дом) з кольцамі для алейных лямпаў, якая прызначалася для аддзялення прасторы атрыума ад [[таблінум]]а. За [[таблінум]]ам размяшчаецца перыстыль і пераход у пакоі, у тым ліку ў трыкліній. === Інсула IV === ==== Дом з мазаічным атрыумам ==== Гэты дом — адна з самых уражальных і добра захаваных пабудоў Геркуланума. Падлога яго [[Атрыум, архітэктура|атрыума]] выкладзены чорна-белымі мазаічнымі пліткамі, квадратнымі і прамавугольнымі. Прастора вялікага [[домус|экуса]], які выкарыстоўваўся для прыёму гасцей і ў якасці сталовай, падзелена двума радамі [[пілястра]]ў на тры нефы. За атрыумам ішоў порцік з вокнамі і садам па цэнтры, адкуль можна было патрапіць у трыкліній і іншыя пакоі. З усходняга боку порціка размешчаны чатыры [[кубікулум]]а (спальні), распісаныя вытанчанымі [[фрэска]]мі на чырвоным фоне, і майстэрскі выкананая [[экседра]], таксама ўпрыгожаная фрэскамі з сюжэтам на тэму пакарання [[Дырка|Дыркі]] і выявай [[Дыяна|Дыяны]] і [[Актэон]]а. За трыклініем размешчана крытая галерэя з відам на мора, якая прылягае да двух невялікіх павільёнаў, якія, верагодна, выконвалі функцыю назіральных пляцовак. У доме захавалася нямала прадметаў інтэр'ера, у тым ліку [[калыска]] і столік з дрэва. ==== Дом з аленем ==== [[Выява:Casa dei Cervi.jpg|250px|thumb|right|Дом з аленем]] Гэты дом, роўна як і суседні будынак з мазаічным атрыумам, уваходзіць у лік самага пышнага жылля Геркуланума, з тэрасы якіх адкрываецца цудоўная панарама заліва. Унутры была выяўлена хлебная аладка з [[пачатка]]й Селера, раба Гранія Верыя, адпушчанага незадоўга да вывяржэння<ref>[http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=House_of_the_deer_(IV,21)&idSezione=1352&idSezioneRif=1728 Finding a loaf of bread with the stamp of Celer, slave of Q. Granius Verus freed shortly before the eruption in 79 AD, has made it possible to identify the owner of the house.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414092739/http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=House_of_the_deer_(IV,21)&idSezione=1352&idSezioneRif=1728 |date=14 красавіка 2014 }}</ref>. Гэта дазволіла ідэнтыфікаваць уладальніка дома. У адносна невялікім атрыуме дома з аленем няма [[камплювій|камплювія]] (адтуліны ў даху для сцёку вады) і імплювія, характэрных для антычных пабудоў. З атрыума можна патрапіць у памяшканні кухні, алькова і вялікага трыклінія са сценамі, распісанымі фрэскамі ў трэцім стылі, і выкладзеным рознакаляровым мармурам полам. Пры раскопках у садзе былі выяўлены круглыя мармуровыя сталы і дзве скульптурныя групы, кожная з якіх малявала аленя, загнанага [[сабака]]мі. Сад акружаны порцікам з чатырма [[Аркада (архітэктура)|аркадамі]], галоўнае ўпрыгажэнне якіх калісьці складалі сінія мазаічныя панэлі з выявай тытана [[Акіян (тытан)|Акіяна]] і [[купідон]]аў, якія засядлалі марскіх пачвар (частка з іх у [[XVIII]] стагоддзі была знята і выстаўлена цяпер у [[Нацыянальны археалагічны музей Неапаля|Нацыянальным археалагічным музеі Неапаля]]). Далей ідуць памяшканні летняга трыклінія, два кубікулумы для дзённага адпачынку, вялікая адкрытая тэраса і пакой, распісаны фрэскамі ў чацвёртым стылі, з мармуровай статуяй [[Сатыры|сатыра]] з вінным бурдзюком. ==== Дом з альковам ==== Дом з альковам складаецца з дзвюх сумежных пабудоў. Першая з'яўляецца даволі сціплым жыллём, а другая, дзе верагодна жыла квітнеючая сям'я, адрозніваецца багаццем убрання і прадметаў інтэр'ера. Падлога крытага атрыума выбрукаваны мазаічнымі пліткамі ў тэхніцы ''opus tesselatum'' і ''opus sectile''. Далей ідуць дзве абедзенныя залы — [[бікліній]], сцены якога распісаны маляўнічымі фрэскамі ў чацвёртым стылі, і трыкліній, раней выбрукаваны мармурам. Розніца паміж гэтымі заламі складалася ў тым, што ў біклініі лавы для ляжання былі размешчаны па двух баках, а ў трыклініі — па трох. Назву дом атрымаў у гонар [[алькоў|алькова]], куды трапляла святло з маленькага дворыка. ==== Фулоніка ==== Да дома з альковам прылягае [[фулоніка]] — антычная [[пральня]], — дзе захаваліся бакі для мыцця і сушкі тканін. У гэтым жа будынку размешчаны жылыя памяшканні, якія займала сям'я працаўнікоў фулонікі. ==== Тэрмаполій ==== [[Выява:Herculaneum view 2.jpg|250px|thumb|right|[[Тэрмаполій]]]] У Геркулануме быў адкрыты і [[тэрмаполій]] з абліцаваным кавалкамі рознакаляровага мармуру прылаўкам — так называлася антычная харчэўня, дзе падавалі гарачую ежу і [[віно]] са [[спецыі|спецыямі]]. Стравы разаграваліся з дапамогай сямі аб'ёмных пасудзін, убудаваных у прылавак па самае горлачка, у якія налівалася гарачая вада. === Інсула V === [[Выява:House of the Beautiful Courtyard.jpg|250px|thumb|right|Дом з цудоўным дворыкам]] ==== Дом з цудоўным дворыкам ==== Планіроўка гэтага дома, пабудаванага ў сярэдзіне [[I]] стагоддзя, даволі нехарактэрная для антычнасці. Уваход вядзе ў вестыбюль з нізкім скляпеннем, з правага боку якога размешчаны тры невялікія пакоі. Далей ідзе памяшканне ўнутранага дворыка, у гонар якога названы дом. Адтуль можна падняцца па лесвіцы на балкон з трыма ўваходамі ў пакоі другога паверху. Гэта лесвіца вельмі нагадвае лесвіцы перыяду італьянскага [[Сярэднявечча]]<ref>An external stair, resembling, with its parapet and landing, typical examples of 14th and 15th century Italian houses, leads upstairs. [http://www.romanherculaneum.com/ Romanherculaneum.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621091102/http://www.romanherculaneum.com/ |date=21 чэрвеня 2007 }}</ref>. ==== Дом з драўляным свяцілішчам ==== Назву гэтаму невялікаму па памеры дому, але распісанаму цудоўнымі фрэскамі, падарыла адкрытае ў ім свяцілішча — куфар з дрэва ў форме храма, унутры якога знаходзіліся статуэткі [[бажаство|божастваў]], якія ахоўвалі хатні ачаг. Свяцілішча стаяла на драўлянай шафцы, у якой захоўваліся розныя бытавыя дробязі, такія як флакончыкі духоў і гузікі, а таксама каганец з [[часнок|часнаком]]. ==== Дом двухсотгоддзя ==== Будынак быў адкрыты ў [[1938]] годзе, роўна праз 200 гадоў з моманту пачатку раскопак Геркуланума, і названы ў гонар гэтага юбілею. Уваход вядзе ў вялікай [[Атрыум, архітэктура|атрыум]] з пакатым дахам, высланай чорна-белай мазаікай падлогай і сценамі, распісанымі фрэскамі ў чацвёртым стылі з архітэктурнымі і анімалістычнымі матывамі. У глыбіні дома знаходзіцца памяшканне таблінума з двума бакавымі крыламі і вытанчанай мазаічнай падлогай з чорна-белым геаметрычным узорам у тэхніцы ''opus tesselatum'' і цэнтральнай плітой у тэхніцы ''opus sectile''. На яго сценах напісаны 2 вялікія фрэскі, якія адлюстроўваюць [[Дэдал]]а і [[Пасіфая|Пасіфаю]] з аднаго боку і [[Венера (багіня)|Венеру]] і [[Марс (міфалогія)|Марса]] з іншага. Да таблінума прылягае [[порцік]] з садком, адкуль па лесвіцы можна падняцца наверх. У сцяне аднаго з пакояў другога паверху знаходзіцца крыжападобнае паглыбленне, дзе раней, верагодна, знаходзіўся драўляны [[крыж]]. Калі гэта здагадка слушная, то крыж з Геркуланума з'яўляецца найстаражытным [[хрысціянства|хрысціянскім]] сімвалам у свеце. Ніжэй стаяла шафка з дрэва, падобныя да алтара для лараў, фамільных божастваў, якія ахоўвалі хатні ачаг. ==== Дом мазаікі Нептуна і Амфітрыты ==== [[Выява:010319 36 Ercolano bottega della casa di Nettuno e Anfitrite.JPG|250px|thumb|right|Вінная крама з амфарамі]] Гэты дом, верагодна, належаў паспяховаму гандляру, вінная крама якога знаходзілася ў прылеглым да будынка памяшканні. Сама крама цудоўна захавалася, і ў тым ліку акуратна выкладзеныя на драўляных паліцах [[амфара|амфары]], у якіх 2 тысячы гадоў назад захоўвалася віно. Ад уваходу меліся праходы да таблінума і да трыклінія, дзе захавалася мармуровая абліцоўка і мазаічныя панэлі на сценах. [[Выява:Herculaneum Neptune And Amphitrite 2.jpg|250px|thumb|right|[[Мазаіка]] з выявай [[Нептун (міфалогія)|Нептуна]] і [[Амфітрыта|Амфітрыты]]]] Ва ўнутраным дворыку знаходзіцца вялікая ніша, абліцаваная пліткамі з ракавін і перламутру, з дзвюма нішамі меншага памеру па баках. Сцяна над нішамі ўпрыгожана мазаікамі на тэму палявання — на блакітным фоне намаляваны сабакі і [[алень|алені]], над якімі паўколам звісае гірлянда садавіны і лісця з які расхаджвае па іх [[паўліна]]ом. Вышэй прымацаваны ляпныя тэатральныя маскі. На суседняй сцяне знаходзіцца мазаіка, якая падарыла дому назву — выява Нептуна і Амфітрыты. У пакоях другога паверху часткова захаваліся маляўнічая абліцоўка інтэр'ера і прадметы інтэр'ера — напрыклад, статуэтка [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэра]] і герма Геркулеса. ==== Дом з карынфскім атрыумам ==== У гэтым доме з аформленага порцікам уваходу можна патрапіць у [[Атрыум, архітэктура|атрыум]] з маленькім мармуровым фантанам па цэнтры і шасцю карынфскімі калонамі з туфу, абліцаванымі штучным мармурам [[стука]]. У памяшканні справа ад уваходу захавалася мазаічная падлога з геаметрычнымі ўзорамі, а з пакояў злева ад уваходу можна падняцца ў пакоі другога паверху. За атрыумам знаходзіцца прасторны трыкліній, дзе выстаўлены розныя прадметы побыту і інтэр'ера, якія захаваліся ў гэтым доме. ==== Дом з асмаленай мэбляй ==== Гэты дом з'яўляецца адной з найстарэйшых гарадскіх пабудоў. У эпоху імператара [[Клаўдзій|Клаўдзія]] ён быў абноўлены і распісаны фрэскамі ў трэцім і чацвёртым стылі. З вестыбюля можна патрапіць у памяшканне трыклінія, упрыгожанага фрэскамі на архітэктурныя матывы. Унутры яго захаваліся асмаленыя абедзеннае ложа, драўляны стол і кераміка. У далёкім канцы атрыума знаходзіцца таблінум і пакой, які выходзіць ва ўнутраны дворык, дзе знаходзяцца імплювій для збору дажджавой вады і [[ларарый]] з ляпнымі рэльефамі. ==== Самніцкі дом ==== Гэты будынак, датаваны канцом [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзя да н.э.]] — адзін з самых старых у горадзе. Па баках ад уваходу ў дом стаяць [[карынфскі ордар|карынфскія]] калоны з туфу, на якія абапіраецца [[балкон]] другога паверху. За вестыбюлем, распісаным фрэскамі ў першым стылі, якія імітуюць мармур розных адценняў, ідзе [[атрыум]]. Уверсе атрыума створана крытая галерэя з іанічнымі калонамі, абліцаванымі штучным мармурам стука, а па цэнтры размешчаны імплювій для збору дажджавой вады. У доме выстаўлены некаторыя выяўленыя ў ім прадметы — напрыклад, фрагмент статуэткі Венеры і драўляныя ножкі стала ў форме сабак. Майстэрскі дэкараваныя пакоі першага паверху і планіроўка другога сведчаць пра тое, што першапачаткова дом належаў багатым гараджанам, аднак потым невялікія памяшканні наверсе сталі здаваць у арэнду. Раней у доме быў сад, затым ён адышоў да суседняга дома з вялікім уваходам. ==== Дом з вялікім уваходам ==== Гэты будынак названы ў гонар вялікага ўваходу з цаглянымі [[Калона|паўкалонамі]] па баках, якія вянчаюць каменныя карынфскія [[капітэль|капітэлі]] з разьбянымі фігуркамі [[Вікторыя (багіня)|крылатых багінь перамогі]]. Асаблівасцю гэтага дома з'яўляецца і адсутнасць абавязковага атрыума — пакоі размешчаны адразу па баках [[вестыбюль|вестыбюля]], сумежнага з унутраным дворыкам пад голым небам. У дворыку была створана сістэма [[тэракота]]вых каналаў, па якіх дажджавая вада трапляла ў рэзервуар. Унутраныя пакоі дому распісаны фрэскамі ў чацвёртым стылі. Так, на сцяне трыклінія захавалася маляўнічае пано на тэму міфа пра [[Дыяніс]]а, а ў вестыбюлі, сярод фрэсак на архітэктурныя матывы — выява птушак, якія дзюбаюць плады [[вішня|вішні]], і матылёў. Вугал будынка займае гандлёвая крама, адасобленая ад астатніх пакояў, а значыць, што, хутчэй за ўсё, яна здавалася ў арэнду. ==== Дом ткача ==== Мяркуючы па ашмоццю [[тканіна|тканіны]], выяўленаму ў пакоі першага паверху, у гэтым доме жыла і працавала сям'я рамесніка-ткача. === Інсула VI === ==== Дом з чорнай залай ==== [[Выява:House of the Black Hall 2.jpg|250px|right|thumb|Чырвона-чорныя фрэскі дома з чорнай залай]] Гэты дом з'яўляецца адным з самых раскошных асабнякоў Геркуланума. Ён атрымаў назву ў гонар прасторнай залы, упрыгожанага вытанчанымі фрэскамі ў чацвёртым стылі з выявамі на чорным фоне. У пакоі побач з атрыумам былі выяўлены 20 [[воск|васковых]] таблічак з імем Венідыя Эніхія (хутчэй за ўсё, так клікалі гаспадара дома). З прадметаў інтэр'ера добра захаваліся драўляныя дзверы і ларарый з мініяцюрнымі драўлянымі калонамі, увянчанымі капітэлямі з мармуру. ==== Тэрмы ==== Унутранае памяшканне тэрм падзелена на жаночую і мужчынскую паловы. Калідор ад уваходу ў мужчынскае аддзяленне вядзе на пляцоўку, з трох бакоў акружаную аркадамі, якая служыла не толькі для гімнастычных практыкаванняў, але і як месца сустрэч або чакання. Далей ідзе памяшканне [[ападзітэрый|ападзітэрыя]] (антычная распранальня) з лавамі і палічкамі для адзежы, якое вядзе ў [[тэпідарый]] і [[фрыгідарый]] — залы для цёплага і халоднага абмывання. Зборы фрыгідарыя нябесна-блакітнага колеру і размаляваны [[рыба]]мі і марскімі істотамі, якія, адлюстроўваючыся ў вадзе, стваралі ілюзію купання ў [[мора|моры]]. У тэпідарыі, дзе вада награвалася пасродкам цыркуляцыі гарачага паветра пад полам, захаваліся падлогавыя [[мазаіка|мазаічныя]] пліты з выявай [[Трытон (бог)|трытона]] сярод [[дэльфін]]аў. З тэпідарыя можна было патрапіць у памяшканне [[кальдарый|кальдарыя]], дзе знаходзіліся басейны з гарачай вадой і ёмістасці для кантраснага абмыцця халоднай вадой. [[Выява:Herculaneum Terme Urbane Caldarium Femminile.jpg|250px|thumb|right|Аддзяленне жаночага кальдарыя]] Жаночая палова тэрм, куды вёў асобны ўваход з вуліцы, меншага памеру і больш сціпла ўпрыгожана, аднак лепш захавалася. З унутранага дворыка можна патрапіць у памяшканне ападзітэрыя, малюнак мазаічных пліт на падлозе якога малюе трытона сярод, [[васьміног]]а і [[каракаціца|каракаціцы]]. Памяшканне жаночага тэпідарыя ўпрыгожана падлогавымі мазаікамі з геаметрычным узорам і дэкаратыўнымі насценнымі панэлямі. Аддзяленне жаночага кальдарыя асвятлялася праз адтуліну ў скляпенні. Характэрны і іншыя памяшканні тэрм — напрыклад, пляцоўка для гульні ў [[мяч]]. ==== Дом з двума атрыумамі ==== Гэты будынак характэрны сваёй незвычайнай планіроўкай — унутры яго знаходзяцца два [[Атрыум, архітэктура|атрыумы]], аддзеленыя адзін ад аднаго таблінумам. Скляпенне першага атрыума абапіраецца на чатыры калоны, а з другога (левага) атрыума можна патрапіць у крыло з жылымі памяшканнямі. ==== Дом з тасканскай каланадай ==== Гэты дом быў пабудаваны з буйных блокаў туфу яшчэ ў самніцкія часы, а пасля [[землетрасенне|землетрасення]] 62 года быў грунтоўна перабудаваны — памяшканні, якія выходзілі на вуліцу, былі перароблены пад гандлёвыя крамы. Дом характэрны сваім перыстылем, акружаным велічнай крытай каланадай [[тасканскі ордар|тасканскага ордара]]. Памяшканні пакояў і трыклінія распісаны фрэскамі ў трэцім і чацвёртым стылі. ==== Калегія Аўгуста ==== [[Выява:College of the Augustali.jpg|250px|thumb|right|Фрэска на сцяне калегіі Аўгуста]] Гэта квадратнае ў плане збудаванне, скляпенні якога абапіраюцца на чатыры калоны, было прысвечана імператару Актавіяну Аўгусту, а таксама было месцам пасяджэння [[курыя|курыі]]. Унутры знаходзіцца свяцілішча, дзе выконваліся абрады, звязаныя з шанаваннем імператара. Пол выкладзены мазаічнымі плітамі ў тэхніцы ''opus sectile'', а сцены распісаны фрэскамі ў чацвёртым стылі — з выявай [[Геракл|Геркулеса]], [[Юнона|Юноны]] і [[Мінерва|Мінервы]] з аднаго боку і Нептуна і Амфітрыты з іншай. Справа знаходзіцца маленькі пакойчык, унутры яе было выяўлена цела брамніка, які ляжыць на ложкі. === Інсула VII === ==== Дом Гальбы ==== Гэты будынак прылягае да сучаснага Эркалана, таму яшчэ не даследаваны да канца. Унутры знаходзіцца характэрны перыстыль дарымскай эпохі з [[Дарычны ордар|дарычнымі]] калонамі з туфу, абліцаванымі штучным мармурам стука. Паміж калонамі створаны [[подыум]]. === Усходняя інсула I === ==== Дом з каштоўнасцю ==== Дом быў названы ў гонар выяўленага ўнутры яго ювелірнага ўпрыгожвання з [[гравіроўка|выгравіраваным]] партрэтам [[Лівія Друзіла|Лівіі]], жонкі Актавіяна Аўгуста. За атрыумам, распісаным чырвона-чорнымі фрэскамі, знаходзіцца памяшканне таблінума, аддзеленае радам тасканскіх калон. Далей ідзе кубікулум і тэраса, раней закрытая вокнамі. Па вузкім калідоры справа ад атрыума можна патрапіць у кухню і прыбіральню. ==== Дом з рэльефам Тэлефа ==== [[Выява:House of the Relief of Telephus.jpg|250px|right|thumb|[[Атрыум]] дома з рэльефам Тэлефа]] Гэты дом — адзін з самых вялікіх у Геркулануме. Яго незвычайная планіроўка абумоўлена рэльефам участку, на якім стаіць будынак. [[Вестыбюль]] вядзе ў атрыум, прастора якога падзелена на тры часткі двума радамі калон. У прамежках паміж імі падвешаны круглыя мармуровыя панэлі з рэльефамі тэатральных масак і сатыраў. Уражанне ад атрыума, у глыбіні якога знаходзіцца таблінум, узмацняецца з-за чырвонага колеру сцен і калон. Злева ад атрыума размешчаны сціплыя пакоі і [[хлеў]] з вельмі нізкай столлю. Другая частка дома, куды можна патрапіць па нахіленым калідоры побач з таблінумам, размешчана пад вуглом і знаходзіцца на ніжэйшым узроўні. У гэтай частцы знаходзіцца перыстыль з калонамі, вялікім садам і прамавугольным [[плавальны басейн|басейнам]] пасярэдзіне. З перыстыля маюцца ўваходы ў тры пакоі, багата абліцаваныя мармурам. Яшчэ адзін калідор вядзе на тэрасу, звернутую да мора, а адтуль можна перайсці ў астатнія пакоі, у тым ліку ў залу, падлога і сцены якой раскошна дэкараваны рознакаляровым мармурам. Суседняе з ім памяшканне ўпрыгожана рэльефам, які даў назву дому, на тэму [[міф]]а пра [[Тэлеф]]а. === Усходняя інсула II === ==== Пякарня ==== У пякарні выконваліся ўсе працы цыклу хлебапячэння — ад памолу [[збожжа]] да выпечкі [[хлеб]]а. Ва ўнутраным дворыку дагэтуль ляжаць два [[Жоран, інструмент|жораны]] з [[лава|лавы]], якія, мяркуючы па выяўленых побач касцях, рухалі [[асёл|аслы]]. Акрамя таго, у пякарні маюцца хлеў і дзве прыбіральні, а на другім паверсе — жылыя пакоі. ==== Палестра ==== На ўсходзе горада знаходзіцца [[палестра]] — прыватная гімнастычная школа для хлопчыкаў-падлеткаў. Яе цэнтральную вобласць займае пляцоўка пад голым небам памерам 70х50 м з вялікім крыжападобным басейнам, пасярод якога раней быў усталяваны бронзавы фантан у выглядзе пяцігаловай [[змяя|змяі]], якая аплятае дрэва, цяпер яго замяняе сучасная копія. З трох бакоў пляцоўка акружана порцікам з аркадамі, а чацвёртая (паўночная) бок заканчаецца крыптапорцікам, скляпеністым калідорам з вокнамі. Мармуровая абліцоўка пакояў, якія прылягаюць да палестры, была пашкоджана пры раскопках у XVIII стагоддзі, але дзве мармуровыя панэлі выстаўлены ў Нацыянальным археалагічным музеі Неапаля. === Прыгарад === На поўдзень ад вуліцы Карда V горад абмежаваны крапасной сцяной, за якой размешчана вялікая тэрасная пляцоўка, якая ўзвышаецца над пляжам. У яе апорах былі высечаны аркі, якія выкарыстоўваліся для захоўвання лодак. Тут у 1982 годзе былі знойдзены сотні шкілетаў людзей, якія спрабавалі схавацца ў гэтых старажытных аркадах. На тэрасе размешчаны: справа (калі стаяць тварам да мора) свяшчэннае месца і злева тэраса Ноніа Бальба, на якой размешчаны загарадныя тэрмы. ==== Загарадныя тэрмы ==== Загарадныя тэрмы, верагодна, з'яўляліся дарам гораду ад [[праконсул]]а Ноніа Бальба — унутры будынка калісьці стаяла статуя і алтар у яго гонар, а дом па суседстве меркавана займаў сам праконсул. У цэлым гэтыя тэрмы — са скляпеністай столлю і абліцаванымі цэглай сценамі — вельмі добра захаваліся. Уваход з калонамі і [[франтон]]ам, які абапіраецца на іх, вядзе ў вестыбюль, арачныя зборы якога на чатырох калонах. Святло пранікае ў гэта памяшканне праз слыхавое акно на столі. Унутры вестыбюля на пілястры стаіць статуя [[Апалон]]а, з якой калісьці біў струмень вады ў рэзервуар ніжэй. У адрозненне ад галоўных тэрм Геркуланума, загарадныя тэрмы не разбіты на два аддзяленні і выкарыстоўваліся мужчынамі і жанчынамі па чарзе або адначасова. Наступны пакой амаль цалкам аддадзена пад басейн і служыла адразу ападзітэрыем і фрыгідарыем. Далей ідуць пакоі для сустрэч і чаканні з высланым чорным мармурам полам і мармуровымі ж лавамі ў сцен, распісаных фрэскамі. Адтуль можна было патрапіць у тэпідарый з вялікім басейнам і затым у невялікай [[лаканік]] (парную). У кальдарыі, дзе адбывалася гарачае абмыванне, маецца і рэзервуар для халоднай вады. Ззаду кальдарыя размяшчаецца [[прэфурній]], топачнае памяшканне. На прылеглай да загарадных тэрмаў тэрасе стаіць мармуровы ахвярнік і ззаду яго статуя Марка Ноніа Бальба. ==== Свяшчэннае месца ==== Тут размешчаны храм [[Венера (багіня)|Венеры]] і храм, прысвечаны чатыром божаствам ([[Мінерва|Мінерве]], [[Вулкан (бог)|Вулкану]], [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыю]] і [[Нептун (міфалогія)|Нептуну]]). Перад храмамі размешчаны мармуровыя ахвярнікі. === За дэкуманусам === ==== Базіліка ==== Гэты будынак быў часткова даследаваны з дапамогай падземных хадоў яшчэ ў [[1739]]—[[1761]] гадах. Запіс унутры базілікі сведчыць пра тое, што ён быў адноўлены пасля землетрасення 62 года на сродкі праконсула Ноніа Бальба. Сцены базілікі, падзеленай каланадамі на тры секцыі, былі распісаны фрэскамі, некаторыя з якіх цяпер выстаўлены ў Нацыянальным археалагічным музеі Неапаля, а іншыя беззваротна страчаны. Унутры размяшчалася дзве экседры, на сценах якіх знаходзіліся выявы [[Тэсей|Тэсея]] і [[Мінатаўр]]а, [[Геракл|Геркулеса]] і [[Тэлеф]]а, а таксама мноства мармуровых і бронзавых скульптур — статуі імператараў, праконсула і членаў яго сям'і. Ля ўваходу ў базіліку стаялі конныя статуі праконсула і яго сына. ==== Форум ==== [[Рымскі форум|Форум]] Геркуланума ляжыць за дэкуманусам. Вялікая квадратная арка аддзяляе абліцаваную мармурам і застаўленую статуямі плошчу суда ад рынку. ==== Тэатр ==== Тэатр Геркуланума ўмяшчаў каля 2,5 тысяч гледачоў, г.з. прыкладна палову насельніцтва горада, і быў багата дэкараваны. Першапачаткова яго акружалі два рады арак і калон, а на верхнім ярусе паўколам стаялі бронзавыя статуі, якія адлюстроўваюць знатных гараджан і членаў сям'і імператара. Сцэна была выбрукавана каштоўным мармурам чырвонага, жоўтага, пурпурнога і чорнага колераў. Нажаль, першыя непрафесійныя раскопкі Геркуланума нанеслі тэатру непапраўную шкоду — усе статуі і любыя хоць трохі каштоўныя прадметы мастацтва былі вынесены са сваіх месцаў, і цяпер выгляд тэатра далёкі ад першапачатковага. Акрамя таго, ён па-ранейшаму пахаваны пад пластом пароды, і ўбачыць яго руіны можна толькі праз тунэлі, пракладзеныя ў XVIII стагоддзі. === Віла папірусаў === {{Main|Віла папірусаў}} [[Выява:Peplophora 10a.jpg|250px|right|thumb|Статуя танцоўшчыцы з Вілы папірусаў (калекцыя Нацыянальнага археалагічнага музея Неапаля)]] Гэта раскошная загарадная віла, якая раскінулася на плошчы 2 790 м?<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2003/TECH/science/03/03/italy.villa.reut/ |title=Lost library, villa emerges after 2,000 years |access-date=17 жніўня 2014 |archive-date=12 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212162535/http://edition.cnn.com/2003/TECH/science/03/03/italy.villa.reut/ |url-status=dead }}</ref> і выдаленая ад Геркуланума на адлегласць некалькіх сотняў метраў, была адкрыта ў канцы 1740-х гадоў. Пад кіраўніцтвам Карла Вебера яна даследавалася на працягу шасці гадоў шляхам прабівання калідораў у пародзе, але ў 1765 годзе з-за выхаду газу раскопкі былі згорнутыя. Археалагічныя працы аднаўляліся ў 1930-х і [[1990-я|1990-х гадах]], калі за восем гадоў было вычышчана ад пароды каля 10 % тэрыторыі вілы. У [[1998]] годзе раскопкі былі спынены з-за недахопу сродкаў<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml;jsessionid=SYNCC5UEKGPP3QFIQMFCFFWAVCBQYIV0?xml=/news/2002/05/18/wves18.xml Hunt for treasures of villa buried by Vesuvius]</ref>. Віла была ўзведзена меркавана ў I стагоддзі да н.э. і першапачаткова мела значна больш сціплыя памеры, але пазней была дабудавана. У яе заходняй частцы размяшчаўся прасторны перыстыль памерам 90х35 м з басейнам па цэнтры і дзясяткамі бронзавых і мармуровых статуй. На тэрыторыі вілы было ўсталявана мноства бюстаў антычных літаратараў і дзяржаўных дзеячаў. Гэтыя знаходкі дазваляюць выказаць здагадку, што ўладальнік вілы быў высокаадукаваным чалавекам і прыхільнікам мастацтваў. Магчыма гэта быў [[Луцый Кальпурній Пізон Цэзонін|Пізон]], бацька жонкі [[Юлій Цэзар|Цэзара]] па імі [[Кальпурнія Пізоніс|Кальпурнія]]. Найбольш уражальным адкрыццём вілы з'яўляецца ўнікальная прыватная [[бібліятэка]] (адзіная захаваная бібліятэка часоў [[антычнасць|антычнасці]]) з 1 800 скруткаў [[папірус]]аў з тэкстамі на грэчаскай мове, якія былі складзены ў кошыках і на паліцы шэрагу пакояў. Навукоўцы таксама мяркуюць, што ў недаследаваных абласцях вілы могуць захоўвацца скруткі са страчанымі тэкстамі дыялогаў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], п'ес [[Сафокл]]а, [[Еўрыпід]]а і [[Эсхіл]]а, і невядомыя кнігі «[[Гісторыя ад заснавання горада|Гісторыі ад заснавання горада]]», фундаментальнай працы [[Ціт Лівій|Лівія]]<ref>[http://www.telegraph.co.uk/education/3349473/Classical-treasures-threatened-by-Vesuvius.html Classical treasures threatened by Vesuvius — Telegraph]</ref>. == Праблема захавання горада == Асноўнай мэтай першых непрафесійных раскопак Геркуланума быў пошук каштоўных аб'ектаў антычнага мастацтва, якія канфіскоўваліся са сваіх месцаў і перадаваліся ў прыватныя калекцыі. Інфармацыю пра тое, дзе і ў якім парадку яны знаходзіліся раней, цяпер немагчыма аднавіць. Разам з тым аб'екты, якія, паводле меркавання першых даследчыкаў, не ўяўлялі каштоўнасці, былі знішчаны або сур'ёзна пашкоджаны. Акрамя таго, метады правядзення археалагічных прац у XVIII стагоддзі былі вельмі недасканалымі, што таксама нанесла ўрон гораду. У наш час сур'ёзную праблему ўяўляе [[вандалізм]] турыстаў, якія выносяць абломкі на памяць і пішуць надпісы на сценах і па старажытных фрэсках. У [[2001]] годзе пачаў функцыянаваць {{нп5|Праект захавання Геркуланума|Праект захавання Геркуланума|en|Conservation issues of Pompeii and Herculaneum}} , дзейнасць якога сумесна каардынуюць {{нп5|Гуманітарны інстытут Пакарда|Гуманітарны інстытут Пакарда|en|Packard_Humanities_Institute}}, Брытанская школа ў Рыме і [[Археалагічная інспекцыя Пампей]]. Асноўнымі задачамі праекта з'яўляюцца рэстаўрацыя і працы па зніжэнні тэмпу разбурэння гарадскіх пабудоў, распрацоўка доўгатэрміновых метадаў іх аховы, захаванне арганічных матэрыялаў, абарона ад [[галубы|галубоў]] — хоць іх прыплод наносіць шкоду аздобным матэрыялам будынкаў, заканадаўства Італіі забараняе адстрэльваць птушак, — а таксама стварэнне дакументацыі і поўнага апісання аб'ектаў. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Немировский А. И.'' Вилла Папирусов в Геркулануме и ее библиотека // ВДИ. 1991. 4. [http://www.pompeii.ru/ercolano/papiri/papiri01.htm С. 170—182] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824230000/http://pompeii.ru/ercolano/papiri/papiri01.htm |date=24 жніўня 2011 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Herculaneum}} * [http://www.pompeii.ru/ercolano/erc_history.htm Кароткая гісторыя Геркуланума] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521013306/http://pompeii.ru/ercolano/erc_history.htm |date=21 мая 2015 }} * [http://lib.ru/POEEAST/PLINIJ_M/plinii1_1.txt Пісьменнасці Плінія Малодшага з апісаннем вывяржэння Везувія] * [http://www.pompeii.ru/ercolano/papiri/throne.htm Новая знаходка — драўляны «трон» з Вілы Папірусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414052616/http://www.pompeii.ru/ercolano/papiri/throne.htm |date=14 красавіка 2014 }} * [http://www.pompeiisites.org/ pompeiisites.org] {{ref-en}}{{ref-it}} * [http://www.romanherculaneum.com/ Herculaneum. Destruction and Re-discovery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621091102/http://www.romanherculaneum.com/ |date=21 чэрвеня 2007 }} {{ref-en}} * [http://www.herculaneum.ox.ac.uk The Friends of Herculaneum Society] {{ref-en}} * [http://www.herculaneum.org/hcp-home/eng/ The Herculaneum Conservation Project] {{ref-en}} * [http://www.thomasgransow.de/Neapel/Golf/Ercolano.html Thomas Gransow. Antike Städte am Golf. Herkulanuem] {{ref-de}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=Ercolano&sll=38.26529,-90.38016&sspn=0.095694,0.160675&ie=UTF8&ll=40.806046,14.347453&spn=0.002883,0.005021&t=k&z=18&iwloc=addr&om=1 Геркуланум на Maps.Google.com] * [http://www.pompeiisites.org/allegati/ercolano.pdf Падрабязная схема Геркуланума] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091229230240/http://www.pompeiisites.org/allegati/ercolano.pdf |date=29 снежня 2009 }} * [http://flickr.com/search/?w=all&q=Herculaneum&m=text Фатаграфіі на Flickr.com] {{Сусветная спадчына ў Італіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{coord|40|48|22|N|14|20|50.30|E|type:city|display=title}} [[Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы]] [[Катэгорыя:Гарады Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Разбураныя гарады]] jxvydkq3jv69qk7cccdxqp584174zn2 0 209134 5220591 5206390 2026-10-17T19:54:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220591 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Флорэс}} {{Востраў |Назва = Флорэс |Нацыянальная назва = id/Flores |Карта = Flores Topography.png |Архіпелаг = Малыя Зондскія астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = S |lat_deg = 8 |lat_min = 41 |lat_sec = 09 |lon_dir = E |lon_deg = 121 |lon_min = 30 |lon_sec =29 |CoordScale = |Плошча = 13540 |Вышыня = 2370 |Насельніцтва = 1897550 |Год = 2021 |Выява = 20160402090813 - Interesting coastal topography on the road between Moni and Maumere (25583109883).jpg |Подпіс выявы = Горны пейзаж на паўночным узбярэжжы |Катэгорыя на Вікісховішчы = Flores, Indonesia }} '''Флорэс''' ({{lang-id|Flores}}) — буйны [[востраў]] у складзе архіпелага [[Малыя Зондскія астравы]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. Плошча — 13 540 км². Насельніцтва (2021 г.) — 1 897 550 чалавек. == Геаграфія == [[Файл:Flores Topography.png|міні|злева|Тапаграфія Флорэса]] Востраў Флорэс месціцца за 1450 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Ён выцягнуты з захаду на ўсход на 388 км. На поўначы абмежаваны [[Флорэс (мора)|морам Флорэс]], на поўдні — [[Саву (мора)|морам Саву]]. На захадзе ад Флорэса знаходзяцца астравы [[Рынча]], [[Падар (востраў)|Падар]], [[Гілі-Матанг]] і [[Камода (востраў)|Камода]], што ўваходзяць у склад [[Нацыянальны парк Камода|нацыянальнага парку Камода]], дзе захоўваецца апошняя ў свеце дзікая папуляцыя [[Варан камодскі|камодскага варана]]. На ўсходзе мяжуе з астравамі архіпелага [[Салор (архіпелаг)|Салор]]. Флорэс — [[Вулканічны востраў|востраў вулканічнага паходжання]], сфарміраваны ў выніку сутыкнення [[Еўразійская пліта|Еўразійскай]] і [[Інда-Аўстралійская пліта|Інда-Аўстралійскай]] тэктанічных пліт. Першы этап [[магма]]тычнай актыўнасці прыпадае на [[алігацэн]] — позні [[міяцэн]]. Ужо ў сярэдзіне алігацэну існаваў падводны [[вулкан]]ічны хрыбет, дзе адкладаліся [[пясчанік]]і і [[вапняк]]і. Другі этап прыпадае на [[пліяцэн]] — [[плейстацэн]], калі ўтварыліся шматлікія [[Кальдэра|кальдэры]]<ref>{{Cite journal|url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2019/EGU2019-16098.pdf|author1=Ahmad Fauzi Purwandono|author2=Damien Bonté|author3=Pri Utami|author4=Agung Harijoko|author5=Fiorenza Deon|author6=Fred Beekman|author7=Subagyo Pramumijoyo|author8=Jan-Diederik van Wees|title=Evolution of the volcanic arc on Flores Island, Indonesia, and its implication to geothermal resources|journal=Geophysical Research Abstracts|volume=21|year=2019}}</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/288965531_2_Geology_and_fossil_sites_of_the_Soa_Basin_Flores_Indonesia|author1=Suminto|author2=M. J. Morwood|author3=I. Kurniawan|author4=F. Aziz|author5=G. D. van den Bergh|author6=D. R. Hobbs|year=2009|chapter=2. Geology and fossil sites of the Soa Basin, Flores, Indonesia|title=Geology, palaeontology and archaeology of the Pleistocene Soa Basin, Central Flores, Indonesia}}</ref>. Найбольш інтэнсіўная вулканічная дзейнасць спынілася каля 1,66 млн гадоў таму, у перыяд існавання паверхневай [[суша|сушы]], яе сляды часткова перакрыты [[возера|азёрнымі]] і [[рака|рачнымі]] адкладаннямі. Для большай часткі Флорэса характэрна [[гара|гарыстая]] паверхня. Адна з вяршынь вулкана Ранака́ на захадзе вострава дасягае 2 370 м. Вулкан [[Келімуту]] на поўдні цэнтральнага Флорэса адносна невысокі (1690 м), але славіцца 3 кратарнымі [[возера|азёрамі]], вада ў якіх час ад часу змяняе колер<ref>[https://www.indonesia.travel/gb/en/destinations/bali-nusa-tenggara/flores/lake-kelimutu Lake Kelimutu, A Perfect Place for Exploring the Extraordinary]</ref>. На востраве сустракаюцца [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя крыніцы]]. Найбуйнейшая рака Сіса пачынаецца на вышыні 1400 м, яе даўжыня складае 87 км. Востраў знаходзіцца ў зоне высокай тэктанічнай актыўнасці. Падчас [[землятрус]]у і [[цунамі]] [[12 снежня]] [[1992]] г.<ref>[https://reliefweb.int/report/indonesia/indonesia-earthquake-dec-1992-un-dha-situation-reports-1-9?OpenDocument= Indonesia Earthquake Dec 1992 UN DHA Situation Reports 1 — 9]</ref> загінула каля 250 чалавек. Клімат [[Трапічны клімат|трапічны]] з выразным падзелам на вільготны і сухі сезоны<ref>[https://www.climatestotravel.com/climate/indonesia/flores Climate — Flores (Indonesia)]</ref>. Вільготны сезон доўжыцца са [[снежань|снежня]] да [[сакавік]]а. У [[студзень|студзені]] колькасць ападкаў дасягае 290 мм. Гадавая колькасць ападкаў — 1590 мм. Але ападкі размеркаваны нераўнамерна. У гарах [[дождж|дажджы]] здараюцца часцей, чым на [[раўніна]]х, а на паўднёвым узбярэжжы часцей, чым на паўночным. У [[жнівень|жніўні]] колькасць ападкаў зніжаецца да 15 мм. У гэты перыяд некаторыя часткі вострава церпяць ад [[засуха|засухі]]. Сярэднегадавая тэмпература — +27,9 °C. == Прырода == [[Прырода]] вострава Флорэс вызначаецца яго [[геаграфія|геаграфічнымі]] асаблівасцямі. Ён месціцца на ўсход ад [[Лінія Уолеса|лініі Уолеса]]<ref>{{Cite thesis|url=https://escholarship.org/uc/item/5458s4k2|last=Reilly|first=Sean Bryant|title=Historical Biogeography of Reptiles and Amphibians from the Lesser Sunda Islands of Indonesia}}</ref>. На [[нізіна]]х і [[раўніна]]х, не залучаных [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасцю, з-за працяглага сухога сезона дамінуе [[саванна]], пакрытая [[метлюжковыя|метлюжковай]] травою ''аланг-аланг''. У [[гара]]х дзе-нідзе захаваліся [[мусон]]ныя [[Трапічны лес|трапічныя лясы]]. Тыповыя [[расліны]]: {{нп5|капусная пальма||en|Corypha utan}}, {{нп5|цукровая пальма||en|Arenga pinnata}}, [[какосавая пальма]], {{нп5|спініфекс||en|Spinifex (coastal grass)}}, [[фікус]]ы, [[бамбук]], розныя [[эпіфіты]]. На Флорэсе выдатна акліматызаваліся [[апунцыя]], [[батат]], [[акацыя]]. [[Археалогія|Археалагічныя]] і [[Палеанталогія|палеанталагічныя]] даследаванні паказалі, што яшчэ некалькі дзясяткаў тысяч гадоў таму [[фаўна|жывёльны свет]] Флорэса быў надзвычай разнастайным. Тут былі знойдзены рэшткі карлікавых {{нп3|Стэгадон|стэгадонаў|en|Stegodon}}, [[Варан камодскі|камодскіх варанаў]], гіганцкіх [[пацукі|пацукоў]], [[чарапахі|чарапах]] і [[птушкі|птушак]]<ref>[https://www.theguardian.com/science/2016/jun/09/bones-long-search-earliest-inhabitants-hobbits-flores Bones at last: the long search for the earliest inhabitants of Flores]</ref>. У нашы дні дзікія [[сысуны]] прадстаўлены [[кажаны|кажанамі]], даўгахвостымі [[Макакі|макакамі]] і [[Дзікабразавыя|дзікабразамі]]. Затое востраў насяляюць амаль 30 відаў [[Паўзуны|паўзуноў]] і болей за 100 відаў [[птушкі|птушак]], у тым ліку [[Голубападобныя|галубы]], [[Папугаепадобныя|папугаі]], [[Чаплевыя|чаплі]], [[сапсан]], мясцовы від [[крумкач]]а і г. д. Навакольныя воды багаты рэдкімі відамі [[рыбы|рыб]], [[каралы|каралаў]], каля вострава адбываецца сезонная міграцыя [[кіты|кітоў]]. <gallery> Gunung Egon.jpg|Актыўны [[вулкан]] на ўсходзе Флорэса Unnamed Road, Waebela, Aimere, Kabupaten Ngada, Nusa Tenggara Tim., Indonesia - panoramio (2).jpg|[[Пляж]] на поўдні Флорэса Kampung bena.jpg|[[Прырода]] поўдню цэнтральнага Флорэса Monyet kelimutu 2.jpg|[[Макакі]] </gallery> == Гісторыя == [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dorpsgezicht te Soekaria TMnr 10017635.jpg|міні|Горная вёска, фота каля [[1915]] г.]] У цэнтральным Флорэсе ў 1950-я гг. і 1990-я гг. былі знойдзены прылады працы з [[пясчанік]]у і [[базальт]]у ўзростам каля 730 тысяч гадоў<ref>{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/271036269_Did_Homo_erectus_reach_the_Island_of_Flores|last1=Van den Bergh|first1=Gert|last2=Mubroto|first2=Bondan|last3=Aziz|first3=Fachroel|last4=Sondaar|first4=Paul|last5=Vos|first5=John|year=1996|title=Did Homo erectus reach the Island of Flores?|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|volume=14}}</ref>. Мяркуецца, што іх маглі пакінуць прадстаўнікі [[Homo erectus]], якія здолелі перабрацца праз глыбокі [[праліў]], які ў той час аддзяляў Флорэс ад [[мацярык|мацерыка]]. Аднак найбольш знакамітая знаходка была зроблена [[Фізічная антрапалогія|антраполагамі]] ў [[2003]] г. у [[пячора|пячоры]] Ліанг-Буа. Яны выявілі адносна добра захаваныя [[шкілет]]ы карлікавага віду людзей [[Homo floresiensis]], якія жылі 100 тысяч — 50 тысяч гадоў таму<ref>[https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-floresiensis-hobbit.html Homo floresiensis: the real-life 'hobbit'?]</ref>. Homo floresiensis маглі быць нашчадкамі Homo erectus, што паменшыліся ў памерах у выніку працяглага ізаляванага жыцця на востраве. Нягледзячы на малы аб’ём [[мозг]]у (420 см³) у параўнанні з [[Чалавек разумны|сучасным чалавекам]], яны выраблялі прылады працы і карысталіся агнём. Людзі сучаснага тыпу з’явіліся на Флорэсе не раней за 50 тысяч гадоў таму<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1038/nature17179|author1=Sutikna, T.|author2=Tocheri, M.|author3=Morwood, M.|display-authors=etal|title=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|journal=Nature|volume=532|pages=366—369|year=2016}}</ref>, што прыкладна супадае з перыядам знікнення Homo floresiensis і незвычайнай багатай астраўной [[фаўна|фаўны]]. Яны маглі размаўляць на [[Папуаскія мовы|папуаскіх мовах]], якія доўга захоўваліся на суседнім востраве [[Сумбава]] (гл. [[культура Тамбора]])<ref>[https://indonesiaexpat.id/travel/tambora-mysteries-lost-civilization/ Tambora: Mysteries of a Lost Civilization]</ref> і працягваюць існаваць на [[Алор (архіпелаг)|астравах Алор]] на ўсходзе ад Флорэса<ref>{{Cite book|chapter-url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/71f962b2-c5dd-43d0-8598-a7904ed9b6f5/content|author=Marian Klamer|chapter=Papuan-Austronesian language contact: Alorese from an areal perspective|title=Melanesian Languages on the Edge of Asia: Challenges for the 21st Century|year=2012|editor1=Nicholas Evans|editor2=Marian Klamer|pages=72-108}}</ref>. Каля 3200 — 2600 гадоў таму сюды мігравалі [[аўстранезійцы]], якія выраблялі [[кераміка|кераміку]] і займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1371/journal.pone.0251407|last1=Cochrane|first1=EE|last2=Rieth|first2=TM|last3=Filimoehala|first3=D|year=2021|title=The first quantitative assessment of radiocarbon chronologies for initial pottery in Island Southeast Asia supports multi-directional Neolithic dispersal|journal=PLoS ONE|volume=16|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0251407}}</ref>. Усе сучасныя народы Флорэса размаўляюць на [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскіх мовах]]. Адносная ізаляванасць розных частак вострава спрыяла іх разнастайнасці. Для моў цэнтральнага Флорэса характэрна адсутнасць [[афікс]]ацыі<ref>{{Cite book|chapter-url=https://escholarship.org/content/qt5p49t2w2/qt5p49t2w2_noSplash_098f103ce4a797eca600664039e32414.pdf?t=q432qs|author=Alexander Elias|chapter=Are the Central Flores languages really typologically unusual?|editor1=David Gil|editor2=Antoinette Schapper|title=Austronesian Undressed: How and Why Languages Become Isolating|series=Typological Studies in Language|year=2020|pages=287–338}}</ref>, што можа сведчыць пра асаблівасці ізаляванага развіцця або ўплыў папярэдніх папуаскіх моў. [[Пісьмо]]выя звесткі пра Флорэс упершыню з’явіліся ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. у [[ява]]нскай імперыі [[Маджапахіт]], дзе востраў быў вядомы як ''Ніпа'' («[[змеі|змяя]]»). [[Міф]]ы пра паходжанне мясцовых кіруючых дынастый з Маджапахіта былі зафіксаваны ў [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]] і ў раёне [[Маўмерэ]]<ref>[https://benjaminlmoseley.com/2020/04/03/majapahit-ancestors-in-the-eastern-archipelago/ Majapahit Ancestors in the Eastern Archipelago]</ref>. У канцы [[1511]] г. або ў [[1512]] г. Флорэс быў адкрыты [[Партугалія|партугальскімі]] мараплаўцамі, пасланымі [[Афонсу ды Албукеркі]] з [[Малака (горад)|Малакі]] на [[Малукскія астравы]]. Першапачаткова яны пазнаёміліся з усходнім ускрайкам вострава, які атрымаў назву {{lang-pt|Cabo das Flores}} («мыс кветак»). Канчаткова назва '''Флорэс''' замацавалася за ўсім востравам толькі з [[1636]] г., калі была афіцыйна прынята [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніяй]]<ref>{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. У [[1561]] г. партугальскія [[дамініканцы|дамініканскія манахі]] заснавалі на суседнім востраве [[Салор]] хрысціянскую місію. Яна вяла сваю дзейнасць і на Флорэсе. Так, у [[1599]] г. было ўзгадана 8 [[каталіцызм|каталіцкіх]] парафій, што існавалі на ўсходнім і паўночным узбярэжжах<ref>{{Cite web |url=https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |title=The Portuguese on Solor and in the Lesser Sunda Islands |access-date=19 лістапада 2022 |archive-date=19 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119180408/https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |url-status=dead }}</ref>. Місія на Салоры спыніла сваё існаванне ў [[1613]] г. з-за нападу [[Нідэрланды|галандцаў]]. Дамініканцы перасяліліся ў {{нп5|Ларантука|Ларантуку|en|Larantuka}} на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Флорэса. У гэтым месцы таксама асядалі партугальцы, што ратаваліся ад галандскіх нападаў на Малаку і [[Макасар]]. Звычайна яны жаніліся з мясцовымі жанчынамі. Іх нашчадкі ''ларантукейрас'' актыўна займаліся [[гандаль|гандлем]], удзельнічалі ў каланізацыі [[Тымор]]а. Фармальна ўсходні Флорэс быў прызнаны часткай партугальскіх валоданняў толькі ў канцы [[17 стагоддзе|XVII]] ст. У 1613—[[1640]] гг. [[мангарай]] з заходняга Флорэса былі падпарадкаваны [[макасарцы|макасарцамі]] з дзяржавы Гова<ref>{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>, але ў рэшце рэшт супраціўленне тубыльцаў вымусіла макасарцаў пакінуць востраў. У канцы XVII ст. землі мангарай трапілі пад уплыў [[султан]]аў дзяржавы Біма з суседняга вострава [[Сумбава]]. Вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] ў [[1815]] г. саслабіла султанат, і мангарай пры падтрымцы галандцаў пазбавіліся ад яго ўлады. У [[1851]] г. партугальскі губернатар Тымора, заклапочаны выдаткамі, перадаў усходні Флорэс пад кіраванне Галандскай Ост-Індскай кампаніі з умовай выплаты 200 000 [[гульдэн]]аў і захавання каталіцкага веравызнання мясцовых жыхароў<ref>{{Cite book|chapter-url=https://muse.jhu.edu/pub/176/monograph/chapter/1589346/pdf|author=Douglas Kammen|title=Three Centuries of Conflict in East Timor|chapter=2. Maubara and the Dutch East India Company|year=2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref>. Дагавор быў пацверджаны партугальскім урадам толькі ў [[1854]] г. У [[1907]] г. галандская адміністрацыя распаўсюдзіла сваю ўладу на заходні Флорэс. У [[1942]]—[[1945]] гг. Флорэс быў акупаваны [[Японія|японскай]] арміяй. У жніўні [[1945]] г. быў уключаны ў склад незалежнай [[Інданезія|Інданезіі]]. Канчаткова інданезійскае кіраванне было ўсталявана пасля [[1950]] г. == Насельніцтва == Карэннымі насельнікамі вострава Флорэс з’яўляюцца такія [[аўстранезійцы|аўстранезійскія]] народы, як [[сіка (народ)|сіка]], [[мангарай]], [[Баджа (народ)|баджа]], [[ламахолат]], [[палуэ]], нгада, эндэ, ліё, рыунг, нагэ-кеа і інш. Асаблівасцю Флорэса з’яўляецца тое, што асноўнае веравызнанне мясцовага насельніцтва — [[каталіцызм]] (каля 60 % вернікаў), хаця колькасць мусульманскага насельніцтва таксама значная<ref>[http://www.fides.org/en/news/10218-ASIA_INDONESIA_Flores_happy_island_of_Muslim_Christian_harmony_among_families_in_schools_and_in_society_testimony_from_Sr_Daniela_Martinello_13_years_on_mission_in_Indonesia ASIA/INDONESIA — «Flores, happy island of Muslim-Christian harmony among families, in schools and in society»: testimony from Sr Daniela Martinello, 13 years on mission in Indonesia]</ref>. Найбуйнейшыя [[горад|гарады]]: [[Маўмерэ]], [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]], [[Лабуан-Баджа]]. == Эканоміка == Болей за 70 % [[эканоміка|эканомікі]] Флорэса<ref name="prahu-hub.com">{{Cite web |url=https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ |title=PULAU FLORES INDAH ALAM DAN KAYA SUMBER DAYA |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121195822/https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ |archive-date=21 лістапада 2022 |access-date=21 лістапада 2022 |url-status=dead}}</ref> ў той ці іншай ступені злучана з [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] (вытворчасцю і перапрацоўкай), так што [[будаўніцтва]] і [[прамысловасць]] разглядаюцца як другасныя галіны, а [[гандаль]] і паслугі — як трэцярадныя. Асноўныя камерцыйныя прадукты сельскай гаспадаркі — [[арэх]]і (47,2 %) і [[кафейнае дрэва|кава]] (28,1 %). Вытворчасць кавы працягвае расці дзякуючы сусветнаму попыту і праграмам развіцця кававага [[турызм]]у. Для ўнутранага спажывання вырошчваюць [[рыс]], [[кукуруза|кукурузу]] і [[батат]]. Сектар турызму не вельмі вялікі (1 %)<ref name="prahu-hub.com"/>, але турызм актыўна ўплывае на іншыя галіны, у тым ліку будаўніцтва і [[транспарт]]. Характэрна, што раён [[Лабуан-Баджа]], дзе спыняецца большасць турыстаў, якія накіроўваюцца ў [[Нацыянальны парк Камода]], дае 44 % рэгіянальнага ўнутранага прадукту. Улады [[Інданезія|Інданезіі]] разглядаюць магчымасць развіцця вытворчасці [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальнай энергіі]]<ref>{{Cite web |url=https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |title=3 Sumber Daya Alam Di Flores |access-date=21 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121195807/https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |archivedate=21 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||431}} == Спасылкі == {{Wikivoyage|Flores (Indonesia)}} * [https://discoveryourindonesia.com/flores-indonesia/ Турыстычны даведнік] * [https://factsofindonesia.com/history-of-flores Гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |date=17 лістапада 2022 }} * [https://magazine.bluekarmasecrets.com/flores-island-people Людзі і культура] {{Недаступная спасылка}} * [http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf Геалогія Інданезіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf |date=17 лістапада 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] rt0fj4qpk274q0j4k7oytwalfff998r 0 210414 5220527 5182459 2026-10-17T16:16:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220527 wikitext text/x-wiki {{Картка:ФК | Назва = Ювентус | Лагатып = Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg | ШырыняЛагатыпа = 120px | ПоўнаяНазва = Акцыянернае таварыства<br />футбольны клуб «Ювентус» <br />({{lang-it|Juventus Football Club S.p.A.}}) | Мянушкі = ''Старая Сіньёра'' ({{lang-it|Vecchia Signora}})<br />''Чорна-белыя'' ({{lang-it|Bianconeri}})<br />''Зебры'' ({{lang-it|Zebre}}) | КароткаяНазва = | Заснаваны = {{Нарадзіўся|1|11|1897|115}} | Расфармаваны = | Горад = [[Турын]], [[Італія]] | Стадыён = [[Ювентус (стадыён)|Ювентус]] | Умяшчальнасць = 41 507 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Серыя A]] | Сезон = [[Серыя A 2025/2026|2025/26]] | Месца = 6 месца | Сайт = http://www.juventus.com/it | pattern_la1 = _juventus2425h | pattern_b1 = _juventus2425h | pattern_ra1 = _juventus2425h | pattern_sh1 = _juventus2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _juventus2425a | pattern_b2 = _juventus2425a | pattern_ra2 = _juventus2425a | pattern_sh2 = _juventus2425a | pattern_so2 = | leftarm2 = fffd37 | body2 = fffd37 | rightarm2 = fffd37 | shorts2 = | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _juventus2425t | pattern_b3 = _juventus2425t | pattern_ra3 = _juventus2425t | pattern_sh3 = _juventus2425t | pattern_so3 = _juventus2425tl | leftarm3 = 000030 | body3 = 000030 | rightarm3 = 000030 | shorts3 = 000030 | socks3 = 181818 }} '''«Юве́нтус»''' (таксама: '''Ювэ''', ад {{lang-la|iuventus}} — «юнацтва») — [[Італія|італьянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Турын]]а. З’яўляецца самым тытулаваным клубам Італіі па колькасці чэмпіёнстваў ва ўнутраным першынстве і перамог у [[Кубак Італіі па футболе|Кубку Італіі]]. Клуб быў заснаваны ў [[1897]] годзе групоўкай маладых турынскіх студэнтаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080729181702/http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp «Juventus Football Club: The History»]. Juventus Football Club S.p.A</ref>, сярод іх, быў і першы прэзідэнт клуба, [[Эўджэніа Канфары]], і яго брат Энрыка, аўтар гістарычнай памяці<ref>[http://www.juventus.com/wps/portal/en/news/2010/5/news_newseventi_1ab43f7d10c541439c7e7381a98df073.asp/!ut/p «Andrea Agnelli: the 25th chairman of Juventus»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124021050/http://www.juventus.com/wps/portal/en/news/2010/5/news_newseventi_1ab43f7d10c541439c7e7381a98df073.asp/!ut/p |date=24 студзеня 2012 }}. Juventus F.C. S.p.A</ref>; Клуб належыць сям’і бізнесменаў [[Аньелі]] з 1923 года, што з’яўляецца найстарэйшым спартыўным партнёрствам у Італіі, у выніку чаго «Ювентус» стаў першым прафесійным клубам у краіне<ref>Hazzard, Patrick; Gould, David (2001). «''Fear and loathing in world football''». Berg Publishers. pp. 209, 215. ISBN 1-85973-463-4.</ref>. З часам клуб стаў сімвалам нацыянальнай культуры<ref>[http://www.corrieredellosport.it/serie_a/inter/2010/10/02-131598/Inter-Juve,+resto+del+Mondo+contro+il+made+in+Italy «Inter-Juve, resto del mondo contro il made in Italy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829104412/http://www.corrieredellosport.it/serie_a/inter/2010/10/02-131598/Inter-Juve,+resto+del+Mondo+contro+il+made+in+Italy |date=29 жніўня 2013 }}. Corriere dello Sport.</ref><ref>Giovanni Arpino. [http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0019/articleid,0128_01_1969_0277_0019_4979044/ «Quando si dice Juventus…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722024345/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0019/articleid,0128_01_1969_0277_0019_4979044/ |date=22 ліпеня 2011 }}. La Stampa. p. 19.</ref>, у сувязі з іхнымі поспехамі, некаторыя з якіх зрабілі значны ўплыў у італьянскім грамадстве, асабліва ў 1930-я гады і ў першыя пасляваенныя дзесяцігоддзі, ідэалагічнай палітыцы і сацыяльна-эканамічнаму паходжанню тых, хто спачувае клубу. Колькасць заўзятараў клуба з’яўляецца не толькі самай вялікай у [[Італія|Італіі]], але і адной з найбуйнейшых у свеце. Падтрымка «Ювентуса» шырока распаўсюджана па ўсёй краіне і за мяжой, у асноўным у краінах са значнай прысутнасцю італьянскіх імігрантаў<ref>[http://www.borsaitaliana.it/borsa/notizie/mf-dow-jones/italia-dettaglio.html?newsId=778384&lang=it «Juventus F.C.: nasce l’Associazione Piccoli Azionisti»]. Borsa Italiana S.p.A. 24</ref>. «Ювентус» гістарычна з’яўляецца самым паспяховым клубам у італьянскім футболе і адным з самых тытулаваных у свеце<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=107733.html#juventus+building+bridges+serie+b «Juventus building bridges in Serie B»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223013708/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |date=23 лютага 2015 }}. Fédération Internationale de Football Association.</ref>. «Ювентус» мае рэкордныя 36 нацыянальных чэмпіёнскіх тытулаў, рэкордныя 14 перамог у розыгрышах [[Кубак Італіі па футболе|італьянскага кубка]] і 9 перамог у нацыянальным [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубку]], а таксама адзінаццаць перамог у міжнародных спаборніцтвах. У адпаведнасці з рэйтынгам апублікаваным у 2009 годзе [[Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|Міжнароднай федэрацыяй футбольнай гісторыі і статыстыкі]], арганізацыі, што падначалена [[ФІФА]], клуб, паводле вынікаў выступаў у міжнародных спаборніцтвах, быў прызнаны найлепшым клубам Італіі і другім клубам Еўропы XX стагоддзя<ref>[http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d «Europe’s club of the Century»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090922020042/http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |date=22 верасня 2009 }}. International Federation of Football History & Statistics.</ref>. == Дасягненні == * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]] (36): 1905, 1926, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1950, 1952, 1958, 1960, 1961, 1967, 1972, 1973, 1975, 1977, 1978, 1981, 1982, 1984, 1986, 1995, 1997, 1998, 2002, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (14): 1938, 1942, 1959, 1960, 1965, 1979, 1983, 1990, 1995, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]] (9): 1995, 1997, 2002, 2003, 2012, 2013, 2015, 2018, 2020 * Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубка чэмпіёнаў]]: 1985, 1996 * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]]: 1984 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1977, 1990, 1993 * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 1984, 1996 * Уладальнік [[Міжкантынентальны кубак па футболе|Міжкантынентальнага кубка]]: 1985, 1996 == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|[[Войцех Шчэнсны]]||1990}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Мація Дэ Шылья]]||1992}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Глейсан Брэмір|Брэмір]]||1997}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Федэрыка Гаці]]||1998}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Мануэль Лакатэлі]]||1998}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Данілу Луіс да Сілва|Данілу]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1991}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Федэрыка К’еза]]||1997}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Сербія}}|Нап|[[Душан Улахавіч]]||2000}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Поль Пагба]]||1993}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Філіп Косціч]]||1992}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Алекс Сандру]]||1991}} <!--{{Ігрок|13|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Дзін Хюійсен]]||2005}}--> {{Ігрок|14|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|[[Аркадыюш Мілік]]||1994}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Турцыя}}|Нап|[[Кенан Йылдыз]]||2005}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|ЗША}}|ПА|[[Уэстан Мак-Кені]]||1998}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Сэмюэл Ілінг-Джуніяр]]||2003}} <!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Лука Пелегрыні]]||1999}}--> {{Ігрок|18|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Мойзэ Кін]]||2000}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Фабіа Мірэці]]||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Нікола Фальёлі]]||2001}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Каю Жоржы]]||2002}}--> {{Ігрок|22|{{Сцяг|ЗША}}|Нап|[[Тымаці Веа]]||2000}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Карла Пінсолья]]||1990}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Даніэле Ругані]]||1995}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Адрыен Раб’ё]]||1995}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Карлас Алькарас (футбаліст)|Карлас Алькарас]]||2002}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Андрэа Камб’яза]]||2000}} <!--{{Ігрок|29|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Артур Мелу|Артур]]||1996}}--> <!--{{Ігрок|30|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Маціяс Суле]]||2003}}--> {{Ігрок|33|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Т’ягу Джало]]||2000}} <!--{{Ігрок|33|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Марле Аке]]||2001}}--> {{Ігрок|36|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Мація Перын]]||1992}} <!--{{Ігрок|38|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Джанлука Фработа]]||1999}}--> {{Ігрок|41|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Ханс Нікалусі]]||2000}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Джавані Гарафані]]||2002}} <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Харватыя}}|Нап|[[Марка П’яца]]||1995}}--> {{Канец складу}} == Фінансавыя махінацыі == 20 студзеня 2023 года Федэральны апеляцыйны суд Італіі прыняў рашэнне пакараць «Ювентус» за фінансавыя махінацыі папярэдняга кіраўніцтва. Клуб быў пазбаўлены 15 ачкоў у сезоне [[Серыя A 2022/2023|Серыі A сезона 2022/2023]]. Былыя дырэктары турынскага клуба адхілены ад футбольнай дзейнасці: [[Андрэа Аньелі]] — на 2 гады, [[Маўрыцыа Арывабенэ]] — на 2 гады, [[Федэрыка Курубіні]] — на 1 год і 4 месяцы, [[Павел Недвед]] — на 8 месяцаў.<ref>https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2023/01/20/plusvalenze-stangata-della-corte-federale-juventus-penalizzata-di-15-punti_6351629e-c3a6-4885-988d-03c44fdf2c1a.html</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://juventus.it Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Ювентус}} {{Серыя А}} {{Чэмпіёны Італіі па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Італіі|Ювентус]] [[Катэгорыя:ФК Ювентус| ]] gem8meb3sqagowk1punvpeu44evffr3 0 210647 5220434 5086509 2026-10-17T13:31:40Z Modallwmbw 165843 5220434 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Паліна Уладзіміраўна Гельман |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{USSR}} {{RUS}} |гады службы = [[1941]]—[[1957]] |званне = дэмабілізаваўся [[маёр]]ам, пасля прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а, у гады вайны — [[старшы лейтэнант]] |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] |камандаваў = |частка = {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардзіровачны авіяцыйны полк|46-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяполк|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} |бітвы = {{s|[[Вялікая Айчынная вайна]]:}} * [[Бітва за Каўказ, 1942-1943|Бітва за Каўказ]] * [[Крымская аперацыя, 1944|Крымская аперацыя]] * [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская аперацыя]] * [[Берлінская наступальная аперацыя|Бітва за Берлін]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»}} {{!!}} {{Медаль За абарону Каўказа}} {{!!}} {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Ветэран працы}} {{!!}} {{Медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флота»}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = выкладчык, навуковы работнік |роспіс = }} {{цёзкі2|Гельман}} '''Паліна Уладзіміраўна Гельман''' ({{ДН|24|10|1919}} — {{ДС|29|11|2005}}) — начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардыровачны авіяцыйны полк|46-га гвардзейскага начнога бамбардыровачнага авіяцыйнага палка|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} [[325 нбад|325-й начной бамбардыровачнай авіяцыйнай дывізіі]] {{нп3|4-я Паветраная армія, СССР|4-й Паветранай арміі|ru|4-я Воздушная армия (СССР)}} [[2-і Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]], гвардыі старшы лейтэнант. Здзейсніла 860 {{нп3|Баявы вылет|баявых вылетаў|ru|Боевой вылет}}. Герой Савецкага Саюза<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гельман Полина Владимировна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 143 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася [[24 кастрычніка]] [[1919]] года ў горадзе [[Бярдычаў]] (цяпер [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) у сям’і рабочага. Маці — [[яўрэй]]ка, бацька — рускі. Пасля гібелі бацькі ад рук [[Сымон Васільевіч Пятлюра|пятлюраўцаў]] пераехала з маці Аленай Львоўнай Гельман ў 1920 годзе ў [[Гомель]]<ref name="БС"/>. Скончыла школу ў Гомелі і 3 курса [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычнага факультэта]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У Чырвонай Арміі з кастрычніка [[1941]] года. У [[1942]] годзе скончыла курсы штурманаў пры [[Энгельс, авіябаза|Энгельскай ваеннай авіяцыйнай школе пілотаў]]. У дзеючай арміі з мая 1942 года. Член ВКП(б)/[[КПСС]] з 1942 года. Начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі 46-га гвардзейскага начнога бамбавальнага авіяпалка (325-я начная бамбавальная авіядывізія, [[4-я Паветраная армія, СССР|4-я Паветраная армія]], [[2-і Беларускі фронт]]) гвардыі старэйшы лейтэнант П. У. Гельман да мая [[1945]] года, як штурман самалёта [[Палікарпаў У-2|ПА-2]], здзейсніла 860 вылетаў на бамбёжкі варожых пазіцый, перапраў, складоў з боепрыпасамі і маёмасцю, аэрадромаў. Скінула 113 тон бомбаў на нямецка-фашысцкіх захопнікаў; выконваючы баявыя заданні, налятала 1300 гадзін; вырабіла 164 бомбавых удары, у тым ліку бамбавала варожыя пазіцыі ў Крыме; пры фарсіраванні нашымі войскамі ракі [[Нараў]] бамбіла абарону гітлераўцаў у раёне гарадоў [[Астралэнка]] і [[Горад Сяроцк|Сяроцк]]. Выклікала 142 пажары ў размяшчэнні ворага. Дастаўляла прадукты харчавання, боепрыпасы, адзенне, медыкаменты дэсантнікам ў населены пункт Эльтыген (цяпер у межах горада-героя [[Керч]] Крымскай вобласці Украіны). Удзельніца абароны Каўказа, вызвалення Кубані, Таманскага паўвострава, Крыма, Беларусі, Польшчы, баёў над Германіяй<ref name="БС"/>. [[Файл:Bershanskaya, Gelman, and Smirnova.png|міні|Дзяўчаты-афіцэры 46-га гвардзейскага Таманскага начнога бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка 325-й начной бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі 4-й паветранай арміі: [[Еўдакія Давыдаўна Бачарова|Еўдакія Бершанская]] (злева), [[Марыя Васільеўна Смірнова|Марыя Смірнова]] (стаіць) і Паліна Гельман.]] Скончыла вайну на [[Эльба|Эльбе]]. Апошні палёт здзейсніла над [[Берлін]]ам. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[15 мая]] [[1946]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання і праяўленыя пры гэтым гераізм і мужнасць гвардыі старэйшаму лейтэнанту Гельман Паліне Уладзіміраўне прысвоена званне [[герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]] (№ 8962). У [[1951]] годзе П. У. Гельман скончыла [[Ваенны ўніверсітэт Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Ваенны інстытут замежных моў]]<ref name="БС"/>. З [[1957]] года гвардыі [[маёр]] Гельман — у адстаўцы<ref name="БС"/>. Пасля {{нп3|Аперацыя ў заліве Свінняў|разгортвання падзей|ru|Операция в заливе Свиней}} на [[Куба|Кубе]] ў раёне [[Плая-Хірон]] працавала там у якасці перакладчыка і пасла міру. [[Файл:Гомель. Билецкого 6. Фото 08.JPG|міні|213x213пкс|Мемарыяльная дошка ў гонар П. Гельман на будынку былой школы ў [[Гомель|Гомелі]].]] [[Файл:AeroklubGomel.jpg|міні|198x198px|Мемарыяльная дошка ў памяць пра Герояў Савецкага Саюза, якія вучыліся ў Гомельскім аэраклубе.]] З [[1970]] года {{навуковая ступень|кандыдат|эканамічных навук}} (1970), дацэнт (1973)<ref name="БС"/>. Да выхаду на пенсію ў [[1990]] годзе П. У. Гельман выкладала ў Інстытуце грамадскіх навук пры ЦК КПСС. У складзе савецкіх дэлегацый выязджала ў [[Ізраіль]]. [[Файл:Commemorative plaques on Forestry engineering college building in Homieĺ.jpg|міні|156x156px|Мемарыяльныя дошкі ў гонар [[Галіна Іванаўна Дакутовіч|Г. Дакутовіч]] і П. Гельман на будынку лесатэхнічнага тэхнікума ў [[Гомель|Гомелі]].]] Была членам праўлення Таварыства «СССР-Уругвай». Памерла [[29 лістапада]] [[2005]] года. Пахавана ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] (№ 8962). * [[Ордэн Леніна]] (узнагароджана 15 мая 1946) * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (двойчы ўзнагароджана 25 кастрычніка 1943 і 25 мая 1945) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (двойчы ўзнагароджана 26 красавіка 1944 г. і 6 красавіка 1985) * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (двойчы ўзнагароджана 9 верасня 1942 г. і 30 снежня 1956) * Медалі. == Памяць == * Адна з вуліц у [[Бярдзічаў|Бярдзічаве]] носіць імя Паліны Гельман. * Па рашэнні Тапанімічнай камісіі пры Гомельскім гарадскім выканаўчым камітэце 3-я праектаваная вуліца ў 59-м мкр. Шведская горка ў [[Гомель|Гомелі]] атрымала назву ў гонар Паліны Гельман. * Мемарыяльная дошка на будынку школы, у якой яна вучылася, у г. [[Гомель]]. * Мемарыяльная дошка на будынку абласной арганізацыі ДТСААФ у г. [[Гомель]]. * Стэла ў гонар П. У. Гельман ўстаноўлена на [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Алеі Герояў]] у [[Гомель|Гомелі]] ([[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкая]])<ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/|title=Аллея Героев в Гомеле|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209214312/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/|archive-date=9 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/gelman-polina-vladimirovna/|title=Гельман Полина Владимировна|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212192843/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/gelman-polina-vladimirovna/|archive-date=12 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гельман Полина Владимировна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — <abbr>М.</abbr>: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 317. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. * ''Аронова Р.'' Тревожные ночи // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1969. — 447 с. * Гельман П.В., Герой Советского Союза. О боях, пожарищах и друзьях-товарищах... М.: Финансовая академия, 2002. 52 с. УДК 947.0844.8, ББК 63.3(2) 722 Г32. * МОСКОВСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ В Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное. — <abbr>М.</abbr>: Издательство Московского университета, 2020. — С. 167, == Спасылкі == * {{warheroes|id=2012}} * [http://my.berdychiv.in.ua/images/postati/postaty_gelman.htm Гельман Поліна Володимирівна] {{ref-uk}} * [http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111100715/http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm |date=11 студзеня 2012 }} * [http://tamanskipolk46.narod.ru/p11aa1.html Ночные ведьмы — Гельман Полина] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0006/260ad7d5 Гельман Полина Владимировна] * [http://www.fa.ru/docs/FINANSIST_112.pdf Военный штурман] * [http://milglory.gomel.museum.by/node/57141 Гельман Полина Владимировна]. ''[[Гомельскі абласны музей ваеннай славы|Гомельский областной музей военной славы]]''. * [https://belta.by/society/view/nazvala-doch-v-chest-pogibshej-podrugi-chem-zhila-posle-vojny-geroj-sovetskogo-sojuza-polina-gelman-595504-2023/ Назвала дочь в честь погибшей подруги. Чем жила после войны Герой Советского Союза Полина Гельман?]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|''БелТА'']]. * [https://ria.ru/20250715/gelman-2029052367.html Хрупкая женщина в майорских погонах: как Полина Гельман стала легендой]. ''[[РИА Новости]]''. * [https://gp.by/proekty-gp/all/na-fanernom-po-2-polina-gelman-vmeste-s-boevymi-podrugami-vselyala-takoy-dikiy-uzhas-chto-nemtsy-pro-1650099/ На фанерном По-2 Полина Гельман вместе с боевыми подругами вселяла такой дикий ужас, что немцы прозвали их ночными ведьмами]. ''[[Гомельская праўда]]''.{{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гельман Паліна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны ў войнах]] [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Постаці Гомеля]] kvxdy06j16zeoeeu2h61a8bkvacag5x 5220437 5220434 2026-10-17T13:33:37Z Modallwmbw 165843 5220437 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Паліна Уладзіміраўна Гельман |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{USSR}} {{RUS}} |гады службы = [[1941]]—[[1957]] |званне = дэмабілізаваўся [[маёр]]ам, пасля прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а, у гады вайны — [[старшы лейтэнант]] |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] |камандаваў = |частка = {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардзіровачны авіяцыйны полк|46-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяполк|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} |бітвы = {{s|[[Вялікая Айчынная вайна]]:}} * [[Бітва за Каўказ, 1942-1943|Бітва за Каўказ]] * [[Крымская аперацыя, 1944|Крымская аперацыя]] * [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская аперацыя]] * [[Берлінская наступальная аперацыя|Бітва за Берлін]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»}} {{!!}} {{Медаль За абарону Каўказа}} {{!!}} {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Ветэран працы}} {{!!}} {{Медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флота»}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = выкладчык, навуковы работнік |роспіс = }} {{цёзкі2|Гельман}} '''Паліна Уладзіміраўна Гельман''' ({{ДН|24|10|1919}}, [[Бярдзічаў|Бярдычаў]] — {{ДС|29|11|2005}}, [[Масква]]) — начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардыровачны авіяцыйны полк|46-га гвардзейскага начнога бамбардыровачнага авіяцыйнага палка|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} [[325 нбад|325-й начной бамбардыровачнай авіяцыйнай дывізіі]] {{нп3|4-я Паветраная армія, СССР|4-й Паветранай арміі|ru|4-я Воздушная армия (СССР)}} [[2-і Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]], гвардыі старшы лейтэнант. Здзейсніла 860 {{нп3|Баявы вылет|баявых вылетаў|ru|Боевой вылет}}. Герой Савецкага Саюза<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гельман Полина Владимировна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 143 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася [[24 кастрычніка]] [[1919]] года ў горадзе [[Бярдзічаў|Бярдычаў]] (цяпер [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) у сям’і рабочага. Маці — [[яўрэй]]ка, бацька — рускі. Пасля гібелі бацькі ад рук [[Сымон Васільевіч Пятлюра|пятлюраўцаў]] пераехала з маці Аленай Львоўнай Гельман ў 1920 годзе ў [[Гомель]]<ref name="БС"/>. Скончыла школу ў Гомелі і 3 курса [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычнага факультэта]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У Чырвонай Арміі з кастрычніка [[1941]] года. У [[1942]] годзе скончыла курсы штурманаў пры [[Энгельс, авіябаза|Энгельскай ваеннай авіяцыйнай школе пілотаў]]. У дзеючай арміі з мая 1942 года. Член ВКП(б)/[[КПСС]] з 1942 года. Начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі 46-га гвардзейскага начнога бамбавальнага авіяпалка (325-я начная бамбавальная авіядывізія, [[4-я Паветраная армія, СССР|4-я Паветраная армія]], [[2-і Беларускі фронт]]) гвардыі старэйшы лейтэнант П. У. Гельман да мая [[1945]] года, як штурман самалёта [[Палікарпаў У-2|ПА-2]], здзейсніла 860 вылетаў на бамбёжкі варожых пазіцый, перапраў, складоў з боепрыпасамі і маёмасцю, аэрадромаў. Скінула 113 тон бомбаў на нямецка-фашысцкіх захопнікаў; выконваючы баявыя заданні, налятала 1300 гадзін; вырабіла 164 бомбавых удары, у тым ліку бамбавала варожыя пазіцыі ў Крыме; пры фарсіраванні нашымі войскамі ракі [[Нараў]] бамбіла абарону гітлераўцаў у раёне гарадоў [[Астралэнка]] і [[Горад Сяроцк|Сяроцк]]. Выклікала 142 пажары ў размяшчэнні ворага. Дастаўляла прадукты харчавання, боепрыпасы, адзенне, медыкаменты дэсантнікам ў населены пункт Эльтыген (цяпер у межах горада-героя [[Керч]] Крымскай вобласці Украіны). Удзельніца абароны Каўказа, вызвалення Кубані, Таманскага паўвострава, Крыма, Беларусі, Польшчы, баёў над Германіяй<ref name="БС"/>. [[Файл:Bershanskaya, Gelman, and Smirnova.png|міні|Дзяўчаты-афіцэры 46-га гвардзейскага Таманскага начнога бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка 325-й начной бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі 4-й паветранай арміі: [[Еўдакія Давыдаўна Бачарова|Еўдакія Бершанская]] (злева), [[Марыя Васільеўна Смірнова|Марыя Смірнова]] (стаіць) і Паліна Гельман.]] Скончыла вайну на [[Эльба|Эльбе]]. Апошні палёт здзейсніла над [[Берлін]]ам. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[15 мая]] [[1946]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання і праяўленыя пры гэтым гераізм і мужнасць гвардыі старэйшаму лейтэнанту Гельман Паліне Уладзіміраўне прысвоена званне [[герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]] (№ 8962). У [[1951]] годзе П. У. Гельман скончыла [[Ваенны ўніверсітэт Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Ваенны інстытут замежных моў]]<ref name="БС"/>. З [[1957]] года гвардыі [[маёр]] Гельман — у адстаўцы<ref name="БС"/>. Пасля {{нп3|Аперацыя ў заліве Свінняў|разгортвання падзей|ru|Операция в заливе Свиней}} на [[Куба|Кубе]] ў раёне [[Плая-Хірон]] працавала там у якасці перакладчыка і пасла міру. [[Файл:Гомель. Билецкого 6. Фото 08.JPG|міні|213x213пкс|Мемарыяльная дошка ў гонар П. Гельман на будынку былой школы ў [[Гомель|Гомелі]].]] [[Файл:AeroklubGomel.jpg|міні|198x198px|Мемарыяльная дошка ў памяць пра Герояў Савецкага Саюза, якія вучыліся ў Гомельскім аэраклубе.]] З [[1970]] года {{навуковая ступень|кандыдат|эканамічных навук}} (1970), дацэнт (1973)<ref name="БС"/>. Да выхаду на пенсію ў [[1990]] годзе П. У. Гельман выкладала ў Інстытуце грамадскіх навук пры ЦК КПСС. У складзе савецкіх дэлегацый выязджала ў [[Ізраіль]]. [[Файл:Commemorative plaques on Forestry engineering college building in Homieĺ.jpg|міні|156x156px|Мемарыяльныя дошкі ў гонар [[Галіна Іванаўна Дакутовіч|Г. Дакутовіч]] і П. Гельман на будынку лесатэхнічнага тэхнікума ў [[Гомель|Гомелі]].]] Была членам праўлення Таварыства «СССР-Уругвай». Памерла [[29 лістапада]] [[2005]] года. Пахавана ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] (№ 8962). * [[Ордэн Леніна]] (узнагароджана 15 мая 1946) * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (двойчы ўзнагароджана 25 кастрычніка 1943 і 25 мая 1945) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (двойчы ўзнагароджана 26 красавіка 1944 г. і 6 красавіка 1985) * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (двойчы ўзнагароджана 9 верасня 1942 г. і 30 снежня 1956) * Медалі. == Памяць == * Адна з вуліц у [[Бярдзічаў|Бярдзічаве]] носіць імя Паліны Гельман. * Па рашэнні Тапанімічнай камісіі пры Гомельскім гарадскім выканаўчым камітэце 3-я праектаваная вуліца ў 59-м мкр. Шведская горка ў [[Гомель|Гомелі]] атрымала назву ў гонар Паліны Гельман. * Мемарыяльная дошка на будынку школы, у якой яна вучылася, у г. [[Гомель]]. * Мемарыяльная дошка на будынку абласной арганізацыі ДТСААФ у г. [[Гомель]]. * Стэла ў гонар П. У. Гельман ўстаноўлена на [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Алеі Герояў]] у [[Гомель|Гомелі]] ([[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкая]])<ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/|title=Аллея Героев в Гомеле|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/gelman-polina-vladimirovna/|title=Гельман Полина Владимировна|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гельман Полина Владимировна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — <abbr>М.</abbr>: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 317. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. * ''Аронова Р.'' Тревожные ночи // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1969. — 447 с. * Гельман П.В., Герой Советского Союза. О боях, пожарищах и друзьях-товарищах... М.: Финансовая академия, 2002. 52 с. УДК 947.0844.8, ББК 63.3(2) 722 Г32. * МОСКОВСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ В Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное. — <abbr>М.</abbr>: Издательство Московского университета, 2020. — С. 167, == Спасылкі == * {{warheroes|id=2012}} * [http://my.berdychiv.in.ua/images/postati/postaty_gelman.htm Гельман Поліна Володимирівна] {{ref-uk}} * [http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111100715/http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm |date=11 студзеня 2012 }} * [http://tamanskipolk46.narod.ru/p11aa1.html Ночные ведьмы — Гельман Полина] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0006/260ad7d5 Гельман Полина Владимировна] * [http://www.fa.ru/docs/FINANSIST_112.pdf Военный штурман] * [http://milglory.gomel.museum.by/node/57141 Гельман Полина Владимировна]. ''[[Гомельскі абласны музей ваеннай славы|Гомельский областной музей военной славы]]''. * [https://belta.by/society/view/nazvala-doch-v-chest-pogibshej-podrugi-chem-zhila-posle-vojny-geroj-sovetskogo-sojuza-polina-gelman-595504-2023/ Назвала дочь в честь погибшей подруги. Чем жила после войны Герой Советского Союза Полина Гельман?]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|''БелТА'']]. * [https://ria.ru/20250715/gelman-2029052367.html Хрупкая женщина в майорских погонах: как Полина Гельман стала легендой]. ''[[РИА Новости]]''. * [https://gp.by/proekty-gp/all/na-fanernom-po-2-polina-gelman-vmeste-s-boevymi-podrugami-vselyala-takoy-dikiy-uzhas-chto-nemtsy-pro-1650099/ На фанерном По-2 Полина Гельман вместе с боевыми подругами вселяла такой дикий ужас, что немцы прозвали их ночными ведьмами]. ''[[Гомельская праўда]]''.{{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гельман Паліна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны ў войнах]] [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Постаці Гомеля]] boecxup5m6u66h45byszdwoe25yit6s 10 213107 5220566 4638830 2026-10-17T18:12:49Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220566 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Базы даных |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[База даных|Базы даных]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Канцэпцыі |спіс1 = * [[Мадэль даных]] * Рэляцыйная ** [[Рэляцыйная мадэль даных|мадэль]] ** [[Рэляцыйная алгебра|алгебра]] ** [[Звычайная форма]] ** [[Спасылачная цэласнасць]] ** [[Рэляцыйная база даных|БД]] ** [[Рэляцыйная СКБД|СКБД]] * [[Іерархічная мадэль даных|Іерархічная мадэль]] * Сеткавая ** [[Сеткавая мадэль даных|мадэль]] ** [[Сеткавая СКБД|СКБД]] * Аб’ектна-арыентаваная ** [[Аб’ектна-арыентаваная база даных|БД]] ** [[Аб’ектна-арыентаваная СКБД|СКБД]] * [[Трансакцыя (інфарматыка)|Трансакцыя]] * [[Журналізацыя транзакцый|Журналізацыя]] * [[Секцыянаванне]] |загаловак2 = Аб’екты |спіс2 = * [[Адносіны (рэляцыйная мадэль)|Адносіны (табліца)]] * [[Прадстаўленне (базы даных)|Прадстаўленне]] * [[Захоўваемая працэдура]] * [[Трыгер (базы даных)|Трыгер]] * [[Курсор (базы даных)|Курсор]] * [[Індэкс (базы даных)|Індэкс]] |загаловак3 = Ключы |спіс3 = * [[Патэнцыйны ключ|Патэнцыйны]] * [[Першасны ключ|Першасны]] * [[Знешні ключ|Знешні]] * [[Натуральны ключ|Натуральны]] * [[Сурагатны ключ|Сурагатны]] (штучны) * [[Суперключ]] |загаловак4 = [[SQL]] |спіс4 = * [[Select (SQL)|SELECT]] * [[Insert (SQL)|INSERT]] * [[Update (SQL)|UPDATE]] * [[Merge (SQL)|MERGE]] * [[Delete (SQL)|DELETE]] * [[Truncate (SQL)|TRUNCATE]] * [[Join (SQL)|JOIN]] * [[Union (SQL)|UNION]] * [[Intersect (SQL)|INTERSECT]] * [[Except (SQL)|EXCEPT]] * [[Create (SQL)|CREATE]] * [[Alter (SQL)|ALTER]] * [[Drop (SQL)|DROP]] * [[Grant (SQL)|GRANT]] * [[Commit (SQL)|COMMIT]] * [[Rollback (SQL)|ROLLBACK]] |загаловак5 = [[Сістэма кіравання базамі даных|СКБД]] |спіс5 = * [[IMS (СКБД)|IMS]] * [[IBM Db2|DB2]] * [[Informix]] * [[Oracle Database]] * [[Microsoft SQL Server]] * [[Adaptive Server Enterprise]] * [[Teradata|Teradata Database]] * [[Firebird]] * [[PostgreSQL]] * [[MySQL]] * [[SQLite]] * [[Microsoft Access]] * [[Visual FoxPro]] * [[ЛИНТЕР]] * [[CouchDB]] * [[MongoDB]] * [[Cache]] |загаловак6 = Кампаненты |спіс6 = * [[Мова запытаў]] * [[Аптымізацыя запытаў СКБД|Аптымізатар запытаў]] * [[План выканання запыту]] * [[ODBC]] * [[ADO]] * [[ADO.NET]] * [[Java Database Connectivity|JDBC]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Інфарматыка]] </noinclude> qss3mwkx8gpgsjh85hidf4xox3cxiod 0 213824 5220562 5015905 2026-10-17T18:09:22Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне, вікіфікацыя 5220562 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=прозвішча|Качан}} {{Мастак | імя = Уладзімір Уладзіміравіч Качан | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Владимир Владимирович Качан}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = Uladzimir Kachan.gif | шырыня = 360 пкс | загаловак = | дата нараджэння = 14.11.1958 | месца нараджэння = {{Сцяг СССР}} {{МН|Гродна|у Гродне}} | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = {{USSR}}→ {{BLR}} | жанр = [[партрэт]], гістарычная карціна | вучоба = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] | стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] | працы = «Мая [[Галгофа]], мой [[Ерусалім]]»<br />«Лікі нацый»<br /> | заступнікі = | уплыў = [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Гаўрыла Вашчанка]] | уплыў на = | узнагароды = лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі, лаўрэат прэміі «За творчыя дасягненні ў вобласці культуры і мастацтва» ў намінацыі «Лепшы мастак»<ref>{{Cite web |url=http://www.grodno.by/grodno/art/artists/vladimir_kachan.html |title=Сайт Гродна. Мастак Уладзімір Качан |access-date=13 лістапада 2014 |archive-date=26 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126014527/http://www.grodno.by/grodno/art/artists/vladimir_kachan.html |url-status=dead }}</ref>. | сайт = | вікісховішча = }} '''Уладзімір Уладзіміравіч Качан''' ({{ДН|14|11|1958}}, {{МН|Гродна|у Гродне}}) — беларускі [[жывапісец]]-манументаліст. == Біяграфія == Першыя мастацкія навыкі атрымаў у студыі выяўленчага мастацтва гродзенскага «Палаца хімікаў» у мастака і выкладчыка Гары Канстанцінавіча Мазурава<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/en/node/247608|title=Гродненские художники о своей первой студии при Дворце культуры химиков|website=zviazda.by|date=2022-05-30|access-date=2024-01-03|archive-date=3 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103134236/https://zviazda.by/en/node/247608|url-status=dead}}</ref>. У [[1982 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1982]] годзе паспяхова здаў уступныя экзамены ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]], дзе яго настаўнікам быў вядомы беларускі мастак [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Гаўрыла Вашчанка]]. У [[1987 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1987]] годзе атрымаў Дыплом з адзнакай выдатна i вылучэнне на медаль Акадэміі мастацтваў СССР у [[Ленінград]]зе. З 1987 жыве і працуе ў Гродне. З’яўляецца сябрам [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], сябрам Амерыканскай партрэтнай Асацыяцыі (Portrait Society of America). Узнагароджаны граматамі і дыпломамі Беларускага саюза мастакоў, Памятным знакам «2000-годдзя хрысціянства», ганаровай граматай Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. Таксама з’яўляецца лаўрэатам прэміі Ленінскага камсамола Рэспублікі Беларусь і лаўрэатам прэміі «За творчыя дасягненні ў вобласці культуры і мастацтва» у намінацыі «Лепшы мастак». Жонка Ірына — аўтар канцэпцыі і кіраўнік Музея гісторыі пажарнай службы Гродна<ref>[http://respublika.sb.by/istoriya/article/120-stupeney-vverkh.html Газета «Рэспубліка». 120 прыступак уверх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141127032309/http://respublika.sb.by/istoriya/article/120-stupeney-vverkh.html |date=27 лістапада 2014 }}</ref>. Брат Анатоль — вядомы гарадзенскі журналіст (памёр у 2004)<ref>[http://grodnonews.by/ru/0/20675/news «Гродзенская праўда». Інтэрв’ю з мастаком Уладзімірам Качаном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141126001324/http://grodnonews.by/ru/0/20675/news |date=26 лістапада 2014 }}</ref>. == Творчасць == Выяўленчы лад твораў Уладзіміра Качана характарызуецца абагульненай манументалізацыяй і амаль рэльефнай пластыкай жывапісных рашэнняў. Асацыятыўныя вобразныя структуры перасякаюцца з рэальнымі жыццёвымі формамі. Мастак па-свойму інтэрпрэтуе вядомыя сюжэты з сусветнай міфалогіі, мастацтва, сакральнай гісторыі. У сваёй творчасці ён імкнецца спасцігнуць культурныя коды майстроў еўрапейскага жывапісу розных стагоддзяў, сцвярджаючы візуальную магчымасць сузірання падсвядомасці, выкарыстоўвае філасофскія алегорыі, экспрэсіўныя стылізацыі, ажыццяўляючы з дапамогай сродкаў мастацкай выразнасці пошукі звышнатуральнага ў паўсядзённай рэчаіснасці<ref>{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=bmvnuhquxh&id=2062 |title=Газета «Культура». Інтэлектуальная АРТэвалюцыя |access-date=14 лістапада 2014 |archive-date=28 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128163740/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=bmvnuhquxh&id=2062 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Уладзімір-качан-юбілейная-выстава.jpg|alt=Уладзімір Качан на адкрыцці юбілейнай выставы ў Гродзенскай выставачнай зале, 15 лістапада 2018 г.|злева|міні|260x260пкс|Уладзімір Качан на адкрыцці юбілейнай выставы ў Гродзенскай выставачнай зале, 15 лістапада 2018 г.]] Частая тэматыка прац Уладзіміра Качана: гістарычныя постаці, героі, легенды, міфічныя сюжэты. Ён аўтар партрэтаў знакавых постацей гісторыі Гродна і Беларусі: [[Усевалад Гарадзенскі|Усавалада Гарадзенскага]], [[Давыд Гарадзенскі|Давыда Гарадзенскага]], Стэфана Баторыя, Казіміра Ягелончыка, Боны Сфорца, Васіля Быкава і іншых<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/kultura/40_let_tvorchestva_liki_natsii_freski_i_fotografika_yubileynaya_vystavka_vladimira_kachana.html|title=40 лет творчества: лики нации, фрески и фотографика. Юбилейная выставка Владимира Качана|website=grodnonews.by|access-date=2024-01-03}}</ref>. ''«У яго вельмі розная тэматыка, але кожная работа адрозніваецца філасофскай глыбінёй. Ён адлюстроўвае свет праз глыбокія мастацкія вобразы, апелюе да міфічных і рэлігійных сюжэтаў. Ён уздымае культурныя коды і па-новаму асэнсоўвае іх. Мы глядзім і адчуваем, што гэты чалавек хвалюецца за тое, што адбудзецца на яго радзіме, у тым ліку ў горадзе Гродна»'', — казала пра творчасць Качана гродзенская мастацтвазнаўца Марына Загідуліна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2018/11/16/uladzimir-kachan-60/|title=Мастак гродзенскіх герояў і легенд Уладзімір Качан адзначыў 60-годдзе юбілейнай выставай|first=Ірына|last=Новік|website=Hrodna.life|date=2018-11-16|access-date=2024-01-03}}</ref>. Акрамя жывапісу, стварае вітражы, роспісы, фрэскі, мазаікі, фотакалажы, праектуе вырабы з металу, эксперыментуе з digital art<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/kultura/40_let_tvorchestva_liki_natsii_freski_i_fotografika_yubileynaya_vystavka_vladimira_kachana.html|title=40 лет творчества: лики нации, фрески и фотографика. Юбилейная выставка Владимира Качана|website=grodnonews.by|access-date=2024-01-03}}</ref>. === Мастацкія праекты === * [[1997 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1997]]—[[1998 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1998]] — партрэтная галерэя для Гродзенскага гарвыканкама (ХII-ХХ ст.) «Мэрыя-2000» (14 твораў жывапісу); * [[1999 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1999]] — да 100-годдзя Гродзенскай епархіі 15 партрэтаў цыклу «Свяціцеляў зямлі Гарадзенскай»; * [[2000 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2000]]—[[2002 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2002]] — партрэтная галерэя губернатараў Гродна з 1802 по 2002 год (23 творы)<ref>[http://www.gazeta.grodno.by/232/t6.html Газета Гродна. Інтэрв’ю з мастаком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141124091628/http://www.gazeta.grodno.by/232/t6.html |date=24 лістапада 2014 }}</ref>; * [[2004 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2004]]—[[2005 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2005]] — партрэтная галерэя кіраўнікоў [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] (17 твораў); * [[2006 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2006]]—[[2007 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2007]] — партрэтная галерэя рэктараў і прафесараў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта]] (63 творы); * 2007—[[2008 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2008]] — партрэтная галерэя рэктараў і прафесараў [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Гродзенскага аграрнага ўніверсітэта]] (32 творы); * [[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]—[[2010 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2010]] — партрэтная галерэя рэктараў і прафесараў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (16 твораў)<ref>[http://www.grsu.by/gallery/files/20/s/ Урачыстае адкрыццё галерэі прафесараў універсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141128211036/http://www.grsu.by/gallery/files/20/s/ |date=28 лістапада 2014 }}</ref>; * 2008 — манументальны роспіс «Вогнеборцы — гісторыя і традыцыі мужнасці» на фасадзе Музея гісторыі пажарнай службы [[Гродна]]<ref name="gazetaby.com"/> * 2009 — праект «АртЭвалюцыя», галерэя [[Антоні Тызенгаўз|Тызенгаўза]], Гродна<ref>{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=bmvnuhquxh&id=2062 |title=Газета «Культура». Інтэлектуальная АртЭвалюцыя |access-date=14 лістапада 2014 |archive-date=28 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128163740/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=bmvnuhquxh&id=2062 |url-status=dead }}</ref>; * 2010 — цыкл партрэтаў «Лікі Нацыі» да Фестывалю Нацыянальных культур у Гродне (10 твораў). * [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015]] — удзел у праекце «Дыялог эпох. Інтэрпрэтацыі», 13—31 сакавіка, карцінная галерэя [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Х. Вашчанкі]], Гомель<ref>[http://www.sovadmin.gov.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4917%3Aselfi-na-fone-adama-i-evy-v-gomele-otkrylas-vystavka-sovremennogo-iskusstva&catid=77%3Aobshchestvo&Itemid=587 Селфи на фоне «Адама и Евы». В Гомеле открылась выставка современного искусства. {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104317/http://www.sovadmin.gov.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4917%3Aselfi-na-fone-adama-i-evy-v-gomele-otkrylas-vystavka-sovremennogo-iskusstva&catid=77%3Aobshchestvo&Itemid=587 |date=24 верасня 2015 }}</ref> <center><gallery widths=160 heights=140 caption="«Дыялог эпох. Інтэрпрэтацыі»" perrow="2"> Выява:Uladzimir Kachan Christmas with the Infanta 2010.jpg|«Каляды з Інфантай», 2010. Палатно, акрыл. 120 х 80 см Выява:Uladzimir Kachan Art Messia XXI 2015.jpg| «Art Messia ХХI», 2015. Палатно, акрыл. 100 х 120 см </gallery></center> === Працы ў гарадской прасторы Гродна === Манументальныя роспісы, муралы і скульптуры паводле эскізаў Уладзіміра Качана можна знайсці ў розных месцах Гродна. У 2008 годзе ён упрыгожыў роспісам «Вогнеборцы — гісторыя і традыцыі мужнасці» фасад Музея гісторыі пажарнай службы Гродна. <gallery mode="packed" heights="210"> Выява:Uladzimir Kachan Museum of History of the fire service in Grodno.JPG|Манументальны роспіс «Вогнеборцы – гісторыя і традыцыі мужнасці» на [[фасад]]зе Музея гісторыі пажарнай службы [[Гродна]]<ref name="gazetaby.com">[http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=19983 ''САЛІДАРНАСЦЬ'' «В Гродно знаменитая Джоконда перевоплотилась в сотрудницу МЧС» {{ref-ru}}]</ref> </gallery> [[Файл:Уладзімір качан памятны знак мнс у гродне.jpg|міні|280x280пкс|Памятны знак да 165-годдзя пажарнай службы Беларусі ля Гродзенскага абласнога ўпраўлення МНС]] У 2018 паводле эскіза Качана быў выкананы памятны знак да 165-годдзя пажарнай службы Беларусі, усталяваны ля Гродзенскага абласнога ўпраўлення МНС<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2018/08/02/kalya-ablasnoga-mns-adkryili-pamyatnyi-znak-z-mizhvaennyim-zvanom/|title=Памятны знак каля абласнога МНС будзе адбіваць час міжваенным званом|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2018-08-02|access-date=2024-01-03}}</ref>. У 2023 годзе да святкавання Дня горада ў Гродне адкрылі мурал аўтарства Уладзіміра Качана з сюжэтамі, прысвечанымі гісторыі Гродна і паляванню. На мурале выяўленыя гродзенскія замкі, беларуская шляхта, алень святога Губерта і ўласна [[святы Губерт]]. Гэта адзін з самых вялікіх муралаў у Беларусі — ён займае плошчу каля 430 м².<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/09/07/mural-arsenal/|title=У цэнтры Гродна адкрылі новы гіганцкі мурал|last=|website=Hrodna.life|date=2023-09-07|access-date=2024-01-03}}</ref>. === Нерэалізаваныя прапановы === Уладзімір Качан вядомы ў Гродне сваімі прапановамі па ўпрыгожанні гарадской прасторы, якія ён скіроўвае да грамадскасці і адміністрацыі горада. Многія з іх застаюцца нерэалізаванымі. У 2019 годзе прапаноўваў размясціць на сценах шматпавярховых дамоў муралы ў выглядзе традыцыйнай беларускай [[Выцінанка|выцінанкі]], партрэтаў дзеячоў культуры і пісьменнікаў, звязаных з Гроднам. Праект застаўся на ўзроўні ідэі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/09/10/vyicinanki/|title=Шматпавярховікі ў Гродне хочуць упрыгожыць выцінанкай|last=|website=Hrodna.life|date=2019-09-10|access-date=2024-01-03}}</ref>. У 2020 годзе прапаноўваў усталяваць у Гродне крыж-абярэг ад [[COVID-19|каранавіруса]] каля [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|драмтэатра]]. Сцвярджаў, што праект такога памятнага крыжа на месцы страчаных храмаў зацвердзіла яшчэ папярэдняя адміністрацыя горада, але ён так і не быў рэалізаваны з-за адсутнасці фінансавання<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2020/04/14/krest-obereg-ot-koronavirusa/|title=Гродзенскі мастак прапануе ўсталяваць крыж-абярэг ад каранавіруса|last=|website=Hrodna.life|date=2020-04-14|access-date=2024-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2020/01/03/shto-byilo-na-mescyi-dramteatra/|title=Што было на месцы драмтэатра? Глядзі віртуальную рэканструкцыю кляштара бернардынак|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2020-01-03|access-date=2024-01-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.vgr.by/home/society/12907-grodnenskij-khudozhnik-predlagaet-postavit-na-sovetskoj-ploshchadi-skulpturu-stefana-batoriya «Вечерний Гродно». Гродненский художник предлагает поставить на Советской площади скульптуру Стефана Батория.] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129022511/http://www.vgr.by/home/society/12907-grodnenskij-khudozhnik-predlagaet-postavit-na-sovetskoj-ploshchadi-skulpturu-stefana-batoriya |date=29 лістапада 2014 }} * [http://www.vgr.by/home/culture/2046----- «Вечерний Гродно». Узнай себя на портрете.] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129022456/http://www.vgr.by/home/culture/2046----- |date=29 лістапада 2014 }} * [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10415 Газета «Культура». Калі помнік для Гродна, дык які?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141128211521/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10415 |date=28 лістапада 2014 }} * [http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=19983 Газета «Салідарнасць». У Гродне Джаконда пераўтварылася ў супрацоўніцу МЗС.] {{ref-ru}} * http://www.kryga.by/index.php?option=com_virtuemart&page=shop.browse&manufacturer_id=292&Itemid=2&lang=ru&vmcchk=1&Itemid=2 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141123091554/http://www.kryga.by/index.php?option=com_virtuemart&page=shop.browse&manufacturer_id=292&Itemid=2&lang=ru&vmcchk=1&Itemid=2 |date=23 лістапада 2014 }} {{DEFAULTSORT:Качан Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-вітражысты Беларусі]] rl8labnax3vbrra5u3vor5f41pxkeij 0 218223 5220634 5206519 2026-10-18T01:55:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220634 wikitext text/x-wiki {{Цыкл артыкулаў пра Гары Потэра}} {{Картка ўніверсітэта |назва = Школа Чарадзейства і Чараўніцтва «Хогвартс» |скарачэнне = Хогвартс |эмблема = |выява = |арыгінал = Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = {{lang-la|Draco dormiens nunquam titillandus!}} <br /> {{lang-be|Не будзіце спячага дракона!}}<ref>{{Cite web |url=http://forum.lingvo.ru/actualthread.aspx?tid=19857 |title={{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140927182833/ |date=27 верасня 2014 }} Draco dormiens nunquam titillandus / Іншыя моўныя пары &#91;ActualForum&#93;<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=30 снежня 2014 |archive-date=27 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927182833/http://forum.lingvo.ru/actualthread.aspx?tid=19857 |url-status=dead }}</ref> |заснаваны = больш за 1000 гадоў назад |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = школа магіі |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |nocat=1 }} '''Хо́гвартс''' — выдуманая навучальная ўстанова чараўнікоў з [[Серыя раманаў пра Гары Потэру|сусвету «Гары Потэра»]]. Афіцыйная назва ''Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry'' або, радзей, ''Hogwarts Academy of Witchcraft and Wizardry'', у перакладах — ''Школа/Акадэмія Чарадзейства і Чараўніцтва «Хогвартс»''. У [[Гары Потэр і Тайны пакой|другой кнізе]] ўдакладняецца, што «Хогвартс» у перакладзе на «маглаўскую» мову — гэта «вяпрук». Калі пераставіць склады англійскай назвы (Hogwarts), то атрымаецца слова «warthog», якое азначае афрыканскі дзік, барадавачнік. Паводле слоў выкладчыка гісторыі магіі, [[Катберт Бінс|Катберта Бінса]], Хогвартс быў заснаваны каля тысячы гадоў назад чатырма чараўнікамі: чараўнікамі [[Годрык Грыфіндор|Годрыкам Грыфіндорам]] ({{lang-en|Godric Gryffindor}}), [[Салазар Слізерын|Салазарам Слізерынам]] ({{lang-en|Salazar Slytherin}}), і чараўніцамі [[Кандыда Кагтэўран|Кандыдай Кагтэўран]] ({{lang-en|Rowena Ravenclaw}}) і [[Пенелопа Пуфендуй|Пенелопай Пуфендуй]] ({{lang-en|Helga Hufflepuff}}). Мэтай заснавальнікаў было навучанне і выхаванне дзяцей з магічным патэнцыялам. Гэтых дзяцей збіралі па ўсёй краіне. Аднак з часам сярод заснавальнікаў адбыўся раскол. Салазар Слізерын лічыў, што ў школе не варта навучаць дзяцей, бацькі якіх [[магл]]ы, а прымаць варта дзяцей толькі з сем'яў, дзе абодва бацькі чараўнікі. Рознагалоссі паміж Слізерынам і астатнімі заснавальнікамі прывялі да таго, што Салазару Слізерыну прыйшлося пакінуць сцены школы. Хогвартс, верагодна, з'яўляецца адзінай школай магіі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Навучанне доўжыцца 7 гадоў. У канцы кожнага года здаюцца экзамены, але асабліва важныя для будучыні вучняў экзамены ў канцы 5-га і 7-га года. Колькасць вучняў Хогвартса дакладна невядомая, але хутчэй за ўсё, туды прымаюцца абсалютна ўсе дзеці-чараўнікі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Кіруюць школай дырэктар і намеснік дырэктара. Да моманту пачатку дзеяння дырэктарам школы з'яўляецца [[Альбус Дамблдар]], яго намеснікам — [[Мінерва Мак-Гонагал]]. Дырэктар адчытваецца перад Саветам Апекуноў, якія складаюцца з 12 чалавек. Навучанне ў школе бясплатнае, але кнігі і школьны інвентар навучэнцы звычайна купляюць самі. Аднак ёсць спецыяльны фонд для куплі падручнікаў і школьнага інвентара маламаёмасным вучням. == Месцазнаходжанне школы і агульныя звесткі == У другой кнізе апавядаецца, што [[Гары Потэр|Гары]] з [[Рон Уізлі|Ронам]] падчас палёту ў Хогвартс на зачараванай машыне містара Уізлі рухаліся строга на поўнач, а значыць, Хогвартс размешчаны на поўнач ад Лондана. Паводле іншага інтэрв'ю, Хогвартс знаходзіцца недзе ў [[Шатландыя|Шатландыі]]<ref name="fraser-scotland">''«Hogwarts … Logically it had to be set in a secluded place, and pretty soon I settled on Scotland in my mind.»'' Fraser, L., ''An interview with J.K.Rowling'', Mammoth, London, 2000. ISBN 0-7497-4394-8. pp 20-21.</ref><ref name="johnstone-herald">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/1997/0697-herald-johnstone.html|title=Happy ending, and that's for beginners|date=1997-06-24|accessdate=2007-10-05|publisher=The Herald via AccioQuote!|archive-date=28 верасня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014527/http://www.accio-quote.org/articles/1997/0697-herald-johnstone.html|url-status=dead}}</ref>. Шматлікія заклінанні ў школе і вакол яе не дазваляюць маглам убачыць яе: усё, што можа ўбачыць магл — гэта разваліны і шыльду «Keep out» (Небяспечна)<ref>«Гары Потэр і Кубак агню», гл. 11</ref>. На тэрыторыі школы, акрамя замка, ёсць горнае возера, вялікі лес, празваны Забароненым з-за небяспечных істот (у прыватнасці, [[Акрамантул|гіганцкіх павукоў]] (Акрамантулаў) і [[Кентаўры|кентаўраў]]), якія жывуць там, аранжарэі, савятнік, леснікова хатка і поле для гульні ў [[квідыч]]. Замак акружаны горамі. Сходы (якіх у замку 142) і школьныя памяшканні рухаюцца<ref>«Былі лесвіцы, якія ў пятніцу прыводзілі Гары зусім не туды, куды вялі ў чацвер» — «Гары Потэр і філасофскі камень», глава 8, стар. 165—166</ref><ref>[http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=108 How do you remember everything from different books when you are still writing the HP series?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205111505/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=108 |date=5 лютага 2012 }} from JKRowling.com.</ref>. Усярэдзіне замак абвешаны карцінамі, персанажы якіх ходзяць адзін да аднаго ў госці. Некаторыя дзверы ў замку адчыняюцца, толькі калі дакрануцца да іх у пэўным месцы, другія — калі іх ветліва папрасіць, трэція дзверы наогул фальшывыя<ref>«Гары Потэр і філасофскі камень», глава 8, стар. 166</ref>. [[Чараўніцтва свету Гары Потэра#Віды перамяшчэння ў прасторы|Трансгрэсія]] ў Хогвартс і з Хогвартса немагчымая<ref>Гары Потэр і Кубак агню, гл.28</ref>, але гэта забарона можа быць знята на абмежаваны час у абмежаванай прасторы<ref>Гары Потэр і Прынц-паўкроўка</ref>. Электронныя прыборы на тэрыторыі Хогвартса не працуюць. У кнізе ''[[Гары Потэр і Кубак агню]]'', [[Герміёна Грэйнджэр|Герміёна]] тлумачыць, што прычына ў высокім узроўні магіі на тэрыторыі школы. Аднак у школе ёсць радыё для чараўнікоў, якое працуе ад магіі, а не ад электрычнасці. Акрамя таго, прафесар Слізнарт у вольны час слухае ў сябе ў кабінеце старэнькі [[грамафон]]. Найбліжэйшым населеным пунктам з'яўляецца вёска [[Хогсмід]] — адзіная ў Вялікабрытаніі, дзе жывуць толькі чараўнікі. Таксама Хогсмід назва не толькі вёскі, але і найбліжэйшай да Хогвартса чыгуначнай станцыі, на якую прыбывае цягнік «[[Хогвартс Экспрэс]]» (гл. ніжэй). На карце, якую Дж. К. Роўлінг намалявала для здымкі фільмаў паводле сваіх кніг, станцыя знаходзіцца на паўднёвым ўсходзе ад школы, а вёска Хогсмід — на паўночным захадзе. Дэвіз Хогвартса — ''«Draco dormiens nunquam titillandus!»'', што на [[латынь|латыні]] азначае ''« Не будзіце спячага цмока!»''<ref>{{cite web|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1101-torontostar.htm|title=2001: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELUeQdPE?url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1101-torontostar.htm|archivedate=11 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. Роўлінг так растлумачыла паходжанне дэвізу:<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-bloomsbury-fry.html Fry, Stephen. "Launch Day interview aboard the Hogwarts Express, " Bloomsbury Press, July 8, 2000.]</ref> {{пачатак цытаты}}All the schools I've ever been to or taught in have mottos: «Persevere», «Onwards and Upwards». I wanted good solid practical advice for Hogwarts.{{канец цытаты}} У Хогвартса ёсць і гімн, які прыводзіцца ў сёмым раздзеле («Сартавальны капялюш») кнігі «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]». Звесткі пра колькасць студэнтаў у Хогвартсе супярэчлівыя. У адным інтэрв'ю Роўлінг сказала, што іх недзе з 1000<ref name=1000s>{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-scholastic-chat.htm |title=2000: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web<!-- Загаловак дададзены ботам --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025064927/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-scholastic-chat.htm |archive-date=25 кастрычніка 2018 |access-date=30 снежня 2014 |url-status=dead}}</ref>, у другім — што іх каля 600<ref name=600s>{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/2005/0705-tlc_mugglenet-anelli-2.htm |title=2005: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web<!-- Загаловак дададзены ботам --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031153434/http://www.accio-quote.org/articles/2005/0705-tlc_mugglenet-anelli-2.htm |archive-date=31 кастрычніка 2017 |access-date=30 снежня 2014 |url-status=dead}}</ref>. Паводле інтэрв'ю Роўлінг, школа з'яўляецца мультыканфесійнай (multifaith)<ref>{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/list2007.html |title=2007: Accio Quote!, the Largest Archive of J.K. Rowling quotes on the web<!-- Bot generated title --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109002234/http://www.accio-quote.org/articles/list2007.html |archive-date=9 студзеня 2011 |access-date=30 снежня 2014 |url-status=dead}}</ref>. У рамане згадваюцца аналагічныя школы ў іншых краінах — [[Шармбатон]] у [[Францыя|Францыі]] і [[Дурмстранг]], месцазнаходжанне якога не называецца. У чацвёртай кнізе Герміёна расказвае сябрам, што школа Дурмстранг, верагодна, знаходзіцца дзесьці на поўначы, таму што ў спіс неабходных рэчаў для студэнтаў уваходзіць футравае адзенне. Акрамя таго, згадваецца Інстытут [[Судовы працэс над салемскімі ведзьмамі|Салемскіх Ведзьмаў]]. З тэксту незразумела, ці з'яўляецца гэты інстытут школай магіі, але Роўлінг пацвердзіла, што гэта сапраўды так. У чацвёртай кнізе згадваецца таксама школа магіі ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Паводле Джаан Роўлінг, школа вядзьмарства Хогвартс — «бяспечнае месца для ЛГБТ». Сярод вучняў Хогвартса шмат лесбіянак, геяў, бісексуалаў і трансгендараў, а таксама створаны вучнёўскі ЛГБТ-клуб.<ref>[http://www.gay.ru/news/rainbow/2014/12/18-30365.htm Джаан Роўлінг паведаміла, што школа вядзьмарства Хогвартс — «бяспечнае месца для ЛГБТ» ]</ref> == Паступленне == Чароўнае пяро ў Хогвартсе рэгіструе нараджэнне магаў і запісвае іх імёны на вялікі скрутак пергаменту<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2000/0200-scholastic-chat.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120731081205/http://www.accio-quote.org/articles/2000/0200-scholastic-chat.htm |date=31 ліпеня 2012 }} ''accio-quote.org.''</ref>. Кожны год світак чытаецца і запрашэнні ў Хогвартс высылаюцца ўсім брытанскім дзецям. Прымаць запрашэнне не абавязкова: некаторыя бацькі аддаюць перавагу хатняму навучанню. Запрашэнне павінна быць прынята ці адпрэчана не пазней 31 ліпеня. У выпадку, калі дзіця расце ў маглаў, хто-небудзь з персанала школы прыязджае, каб пагаварыць з дзіцем і яго бацькамі ці апекунамі і дапамагчы яму з купляй падручнікаў і інвентара. Разам з пісьмом высылаецца спіс падручнікаў, формы і інвентара. У першай кнізе спіс уключае 8 падручнікаў, а таксама: * Тры простыя рабочыя мантыі (чорныя) * Адзін просты востраканцовы капялюш (чорны) на кожны дзень * Адна пара ахоўных пальчатак (са скуры дракона ці аналагічнага па ўласцівасцях матэрыялу) * Адзін зімовы плашч (чорны, зашпількі сярэбраныя) * 1 чарадзейную палачку * 1 кацёл (алавяны, стандартны памер № 2) * 1 камплект шкляных ці крыштальных флаконаў * 1 тэлескоп * 1 медныя шалі Студэнты могуць прывезці з сабой саву, кошку, жабу (хоць на працягу дзеяння трох першых кніг Рон прывозіў з сабой пацука [[Пітэр Петыгру|Каросту]], у кнізе «[[Гары Потэр і вязень Азкабана]]» Герміёна прывезла рудога ката Жываглота, а ў 6 кнізе «[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]» [[Джыні Уізлі]] прывезла з сабой ''карлікавага пухнаціка ''Арнольда. Першакурснікам забаронена браць з сабой [[Мётлы, Гары Потэр|мётлы]]. Усё гэта можна купіць у [[Касы завулак, Гары Потэр|Касым завулку]], патаемнай вуліцы, уваход у якую знаходзіцца каля бара «[[Дзіравы Кацёл]]». Кнігі і школьны інвентар навучэнцы звычайна купляюць самі. У шостай кнізе згадваецца спецыяльны фонд для куплі падручнікаў і школьнага інвентара маламаёмасным вучням. У кнігах няма звестак пра тое, як дзеці да 11 гадоў навучаюцца чытанню, пісьму і ліку. Дзеці, чые бацькі ці апекуны — маглы, хутчэй за ўсё, вучацца ў звычайных маглаўскіх пачатковых школах, як гэта было з Гары Потэрам і, верагодна, з [[Герміёна Грэйнджэр|Герміёнай Грэйнджэр]]. Дзяцей з магічных сем'яў, магчыма, вучаць бацькі або для іх навучання праграме пачатковай школы выкарыстоўваецца нейкі від магіі. == Факультэты == Хогвартс падзлены на 4 факультэты (houses), кожны названы па прозвішчы свайго заснавальніка: [[Грыфіндор]], [[Слізерын]], [[Кагтэўран]] і [[Пуфендуй]]. Кожны факультэт мае свой талісман, свае колеры і свайго прывіда. На працягу навучальнага года факультэты спаборнічаюць за кубак факультэтаў, набіраючы і губляючы балы. Кожны факультэт мае сваю каманду па квідычы, якія спаборнічаюць за кубак школы па гэтым чарадзейным відзе спорту. Гэтыя два спаборніцтвы спараджаюць суперніцтва паміж факультэтамі. На чале факультэта стаіць [[дэкан]] (Head), які ў мінулым вучыўся на гэтым факультэце. На сваім факультэце дэкан адказвае за данясенне важнай інфармацыі да ведама студэнтаў, пакаранні студэнтаў за сур'ёзныя правіны, рэагаванне на аварыйныя сітуацыі. Кожны факультэт мае ўласныя спальні і сваю гасціную. За рэдкімі выключэннямі, спальні і гасціная факультэта недаступныя для студэнтаў іншых факультэтаў і ахоўваюцца карцінамі, дзвярамі або суцэльнай сцяной, якія патрабуюць разгадаць загадку (гасціная Кагтэўрана), пастукаць па дзвярах у асобым рытме (гасціная Пуфендуя) ці назваць пароль (гасціныя Грыфіндора і Слізерына). На сваім факультэце хлопчыкі не маюць правы ўваходзіць у спальні для дзяўчынак, а дзяўчынкі ў спальні для хлопчыкаў уваходзіць могуць. Гэта правіла ўсталявалі заснавальнікі, якія лічылі дзяўчынак больш прыстойнымі. У першыя гады існавання Хогвартса яго заснавальнікі асабіста адбіралі студэнтаў для сваіх факультэтаў. У далейшым з-за турботы пра адбор студэнтаў пасля смерці заснавальнікаў Годрык Грыфіндор зняў свой капялюш, і кожны заснавальнік дадаў туды свае веды. З тых часоў студэнтаў размяркоўвае Размеркавальны Капялюш. === Размеркаванне па факультэтах === Размеркаванне вучняў па факультэтах адбываецца на 1-м курсе перад самым пачаткам навучання. Працэсам размеркавання займаецца спецыяльны чароўны [[Размеркавальны Капялюш]]. Вучань павінен надзець Капялюш на галаву, і тады ён дасць адказ — на які факультэт варта паступіць гэтаму вучню. Пры гэтым Капялюш зыходзіць з асабістых якасцяў вучня: храбрых і высакародных яна адпраўляе ў Грыфіндор, разумных і цямлівых — у Кагтэўран, упартых і сумленных — у Пуфендуй, а хітрых і вёрткіх (да перамогі над Валдэмортам — галоўным чынам, чыстакроўных) — у Слізерын. Калі вучань па сваіх якасцях падыходзіць розным факультэтам, Капялюш прапануе выбраць яму сабе. Так, Гары Потэр пры размеркаванні паўтараў пра сябе: «Толькі не Слізерын», — і капялюш, прыслухаўшыся да яго жадання выкрыкнуў: «Грыфіндор». Але Альбус Дамблдар гаворыць Гары Потэру пра тое, што рашэнне Капялюша залежыць не ад прыроджаных якасцей вучня, а толькі ад яго жадання. Рашэнне Капялюша прымаецца ўсімі з павагай, абскарджанню не падлягае і выконваецца няўхільна. Не вядома ніводнага выпадку наступнага пераходу вучняў з аднаго факультэта на іншы, незадаволенасці вучня сваім размеркаваннем ці прыкладаў навучання аднаго чалавека на некалькіх факультэтах. Хоць падчас Бітвы за Хогвартс Валдэморт падпаліў Капялюш, ён не згарэў і працягваў функцыянаваць.<ref>У эпілогу Гары Потэр кажа сыну: «Але калі гэта важна для цябе, ты можаш выбіраць паміж Грыфіндорам і Слізерынам. Размеркавальны Капялюш улічыць тваё жаданне.»</ref> === Балы === Штогод праходзіць спаборніцтва паміж факультэтамі, які з іх атрымае больш балаў. За дасягненні і прамашкі кожнага студэнта — як акадэмічныя, так і дысцыплінарныя — могуць быць налічаны ці зняты балы з яго факультэта. Такім чынам, у Хогвартсе выкарыстоўваюцца групавыя заахвочванні і пакаранні. У першай кнізе грыфіндорцы аб'яўляюць калектыўны байкот Гары Потэру і яго сябрам за страту 150 балаў. Здымаць ці дадаваць балы факультэтам мае права любы выкладчык, а таксама факультэцкі стараста. Здаецца, што няма правіл наконт таго, якая колькасць балаў здымаецца ці дадаецца ў якіх выпадках (акрамя няпісаных традыцый: напрыклад, за правільны адказ на ўроку налічаюць 5-10 балаў, столькі ж здымаюць за дробную правіну). Таксама балы налічаюцца за высокія вынікі ў штогадовым турніры па квідычы паміж чатырма факультэтамі. Адмяраюць балы вялікія зачараваныя пясочныя гадзіннікі ў холе. Іх чатыры: па адным на кожны факультэт. Замест пясчынак у іх — каштоўныя камяні колеру факультэта: [[рубін]]ы ў грыфіндорскіх гадзінах, жоўтыя [[тапаз]]ы — у пуфендуйскіх, [[сапфір]]ы — у кагтэўранскіх, [[смарагд]]ы — у слізерынскіх. Калі балы дадаюцца ці здымаюцца з факультэта, у адпаведных гадзінніках такая ж колькасць камянёў падае ў ніжнюю палову ці, наадварот, падымаецца ў верхнюю. У канцы кожнага года факультэт, які набраў найбольшую колькасць ачкоў, выйграе кубак школы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://hp-lexicon.org/essays/essay-hogwarts-how-many.html How Many Students Are There At Hogwarts? By Steve Vander Ark.] {{Гары Потэр}} [[Катэгорыя:Выдуманыя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя замкі]] [[Катэгорыя:Хогвартс| ]] 9g19qvja1ineureqtskr54crj1i2n94 0 218834 5220615 1884922 2026-10-18T00:10:07Z Modallwmbw 165843 5220615 wikitext text/x-wiki Назву '''Дубро́ўшчына''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Пастаўскі раён)|Дуброўшчына]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Гомельская вобласць)|Дуброўшчына]] (нежыл.) — вёска ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Мінская вобласць)|Дуброўшчына]] — хутар, зараз не існуе; знаходзіўся ў паўтары кіламетры на захад ад вёскі [[Забашавічы]] ([[Барысаўскі раён]]) == Гл. таксама == * [[Дуброва]] * [[Дуброўка]] {{Неадназначнасць}} 13fvv9t395qwe92w32lhc8037w47ykw 5220617 5220615 2026-10-18T00:12:04Z Modallwmbw 165843 5220617 wikitext text/x-wiki Назву '''Дубро́ўшчына''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Пастаўскі раён)|Дуброўшчына]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Гомельская вобласць)|Дуброўшчына]] — былая вёска ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Дуброўшчына (Мінская вобласць)|Дуброўшчына]] — хутар, зараз не існуе; знаходзіўся ў паўтары кіламетры на захад ад вёскі [[Забашавічы]] ([[Барысаўскі раён]]) == Гл. таксама == * [[Дуброва]] * [[Дуброўка]] {{Неадназначнасць}} 73bsn0f87tx78f0stg2rtupqx4w2swk 0 220825 5220492 4560652 2026-10-17T15:15:35Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220492 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Swift}} {{Кампанія}} '''SWIFT''' (ад {{lang-en|Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunications}}), Супольнасць сусветных міжбанкаўскіх фінансавых тэлекамунікацый) — арганізацыя, якая кіруе міжнароднай сістэмай перадачы інфармацыі і правядзення плацяжоў паміж [[банк]]амі і іншымі фінансавымі ўстановамі. Кампанія таксама дае [[праграмнае забеспячэнне]] (у асноўным для ўжывання ў сусветнай сетцы SWIFTNet) і [[BIC|банкаўскія ідэнтыфікацыйныя коды]] [[ISO 9362]], больш вядомыя як «SWIFT-коды». SWIFT — кааператыўнае таварыства, створанае паводле бельгійскага заканадаўства, якое належыць ягоным членам — 8740 банкам з 209 краін (па стане на лістапад [[2008]] году). Галоўны офіс размешчаны ў [[Ла-Юльп]]е каля [[Брусель|Бруселя]], [[Бельгія]]. Аддзяленні кампаніі існуюць у многіх краінах свету. Заснаванае ў [[1973]] годзе з мэтай усталявання агульных стандартаў для фінансавых [[Трансакцыя|трансакцый]], стварэння сістэмы апрацоўкі агульнадаступных даных і сусветнай інфармацыйнай сеткі. Сузаснавальнікамі выступілі 239 банкаў з 15 краін. Фундаментальныя аперацыйныя інструкцыі, нормы адказнасці і да т. п. былі ўсталяваныя ў [[1975]] годзе. У [[1977]] годзе адасланае першае паведамленне. Кожны банк, уключаны ў сістэму, атрымоўвае свой унікальны SWIFT-код. Тэарэтычна для ажыццяўлення плацяжу ў [[Еўропа|Еўропе]] дастаткова ведаць [[ISO 9362|SWIFT-код]] банка і [[Міжнародны нумар банкаўскага рахунку|IBAN-код]] атрымальніка. Штодзень праз SWIFT праходзіць больш за мільён трансакцый, звязаных з грашовымі пераводамі, міжбанкаўскія плацяжы, каштоўныя паперы. Штогод — 2,5 млрд плацёжных паручэнняў. Уласна SWIFT не займаецца перасылкай фінансаў, кампанія толькі выстаўляе патрабаванні на аплату. Яны павінны быць аплачаны праз рахункі-карэспандэнты, якія фінансавыя ўстановы маюць паміж сабой. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзей 11 верасня 2001 года]] [[ЦРУ]] і [[Міністэрства фінансаў ЗША]] атрымалі доступ да фінансавай інфармацыі сеткі SWIFT з мэтай асочвання магчымых фінансавых трансакцый тэрарыстаў. У свеце існуе шмат аналагаў SWIFT, адзін з іх — [[сістэма перадачы фінансавых паведамленняў]]. == Гл. таксама == * [[Плацежная сістэма]] * [[APACS]] * [[BACS]] * [[CHAPS]] * [[BIC]] * [[IBAN]] == Спасылкі == * [http://www.swift.com/ Афіцыйная старонка] {{ref-en}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Тэлекамунікацыйныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя кааператывы]] n9etoznl2eh6fvp74qm03jo928qcdch 5220582 5220492 2026-10-17T19:11:39Z M.L.Bot 261 5220582 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Swift}} {{Кампанія}} '''SWIFT''' (ад {{lang-en|Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunications}}), Супольнасць сусветных міжбанкаўскіх фінансавых тэлекамунікацый) — арганізацыя, якая кіруе міжнароднай сістэмай перадачы інфармацыі і правядзення плацяжоў паміж [[банк]]амі і іншымі фінансавымі ўстановамі. Кампанія таксама дае [[праграмнае забеспячэнне]] (у асноўным для ўжывання ў сусветнай сетцы SWIFTNet) і [[BIC|банкаўскія ідэнтыфікацыйныя коды]] [[ISO 9362]], больш вядомыя як «SWIFT-коды». SWIFT — кааператыўнае таварыства, створанае паводле бельгійскага заканадаўства, якое належыць ягоным членам — 8740 банкам з 209 краін (па стане на лістапад [[2008]] году). Галоўны офіс размешчаны ў [[Ла-Юльп]]е каля [[Брусель|Бруселя]], [[Бельгія]]. Аддзяленні кампаніі існуюць у многіх краінах свету. Заснаванае ў [[1973]] годзе з мэтай усталявання агульных стандартаў для фінансавых [[Трансакцыя|трансакцый]], стварэння сістэмы апрацоўкі агульнадаступных даных і сусветнай інфармацыйнай сеткі. Сузаснавальнікамі выступілі 239 банкаў з 15 краін. Фундаментальныя аперацыйныя інструкцыі, нормы адказнасці і да т. п. былі ўсталяваныя ў [[1975]] годзе. У [[1977]] годзе адасланае першае паведамленне. Кожны банк, уключаны ў сістэму, атрымоўвае свой унікальны SWIFT-код. Тэарэтычна для ажыццяўлення плацяжу ў [[Еўропа|Еўропе]] дастаткова ведаць [[ISO 9362|SWIFT-код]] банка і [[Міжнародны нумар банкаўскага рахунку|IBAN-код]] атрымальніка. Штодзень праз SWIFT праходзіць больш за мільён трансакцый, звязаных з грашовымі пераводамі, міжбанкаўскія плацяжы, каштоўныя паперы. Штогод — 2,5 млрд плацёжных паручэнняў. Уласна SWIFT не займаецца перасылкай фінансаў, кампанія толькі выстаўляе патрабаванні на аплату. Яны павінны быць аплачаны праз рахункі-карэспандэнты, якія фінансавыя ўстановы маюць паміж сабой. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзей 11 верасня 2001 года]] [[ЦРУ]] і [[Міністэрства фінансаў ЗША]] атрымалі доступ да фінансавай інфармацыі сеткі SWIFT з мэтай асочвання магчымых фінансавых трансакцый тэрарыстаў. У свеце існуе шмат аналагаў SWIFT, адзін з іх — [[сістэма перадачы фінансавых паведамленняў]]. == Гл. таксама == * [[Плацежная сістэма]] * [[APACS]] * [[BACS]] * [[CHAPS]] * [[BIC]] * [[IBAN]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.swift.com/ Афіцыйная старонка] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Тэлекамунікацыйныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя кааператывы]] f0ag0dzgtc7izvygv812fqiwou5pu41 0 226385 5220548 4844966 2026-10-17T17:31:46Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5220548 wikitext text/x-wiki [[Файл:Косма и Дамиан.jpg|thumb|250px|Ікона: Святыя Казьма і Дзям’ян. Маскоўская школа. Першая палова XV стагоддзя]] '''Казьма́ і Дамія́н''', або '''Казьма́ і Дзям’я́н''' ({{lang-gr|Κοσμᾶς (Cosmas) καὶ Δαμιανός}}, {{lang-sr|Козма и Дамјан}}) — браты, [[святы]]я-[[бяссрэбранік]]і, лекары і [[Цудатворац|цудатворцы]], якія, паводле царкоўнай традыцыі, жылі прыкладна ў другой палове [[III]] — пачатку [[IV]] стст. == Казьма і Дзям’ян у праваслаўі == [[Праваслаўе|Праваслаўная]] царква шануе тры пары святых, якія жылі, як лічыцца, у розны час і розных месцах: * Казьма і Дзям’ян Асійскія (1/[[14 лістапада]]) * Казьма і Дзям’ян, пацярпелыя ў Рыме (1/[[14 ліпеня]]) * Казьма і Дзям’ян Аравійскія (17/[[30 кастрычніка]]) === Казьма і Дзям’ян Асійскія === Казьма і Дзям’ян нарадзіліся ў Асіі (частка [[Малая Азія|Малой Азіі]]). Час нараджэння і смерці дакладна не вядомыя. Лічыцца, што яны жылі не пазней за [[IV]] стагоддзе. Іх бацька, [[грэк]] і [[язычнік]], памёр, калі яны былі яшчэ малымі дзецьмі. Выхаваннем братоў у [[Хрысціянства|хрысціянскай]] веры займалася маці — Феадоція. Пазней дзеці былі аддадзены на навучанне [[Медыцына|доктарскай]] навуцы. Лічыцца, што Бог дараваў ім мастацтва вылячэння, што прыцягвала да іх мноства хворых. З хворых, якіх лячылі святыя, яны ніколі не бралі платы, выконваючы запаведзь [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]: «Задарам атрымалі, задарам давайце» ([[Левій Матфей|Мф.]] 10, 8). Слава пра Казьму і Дзям’яна прайшла па ўсёй акрузе, і людзі назвалі іх [[бяссрэбранік]]амі. [[Файл:Балбасес.jpg|thumb|250px|Святыя Казьма і Дзям’ян перасаджваюць нагу. Маст. [[Балбасес|Лос Балбасес]], кан. XVI ст. (Універсітэцкая бібліятэка. [[Лондан]])]] Паводле легенды, святых аднойчы паклікалі да цяжка хворай жанчыны, якую лячыць адмовіліся ўсе [[урач|ўрачы]] з-за яе безнадзейнага стану. Паладыя (так клікалі хворую) у сілу сваёй веры і па малітве братоў вылечылася. Поўная ўдзячнасці лекарам і жадаючы, каб яны прынялі ад яе хоць які-небудзь дар, Паладыя прыйшла да Дзям’яна. Яна прынесла яму тры яйкі і сказала: «Прымі гэты малы дар у Імя Святой Жыццепачатнай [[Тройца|Тройцы]] — Бацькі, Сына і Святога Духа». Пачуўшы імя Троіцы, бяссрэбранік не асмеліўся адмовіцца. Казьма, даведаўшыся пра тое, што здарылася, быў засмучаны. Ён палічыў, што брат парушыў іх строгі [[зарок]]. Калі надышоў час Казьме паміраць, ён завяшчаў, каб брата не хавалі побач з ім. Праз некаторы час памёр і Дзям’ян. Людзі не маглі вырашыць, дзе будзе магіла Дзям’яна. Але тут адбыўся [[цуд]]: да людзей прыйшоў [[вярблюд]], якога калісьці святыя вылечылі ад [[шаленства]], і прамовіў чалавечым голасам, каб не сумняваючыся паклалі Дзям’яна побач з Казьмой, таму што «не дзеля [[узнагарода|ўзнагароды]] прыняў Дзям’ян дар жанчыны, а дзеля Бога». Так [[мошчы]] святых братоў былі пакладзены разам у [[Ферэман]]е ([[Месапатамія]]). Паводле падання, і пасля смерці святыя бяссрэбранікі здзейснілі шмат цудаў. === Казьма і Дзям’ян, які пацярпелі ў Рыме === Казьма і Дзям’ян — браты родам з [[Рым]]а, урачы па прафесіі, прынялі [[Мучанік|мучаніцкую]] смерць у Рыме пры [[імператар]]ы [[Марк Аўрэлій Карын|Карыне]] ([[283]]—[[285]]). Выгадаваныя бацькамі-хрысціянамі ў правілах набожнасці, яны, паводле падання, вялі строгае, цнатлівае жыццё і валодалі дарам вылячэння хвароб. Сваім дабразычлівым стаўленнем да людзей браты многіх звярталі да веры ў Хрыста. Духоўнае ўздзеянне на людзей, якое многіх прыводзіла да [[Хрысціянская Царква|Царквы]], прыцягнула ўвагу рымскіх улад да братоў. За ўрачамі былі пасланы воіны. Паводле легенды, пачуўшы пра гэта, [[хрысціяне]] папрасілі Казьму і Дзям’яна схавацца на час дзеля людзей, якія звярталіся да іх па дапамогу. Але, калі воіны не знайшлі братоў, яны схапілі іншых хрысціян у паселішчы, дзе жылі святыя. Тады Казьма і Дзям’ян пакінулі сховішча і аддалі сябе ў рукі рымскіх воінаў, папрасіўшы адпусціць узятых замест іх закладнікаў. У Рыме святых спачатку пасадзілі ў вязніцу, а затым павялі на суд. Браты адкрыта прызналі перад рымскім імператарам і судом сваю веру ў Хрыста і адмовіліся прынесці ахвяру [[Язычніцтва|язычніцкім]] багам. Яны кахалі: «Мы нікому не прычынілі зла, мы не займаемся чараўніцтвам і вядзьмарствам, у чым вы нас вінаваціце. Мы лечым хваробы сілай Бога і Збавіцеля нашага Ісуса Хрыста і не бярэм ніякай узнагароды за дапамогу хворым». Аднак імператар працягваў настойваць. Па малітве святых братоў, Бог паразіў Карына раптоўнай хваробай, каб ён на сабе зведаў усемагутнасць Бога, які не прабачае знеслаўлення Святога Духу. Людзі, якія бачылі цуд, усклікалі: «Вялікі Бог хрысціянскі і няма іншага Бога, акрамя Яго!». Многія прасілі святых урачоў вылечыць імператара, і сам ён маліў святых, абяцаючы звярнуцца ў хрысціянскую веру. Святыя вылечылі яго. Пасля гэтага Казьма і Дзям’ян былі адпушчаны на свабоду і зноў прыняліся за лячэнне хвароб. Але стары ўрач-настаўнік, у якога браты вывучалі доктарскае мастацтва, стаў зайздросціць іх славе. Ён паклікаў братоў быццам бы для збору рэдкай лекавай травы і, завёўшы іх далёка ў горы, забіў, а целы кінуў у раку. === Казьма і Дзям’ян Аравійскія === Казьма і Дзям’ян Аравійскія былі амаль сучаснікамі рымскіх. Радзіма іх — [[Аравія]]. Яны таксама займаліся доктарскай навукай. Атрымаўшы ад Бога дар цудатварэнняў, яны вылечвалі хваробы людзей імем Хрыста. [[Файл:Fra Angelico 066.jpg|thumb|250px|Пакаранне смерцю Святых Казьмы і Дзям’яна ([[Фра Беата Анджэліка]], 1438—1440 гг., частка вялікага алтара. Царква Сан Марка. Фларэнцыя. Італія)]] Калі пагалоска пра іх цуды і вучэнне дасягнула [[гегемон]]а [[Клаўдзій Лісій|Лісія]], ён загадаў узяць іх пад варту. Прыведзеныя ў [[Кілікія|Кілікію]], яны былі прадстаўлены перад гегемонам. Распытаўшы пра веру, імёны і айчыну, гегемон загадаў Казьме і Дзям’яну прынесці ахвяру [[ідал]]ам. Яны не сталі выконваць загад, а прызналі сваю веру ў Хрыста. Тады Лісій загадаў іх збіць і звязаных кінуць у мора. Але, паводле легенды, Бог выратаваў іх ад патаплення. [[Анёл]] разарваў іх ланцугі і здаровых вывеў на сушу. Гэта цудоўнае выратаванне было прыпісана [[Вядзьмарства|вядзьмарству]]. Раздражнёны гегемон загадаў пасадзіць іх у вязніцу. На другі дзень ён загадаў кінуць іх у агонь. Бог і тут ахоўваў іх: агонь страціў натуральную сілу і не кранаў іх. Гегемон падвяргаў іх усё новым пакаранням, але ўсё дарма. Павесіўшы іх, спачатку загадаў кідаць у іх камяні, а потым страляць з лукаў, але камяні і стрэлы адскоквалі ад іх целаў і паражалі саміх катаў. Не знаходзячы больш сродкаў для дасягнення сваёй мэты, гегемон загадаў [[Абезгалоўванне|абезгаловіць]] іх мячом. Разам з імі пацярпелі яшчэ трое хрысціян: Лявонцій, Анфім і Еўтропій. Усе пяць мучанікаў, якія пацярпелі разам, былі разам і пахаваны. Час іх смерці дакладна невядомы: лічыцца, што яны пацярпелі ў канцы [[III]] стагоддзя, у часы валадарання [[Дыяклетыян]]а і [[Максіміян]]а. == Казьма і Даміян у каталіцкай традыцыі == [[Каталіцтва|Каталіцкая]] царква шануе Казьму і Даміяна (нар. у [[Кілікія|Кілікіі]] або [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]], пам. каля [[303]]) [[26 верасня]] (дата была перанесена з 27 верасня пасля [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]], які рэфармаваў каталіцкі [[Літургічны каляндар]]). Лічыцца, што вылечвалі людзей у порце [[Эгея]] (''Ægea'') заліва [[Іскендэрун (заліў)|Іскендэрун]] (сучасны [[Турцыя|турэцкі]] горад [[Аяс]] (''Ayas''), затым у [[Старажытны Рым|рымскай]] правінцыі [[Сірыя]]. Паводле [[Каталіцкая Энцыклапедыя|Каталіцкай Энцыклапедыі]], яны не прымалі за свае паслугі ніякай платы, за што называліся бяссрэбранікамі. Таксама гаворыцца, што, з’яўляючыся хрысціянамі, яны многіх звярталі да веры ў Хрыста. Падчас кіравання імператара [[Дыяклетыян]]а Казьма і Даміян былі арыштаваны па загадзе прэфекта Кілікіі Лісія, які катаваў іх з мэтай дамагчыся іх адрачэння ад сваёй веры. Аднак, паводле легенды, яны вынеслі ўсе выпрабаванні, і тыя не зрабілі ім ніякай шкоды. Тады яны былі пакараны смерцю праз адсячэнне галавы. Разам з імі былі пакараны смерцю іх малодшыя браты: ''Antimo'', ''Leonzio'' і ''Euprepio'', якія ішлі за імі на працягу ўсяго жыцця. Адно з самых вядомых дзеянняў святых — аперацыя па замене ампутаванай нагі з язвай аднаго з пацыентаў нагой нядаўна памерлага [[Маўры|маўра]] (эфіёпа?). Гэты сюжэт знайшоў сваё адлюстраванне ў многіх творах сярэдневяковага мастацтва. {{пачатак цытаты}}Гэты эпізод апісаны ў тэксце інкунабулы з жыцця святых, які з’явіўся ў [[Аўгсбург]]у ў [[1489]] годзе, наступным чынам: ''«Адзін чалавек пакутаваў ад хворай нагі. Лекі не дапамагалі. Аднойчы ў сне яму з’явіліся абодва святыя. З сабой у іх былі хірургічныя інструменты і мазь. Адзін спытаў у іншага: „Дзе нам узяць нагу, каб замяніць гэту?“ Той адказаў: „Сёння будуць хаваць чорнага маўра са здаровай нагой“. Першы сказаў: „Прынясі яе“. Ён адрэзаў нагу маўра, прыставіў яе да нагі хворага і багата наклаў мазі. А хворую нагу паклалі маўру ў труну. Калі пацыент прачнуўся, болю як не было. Ён устаў і загадаў слугам прынесці свечкі. Ён паўсюль распавядаў, што з ім адбылося. Людзі збегліся да труны маўра і ўбачылі адрэзаную нагу. Яны былі ўсцешаны цудам і з запалам дзякавалі Богу і святым Казьме і Даміяну»''<ref>[http://www.volgograd.ru/theme/medic/?pub_id=23644 Хірургія ў выяўленчым мастацтве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060313205016/http://www.volgograd.ru/theme/medic/?pub_id=23644 |date=13 сакавіка 2006 }}</ref>. {{канец цытаты}} Ужо пачынаючы з IV стагоддзя ў гонар святых будуюцца цэрквы ў [[Іерусалім]]е, [[Рымскі Егіпет|Егіпце]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Іх рэліквіі, якія лічыліся цудатворнымі, былі пахаваны ў сірыйскім горадзе [[Кір (Сірыя)|Кір]]. У гонар святых былі пабудаваны цэрквы Патрыярхам [[Проклус (патрыярх)|Проклусам]] і імператарам [[Юстыніян I|Юстыніянам I]] (527—565), які аднавіў Кірасу і прысвяціў гэта дзеянне святым, але мошчы святых перанёс у Канстанцінопаль. Юстыніян пабудаваў у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] царкву ў гонар святых, якая стала месцам [[паломніцтва]]. У [[Рым]]е Папа [[Фелікс IV]] пераасвяціў Бібліятэку Міру ў базіліку ў гонар святых Казьмы і Даміяна на [[Форум Веспасіяна|Форуме Веспасіяна]]. У гэтай царкве, якая добра захавалася, маюцца [[Мазаіка|мазаікі]] [[VI]] стагоддзя, якія ілюструюць жыццё святых. [[Файл:Holy Cosmas and holy Damian shrine in St. Michael in Munich.jpg|thumb|250px|Рака з чэрапамі Святых Казьмы і Даміяна ў Царкве Св. Міхаіла ў [[Мюнхен]]е]] Галовы святых шануюць у жаночым манастыры [[Кларыс (манастыр)|Кларыс]] у [[Мадрыд]]зе, у якім яны знаходзяцца з тых часоў, як былі падораны ў [[1581]] г. дачцэ імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Карл V Габсбург|Карла V]] — Марыі. Да гэтага ў X стагоддзі яны былі дастаўлены з Рыма ў [[Брэмен]]. Таксама лічыцца, што чэрапы святых захоўваюцца ў Царкве Святога Міхаіла ў Мюнхене. Паводле надпісу на рацы з мошчамі, апошняя была выраблена каля 1400 года ў Брэмене і затым у [[1649]] годзе перанесена каралём [[Баварыя|Баварыі]] [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліянам I]], які нарадзіўся прыблізна праз 100 гадоў, у [[1756]] г., у Царкву Святога Міхаіла ў [[Мюнхен]]е. Казьма і Даміян лічацца заступнікамі ўрачоў і [[хірург]]аў, іх выявы часам змяшчаюцца на медыцынскіх эмблемах. У [[Бразілія|Бразіліі]] святыя браты лічацца заступнікамі дзяцей, і [[27 верасня]] дзецям раздаюцца пакецікі з цукеркамі, на якіх намаляваны Казьма і Даміян. У горадзе [[Ізернія]] ([[Італія]]) яны шанаваліся ў рамках [[Фалічны культ|фалічнага культу]], закліканага дараваць урадлівасць і дастатак. Казьма і Даміян таксама лічацца заступнікамі горада [[Эсэн]]а, дзе знаходзяцца іх мошчы ў скарбніцы Эсэнскага каталіцкага сабора. Яны былі перанесены біскупам г. [[Гільдэсгайм]]а Альтфрыдам († [[874]]), заснавальнікам першага манастыра ў Эсэне. == Літаратура == * Косьмо-Дамиановский женский монастырь в Крыму. Краткое описание. Составлено П. Г. Киреевым. — Ялта, 1913. {{ref-ru}} * Brigitte Bönisch-Brednich: «Kosmas und Damian, Hll.» In: Enzyklopädie des Märchens Bd. 8 (1996), Spp. 311—313 [http://books.google.com/books?vid=ISBN3110143399&id=DPdz106gN1oC&pg=PA311&lpg=PA314&printsec=8&vq=Arzt&dq=kosmas+und+damian&hl=de&sig=FV8hJj5CUa21cmRQnNjFVTKYRFI Google-Booksearch] {{ref-de}} * Anneliese Wittmann: ''Kosmas und Damian: Kultausbreitung und Volksdevotion.'' Berlin: Schmidt, 1967. {{ref-de}} * ''Шеппинг Д. О.'' [http://vrn-id.ru/filzaps841.htm Борис и Глеб, Кузьма и Демьян — Божьи кузнецы / Этюды из народных сказаний] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111103952/http://vrn-id.ru/filzaps841.htm |date=11 лістапада 2013 }} // Филологические записки. Воронеж, 1884. {{ref-ru}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [[s:en:Catholic Encyclopedia (1913)/Sts. Cosmas and Damian|Sts. Cosmas and Damian]] // [[Каталіцкая энцыклапедыя]] {{ref-en}} * [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1033831 Leslie G. Matthews, «SS. Cosmas and Damian — Patron Saints of Medicine and Pharmacy: Their Cult in England» in ''Medical History''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060412081800/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1033831 |date=12 красавіка 2006 }}: notes on the few English churches dedicated to these saints * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienK/Kosmas.htm Kosmas im ökumenischen Heiligenlexikon] * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienD/Damian.htm Damian im ökumenischen Heiligenlexikon] * [http://www.holytrinityorthodox.com/calendar/los/November/01-01.htm Orthodox Calendar] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Santi_Cosma_e_Damiano Santi Cosma e Damiano] {{ref-en}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Cosmas Saint Cosmas] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Бяссрэбранікі]] [[Катэгорыя:Групы святых]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя ўрачы]] qpc58w3vmv4w7eoj9sznir7y89v1ymm 0 227546 5220569 4288529 2026-10-17T18:16:32Z Pabojnia 135280 афармленне 5220569 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Карал Паўлік |арыгінальнае імя = {{lang-cs|Karel Pavlík}} |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|Чэхія}} [[Першая Чэхаславацкая Рэспубліка|Чэхаславакія]] |гады службы = 1920—1943 |званне = капітан |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = 12-я кулямётная рота |частка = 8-ы Сілезскі пяхотны полк |бітвы = [[Другая сусветная вайна]]<br>[[Рух Супраціўлення]] |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Карал Паўлік''' ({{lang-cs|Karel Pavlík}}, 19 кастрычніка 1900, {{Не перакладзена 3|Градаве-Стржымеліцы||cs|Hradové Střimelice}}, [[Багемія]] — 26 студзеня 1943, [[канцлагер]] [[Маўтгаўзен, канцлагер|Маўтгаўзен]]) — [[Першая Чэхаславацкая Рэспубліка|чэхаславацкі]] [[афіцэр]], удзельнік [[Рух Супраціўлення|антынацысцкага супраціву]]. 14 сакавіка 1939 року з салдатамі сваёй [[Рота|роты]] насуперак загаду камандаванне ўступіў у бой з [[Трэці рэйх|нямецкімі]] акупацыйнымі войскамі, якія ўвайшлі ў горада [[Фрыдак-Містак|Містак]]. Гэты адзіны эпізод арганізаванага супраціву нямецкай акупацыі Чэхаславакіі ў 1939 годзе вядомы як [[бой за Чаянкавы кашары]]. == Біяграфія == Карал Паўлік нарадзіўся ў сям’і настаўніка ў ваколіцах мястэчка {{Не перакладзена 3|Косцелец-над-Чэрнімі-лесы|Чэрні-Косцелец|cs|Kostelec nad Černými lesy}}, каля 20 км на поўдзень ад [[Чэскі-Брод]]у. У 1920 прызваны ў войска, паступіў у ваенную акадэмію і ў 1923 атрымаў чын падпаручніка. Служыў у пагранічных і пяхотных частках. У 1932 быў узведзены ў капітаны. У 1935 распаўся шлюб Карала Паўліка, пасля чаго ён больш аддана заняўся службай. У 1936 прызначаны камандзірам роты. Увечары 14 сакавіка 1939 года ў Містак увайшоў 2-і батальён 84-га пяхотнага палка<ref>[http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/Infanterieregimenter/IR84-R.htm Infanterie-Regiment 84]</ref> [[8-я пяхотная дывізія, Германія|8-й пяхотнай дывізіі]]<ref>[http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/Infanteriedivisionen/8ID.htm 8. Infanterie-Division]</ref> [[вермахт]]а. Салдаты Чаянкавых кашараў атрымалі прапанову здаць зброю, аднак Паўлік не падпарадкаваўся і са сваёй 12-й кулямётнай ротай трымаў абарону. Астатнія афіцэры ў абароне не ўдзельнічалі, спасылаючыся на адсутнасць загаду ад камандавання. Чэхі адбілі дзве нямецкія атакі; пасля тэлефоннага загаду камандзіра 8-га палка палкоўніка Эліяша і вычарпання боепрыпасаў Паўлік падпарадкаваўся загаду пра спыненне вагню. Бой цягнуўся 30-40 хвілін, страты чэхаў склалі 2-6 чалавек параненымі, немцаў — да 24 чалавек забітымі і параненымі і 1 знішчаны бронеаўтамабіль. Карал Паўлік трапіў пад [[хатні арышт]]. Пад час акупацыі Карал Паўлік супрацоўнічаў з падпольнай арганізацыяй «За бацькаўшчыну» ({{lang-cs|Za vlast}}), якая перанакіроўвала чэшскіх кадравых ваенных на Захад. Пераехаў у Прагу і далучыўся да арганізацыі «Абарона народу» ({{lang-cs|Obrana národa}}), якая рыхтавала паўстанне. Арыштаваны ў 1942 годзе ў сувязі з замахам на [[Райнгард Гайдрых|Райнгарда Гайдрыха]]. Быў прыгавораны да смерці, пазней пакаранне замененае на пазбаўленне волі ў канцлагеры [[Маўтгаўзен, канцлагер|Маўтгаўзен]]. 26 студзеня 1943 ахоўнік лагеру застрэліў Паўліка за непадпарадкаванне. Месца пахавання невядомае. == Ушанаванне памяці == Пасмяротна атрымаў званне палкоўніка, у 1999 — [[медаль «За смеласць», Чэхія|медаль «За смеласць»]]. У горадзе [[Косцелец-над-Чэрнімі-лесы]] знаходзіцца [[Кенатаф|сімвалічная магіла]] Карала Паўліка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Дзяніс Буркоўскі. [http://budzma.by/news/adzin-boy-kapitana-pawlika.html Адзін бой капітана Паўліка] // [[Будзьма беларусамі]] {{Чэхаславакія ў Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Паўлік, Карал}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Чэхаславакіі]] rhcmlgfon0cgjwh7grobg7dtgs35r7a 0 230732 5220389 5193333 2026-10-17T11:59:09Z 5220389 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Мацкевіч|Уладзімір}} {{Філосаф |імя = Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч |арыгінал імя = |партрэт = Matskevich Uladzimir.jpg |памер = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{USSR}}→ {{BLR}} |падданства = |мова = |школа = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскі метадалагічны гурток|ru|Московский методологический кружок}} |кірунак = |перыяд = |інтарэсы = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[філасофія]], [[культурная палітыка (праграма)|культурная палітыка]], [[гуманітарныя тэхналогіі]] |ідэі = [[«Думаць Беларусь» (тэзіс)]], [[«Мы адзін народ!» (тэзіс)]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = [http://methodology.by Methodology.by] |вікікрыніцы = |вікіцытатнік = }} {{Вікіцытатнік|Уладзімір Мацкевіч (палітолаг)}} '''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Мацке́віч''' ({{ДН|14|5|1956}} года, {{МН|Чарамхова|у Чарамхове|}}, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]], [[РСФСР]]), беларускі [[філосаф]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}<ref>Об авторах // Вопросы методологии. — Ежеквартальный журнал по системо-мыследеятельностной методологии. — 1996. — № 1-2. — {{ISSN|0869-3919}}.</ref>, грамадска-палітычны дзеяч<ref name="Имена ЕБ">Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, тэлевядучы<ref name="Белсат">Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430013015/http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Заснавальнік і кіраўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск)<ref>Владимир Мацкевич [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=598 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104625/http://methodology.by/?p=598 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Першы кіраўнік Рады [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]] (2011—2016)<ref name="Имена ЕБ" />. Заснавальнік праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ">Пра нас [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/pra-nas {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113631/http://fly-uni.org/pra-nas/ |date=23 лютага 2022 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Сям’я, некаторыя факты біяграфіі == Продкі — праваслаўныя сяляне, якія жылі ў в. [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]] ([[Гродзенскі раён]])<ref name="Telegraf.by">''Гацак М.'' Персона. Владимир Мацкевич: страна на военном положении [Электронный ресурс] // Telegraf.by. — Веб-сайт Агентства новостей «Телеграф». — 17.11.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219010433/https://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii |date=19 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Абодва дзеда (Касьян Мацкевіч — па бацьку, Карп Лазавік — па маці) з [[Другая сусветная вайна|пачаткам ваеннай агрэсіі супраць Польшчы ў верасні 1939 года]] былі мабілізаваныя ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], трапілі ў савецкі палон. Потым пры фарміраванні [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] ўступілі ў яе, ваявалі ў Егіпце, Італіі і Францыі (Касьян Мацкевіч за ўдзел у {{нп3|Бітва пад Монтэ-Касіна|бітве пад Монтэ-Касіна|be-x-old|Бітва пад Монтэ-Касына}} быў узнагароджаны брытанскім ваенным ордэнам). У 1948 годзе абодва вярнуліся ў Беларусь (Касьян Мацкевіч — з Францыі, Карп Лазавік — з Вялікабрытаніі) і праз некалькі гадоў разам з сем’ямі былі дэпартаваныя ў [[Сібір]]. Бацька і маці У. У. Мацкевіча пазнаёміліся ў ссылцы, якую адбывалі ў г. [[Чарамхова]] ([[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]]), там жа пабраліся шлюбам і абзавяліся дзецьмі<ref name="Telegraf.by" /><ref>''Нехамкин С.'' ГУЛАГ под Парижем [Электронный ресурс] // Известия. — Веб-сайт газеты. — 23.09.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://izvestia.ru/news/281655, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Сага об учителях">Вместо предисловия. Сага об учителях (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 7-13 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Томкович">Уладзімір Мацкевіч // ''Тамковiч А. Л.'' Арытмiя, альбо Код супрацiву. — Смаленск, 2012. — С. 121—126 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Навінавы партал Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 16.05.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104955/http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf |date=18 мая 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Уся сям’я вярнулася ў Беларусь у кастрычніку 1966 года і пасялілася ў [[Гродна|Гродне]]<ref name="Telegraf.by" />. У 1973 годзе У. У. Мацкевіч скончыў сярэднюю школу і, не паступіўшы з першай спробы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (ЛДУ), да прызыву ў войска працаваў фрэзероўшчыкам на [[Белкард, ААТ|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik">Мацкевич В. В. // Спецпроекты: Кто есть кто [Электронный ресурс] // BelarusToday. — Веб-сайт газеты. — 27.11.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://belarustoday.info/?pid=648, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1974—1976 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], служыў у г. [[Хуст|Хусце]] ([[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая вобл.]], Украіна)<ref name="Telegraf.by" />. У 1976—1982 гадах, а таксама ў 1983—1987 гадах вучыўся, працаваў і жыў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у 1982—1983 гадах — у [[Вільнюс]]е, у 1987—1992 гадах — у [[Ліепая|Ліепаі]] і [[Рыга|Рызе]], у 1992—1994 гадах — у [[Масква|Маскве]]. У красавіку 1994 года канчаткова вярнуўся ў Беларусь, пасяліўся ў [[Мінск]]у і праз год атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. Па веравызнанні — [[Кальвінізм|кальвініст]]<ref name="О четверояком корне">О четверояком корне культурной политики (2008 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 135—147 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Жанаты, мае сына і дзвюх дачок<ref name="worvik" />. == Вучоба == Дэмабілізаваўшыся з войска, паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЛДУ) і ў 1977 годзе стаў студэнтам факультэта псіхалогіі ЛДУ, пасля заканчэння вучобы абараніў дыплом па спецыяльнасці «Інжынерная псіхалогія»<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У гады студэнцтва наведваў лекцыі {{нп3|Леў Маркавіч Векер|Л. М. Векера|ru|Веккер, Лев Маркович}}, [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]], [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Ю. М. Лотмана]], [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|С. С. Аверынцава]], [[Манфрэд Форверг|М. Форверга]], {{нп3|Карл Роджэрс|К. Роджэрса|en|Carl Rogers}} ды інш., у межах студэнцкага абмену ездзіў у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]]<ref name="Сага об учителях" /><ref>КГБ в маленькой суверенной стране (из беседы с человеком со стороны) [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 28.01.2008. — Дата доступа: 18.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/45902.html?thread=271438#t271438, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1982 годзе пасля заканчэння ЛДУ па размеркаванні быў накіраваны ў Вільнюс<ref name="Telegraf.by" />, дзе дзякуючы {{нп3|Аўшра Аўгусцінавічутэ|Аўшры Аўгусцінавічутэ|lt|Aušra Augustinavičiūtė}} пазнаёміўся з урачом-псіхіятрам і псіхатэрапеўтам {{нп3|Аляксандр Яфімавіч Аляксейчык|А. Я. Аляксейчыкам|lt|Aleksandras Alekseičikas Kirinovas}}<ref>'''Аляксейчык Аляксандр Яфімавіч''' — урач-псіхіятр, псіхатэрапеўт, загадчык псіхатэрапеўтычным аддзяленнем Цэнтра псіхалагічнага здароўя (Вільнюс, Літва), стваральнік унікальнай методыкі групавой тэрапіі — «інтэнсіўнае тэрапеўтычнае жыццё» (ІТЖ).</ref>, семінары якога наведваў на працягу 8 гадоў, пачынаючы з 1985 года. Называе А. Я. Аляксейчыка ў ліку сваіх настаўнікаў<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" />. == Удзел у метадалагічным руху == [[Файл:GP VV.jpg|thumb|{{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкі|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і У. У. Мацкевіч.<br /><br />АДГ-63: «Змест і метады ВНУ-падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі інжынераў-энергетыкаў» (Обнінскі інстытут атамнай энергетыкі, чэрвень 1988 года).]] З’яўляецца вучнем філосафа і метадолага {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}}<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" /><ref>''Рублевская Л.'' «Думать Беларусь». Дискуссия в конференц-зале «СБ» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 25.01.2005. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.sb.by/obshchestvo/article/dumat-belarus.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, належыць да «генерацыі 1980-х гадоў» удзельнікаў {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскага метадалагічнага гуртка|ru|Московский методологический кружок}} (ММГ)<ref name="Доклад на съезде">Доклад В. В. Мацкевича // Стенограмма V Методологического съезда (Москва, 17-18 января 1993 г.) [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623235025/http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, называецца ў ліку лідараў метадалагічнага руху<ref name="Строжев">Строжев Марк Федорович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623234439/http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Мазур Сергей Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623233151/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Знаёмства з СМД-метадалогіяй і ўваходжанне ў ММГ === Пазнаёміўся з {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходам|ru|Московский методологический кружок}} і яго распрацоўшчыкамі яшчэ ў гады студэнцтва<ref name="Сага об учителях" /><ref name="Доклад на съезде" /><ref name="Хорошо быть молодым">Хорошо быть молодым! СМД-подход в культурной политике, или Культурная политика в метаподходе (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 102—113 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана; ''Мацкевич В. В.'' СМД-подход в культурной политике или культурная политика в метаподходе [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 13.08.2007. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> У 1978 годзе на адной з студэнцкіх канферэнцый адбылося знаёмства з {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, ад якога атрымаў запрашэнне прыняць удзел у зімовай студэнцкай школе Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, у межах гэтай школы завязаў знаёмства з {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грамыка|Ю. В. Грамыкам|ru|Громыко, Юрий Вячеславович}} <ref name="Хорошо быть молодым" />. Быў запрошаны на чацвярговы семінар «Камісіі па мысленню» ў НДІ агульнай і педагагічнай псіхалогіі АПН СССР, які праходзіў у снежні 1978 года. На гэтым семінары пазнаёміўся ўласна з {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і шэрагам іншых сталых удзельнікаў ММГ<ref name="Хорошо быть молодым" />. Пасля гэтага пачаў наведваць метадалагічныя семінары ў Маскве, чытаць кнігі і стэнаграмы семінараў<ref name="Сага об учителях" />, падражаючы маскоўскаму метадалагічнаму семінару, разам з аднакурснікамі арганізаваў семінар на псіхфаку [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ">…лучше там, где никто не бывал [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 26.11.2013. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/358001.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref> Студэнцкі дыплом пісаў на тэму, у якой разгортваў ідэі, узятыя з кнігі В. Я. Дуброўскага і Л. П. Шчадравіцкага «Проблемы системного инженерно-психологического проектирования» (М., 1971)<ref name="Доклад на съезде" />. === Перыяд «навучэнства ў ГП» === Сталым удзельнікам ММГ становіцца, пачынаючы з 1988 года, ужо ў «гульнявы перыяд» развіцця метадалагічнага руху<ref name="worvik" /><ref name="Доклад на съезде" />. Гэтаму ў тым ліку паспрыяў змест лекцый пра метад {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество}} (АДГ) і {{нп3|Гульнёвая супольнасць|гульнятэхнічную практыку|ru|Игровое сообщество}}, якія пачуў у [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскім педагагічным інстытуце]] восенню 1987 года<ref name="Строжев" />. У 1988 годзе ўзяў удзел у АДГ-60 «Эксперыменты і эксперыментаванне ў падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў» ([[Калінінград]], кір. Г. П. Шчадравіцкі)<ref name="Гита">Выпускники ШКП: Гита Паспарнэ [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/13 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101347/http://www.shkp.ru/people/graduate/13 |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, пасля якой атрымаў запрашэнне ад {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} ўдзельнічаць у наступных АД-гульнях у складзе каманды гульнятэхнікаў. У чарговай АДГ удзельнічаў як памочнік {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, пасля гэтага стаў пастаянным удзельнікам мерапрыемстваў, якія ладзіліся бацькам і сынам Шчадравіцкімі<ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляючыся выкладчыкам Ліепайскага педінстытута, увёў у прастору СМД-метадалогіі ўдзельнікаў дзеючага інстытуцкага семінара<ref name="Строжев" /><ref name="Гита" />, у межах семінара аформілася праектная група, якая занялася распрацоўкай праектаў у сферы адукацыі, прыняла ўдзел у рэарганізацыі службы быту г. [[Ліепая]], распрацавала праект па развіцці гэтага горада<ref name="Гита" />. === Удзел у дзейнасці ШКП === Браў удзел (на канцэптуальным узроўні) у стварэнні [http://www.shkp.ru/ Школы культурнай палітыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524231933/http://www.shkp.ru/ |date=24 мая 2015 }} (ШКП, Масква)<ref name="Хорошо быть молодым" />, быў удзельнікам АДГ па тэме [[Перабудова|перабудовы]] і развіцця савецкага кінематографа (кір. П. Г. Шчадравіцкі, 1988), па выніках якой у 1989 годзе ў П. Г. Шчадравіцкага атрымалася стварыць пры Союзе кінематаграфістаў СССР падраздзяленне, атрымаўшае назву «Школа культурнай палітыкі і менеджэраў культуры»<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов">''Куликов Д.'' Что я могу сказать о проекте «ШКП 1989—1995» [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 27.12.2003. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://circleplus.ru/archive/n/30/9 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234359/http://circleplus.ru/archive/n/30/9 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У. У. Мацкевіч браў удзел у дзейнасці ШКП у якасці эксперта-кансультанта<ref>''Щедровицкий П. Г.'' …Я не хочу быть потерянным поколением… // «Кентавр». — 1994. — № 2 [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/lib/publications/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234334/http://www.shkp.ru/lib/publications/29 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Мацнев">Выпускники ШКП: Димитрий Мацнев [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234454/http://www.shkp.ru/people/graduate/8 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Рыбалкина Наталия Викторовна [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150525013523/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 |date=25 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З 1989 года працаваў у лабараторыі метадалогіі ўпраўлення Заходняга філіяла УНДІ эканомікі рыбнай гаспадаркі (УНДІЭРГ), браў удзел у правядзенні стратэгічных мерапрыемстваў (АДГ і ўпраўленчыя сесіі)<ref name="Строжев" /><ref>Ярнов Борис Михайлович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093043/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Злотников Игорь Волдемарович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423172015/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 |date=23 красавіка 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1990 годзе заснаваў Рыжскае аддзяленне Школы культурнай палітыкі<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов" /><ref name="Мацнев" /> з мэтай рэалізацыі ідэі стварэння Калегіума ў сферы адукацыі Латвіі<ref name="Гита" />. Арганізаваў і правёў 9 АД-гульняў (у тым ліку некалькі для Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]])<ref name="Гита" />. Некаторыя тэмы, якія распрацоўваліся і абмяркоўваліся ў межах Рыжскага аддзялення ШКП, знайшлі сваё адлюстраванне ў кнізе [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc «Полемические этюды об образовании»]{{Недаступная спасылка}} (Ліепая, 1993; Мінск, 2008, ISBN 978-985-6783-44-2)<ref name="Гита" />. === Праграма культурнай палітыкі для Беларусі: абвяшчэнне і рэалізацыя === [[Файл:Kulturnaya politika N 0.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Культурная палітыка», № 0, 1994.<br /><br />Часопіс быў заснаваны: [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій], [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|НІСЭПД]], Фінансава-інвестыцыйнай кампаніяй «ФІКО», [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскім]], М. К. Пліскам.<br /><br />Галоўны рэдактар — У. У. Мацкевіч.<br /><br />Рэг. нумар: 960 ад 07.09.1994.]] {{Загатоўка раздзела}} == Навуковая і педагагічная дзейнасць, дзейнасць у сферы рэформы адукацыі == === 1982—1987 гады === З 1982 года — член Таварыства псіхолагаў СССР<ref name="worvik" /> У 1982 годзе, пасля заканчэння [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]], па размеркаванні быў накіраваны на Вільнюскі радыётэхнічны завод, працаваў у бюро тэхнічнай эстэтыкі, але ж праз 8 месяцаў вымушаны быў звольніцца, бо з-за адмовы ў прадастаўленні доступу да сакрэтнай дакументацыі далей не меў магчымасці працаваць па спецыяльнасці на заводзе, які адносіўся да прадпрыемстваў ваеннага прызначэння<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Вярнуўся ў Ленінград, пасля 7 месяцаў беспрацоўя, быў прыняты на працу ў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (ЛІІЧТ) на новаўтвораную кафедру прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі, якую арганізаваў і ўзначаліў {{нп3|Віктар Міхайлавіч Алахвердаў|В.М. Алахвердаў|ru|Аллахвердов, Виктор Михайлович}}<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. Гэтая кафедра з’яўлялася першай гуманітарнай кафедрай у тэхнічных ВНУ СССР <ref>Кафедра «Прикладная психология» [Электронный ресурс] // Петербургский государственный университет путей сообщения императора Александра I. — Веб-сайт ПГУПС. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093856/http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, была ўтворана на базе бюро (лабараторыі) канкрэтных сацыяльных даследаванняў ЛІІЧТ, з якім У. У. Мацкевіч супрацоўнічаў яшчэ ў студэнцкія гады<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. У ЛІІЧТ рыхтаваў дыспетчарскі персанал для метрапалітэна, пасля — працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам бюро (лабараторыяй) канкрэтных сацыяльных даследаванняў, загадчыкам кафедры прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. За час працы ў ЛІІЧТ падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю, але да яе абароне дапушчаны не быў па прычыне нежадання ўступаць у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]<ref name="Томкович" />. === 1987—1993 гады === У 1987 годзе разам з першай жонкай, латышкай па нацыянальнасці, па запрашэнні Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] перайшоў на працу ў [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскі педагагічны інстытут]], прапрацаваў у ім да 1989 года<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" />. На момант пачатку [[Перабудова|перабудовы]] ўжо шчыльна займаўся праблемамі адукацыі і пытаннямі яе рэфармавання, падрыхтаваў новую дысертацыю па гэтай тэматыцы, аднак яе таксама не ўдалося абараніць<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. У 1988 годзе ў межах наватарскага руху ў адукацыі арганізаваў у Ліепайскім педінстытуце філасофска-метадалагічны семінар, які вельмі хутка ператварыўся ў праектную групу, якая працавала над праектамі ў сферы адукацыі і канкрэтна над рэарганізацыяй Ліепайскага педінстытута<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Гита" />. Таксама браў удзел у дзейнасці семінара па праблемах адукацыі ў Рызе<ref>Зельцерман Бронислав Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093045/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сваёй дзейнасці актыўна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі ЛатССР<ref name="Гита" />. Пасля здабыцця Латвіяй незалежнасці аказваў дапамогу ў правядзенні рэформ міністру адукацыі першага ўрада [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] [[Андрыс Піебалгс|Андрысу Піебалгсу]]<ref name="Telegraf.by" />. У пач. 1990-х гадоў супрацоўнічаў у пытаннях рэформы адукацыі з першым міністрам адукацыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] {{нп3|Эдуард Дзмітрыевіч Дняпроў|Э. Д. Дняпровым|ru|Днепров, Эдуард Дмитриевич}}<ref name="Telegraf.by" />. === 1993—2004 гады === Пачынаючы з 1993 года, уключыўся ў працу па распрацоўцы праграмы рэформы адукацыі ў Беларусі, на пачатковым этапе шчыльна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. У траўні 1993 года атрымаў запрашэнне прачытаць у Мінску лекцыі па тэме стандартызацыі і тэхналагізацыі адукацыі, пасля — пачаў праводзіць пастаянна дзеючы семінар для аспірантаў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі (з 1997 года — Акадэмія паслядыпломнай адукацыі, Мінск)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская">''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Крупник">''Мацкевич С. А.'' История и актуалии гражданского образования в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — 20.09.2007. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523224419/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html |date=23 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У межах гэтага семінара было прачытана некалькі курсаў лекцый, а таксама падрыхтаваны і праведзены шэраг мерапрыемстваў і работ, накіраваных на асэнсаванне і рэфармаванне сістэмы адукацыі ў Беларусі: * У чэрвені 1993 года для Міністэрства адукацыі была складзена службовая запіска па праблеме распрацоўкі стандартаў адукацыі<ref name="Водолажская" />; * У снежні 1993 года ў Мінску была праведзена міжнародная канферэнцыя «Адукацыя і павышэнне кваліфікацыі работнікаў адукацыі: метадалагічныя, упраўленчыя і псіхолага-педагагічныя аспекты»<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; * У кастрычніку 1994 года па замове міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|В. І. Стражава]] была праведзена ўпраўленчая сесія-семінар (у фармаце АД-гульні) «Развіццё сістэмы школьнай адукацыі: стан і перспектывы» з удзелам кіруючага складу Міністэрства адукацыі, кіраўнікоў усіх дзяржаўных навукова-даследчых інстытутаў адукацыі (Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі, Інстытута павышэння кваліфікацыі, Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы, Нацыянальнага інстытута адукацыі), прадстаўнікоў мясцовых органаў улады (абласных, раённых і гарадскіх аддзелаў народнай адукацыі), дырэктараў дзяржаўных і прыватных школ, рэктараў ВНУ, прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці, шэрагу грамадскіх аб’яднанняў і фондаў, СМІ. Па выніках сесіі-семінара была падрыхтавана брашура «О реформе образования в Беларуси образца 1994 года» (т.зв. «Зялёны сшытак»; Мн., 1994), дзе былі прадстаўлены асноўныя вынікі-ацэнкі аб’ёму работ, неабходных для правядзення рэформы адукацыі, пазначаныя асноўныя праблемныя кропкі, намечаны чарнавы план работ<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование">''Мацкевич В.'', ''Крупник С.'', ''Жбанков М.'' Обзор проектов, идей и концепций реформирования образования в Беларуси // Беларусь. Сценарий реформ / Фонд им. Стефана Батория. — Варшава, 2003. — С. 263—275 [Электронный ресурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522113246/http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Аднак гэтыя рэкамендацыі беларускім Міністэрствам адукацыі прынятыя не былі<ref name="Telegraf.by" />. Па выніках дзейнасці метадалагічнага семінара ў рамках {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} была абаронена кандыдацкая дысертацыя на тэму «Праектаванне дзейнасных сістэм адукацыі: метадолага-педагагічныя аспекты» (С. А. Крупнік, 1997), а таксама падрыхтаваныя да абароны доктарскія дысертацыі па тэмах: «Мадэляванне дзейнасці спецыяліста-прафесіянала» (А. Д. Лашук) і «Тэорыя і практыка падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі» (С. А. Мацкевіч), акрамя гэтага на акадэмічным узроўні былі сфармаваныя і ўкаранёныя ў навучальны працэс новыя для Беларусі навуковыя прадметы: «Дзейнасная педагогіка», «Праектаванне і праграмаванне ў адукацыі», «Тэорыя сістэм і дзейнасці»<ref name="Крупник" />. У 1996 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь у складзе экспертнай групы падрыхтаваў альтэрнатыўны афіцыйнаму «Оргпраект рэформы адукацыі ў Беларусі» (Оргпроект реформы образования Республики Беларусь. — Мн., 1995. — УДК 37.014.3(476)(083.9))<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Складзены праект таксама не быў прыняты да рэалізацыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />, а кафедра ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі, якая складала аснову для рэалізацыі падрыхтаванага праекта рэформ, стала падвяргацца ціску з боку Міністэрства адукацыі<ref name="Водолажская" />. Працягнуў распрацоўку праекта рэформы адукацыі самастойна ў межах «Праграмы абнаўлення гуманітарнай адукацыі» {{нп3|Інстытут «Адкрытае грамадства»|Фонда Сораса|ru|Институт «Открытое общество»}} ў Беларусі, у выніку чаго ў 1997 годзе з’явілася «Канцэпцыя абнаўлення гуманітарнай адукацыі» (з кон. 1996 года рамкі гэтай канцэпцыі былі пашыраныя, і яна стала разглядацца як канцэпцыя рэформы нацыянальнай адукацыі цалкам)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Праца над канцэпцыяй уключала ў сябе: канцэптуальна-тэарэтычную і метадалагічную распрацоўку; стварэнне Асацыяцыі інавацыйных школ; выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі (выдаваўся да 1999 года). Асноўныя ідэі канцэпцыі прасоўваліся праз удзел У. У. Мацкевіча ў працы парламенцкай камісіі (рабочай групы) над Законам «Аб адукацыі» (да разгону [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання ўвосень 1996 года)<ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />.. У 1997 годзе, пасля выгнання Фонда Сораса з Беларусі, стварыў Асацыяцыю абнаўлення гуманітарнай адукацыі, якая працягнула працу над канцэпцыяй, выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі, а таксама праводзіла семінары, лекцыі і канферэнцыі з інавацыйнымі школамі, якія ўваходзілі ў Асацыяцыю інавацыйных школ. У 2000 годзе Асацыяцыя спыніць сваю дзейнасцьь<ref name="Водолажская" />. У 1997—2001 гадах узначальваў лабараторыю (аддзел) метадалогіі Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі (РІПА)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 1998 годзе пад кіраўніцтвам У. У. Мацкевіча быў распрацаваны і запушчаны курс падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі з мэтай падрыхтоўкі кадраў для рэформы адукацыі: спачатку — у РІПА (адбылося 2 выпускі), а затым — у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск) і Інстытуце павышэння кваліфікацыі (Гродна) (курс праводзіўся да 2005 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. У 1999 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь кіраваў падрыхтоўкай альтэрнатыўнага краінавага дакладу для [[ЮНЕСКА]] аб стане спраў у сферы адукацыі «Праблемы функцыянальнай граматнасці ў Беларусі» (Функциональная грамотность в системе образования Беларуси. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0), які быў прадстаўлены на штогадовай канферэнцыі ЮНЕСКА ў Варшаве ў 2000 годзе<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Распрацоўка тэмы «Функцыянальная граматнасць» таксама ажыццяўлялася ў рамках рэалізацыі «Оргпроекта рэформы адукацыі ў Беларусі»: з 1997 года — у лабараторыі метадалогіі прафесійнай адукацыі РІПА, затым — у аддзеле аналітычнай і прававой работы Міністэрства адукацыі і аддзеле сацыялогіі АПА (там, дзе працавалі эксперты і стажоры [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]])<ref name="ФБ-образование" />. === Пасля 2004 года === З 2004 года з прычыны дзейнасці апазіцыйнай да [[Рэжым Лукашэнкі|палітычнага рэжыму]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] фактычна Мацкевіч знаходзіцца пад {{нп3|Забарона на прафесію|забаронай на прафесію|en|Berufsverbot}} — пазбаўлены магчымасці выкладаць у беларускіх ВНУ і працаваць у дзяржаўных установах і арганізацыях<ref name="Telegraf.by" />. У 2006—2008 гадах ажыццяўляў канцэптуальную працу ў сферы грамадзянскай адукацыі, вынікам якой стала з’яўленне [http://methodology.by/?p=1053 «Канцэпцыі грамадзянскай адукацыі ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426190041/http://methodology.by/?p=1053 |date=26 красавіка 2016 }} і афармленне яе ў навучальны курс<ref name="Водолажская" />. З 2009 года разгарнуў дзейнасць па стварэнні ў Беларусі сучаснага ўніверсітэта, у межах якой былі запушчаны: * серыя семінараў па канцэптуалізацыі ідэі ўніверсітэта (вынікам стала выданне зборніка [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011, ISBN 978-985-6991-64-9)); * праграма «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ" /><ref name="Водолажская" />. Уваходзіць у склад Калегіума Лятучага ўніверсітэта<ref>Калегіум [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/collegium {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816161002/http://fly-uni.org/collegium |date=16 жніўня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У межах Лятучага ўніверсітэта чытае аўтарскія курсы: «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2011—2014)<ref>Введение в теорию систем (февраль-апрель, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOJwz-wTw_ggCSx_10J8yVzS, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (октябрь-ноябрь, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL14F68ACFACC52AD5, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2012—2013) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOIns_T0j6jRWk9WdsLfv64T, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOK9KWhA1r_pi5wu4HS0r5JT, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Педагогіка як практычная філасофія» (2012)<ref>Педагогика как практическая философия (апрель-июнь, 2012) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL223B2D75FF662207, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013—2014)<ref>Личная образовательная и карьерная траектория (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і інш., вядзе семінар па дыдактыцы курса «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2014—2015)<ref>Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150624012955/http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich |date=24 чэрвеня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Таксама чытае лекцыі ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]]<ref>Філасофія/літаратура [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт Беларускага калегіюма. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://belcollegium.org/departments/philosophy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122181646/http://belcollegium.org/departments/philosophy/ |date=22 студзеня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. [[Файл:Think belarus.jpg|thumb|Тацяна Вадалажская і Уладзімір Мацкевіч думаюць Беларусь.]] == Кансалтынгавая дзейнасць == {{Загатоўка раздзела}} З кон. 1980-х гадоў займаецца арганізацыйным і бізнес-{{нп3|Кансалтынг|кансалтынгам|ru|Консалтинг}}. У 1988—1994 гадах працаваў у [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]], [[Краснаярск]]у, [[Находка|Находцы]], [[Цвер]]ы, [[Калінінград]]зе ды інш. рэгіёнах былога [[СССР]], у пач. 1990-х гадоў дзейнасць галоўным чынам была звязана з удзелам у развіцці {{нп3|Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зон|ru|Особая экономическая зона}}, у 1993—1994 гадах працаваў з адміністрацыямі [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобл.]] Пасля пераезду ў Мінск кансультаваў шэраг мясцовых бізнес-праектаў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско" />. У 1995 годзе ўдзельнічаў у кансультацыях адносна аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]], [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]], [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]], [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнай партыі]] і [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларускай партыі «Зялёны свет»]] і стварэнні на іх базе [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тым жа годзе кансультаваў і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Форума маладзёжных арганізацый, ініцыяванага Радай маладзёжных арганізацый<ref name="Водолажская" />. У 1998—1999 гадах супрацоўнічаў з незалежнымі прафсаюзамі: быў кансультантам [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]] (БКДП), удзельнічаў у стварэнні газеты «Рабочы», распрацаваў «Канцэпцыю дзейнасці свабодных прафсаюзаў» (1998)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2000—2003 гадах быў кансультантам сумеснага прадпрыемства «Альпіна-Кансалт», прымаў удзел у яго стварэнні<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2001 годзе ажыццяўляў вывад з сітуацыі банкруцтва і санацыі прыватнай гімназіі «Альтасфера»<ref name="Водолажская" />. З’яўляецца ініцыятарам створанай у 2011 годзе [http://orgconsulting.by/ Біржы арганізацыйнага развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524215143/http://orgconsulting.by/ |date=24 мая 2015 }} [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] ў якасці аднаго з кірункаў рэалізацыі [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref>''Столярова О.'' Истории успеха: Владимир Мацкевич: «Я иду своей дорогой через препятствия, конфликты, теряя друзей. Кто хочет — может идти со мной!» [Электронный ресурс] // ORGCONSULTING.BY. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 28.02.2014. — Дата доступа: 20.05.2015. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2953/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524214434/http://orgconsulting.by/news/id/2953/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У старэйшых класах школы захапляўся [[Хіпі|рухам хіпі]], быў удзельнікам «[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродна|дэманстрацыі хіпі]]» ў [[Гродна|Гародне]] ў жніўні 1971 года<ref name="Томкович" /><ref>У жніўні 1971 года гродзенскія ўдзельнікі [[Хіпі|руху хіпі]] і прыехаўшыя іх падтрымаць хіпі з [[Вільнюс]]а, [[Талін]]а, [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і [[Масты|Мастоў]] учынілі дэманстрацыю ў цэнтры [[Гродна]], пратэстуючы супраць пераследу з боку савецкіх і партыйных уладаў (гл. больш падрабязнасцей па [http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ спасылцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ |date=26 ліпеня 2014 }}).</ref>. === Гады перабудовы і аднаўлення Латвіяй незалежнасці === У гады [[Перабудова|перабудовы]] прымаў актыўны ўдзел у дэмакратычных пераўтварэннях у [[Ліепая|Ліепае]], падтрымаў вяртанне [[Латвія]]й незалежнасці, працаваў у цесным кантакце з [[Народны фронт Латвіі|Народным фронтам Латвіі]] і рускамоўным {{нп3|Руская партыя (Латвія)|Цэнтрам дэмакратычных ініцыятыў|ru|Русская партия (Латвия)}}, аказваў прафесійную дапамогу першаму ўраду Латвійскай Рэспублікі ў адбудоўванні дзяржаўных інстытутаў, запуску рэформы сістэмы адукацыі (супрацоўнічаў з міністрам адукацыі [[Андрыс Піебалгс|Андрысам Піебалгсам]], у 1991—1992 гадах быў дарадцай у Дэпартаменце па нацыянальных пытаннях латвійскага ўрада)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско">''Плиско М.'' «Только коллективное сотрудничество может привести к успеху». Интервью главного редактора журнала «Адкрытае грамадства» Михаила Плиско с методологом и гуманитарным технологом Владимиром Мацкевичем // «Адкрытае грамадства». Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь. — 2001. — № 1(10) [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/gumani.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Удзел у кампаніі па выбарах першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1994 годзе === Уключэнне ў грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў пер. пал. 1990-х гадоў, па словах У. У. Мацкевіча, было звязана з жаданнем запусціць працэс рэформы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, выкарыстоўваючы для гэтага сітуацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у краіне]]: {{цытата|Мы пазнаёміліся з усім складам міністэрства, і я вымушаны быў прыйсці да высновы, што той склад быў не здольны да рэфармавання. Яны нічога не маглі зрабіць: не так арганізавана міністэрства, і людзі, якія займалі там высокія пасады, былі не здольныя да рэфармавання. Як казалі ў папярэдні перыяд, яны не перастроіліся. А прыбраць іх са сваіх пастоў было немагчыма, такая была сістэма адбору кадраў. Тады, у снежні 1993 года, напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, я прапанаваў аказаць пасільную дапамогу кандыдату, які, з нашага пункту гледжання, мог бы перамагчы і стаць першым прэзідэнтам Беларусі, які б павёў яе па шляху нармальнага развіцця. Аказаўшы гэтую дапамогу, мы разлічвалі дамагацца таго, каб і міністр адукацыі быў бы рэфарматарам, каб міністэрства адукацыі змагло праводзіць рэформы. То бок я ішоў на гэта дзеля рэформы адукацыі<ref name="Telegraf.by" />.}} Атрымаўшы адмову ад лідара [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]], звярнуўся ў лютым 1994 года з той жа самай прапановай да экс-спікера [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіча]], які даў згоду на ўключэнне У. У. Мацкевіча ў свой перадвыбарчы штаб для забеспячэння {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналагічнай|ru|Политтехнолог}} падтрымкі. Аднак ужо ў траўні 1994 года з-за ўзніклых рознагалоссяў па іміджавых і змястоўных пытаннях перадвыбарчай кампаніі супрацоўніцтва было спынена<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1995 года === Працягнуў супрацоўніцтва з [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыяй]] (АДПБ), якую ачольваў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскі]], праводзіў для членаў партыі навучанне і семінары, атрымаў прапанову ад кіраўніцтва АДПБ балатавацца ў дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах 1995 года]]. Па словах У. У. Мацкевіча, ён скарыстаўся гэтай прапановай дзеля даследавання дзеяннем палітычнага поля Беларусі: {{цытата|Я не збіраўся абавязкова стаць дэпутатам. Мне трэба было на ўласным досведзе даследаваць выбарчую сістэму, пагутарыць з выбаршчыкамі. Я адмыслова папрасіў тады партыйнае кіраўніцтва, каб мяне выставілі ў якой-небудзь вельмі складанай акрузе з вельмі вядомым чалавекам. Я хацеў, каб маімі супернікамі былі вядомыя людзі кшталту Шушкевіча ці Пазняка, час якіх, як я лічыў, на той момант ужо прайшло. Я хацеў паказаць, што патрэбныя новыя лідары, патрэбныя новыя праграмы і трэба перамагаць гэтых людзей з іх састарэлымі падыходамі<ref name="Telegraf.by" />.}} Балатаваўся па Ангарскай выбарчай акрузе г. Мінска, па адной акрузе з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняком]], абраны не быў, аднак досвед удзелу ў выбарах быў абагульнены і прадстаўлены на старонках кнігі «Беларусская демократия: вопреки очевидности» (Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476); СПб., 2006. — ISBN 5-94716-032-3 ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4])) — адной з першых у Беларусі кніг, прысвечаных апісанню актуальнай палітычнай сітуацыі, зыходзячы з аналізу эмпірычнага матэрыялу<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні і дзейнасці АГП === У 1995 годзе ў якасці {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналага|ru|Политтехнолог}} прымаў удзел у стварэнні [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="БелГазета">''Иващенко М.'' Визави: Я — легенда! [Электронный ресурс] // «БелГазета». — Информационно-аналитический ежедневник. — 02.12.2012. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232128/http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>: у чэрвені пад выглядам журналісцкага інтэрв’ю сустракаўся з кіраўніком [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанка Беларусі]] [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічам]], чыя кандыдатура разглядалася ў якасці лідара новай партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />; пачынаючы з ліпеня, кансультаваў працэс аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]] (АДПБ), [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; быў абраны ў склад Нацыянальнага камітэта АГП на Устаноўчым з’ездзе партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Займаўся арганізацыяй прэс-цэнтра АГП, з’яўляўся яго кіраўніком у перыяд [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|кампаніі па давыбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання]] (кастрычнік-снежань 1995 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="Водолажская" />. Па словах У. У. Мацкевіча, быў зняты з пасады за змест прэс-рэліза, які не спадабаўся кіраўніцтву партыі: {{цытата|У 1995 годзе Багданкевіч звольніў мяне з прэс-сакратароў АГП за тое, што я назваў дэпутатаў АГП «апазіцыяй у Вярхоўным Савеце». Ён сказаў, што гэта будзе канструктыўная апазіцыя <...>, якая будзе супрацоўнічаць з прэзідэнтам у тым, што ёсць добрага<ref name="ВызМолча">Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — С. 38.</ref>.}} Ходам стварэння АГП прапаноўваў свае версіі партыйнай праграмы<ref name="Telegraf.by" />, а таксама ў якасці партыйнай дактрыны [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрыну беларускага кансерватызму»], сфармуляваную ў працэсе рэфлексіі досведу свайго ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах у траўні 1995 года]]<ref>Эпилог // Вопреки очевидности: Сборник / ''В. В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — С. 169—175 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак гэтыя прапановы не знайшлі падтрымкі ў партыйным асяродку<ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2">''Водолажская Т.'' Введение в культурную политику. Семинар 5. На чем стоим? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.02.2011. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=1785 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926170620/http://methodology.by/?p=1785 |date=26 верасня 2020 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Третий путь">В. Мацкевич: Вера и гражданская позиция [Электронный ресурс] // «Третий путь». — Либеральная дискуссионная площадка. — 02.08.2006. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522085614/http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1997—1998 гадах уваходзіў у склад Палітсавета АГП<ref name="worvik" /><ref name="БелГазета" /><ref name="БелаПАН-1998">''Третьяков В.'' Член Политсовета ОГП В. Мацкевич заявил, что не собирается вступать в гражданство Союза Беларуси и России // БелаПАН. — 28.10.1998 [Электронный ресурс] // ByMedia.Net. — Информационно-образовательный портал. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074918/http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сакавіку 1997 года на III з’ездзе АГП выстаўляў сваю кандыдатуру ў лідары партыі ў якасці альтэрнатывы [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічу]], набраў 10 % галасоў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя">''Халип И.'' Тренер начинает подготовку к чемпионату // «Имя». — 28.03.1997. — № 93 [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/thinkbel/trener.htm, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Гэты свой учынак У. У. Мацкевіч патлумачыў жаданнем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|у сітуацыі вострага палітычнага крызісу ў краіне]] паўплываць на змяненне стратэгіі і тактыкі партыі, а таксама ўнутрыпартыйных адносін<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя" />: {{цытата|Калі ў снежні [1996 года] я падаў запіску Багданкевічу і яшчэ некалькім кіраўнікам з нагоды таго, што чакае апазіцыю да вясны [1997 года], ніхто не звярнуў на гэта ўвагі. Таму я прынёс на з’езд усе свае артыкулы і раздаў іх удзельнікам. Яны схавалі іх у партфелі і ўткнуліся ў зусім пустыя рэзалюцыі. Але пасля таго, як быў разыграны мой дывертысмент, усе дасталі гэтыя копіі артыкулаў і пачалі чытаць. Гэта і было маёй галоўнай задачай — дамагчыся таго, каб людзі ўспрымалі ўсур’ёз тое, што я ім кажу<ref name="Имя" />.}} Не дабіўшыся жаданага выніку, у кон. 1998 года пакінуў склад Палітсавета АГП і спыніў далейшае супрацоўніцтва з партыяй<ref name="Telegraf.by" /><ref name="БелГазета" />. === Удзел у стварэнні «Хартыі’97» === У 1997 годзе ўдзельнічаў у стварэнні грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя’97]]» у якасці аўтара задумы і суарганізатара на першых этапах дзейнасці, уваходзіў у склад аргкамітэта<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Хартии’97">10 лет Хартии’97 [Электронный ресурс] // «Хартии’97». — Белорусский информационный портал. — 10.11.2007. — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524213801/http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак афіцыйна з яе не выходзіў<ref>''Цыганкоў В.'' У. Мацкевіч: «У АГП дэфіцыт лідараў і ідэяў» [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 21.04.2008. — Дата доступу: 25.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1107582.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам тэксту дэкларацыі [http://charter97.eu/be/news/2007/11/10/1445 «Хартыя’97»] {{Недаступная спасылка}}, якая атрымала сваю назву па аналогіі з [[Чэхаславакія|чэхаславацкай]] «[[Хартыя 77|Хартыяй 77]]» і дала імя новай ініцыятыве<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тэкст былі закладзеныя асноўныя дактрынальныя палажэнні [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref name="Водолажская-2" />. «Хартыя’97» была абнародавана 10 лістапада 1997 года ў вядучых незалежных газетах Беларусі: «Имя», «[[Белорусская деловая газета|БДГ]]», «[[Народная Воля (1995)|Народная воля]]», «[[Свабода (1990)|Свабода]]», «Свободные новости» і інш. Першымі пад тэкстам дакумента паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадскіх і культурных дзеячаў, журналістаў, пазней пад ім падпісалася яшчэ больш 100.000 грамадзян Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" /><ref name="Хартии’97" />. Праз тры месяцы выйшаў з аргкамітэта «Хартыі’97», бо развіццё гэтай грамадзянскай ініцыятывы пайшло па шляху стварэння структуры, кшталту партыйнай, а не па шляху фарміравання шырокага [[Грамадскі рух|грамадска-палітычнага руху]], як тое прапаноўвалася У. У. Мацкевічам ад самага пачатку<ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Водолажская-2" />. === Удзел у «дыялогу грамадска-палітычных сіл» у 1999—2000 годзе === У 1999—2000 годзе прымаў удзел у якасці эксперта ў дыялогу грамадска-палітычных сіл Беларусі, які праводзіўся пры садзейнічанні Кансультацыйна-назіральнай групы (КНГ) [[АБСЕ]], працаваў у складзе экспертнай групы № 4 «Стратэгія развіцця грамадзянскай супольнасці»<ref name="Водолажская" /><ref>Гл.: Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Па выніках удзелу напісаў вострапалемічную кнігу «Вопиющее молчание» (у 2007 годзе кніга была выдадзена пад назвай [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf «Вызывающее молчание»])<ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні хрысціянскай палітычнай партыі === Пачынаючы з 2003 года, удзельнічаў у ініцыятыве [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. К. Севярынца]] па стварэнню ў Беларусі [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычнай]] партыі — «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]» (БХД); выйшаў са складу аргкамітэта ў 2005 годзе па прычыне таго, што не было дасягнута згоды з астатнімі ўдзельнікамі аб прынцыпе далейшага развіцця ініцыятывы (аргструктура або рух)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref>''Грицанов А.'' Еще один «второй фронт» [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 16.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/669.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="INV">Владимир Мацкевич ответил на все вопросы веб-конференции [Электронный ресурс] // INVICTORY.COM. — Мегапортал христианских ресурсов. — 28.04.2008. — Дата доступа: 26.05.2015. — Режим доступа: http://www.invictory.com/news/story-15640.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526235218/http://www.invictory.com/news/story-15640.html |date=26 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>, тым не менш, прапанаваная У. У. Мацкевічам у якасці ідэалагічнай асновы БХД [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрына беларускага кансерватызму»] была часткова прынятая, асноўныя яе палажэнні ўключаныя ў праграмны дакумент партыі<ref>[http://bchd.info/program.html Праект праграмы БЕЛАРУСКАЙ ХРЫСЬЦІЯНСКАЙ ДЭМАКРАТЫІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526002132/http://bchd.info/program.html |date=26 мая 2015 }}</ref><ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2" />. У 2005—2007 гадах у межах [http://methodology.by/?page_id=16 «Рушэньня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150212031710/http://methodology.by/?page_id=16 |date=12 лютага 2015 }} выступаў з ініцыятывай стварэння хрысціянскай палітычнай партыі з працоўнай назвай «Партыя Закона» на базе пратэстанцкіх цэркваў Беларусі, аднак дзейнасць па стварэнню партыі была спынена, у якасці асноўнай прычыны называлася немагчымасць у актуальных беларускіх палітычных умовах займацца партыйнай дзейнасцю<ref name="Третий путь" /><ref name="INV" /><ref>''Кулік В.'' У Беларусі ствараецца хрысьціянская партыя [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 28.11.2005. — Дата доступу: 23.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/802944.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>''Горевой М.'' Более 100 человек голодают в Минске в поддержку церкви «Новая жизнь» [Электронный ресурс] // Naviny.by. — Интернет-газета БелаПАН. — 09.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524024411/http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>. === Перыяд «Рушэньня» === {{У планах}} === Удзел у акцыі «Пост-галадоўка» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці «ЕўраБеларусі» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці Беларускай нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства === {{У планах}} == Праца на тэлебачанні == У 1994—1997 гадах быў распрацоўшчыкам, аўтарам і вядучым трох цыклавых перадач на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]] (БТ)<ref name="worvik" />: * у пач. 1994 года тэлекампанія «ФІТ» сумесна з [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150515020335/http://methodology.by/ |date=15 мая 2015 }} прыступілі да вытворчасці інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Праспект», першы выпуск якой выйшаў на наступны дзень пасля першага тура прэзідэнцкіх выбараў і быў прысвечаны яго аналізу; вядучым перадачы быў [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская"/>; * пачынаючы з 1995 года, на БТ выходзілі: перадача аб асноўных паняццях рынкавай эканомікі «Гэта мы не праходзілі», а таксама перадачы «Студыя 600» і «Сталіца»<ref name="Водолажская" />. У 1995 годзе атрымаў прапанову стаць вядучым новай інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Рэзананс» на БТ, аднак супраць яго кандыдатуры выступілі ў Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" />. З’яўляўся першым кіраўніком і вядучым ток-шоу {{нп3|Выбор (АНТ)|«Выбар»|ru|Выбор (ток-шоу)}} на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] (кан. 2002 года — сакавік 2003 года)<ref>''Шадрина А.'' Ваш «Выбор» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 08.02.2003. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://tv.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/vash-vybor-2.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Технология выбора [Электронный ресурс] // «Спецназ». — Веб-сайт журнала. — 05.04.2003. — Дата доступа: 14.05.2015. — Режим доступа: http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104354/http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, паспеў падрыхтаваць 8 выпускаў ток-шоу, быў звольнены напярэдадні памятнага красавіцкага семiнара кiраўнiкоў рэспублiканскiх i мясцовых дзяржаўных органаў па пытаннях удасканалення iдэалагiчнай работы<ref>''Соусь Г.'' Чаму ў ток-шоў «Выбар» зьмяніўся вядучы? [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 08.04.2003. — Дата доступу: 22.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24847952.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З 2012 года — вядучы праграмы «Размова дня» тэлеканала «[[БелСат|Белсат]]»<ref name="Белсат" /><ref>Размова [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430022001/http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>"Студыя «Белсат» — новая якасць каналу [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — 03.09.2012. — Дата доступу: 14.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/articles/9808/, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Палітычны пераслед == ===2016=== 9 сакавіка 2016 года Мацкевіч атрымаў позву ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] з прадпісаннем з’явіцца ў якасці асобы, у дачыненні да якой вядзецца адміністрацыйны працэс за ўдзел у адбыўшымся 15 лютага таго ж года ў цэнтры Мінска несанкцыянаваным мітынгу індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>''Дашчынскі А.'' Уладзімір Мацкевіч атрымаў позву ў суд за ўдзел у акцыі, на якой ён ня быў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі RFE/RL. — 09.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/uladzimier-mackievic-atrymau-pozvu-u-sud-za-udziel-u-akcyi-na-jakoj-jon-nia-byu/27600969.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 15 сакавіка 2016 года ходам судовага разбіральніцтва тры супрацоўнікі міліцыі, якія выступалі ў якасці сведкаў, упэўнена апазналі ва У. У. Мацкевічу чалавека, які прымаў удзел у мітынгу, што таксама, па іх словах, нібыта пацвярджаецца матэрыяламі ажыццяўляўшайся фотаздымкі, на падставе якіх і быў складзены пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні. У сваю чаргу, У. У. Мацкевічам суду былі прадстаўлены доказы таго, што 15 лютага 2016 года ён не толькі не прысутнічаў на мітынгу, але і наогул знаходзіўся за межамі краіны: адзнакі ў пашпарце аб перасячэнні мяжы і авіябілеты, згодна з якімі ён паляцеў з Мінска ў Варшаву 14 лютага і вярнуўся назад 16 лютага. У выніку суд прыняў рашэнне вярнуць пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]] на дапрацоўку<ref>''Лукашук З.'' Міліцыянер на судзе: Мацкевіча не ведаю, але на акцыі яго пазнаў! [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/milicyyaner-na-sudze-mackevicha-ne-vedayu-ale-na-akcyi-yago-paznau, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Адразу пасля суда Мацкевіч заявіў пра намер прыцягнуць міліцыянераў, якія сведчылі супраць яго, да адказнасці за ілжэсведчанне, у тым ліку каб звярнуць увагу на падобную практыку пераследу грамадзян, незадаволеных дзеючым у Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|палітычным рэжымам]]<ref>''Юрич А.'' Владимир Мацкевич: Тотальная ложь стала судебной практикой, которая несет угрозу каждому гражданину [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 16.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113915/https://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>''Лукашук З.'' Справу Мацкевіча адправілі ў РУУС на дапрацоўку [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/spravu-mackevicha-adpravili-u-ruus-na-dapracouku, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 30 сакавіка 2016 года У. У. Мацкевіч падаў заяву ў пракуратуру з просьбай даць прававую ацэнку сітуацыі<ref>Философ Мацкевич подал заявление в прокуратуру после суда за акцию, на которой его не было [Электронный ресурс] // TUT.BY. — Интернет-портал. — 31.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://news.tut.by/politics/490687.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403030623/http://news.tut.by/politics/490687.html |date=3 красавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. 5 красавіка 2016 года міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|І. А. Шуневіч]], адказваючы на пытанні журналістаў, акрэдытаваных у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], прызнаў памылку, дапушчаную супрацоўнікамі міліцыі ў дачыненні да У. У. Мацкевіча: {{цытата|«Адназначна магу заявіць, што супрацоўнікі міліцыі дапусцілі памылку ў ідэнтыфікацыі асобы чалавека. Падставай для памылкі стала яго досыць сур'ёзнае візуальнае падабенства з удзельнікам гэтага мерапрыемства. Гэта я сам асабіста правяраў»<ref>''Лукашук З.'' Шуневич — о деле Мацкевича: Сотрудники милиции допустили ошибку [Электронный ресурс] // «Европейское радио для Беларуси». — Веб-сайт радиостанции. — 05.04.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://euroradio.fm/ru/shunevich-o-dele-mackevicha-sotrudniki-milicii-dopustili-oshibku, свободный. — Загл. с экрана.</ref>.}} ===2021–2025=== 4 жніўня 2021 года пасля ператрусу арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] па падазрэнні ў арганізацыі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|title=Философ в неволе. Кто такой Владимир Мацкевич и в чем его подозревают?|first=Арина|last=Ползик|date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812112135/https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12}}</ref>. 6 жніўня сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|title=Правозащитники Беларуси признали философа Мацкевича политзаключенным|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064317/https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|archive-date=2021-08-08|website=[[Deutsche Welle]]|first=Павел|last=Мыльников|date=2021-08-06|access-date=2021-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=http://spring96.org/be/news/104589|title=Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі|date=2021-08-06|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075551/https://spring96.org/be/news/104589|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-12}}</ref>, а група «[[Хрысціянская візія]]» [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] звярнулася да беларускай і сусветнай хрысціянскай супольнасці з заклікам выступіць у ягоную падтрымку<ref>{{Cite web|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу уголовного преследования христианско-реформатского интеллектуала Владимира Мацкевича|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenиe-gruppy-koordиnaczиonnogo-soveta-hrиstиanskoe-vиdenиe-po-povodu-ugolovnogo-presledovanиya-hrиstиansko-reformatskogo-иntelle/|author=Група "Хрысціянская візія"|date=2021-10-10|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}</ref>. 23 чэрвеня 2022 года [[Мінскі абласны суд]] прыгаварыў Уладзіміра Мацкевіча да 5 гадоў узмоцненага рэжыму па трох артыкулах Крымінальнага кодэксу: ч. 1 арт. 342 (актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за «Марш Народнага Ультыматуму» 25 кастрычніка 2020 года, ч. 1 арт. 361-1 (стварэнне экстрэмісцкага фармавання) за платформу «Сход», а таксама ч. 1 арт. 368 (абраза Лукашэнкі) за відэазапіс на [[YouTube]]-канале<ref>[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-filosofa-mackevicha-prigovorili-k-5-godam-usilennogo-rezhima/a-62237626 В Беларуси философа Мацкевича приговорили к 5 годам колонии]</ref>. 11 верасня 2025 года быў вызвалены з турмы пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376739|title=Вызвалілі філосафа Уладзіміра Мацкевіча|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя 52 палітвязні. Мікола Статкевіч на свабодзе!|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. == Публіцыстычная дзейнасць. Бібліяграфія == {{Загатоўка раздзела}} Быў ініцыятарам і ўдзельнікам «Менскага філязофскага кола» — творчага аб’яднання мінскіх гуманітарыяў, якое дзейнічала ў др. пал. 1990-х — пач. 2000-х гадоў і ставіла перад сабой задачу падрыхтоўкі і выдання корпуса гуманітарна-філасофскіх слоўнікаў, хрэстаматый i вучэбных дапаможнікаў<ref name="worvik" /><ref>''Грыцанаў А.'', ''Абушэнка У.'', ''Мацкевіч У.'' Менскае філязофскае кола // Фрагмэнты. — 1999. — № 3-4 [Электронны рэсурс] Беларуская палічка. — Беларуская электронная бібліятэка. — Дата доступу: 19.05.2015. — Рэжым доступу: http://knihi.com/storage/frahmenty/frahmenty7.htm, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Удзельнічаў у працы над складаннем выданняў: [http://www.philosophi-terms.ru/ «Новейший философский словарь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520072656/http://www.philosophi-terms.ru/ |date=20 мая 2015 }} (Мн., 1999. — ISBN 985-6235-17-0) и «Всемирная энциклопедия: Философия» (Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3) <ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляецца аўтарам артыкулаў: [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Антропотехника»]{{Недаступная спасылка}}, [http://methodology.by/?p=682 «Деятельность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129100846/http://methodology.by/?p=682 |date=29 студзеня 2022 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 «Идеальных типов метод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 |date=4 сакавіка 2016 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C «Мыследеятельность»]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 «Мышление»]{{Недаступная спасылка}}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie «Образование»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154651/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika «Педагогика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154643/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 «Подход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417203800/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 |date=17 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Практика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418194021/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F «Проблематизация»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418101600/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F «СМД-методология»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521032812/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=21 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema «Схема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154645/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika «Техника»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154647/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost «Функциональная грамотность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154649/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 «Щедровицкий Г. П.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060150/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |date=5 сакавіка 2012 }}. Пачынаючы з 2003 года, вёў працу над складаннем энцыклапедычнага слоўніка «СМД-методология Московского методологического кружка. 1954—2004 годы», які аднак не быў выдадзены. Планавалася, што кніга пабачыць свет у чацвёртым квартале 2004 года<ref>''Реут Д. В.'' Пятьдесят лет спустя [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/chteniya/x/pub/0, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Рыхтуецца да выдання аўтарскі цыкл лекцый [http://methodology.by/?p=4335 «Уводзіны ў філасофію»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=4335 |date=23 лютага 2022 }}, які быў прачытаны У. У. Мацкевічам у рамках Мінскага метадалагічнага семінара ў 2008—2009 годзе<ref name="ВВ-ВВФ">Владимир Мацкевич. Введение в философию: Лекция 1 [Электроннй ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104743/https://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам вялікай колькасці публіцыстычных артыкулаў і каля 50 навуковых прац па пытаннях палітыкі, культуры і трансфармацыі адукацыі<ref name="worvik" />. Найбольш важныя з іх: * [http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104637/http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Ул. Мацкевіч'', ''Т. Вадалажская'', ''А. Ягораў''; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/DE_SOVIETIZATION_ru.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества: Сборник статей] / Под ред. ''В. Мацкевича''. — Вильнюс, 2012. — УДК 316.42:303.425.2(476)(062). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Matskevich_Dialog_ru.pdf Общественный диалог в Беларуси: от народовластия к гражданскому участию] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2012. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-562-018-2. * [http://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf Public dialog in Belarus: from grass-roots democracy to civic participation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201224105/https://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf |date=1 снежня 2021 }} / ''Uladzimir Matskevich''. — Minsk, 2012. — (Belarus for beginners). — ISBN 978-985-562-019-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }} ([http://eurobelarus.info/files/File/Utkonos-intro.pdf начало книги]) / ''В. Мацкевич''; Редколлегия: ''Т. Водолажская'' (гл. редактор) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''П. Барковский''; Под ред. ''Т. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2011. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)"19/20". * [http://eurobelarus.info/files/22/86/History_and_culture.pdf Переоценка ценностей в культуре и истории Беларуси] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-6991-03-8. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104703/http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''А. Егоров'', ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Community.pdf Становление и развитие сообществ] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476). * Функциональная грамотность в системе образования Беларуси / ''С. А. Крупник'', ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0. * Вопиющее молчание / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2000 (Першае друкаванае выданне: [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf Вызывающее молчание] / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-5-903360-10-9). * ''Мацкевич В.'' [http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 Москва должна быть разрушена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 |date=23 лютага 2022 }}. — 1998. * Беларусская демократия: вопреки очевидности / ''В. Мацкевич''. — Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476) (Перавыданне: Вопреки очевидности: Сборник ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4]) / ''В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 5-94716-032-3). * Оргпроект реформы образования Республики Беларусь / ''В. В. Мацкевич'', ''Б. В. Пальчевский'', ''Л. С. Фридман'', ''С. А. Крупник'', ''Г. Н. Петровский''. — Мн., 1996. — УДК 37.014.3(476)(083.9). * [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc Полемические этюды об образовании]{{Недаступная спасылка}} / ''В. Мацкевич''. — Лиепая, 1993 (Переиздание: Об образовании: полемические этюды / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-6783-44-2). * ''Мацкевич В.'' [http://worvik.narod.ru/thinkbel/poc-1993.htm Чего не хватает, чтобы ответить на вопрос: «Как нам обустроить Россию?»] // Бизнес и политика. — 1995. — № 1(2). * О реформе образования в Беларуси образца 1994 года (Зеленая тетрадь). — Мн., 1994. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzimir-mackevicz Старонка Уладзіміра Мацкевіча на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 28eoc3497neez6yqfc29cxrebagfulo 0 236892 5220792 4896540 2026-10-18T11:38:59Z D.L.M.I. Bel 33064 5220792 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Званкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 43|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Узмёнскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1647994726 }} '''Званкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zvanki}}, {{lang-ru|Звонки}}) — [[хутар]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Узмёнскі сельсавет|Узмёнскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Чарасы (гміна)|гміны Чарасы]], пазней у складзе [[Лявонпаль (гміна)|гміны Лявонпаль]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага]]) павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. Да 14 красавіка 1962 года хутар уваходзіў у склад [[Мальцаўскі сельсавет|Мальцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 22 жыхары, 3 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 42.</ref>. * 1931 год — 40 жыхароў, 6 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Узмёнскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Узмёнскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] 6ywy3e3yu05nnb7ue4fw3kyompo5cox 0 237757 5220616 5003411 2026-10-18T00:11:11Z Modallwmbw 165843 5220616 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дуброўшчына}}{{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дуброўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 30|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002961 }} '''Дубро́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubroŭščyna}}, {{lang-ru|Дубровщина}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Славутасці == * Сядзіба ([[XVIII]]—[[XIX]] стст.) * Вайсковыя могілкі Першай сусветнай вайны ([[1915]]—[[1918]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/dubrovschi/index.htm}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] qedfa6jrwpcw2tmqmzr2emoqhuukpyf 0 240215 5220621 4996639 2026-10-18T00:43:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220621 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Харольскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Хорольський район}} |Герб = Khorolska.gif |Сцяг = Khorolskyj rayon prapor.png |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Харольскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Харольскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Палтаўская вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />19 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Харол]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = 1923 |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 34952 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 34,1 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1062 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Khorolskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 5324800000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5362 |Паштовыя індэксы = 37800—37874 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Харольскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хорольський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Харол]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Хорол}}). Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 34952 чалавекі, плошча — 1062&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=5 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога і 19 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння і 92 сяла. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Харольскі раён}} {{Палтаўская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Палтаўскай вобласці]] i3754rxdkf7g506nj2u0r64dax0u62n 0 240265 5220671 4996647 2026-10-18T06:47:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220671 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Дороговказ на межі Тернопільського та Кременецького районів.jpg|міні|Указальнік на мяжы раёна]] '''Цярнопальскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Тернопільський район}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Цярнопаль]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Тернопіль}}). == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 25 [[Грамады Украіны|тэрытарыяльных грамад]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=ПОСТАНОВА Верховної Ради України Про утворення та ліквідацію районів (Відомості Верховної Ради України (ВВР), 2020, № 33, ст.235) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=21 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цярнопальскі раён}} {{Цярнопальская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Цярнопальскай вобласці]] [[Катэгорыя:Цярнопальскі раён| ]] ncm51w6dluiimtnm7rnxnewsq7hpdeh 0 246506 5220730 5190361 2026-10-18T09:04:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220730 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чарцёж |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вёска Чарцёж. Выгляд 1. 2025.png |подпіс = Чарцёж. 2025 год |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 56|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 51|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет2 = Краснабярэжскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 26 |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041563 }} '''Чарцёж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čarciož}}, {{lang-ru|Чертёж}}) — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Краснабярэжскі сельсавет (Жлобінскі раён)|Краснабярэжскага сельсавета]]. == Геаграфія == Чарцёж знаходзіцца за 14 км на паўночны захад ад [[Жлобін]]а і за 107 км ад [[Гомель|Гомеля]]. За 2 км ад вёскі знаходзіцца чыгуначны [[Казімірава (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт Казімірава]] на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Бабруйск (станцыя)|Бабруйск]]. Побач праходзіць аўтамабільная дарога Бабруйск — Гомель.<ref name="ГВБ">''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.</ref> Планіроўка складаецца з крыху выгнутай шыротнай вуліцы, паралельна якой на поўдні праходзіць кароткая прамалінейная вуліца. Забудова пераважна двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу.<ref name="ГВБ"/> == Гісторыя == Паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», у пісьмовых крыніцах Чарцёж вядомы з XIX стагоддзя як аколіца [[Лукаўская воласць|Лукаўскай воласці]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref name="ГВБ"/> Разам з тым у публікацыі жлобінскай раённай газеты «Новы дзень» са спасылкай на даследчыка беларускай шляхты Аляксандра Клімовіча адзначаецца, што Чарцёж як шляхецкая аколіца вядомы ў пісьмовых крыніцах ужо з XVIII стагоддзя і ў той час адносіўся да [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref name="Новы дзень 2021">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/19455-na-rozhdestvo-khristovo-zhiteli-derevni-chertjozh-suprugi-lipskie-molyatsya-o-mire-na-rodnoj-zemle |title=На Рождество Христово жители деревни Чертёж супруги Липские молятся о мире на родной земле |website=Новы дзень |date=2021-12-25 |language=ru |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831194444/https://ndsmi.by/obshchestvo/19455-na-rozhdestvo-khristovo-zhiteli-derevni-chertjozh-suprugi-lipskie-molyatsya-o-mire-na-rodnoj-zemle |archive-date=31 жніўня 2026 |url-status=dead }}</ref> Падчас [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета|паўстання 1863—1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета]] Чарцёж быў адной з шляхецкіх аколіц, жыхароў якіх царскія ўлады адносілі да найбольш «мяцежных». Разам з [[Антушы|Антушамі]], [[Сенажаткі (Рагачоўскі раён)|Сенажаткамі]] і [[Марусенькі|Марусенькамі]] Чарцёж належаў да рыма-каталіцкага прыхода [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Антушы)|Антушаўскага касцёла]].<ref name="Паўстанне">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/paustanne-1863-ga/ |title=Паўстанне 1863 года |website=Гісторыя Жлобіна |date=2026-01-04 |language=be |access-date=2026-08-31 }}</ref> Паводле газеты «Новы дзень», непасрэдна да паўстанцкіх атрадаў жыхары Чарцяжа не далучыліся, аднак лічыліся ўладамі палітычна ненадзейнымі; пасля паўстання пяць сем’яў з аколіцы былі высланы на пасяленне ў [[Астраханская губерня|Астраханскую губерню]].<ref name="Новы дзень 2021"/> Паводле перапісу 1897 года ў Чарцяжы дзейнічаў карчма. У 1909 годзе за паселішчам лічылася 1360 дзесяцін зямлі, працавала школа, якая размяшчалася ў наёмным доме. У 1929 годзе быў арганізаваны калгас.<ref name="ГВБ"/> У канцы 1920-х, 1930-х і 1940-х гадах жыхары Чарцяжа сталі ахвярамі масавых [[Савецкія рэпрэсіі ў Жлобінскім раёне|савецкіх рэпрэсій]]. Паводле раённай газеты «Новы дзень», рэпрэсіі закранулі больш за 100 жыхароў і ўраджэнцаў вёскі.<ref name="Новы дзень 2021"/><ref name="Рэпрэсіі">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/zhlobinskiya-paselishchy-epohi-dambavieckaha/ |title=Жлобінскія паселішчы эпохі дабальшавіцкага часу |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-31 }}</ref> У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вёска была акупавана германскімі войскамі. Былі забіты 2 мясцовыя жыхары, яшчэ 14 жыхароў загінулі на фронце.<ref name="ГВБ"/> Паводле перапісу 1959 года Чарцёж уваходзіў у склад саўгаса «Краснабярэжскі» з цэнтрам у вёсцы [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]]. У вёсцы працаваў клуб.<ref name="ГВБ"/> Да 1966 года вёска ўваходзіла ў склад [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]].<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада, 1 і 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref> == Насельніцтва == === Дынаміка === * 1881 год — 38 двароў, 224 жыхары; * 1909 год — 83 двары, 308 жыхароў; * 1940 год — 110 двароў, 290 жыхароў; * 1959 год — 404 жыхары; * 2004 год — 59 гаспадарак, 71 жыхар.<ref name="ГВБ"/> * 2019 год — 26 жыхароў. == Славутасці == [[Файл:Помнік ахвярам савецкіх рэпрэсій. Выгляд 1. 2024.jpg|міні|справа|Помнік ахвярам савецкіх рэпрэсій у Чарцяжы. 2024 год]] На могілках Чарцяжа знаходзіцца мемарыял у памяць землякоў, якія сталі ахвярамі савецкіх рэпрэсій у 1930—1940-я гады. Помнік быў адкрыты 15 жніўня 2020 года. Праца па складанні спісаў рэпрэсаваных пачалася прыкладна за 40 гадоў да яго стварэння: былі сабраны звесткі больш чым пра 100 чалавек, з якіх 81 на той час быў рэабілітаваны. У 2019 годзе пошукавая праца актывізавалася, да яе далучыліся нашчадкі рэпрэсаваных і супрацоўнікі Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея, пасля чаго імёны былі зверены з дакументамі [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь]]. Форму мемарыяла прапанаваў Антон Хадасоўскі, а сродкі на яго стварэнне збіралі сваякі рэпрэсаваных і аднавяскоўцы. Кампазіцыя складаецца з крыжа, скульптуры [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і мемарыяльных пліт у выглядзе разгорнутай кнігі з імёнамі ахвяр. Помнік асвяціў пробашч жлобінскай парафіі Святога Казіміра ксёндз Алег Грыгаровіч; у адкрыцці і памінальным набажэнстве ўдзельнічалі каля 250 жыхароў, ураджэнцаў Чарцяжа і іх нашчадкаў.<ref name="Помнік">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/god-maloj-rodiny/9641-v-derevne-chertjozh-zemlyaki-uvekovechili-pamyat-repressirovannykh-chertezhan |title=В деревне Чертёж земляки увековечили память репрессированных чертежан |author=Анатолий Хлопков |website=Новы дзень |date=2020-08-26 |language=ru |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831200547/https://ndsmi.by/god-maloj-rodiny/9641-v-derevne-chertjozh-zemlyaki-uvekovechili-pamyat-repressirovannykh-chertezhan |archive-date=31 жніўня 2026 |url-status=dead }}</ref> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="300"> Вёска Чарцёж. Выгляд 2. 2025.png|Чарцёж. 2025 год Помнік ахвярам савецкіх рэпрэсій. Выгляд 2. 2024.jpg|Помнік ахвярам савецкіх рэпрэсій. 2024 год </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9, ISBN 985-11-0302-0. * ''Памяць: Жлобінскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі'' / укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш. — Мінск: Беларусь, 2002. * Пабалавец А. ''Красны Бераг. Некранутая рэчаіснасць''. Кніга першая. — Барк, 2016. — 204 с. — ISBN 978-985-7065-56-1. * Пабалавец А. ''Красны Бераг. Людзі, іх лёсы і справы''. Кніга другая / артыкулы Л. Рэйдэр, А. Хлапкова і М. Шуканава. — Барк, 2017. — 192 с. — ISBN 978-985-7065-72-1. == Спасылкі == * [https://www.zhlobin.site/paustanne-1863-ga/ Паўстанне 1863 года] // «Гісторыя Жлобіна». * [https://www.zhlobin.site/zhlobinskiya-paselishchy-epohi-dambavieckaha/ Жлобінскія паселішчы эпохі дабальшавіцкага часу] // «Гісторыя Жлобіна». * [https://web.archive.org/web/20260831200547/https://ndsmi.by/god-maloj-rodiny/9641-v-derevne-chertjozh-zemlyaki-uvekovechili-pamyat-repressirovannykh-chertezhan В деревне Чертёж земляки увековечили память репрессированных чертежан] // «Новы дзень». {{Краснабярэжскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснабярэжскі сельсавет (Жлобінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]] deztzajpcckrlfirhkfi1hzhj28i558 0 263151 5220701 4465874 2026-10-18T08:19:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220701 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cherkasy U311 2012 G1.jpg|thumb|«Чаркасы»]] '''«Чарка́сы» (U-311)''' — [[марскі тральшчык]] праекта 266М, карабель супрацьміннай абароны марской зоны [[Ваенна-марскія сілы Украіны|ВМС Украіны]]. У [[ВМФ СССР]] называўся «разведчык» (завадскі нумар 950). == Асаблівасці праекту == Праект 266М — мадэрнізаваная версія тральшчыкаў праекту 266 — спецыялізаваных караблёў, прызначаных для выканання задач супрацьміннай абароны атрадаў баявых караблёў, канвояў, асобных караблёў і судоў у марской і блізкай акіянскіх зонах праз пошук і выяўленне [[марская міна|марскіх якарных і донных мін]], іх тралення і знішчэння. Акрамя таго, гэтыя караблі былі прыстасаваны для пастаноўкі актыўных і абарончых мінных загарод. У выніку эксплуатацыі тральшчыкаў 266-га праекту быў выяўлены шэраг недахопаў у параўнанні з аналагічнымі караблямі замежнай вытворчасці, у прыватнасці: * адсутнасць сродкаў гідраакустычнага пошуку донных мін, * недастатковыя хадавыя характарыстыкі. Разам з тым у 1960-х гадах з'явілася новае карабельнае ўзбраенне і спецыяльнае абсталяванне, з-за гэтага паўстала патрэба мадэрнізацыі праекту. У 1965 годзе тактыка-тэхнічнае заданне на распрацоўку тральшчыкаў праекту 266М атрымала Заходняе праектна-канструктарскае бюро. Новы праект адрозніваўся ад папярэдніка больш дасканалым супрацьмінным узбраеннем: замест [[электрамагнітны трал|электрамагнітнага трала]] ён быў абсталяваны глыбакаводным тралам з апаратурай кіравання, тралам для знішчэння актыўных мін, тэлевізійным і комплексным шукальнікамі мін, якія цягнуцца за суднам, гідраакустычнай станцыяй «Мезень» (якая забяспечвае выяўленне донных мін). Выкарыстанне слабамагнітных матэрыялаў корпуса, сучасных (на той час) канструкцыйных рашэнняў для праектавання рухальнай устаноўкі, дазволілі знізіць да мінімуму ўласныя акустычныя палі судна<ref>[https://web.archive.org/web/20140324171718/http://www.arms-expo.ru/049055057052124050053050049.html Морские тральщики проектов 266, 266Э (Yurka), 266М, 266МЭ (Natya), 12660 (Gorya)]</ref>. Марскія тральшчыкі праекту 266М будаваліся [[Сярэдне-Неўскі судабудаўнічы завод|Сярэдненеўскім]] і [[Хабараўскі суднабудаўнічы завод|Хабараўскім суднабудаўнічымі заводамі]] ў 1970—1978 гадах. Усяго быў пабудаваны 31 тральшчык дадзенага тыпу<ref>[https://web.archive.org/web/20130620002843/http://russian-ships.info/boevye/266m.htm Спіс тральшчыкаў праекту 266М]</ref>. == Гісторыя стварэння == [[File:(U311) Черкаси.png|150px|thumb|left]] Марскі тральшчык з заводскім нумарам C-950 быў закладзены ў элінгі [[Сярэдне-Неўскі суднабудаўнічы завод|Сярэдне-Неўскага суднабудаўнічага завода]] ў 1975 годзе. Спушчаны на ваду праз год. Залічаны ў спісы караблёў Ваенна-марскога флоту СССР 10 чэрвеня 1977 года. Загадам галоўнакамандуючага ВМФ залічаны ў склад Чарнаморскага флоту. Пасля распаду СССР перайшоў да [[Украіна|Украіны]]. == Расійская інтэрвенцыя ва Украіне (2014) == {{Асноўны артыкул|Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў}} Амаль адразу судна апынулася заблакаваным на возеры [[Данузлаў]], адзіны марскі шлях з возера быў перакрыты праз затапленне некалькіх расійскіх караблёў (з 6 па 13 сакавіка было затоплена 4 караблі, якія блякавалі сваімі карпусамі выхад з возера). Каманда тральшчыка «Чаркасы» прыняла рашэнне адплыць на судне да цэнтру возера. * 21 сакавіка «Чаркасы» паспрабаваў «сцягнуць» адзін з затопленых караблёў перакрываючых выхад з акваторыі возера Данузлаў. Аднак магутнасці «Чаркасаў» было недастаткова для такой справы, і праз гадзіну спроб тральшчык быў вымушаны адыйсці ў глыб возера, дзе заняў [[кругавая абарона|кругавую абарону]] разам з дэсантным караблём «[[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|Канстанцін Альшанскі]]»<ref>{{cite web|author=[[Газета]] «[[Украінская праўда]]»|title=Украінскі карабель спрабуе вырвацца з блакады|url=http://m.charter97.eu/be/news/2014/3/21/91466|publisher=[[Хартыя’97]]|date=21 сакавіка 2014|accessdate=12 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. Трэба дадаць, што ў гэты час на прычале на возеры знаходзіўся марскі тральшчык «[[Чарнігаў, марскі тральшчык|Чарнігаў]]». Капітан «Чаркасаў» прасіў дапамогу ў тральшчыка «Чарнігаў», каб можна было сцягнуць адзін з блякуючых караблёў агульным моцам двух тральшчыкаў, аднак тральшчык «Чарнігаў» вырашыў здацца расійскім ваенным. * 23 сакавіка 2014 г. судна здзейсніла спробу прарвацца з возера [[Данузлаў]], але падаспеўшы расійскі катар, ударыў у борт судна, пасля чаго насавая часта «Чаркасаў» апынулася на мелі. Спроба прарвацца паміж затопленных караблёў нічым не скончылася<ref>{{cite web|author=«Украінская праўда»|title=На Данузлаве ўкраінскія маракі вырываюцца з расійскай блакады|url=http://m.charter97.eu/be/news/2014/3/23/91592|publisher=Хартыя’97|date=23 сакавіка 2014|accessdate=12 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. * 24 сакавіка 2014 г. — спроба штурму судна з дапамогай хуткасных катараў не ўвянчалася поспехам<ref>{{cite web|author=«Украінская праўда»|title=«Чаркасам» атрымалася адбіць штурм|url=http://m.charter97.eu/be/news/2014/3/24/91665|publisher=Хартыя’97|date=24 сакавіка 2014|accessdate=12 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. * 25 сакавіка 2014 г. — тральшчык «Чаркасы» быў захоплены расійскім дэсантам. Падчас [[Расійска-ўкраінская вайна|Расійскай інтэрвенцыі ва Украіне]] стаў апошнім караблём, які быў захоплены войскамі РФ у бухце на возеры [[Данузлаў]]<ref>{{cite web|author=«Украінская праўда»|title=Штурм «Чаркасаў»: карабель замінавалі, былі чутныя выбухі|url=http://m.charter97.eu/be/news/2014/3/25/91899|publisher=Хартыя’97|language=ru|date=25 сакавіка 2014|accessdate=12 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/25/7020294/?attempt=1 РОСІЙСЬКІ ОКУПАНТИ ЗАХОПЛЮВАЛИ «ЧЕРКАСИ» ПОНАД 2 ГОДИНИ. Прапор лишається до ранку]</ref>. Далейшы статус тральшчыка невядомы, фактычна з 25 сакавіка ён належыць Расіі. Але сапсаваная рухальная ўсталёўка патрабуе пэўнага часу для рамонта. == Узнагароды == * 27 сакавіка 2014 г. рашэннем сесіі Чаркаскага гарадскога савета, камандзіру карабля Ю. П. Федашу прысвоена званне ганаровага грамадзяніна гораду [[Чаркасы]], а каманду марскога тральшчыка «Чаркасы» вырашана ўзнагародзіць за заслугі перад Чаркасамі<ref>[http://procherk.info/news/7-cherkassy/22302-cherkaski-deputati-virishili-prisvoyiti-kapitanu-legendarnogo-tralschika-zvannja-pochesnogo-gromadjanina-mista Черкаські депутати вирішили присвоїти капітану легендарного тральщика звання почесного громадянина міста]</ref>. == Цікавыя факты == * 5 красавіка 2014 г. губернатар [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] прапанаваў назваць вуліцу ў [[Чаркасы|Чаркасах]] у гонар аднаіменнага тральшчыка<ref>[http://procherk.info/news/7-cherkassy/22581-tkachenko-zaproponue-nazvati-vulitsju-na-chest-tralschika-cherkasi Ткаченко запропонує назвати вулицю на честь тральщика «Черкаси»]</ref>; * На апошнім аматарскім відэа з тральшчыка «Чаркасы» апублікаванага на сэрвісе YouTube, знятага за некалькі дзён да захопу рускімі, каманда судна спявае песню гурта «[[Ляпіс Трубяцкі]]» пад назвай «Воины добра»<ref>{{cite web|author=|title=Воіны дабра: маракі «Чаркасаў» спяваюць песню «Ляпісаў»|url=http://m.charter97.eu/be/news/2014/3/26/91925|publisher=Хартыя’97|date=26 сакавіка 2014|accessdate=12 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Караблі ВМС Украіны]] [[Катэгорыя:Марскія тральшчыкі]] [[Катэгорыя:Судны і караблі]] ijbv6i5p5jsds9xysup7os9eu3n5k17 0 282784 5220704 4755919 2026-10-18T08:21:18Z DBatura 73587 5220704 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Савецкая вуліца}} {{Вуліца Брэста |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Мільённая, Паліцэйская, Дамброўскага |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = Брэст. Савецкая вуліца 14.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Савецкая''' (раней '''Мільённая''', '''Паліцэйская''', '''Дамброўскага''') — вуліца ў [[Гістарычны цэнтр Брэста|цэнтральнай частцы]] горада [[Брэст]]а. Займае важнае месца ў яго [[планіровачная структура|планіровачнай структуры]]. Бярэ пачатак з [[вуліца Арджанікідзэ (Брэст)|вул. Арджанікідзэ]], перасякае [[Праспект Машэрава (Брэст)|пр. Машэрава]] і выходзіць на набярэжную р. [[Мухавец]]. Ад [[Пушкінская вуліца (Брэст)|вул. Пушкінскай]] да [[Праспект Машэрава (Брэст)|пр. Машэрава]] з’яўляецца [[пешаходная вуліца|пешаходнай]]. Даўжыня вуліцы складае 1740 м. == Гісторыя == [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 12.jpg|злева|thumb|Савецкая вуліца]] [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 15.jpg|thumb|Кінатэатр «Беларусь»]] Пачала фармавацца ў сярэдзіне XIX стагоддзя. У 1915 годзе значная частка вуліцы была спалена. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на вуліцы размяшчаліся гарадскі [[магістрат]], [[крама|крамы]], [[аптэка|аптэкі]], [[цырульня|цырульні]], 1—2-павярховыя жылыя дамы, [[Кінатэатры Брэста|кінатэатр «Адрыя»]] (цяпер «1 Мая»). У 1951—1957 гадах вуліца рэканструявана, пабудаваныя 2—3-павярховыя жылыя дамы, архітэктура якіх узбагачаюць элементы класічнай спадчыны. У 1970-я гады пабудаваны кінатэатр «[[Беларусь (кінатэатр, Брэст)|Беларусь]]», ансамбль дзевяціпавярховых жылых дамоў з прадпрыемствамі гандлю, культурна-побытавага абслугоўвання ў першых паверхах. [[Файл:Brest lamplighter.jpg|thumb|Ліхтаршчык Брэста [[Віктар Пятровіч Кірысюк|Віктар Кірысюк]] запальвае газавыя ліхтары]] З 2009 года на адной з пешаходных зон вуліцы штодня запальвае і гасіць [[Вулічнае асвятленне|старадаўнія ліхтары]] штатны [[ліхтаршчык]] у форме пятроўскіх часоў. Для гэтага ён падымаецца па лесвіцы і ўручную запальвае і гасіць у кожным ліхтары [[Газавая лямпа|газавую лямпу]]. Усяго на вуліцы Савецкай усталявана 19 такіх ліхтароў<ref name="kp.by">{{cite web |url = http://kp.by/online/news/498432/?geo=3 |title = В Бресте ретро-фонари будет зажигать фонарщик в форме петровских времен |accessdate = 1 июля 2009 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66dpwJAEI?url=http://kp.by/online/news/498432/?geo=3 |archivedate = 3 красавіка 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://vb.by/article.php?topic=3&article=6386 |title = Тепло и свет «живого» фонаря |author = Юрий Рубашевский. |publisher = [[Вечерний Брест]] |date = 2009-07-29 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66dq0t7Iy?url=http://vb.by/article.php?topic=3 |archivedate = 3 красавіка 2012 |accessdate = 12 кастрычніка 2015 |url-status = live }}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Брест, ул. Советская, 10, Братская церковь 1.JPG|міні|злева|Брацкая царква]] Своеасаблівае архітэктурна-мастацкае аблічча вуліцы ствараюць суадносіны шырыні і [[профіль вуліцы|профілю]] магістралі, вышыні забудовы і [[рытм, архітэктура|рытмічнае]] чаргаванне адміністрацыйных, культурна-побытавых, гандлёвых і жылых будынкаў. Захаваліся помнікі архітэктуры канца XIX — пачатку XX стагоддзяў: былы гарадскі асабняк, [[Брэсцкая мужчынская гімназія|былая мужчынская гімназія]] (цяпер навучальны корпус педінстытута), [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Брацкая царква]]. Тарцовай часткай на вул. Савецкую выходзіць [[гандлёвы цэнтр]]. У 2009 годзе на скрыжаванні [[вуліца Гогаля (Брэст)|вул. Гогаля]] і вул. Савецкай за кошт ахвяраванняў гараджан і сродкаў горада ўзведзены [[Помнік Тысячагоддзя Брэста|помнік, прысвечаны тысячагоддзю Брэста]]. == Забудова == === Па цотным баку === * № 2/1 — адміністрацыйны корпус «[[Белалка]]» (2015; арх. [[Яўген Пятровіч Крапіўны|Я. Крапіўны]]<ref>[[А. А. Андраюк|А. А. Андреюк]]. [http://bsa.by/bio/krapivnoy-evgeniy-petrovich Крапивной Евгений Петрович]</ref>). * № 10 — [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўская брацкая царква]]. Узведзена ў 1906 годзе. {{ГККРБ 4|113Г000021}} * № 16 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 18 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 28 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 46 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 50 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст._Савецкая_вуліца_10.jpg|thumb|Дом № 64]] * № 64 — мураваны двухпавярховы будынак з мансардай. * № 66 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 68 — гандлёвы цэнтр «Аціс-Хол» (2014, архітэктар [[Уладзімір Нахімавіч Казакоў|У. Н. Казакоў]])<ref>[http://bsa.by/bio/kazakov-vladimir-nahimovich Казаков Владимир Нахимович]</ref>. * № 72 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930 гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 74 і 76 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прамавугольныя, на другіх паверхах балконы. На першым паверсе размешчаны гандлёвыя ўстановы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 74 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930 гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 72 і 76 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прастакутныя, на другіх паверхах балконы. У доме № 74 асіметрычна размешчана прамавугольная [[арка]]. На першым паверсе размешчаны гандлёвыя ўстановы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 76 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930-х гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 72 і 74 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прастакутныя, на другіх паверхах балконы. У цэнтры дома лучковая [[арка]]<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 80 — мураваны аднапавярховы будынак з [[мансарда]]й. Узведзены ў 1890 г. * № 82 — мураваны аднапавярховы будынак з [[мансарда]]й. Узведзены ў 1890 г. * № 90 — мураваны аднапавярховы Г-падобны ў плане будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Галоўны фасад [[Чляненне (архітэктура)|расчлянёны]] [[руст]]аванымі [[пілястра]]мі, прамавугольныя [[акно|вокны]] дэкарыраваныя [[сандрык]]амі і падаконнымі плітамі, [[карніз]] складанага профілю, на другім паверсе [[балкон]] з ажурнай металічнай [[агароджа]]й. * № 98 — мураваны аднапавярховы будынак. * № 100 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 102 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 104 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы. Мае лучковую праезную [[арка|арку]]<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 106 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 108 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 110, 112, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 110 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 112, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 112 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 114 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 112, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 13.jpg|thumb|Дом № 116 на скрыжаванні з пр. Машэрава]] * № 116 (пр. Машэрава № 52) — мураваны аднапавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 112, 114 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} === Па няцотным баку === * № 1 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 5 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 7 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 11 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Берасьце, вул. Савецкая, 13 001.Jpeg|thumb|[[Асабняк па вуліцы Міцкевіча, 26|Дом № 13]]]] * № 13 ([[вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]], 26) — [[Асабняк па вуліцы Міцкевіча, 26|асабняк]] (першая палова XIX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 25 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 29 — будынак [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэсцкай жаночай гімназіі]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 43 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 45 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 49 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 51 (вул. Гогаля, 53) — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 53 — мураваны трохпавярховы будынак. Узведзены ў пачатку XX стагоддзя. Утварае адзіны комплекс з домам № 55. Фасад дэкарыраваныя [[руст]]ам, вуглавымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], [[пілястра]]мі, [[балкон]]амі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 55 — мураваны аднапавярховы будынак. Узведзены ў пачатку XX стагоддзя. Утварае адзіны комплекс з домам № 53. Фасад дэкарыраваныя [[руст]]ам, вуглавымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], [[пілястра]]мі, [[балкон]]амі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 57 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 59 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 61 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 65 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 69 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст._Савецкая_вуліца_9.jpg|thumb|Дом № 71]] * № 71 — мураваны трохпавярховы будынак. {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 11.jpg|thumb|Дом № 73]] * № 73 — мураваны двухпавярховы будынак. * № 85 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 87 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 89 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 93 — мураваны аднапавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 93 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 95 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 97 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 99, 101, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 99 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 101, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 101 — мураваны чатырохпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. З’яўляецца архітэктурным акцэнтам комплексу, арыентаваны на вуліцу галоўны фасад будынка вылучаны [[эркер]]ам на вышыню 2—3-га паверхаў і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 103 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 101, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 105 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 101, 103 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы">Брэст. Жылыя дамы. {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 107 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Савецкая вуліца|Краўчук А. М.|422—423}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Брэста}} [[Катэгорыя:Савецкая вуліца (Брэст)| ]] [[Катэгорыя:Пешаходныя вуліцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліцы Брэста]] [[Катэгорыя:Гістарычны цэнтр Брэста]] nu9zicchu71eszrv4khlg8szt5evw69 5220705 5220704 2026-10-18T08:21:44Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5220705 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Савецкая вуліца}} {{Вуліца Брэста |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Мільённая, Паліцэйская, Дамброўскага |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = Брэст. Савецкая вуліца 14.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Савецкая''' (раней '''Мільённая''', '''Паліцэйская''', '''Дамброўскага''') — вуліца ў [[Гістарычны цэнтр Брэста|цэнтральнай частцы]] горада [[Брэст]]а. Займае важнае месца ў яго [[планіровачная структура|планіровачнай структуры]]. Бярэ пачатак з [[вуліца Арджанікідзэ (Брэст)|вул. Арджанікідзэ]], перасякае [[Праспект Машэрава (Брэст)|пр. Машэрава]] і выходзіць на набярэжную р. [[Мухавец]]. Ад [[Пушкінская вуліца (Брэст)|вул. Пушкінскай]] да [[Праспект Машэрава (Брэст)|пр. Машэрава]] з’яўляецца [[пешаходная вуліца|пешаходнай]]. Даўжыня вуліцы складае 1740 м. == Гісторыя == [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 12.jpg|злева|thumb|Савецкая вуліца]] [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 15.jpg|thumb|Кінатэатр «Беларусь»]] Пачала фармавацца ў сярэдзіне XIX стагоддзя. У 1915 годзе значная частка вуліцы была спалена. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на вуліцы размяшчаліся гарадскі [[магістрат]], [[крама|крамы]], [[аптэка|аптэкі]], [[цырульня|цырульні]], 1—2-павярховыя жылыя дамы, [[Кінатэатры Брэста|кінатэатр «Адрыя»]] (цяпер «1 Мая»). У 1951—1957 гадах вуліца рэканструявана, пабудаваныя 2—3-павярховыя жылыя дамы, архітэктура якіх узбагачаюць элементы класічнай спадчыны. У 1970-я гады пабудаваны кінатэатр «[[Беларусь (кінатэатр, Брэст)|Беларусь]]», ансамбль дзевяціпавярховых жылых дамоў з прадпрыемствамі гандлю, культурна-побытавага абслугоўвання ў першых паверхах. [[Файл:Brest lamplighter.jpg|thumb|Ліхтаршчык Брэста [[Віктар Пятровіч Кірысюк|Віктар Кірысюк]] запальвае газавыя ліхтары]] З 2009 года на адной з пешаходных зон вуліцы штодня запальвае і гасіць [[Вулічнае асвятленне|старадаўнія ліхтары]] штатны [[ліхтаршчык]] [[Віктар Пятровіч Кірысюк|Віктар Кірысюк]] у форме пятроўскіх часоў. Для гэтага ён падымаецца па лесвіцы і ўручную запальвае і гасіць у кожным ліхтары [[Газавая лямпа|газавую лямпу]]. Усяго на вуліцы Савецкай усталявана 19 такіх ліхтароў<ref name="kp.by">{{cite web |url = http://kp.by/online/news/498432/?geo=3 |title = В Бресте ретро-фонари будет зажигать фонарщик в форме петровских времен |accessdate = 1 июля 2009 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66dpwJAEI?url=http://kp.by/online/news/498432/?geo=3 |archivedate = 3 красавіка 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://vb.by/article.php?topic=3&article=6386 |title = Тепло и свет «живого» фонаря |author = Юрий Рубашевский. |publisher = [[Вечерний Брест]] |date = 2009-07-29 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/66dq0t7Iy?url=http://vb.by/article.php?topic=3 |archivedate = 3 красавіка 2012 |accessdate = 12 кастрычніка 2015 |url-status = live }}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Брест, ул. Советская, 10, Братская церковь 1.JPG|міні|злева|Брацкая царква]] Своеасаблівае архітэктурна-мастацкае аблічча вуліцы ствараюць суадносіны шырыні і [[профіль вуліцы|профілю]] магістралі, вышыні забудовы і [[рытм, архітэктура|рытмічнае]] чаргаванне адміністрацыйных, культурна-побытавых, гандлёвых і жылых будынкаў. Захаваліся помнікі архітэктуры канца XIX — пачатку XX стагоддзяў: былы гарадскі асабняк, [[Брэсцкая мужчынская гімназія|былая мужчынская гімназія]] (цяпер навучальны корпус педінстытута), [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Брацкая царква]]. Тарцовай часткай на вул. Савецкую выходзіць [[гандлёвы цэнтр]]. У 2009 годзе на скрыжаванні [[вуліца Гогаля (Брэст)|вул. Гогаля]] і вул. Савецкай за кошт ахвяраванняў гараджан і сродкаў горада ўзведзены [[Помнік Тысячагоддзя Брэста|помнік, прысвечаны тысячагоддзю Брэста]]. == Забудова == === Па цотным баку === * № 2/1 — адміністрацыйны корпус «[[Белалка]]» (2015; арх. [[Яўген Пятровіч Крапіўны|Я. Крапіўны]]<ref>[[А. А. Андраюк|А. А. Андреюк]]. [http://bsa.by/bio/krapivnoy-evgeniy-petrovich Крапивной Евгений Петрович]</ref>). * № 10 — [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўская брацкая царква]]. Узведзена ў 1906 годзе. {{ГККРБ 4|113Г000021}} * № 16 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 18 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 28 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 46 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 50 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст._Савецкая_вуліца_10.jpg|thumb|Дом № 64]] * № 64 — мураваны двухпавярховы будынак з мансардай. * № 66 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 68 — гандлёвы цэнтр «Аціс-Хол» (2014, архітэктар [[Уладзімір Нахімавіч Казакоў|У. Н. Казакоў]])<ref>[http://bsa.by/bio/kazakov-vladimir-nahimovich Казаков Владимир Нахимович]</ref>. * № 72 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930 гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 74 і 76 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прамавугольныя, на другіх паверхах балконы. На першым паверсе размешчаны гандлёвыя ўстановы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 74 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930 гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 72 і 76 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прастакутныя, на другіх паверхах балконы. У доме № 74 асіметрычна размешчана прамавугольная [[арка]]. На першым паверсе размешчаны гандлёвыя ўстановы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 76 — мураваны двухпавярховы будынак, складанай у плане формы. Узведзены ў 1920—1930-х гадах. Галоўным фасадам выходзяць на вуліцу, утвараючы з дамамі № 72 і 74 адзіны комплекс. Сцены дэкарыраваныя лапаткамі, вокны прастакутныя, на другіх паверхах балконы. У цэнтры дома лучковая [[арка]]<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 80 — мураваны аднапавярховы будынак з [[мансарда]]й. Узведзены ў 1890 г. * № 82 — мураваны аднапавярховы будынак з [[мансарда]]й. Узведзены ў 1890 г. * № 90 — мураваны аднапавярховы Г-падобны ў плане будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Галоўны фасад [[Чляненне (архітэктура)|расчлянёны]] [[руст]]аванымі [[пілястра]]мі, прамавугольныя [[акно|вокны]] дэкарыраваныя [[сандрык]]амі і падаконнымі плітамі, [[карніз]] складанага профілю, на другім паверсе [[балкон]] з ажурнай металічнай [[агароджа]]й. * № 98 — мураваны аднапавярховы будынак. * № 100 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 102 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 104 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Мае складаную ў плане форму і дваровыя прыбудовы. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаны міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы, ажурныя [[балкон]]ы. Мае лучковую праезную [[арка|арку]]<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 106 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 108 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 110, 112, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 110 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 112, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 112 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 114, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 114 — мураваны двухпавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 112, 116 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 13.jpg|thumb|Дом № 116 на скрыжаванні з пр. Машэрава]] * № 116 (пр. Машэрава № 52) — мураваны аднапавярховы будынак.<!--Узведзены ў 1929 г./1930 г.--> Разам з дамамі № 108, 110, 112, 114 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. У дэкаратыўнай аздобе выкарыстаныя міжпаверхавыя паясы, [[сандрык]]і, аконныя нішы<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} === Па няцотным баку === * № 1 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 5 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 7 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 11 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Берасьце, вул. Савецкая, 13 001.Jpeg|thumb|[[Асабняк па вуліцы Міцкевіча, 26|Дом № 13]]]] * № 13 ([[вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]], 26) — [[Асабняк па вуліцы Міцкевіча, 26|асабняк]] (першая палова XIX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 25 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 29 — будынак [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэсцкай жаночай гімназіі]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 43 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 45 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 49 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 51 (вул. Гогаля, 53) — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 53 — мураваны трохпавярховы будынак. Узведзены ў пачатку XX стагоддзя. Утварае адзіны комплекс з домам № 55. Фасад дэкарыраваныя [[руст]]ам, вуглавымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], [[пілястра]]мі, [[балкон]]амі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 55 — мураваны аднапавярховы будынак. Узведзены ў пачатку XX стагоддзя. Утварае адзіны комплекс з домам № 53. Фасад дэкарыраваныя [[руст]]ам, вуглавымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], [[пілястра]]мі, [[балкон]]амі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 57 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 59 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 61 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 65 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 69 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст._Савецкая_вуліца_9.jpg|thumb|Дом № 71]] * № 71 — мураваны трохпавярховы будынак. {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Савецкая вуліца 11.jpg|thumb|Дом № 73]] * № 73 — мураваны двухпавярховы будынак. * № 85 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 87 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 89 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 93 — мураваны аднапавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму. * № 93 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 95 — мураваны двухпавярховы будынак. Узведзены ў першай чвэрці XX стагоддзя. Мае ў плане складаную форму<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 97 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 99, 101, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 99 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 101, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 101 — мураваны чатырохпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 103, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі. З’яўляецца архітэктурным акцэнтам комплексу, арыентаваны на вуліцу галоўны фасад будынка вылучаны [[эркер]]ам на вышыню 2—3-га паверхаў і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 103 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 101, 105 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы"/>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 105 — мураваны двухпавярховы будынак. <!--Узведзены ў 1923 г./1925 г.--> Разам з дамамі № 97, 99, 101, 103 утварае адзіны складаны ў плане комплекс з дваровымі прыбудовамі<ref name="Жылыя дамы">Брэст. Жылыя дамы. {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 107 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Савецкая вуліца|Краўчук А. М.|422—423}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Брэста}} [[Катэгорыя:Савецкая вуліца (Брэст)| ]] [[Катэгорыя:Пешаходныя вуліцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліцы Брэста]] [[Катэгорыя:Гістарычны цэнтр Брэста]] qmlrcqycsr55xlrkclbraoh23u1t9xu 0 294347 5220784 4444106 2026-10-18T10:25:29Z D.L.M.I. Bel 33064 5220784 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пашукі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Пашукі. Свята-Андрэеўская царква (01).jpg |подпіс = [[Свята-Андрэеўская царква (Пашукі)|Свята-Андрэеўская царква]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Навіцкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980186 }} '''Пашукі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pašuki}}, {{lang-ru|Пашуки}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкага сельсавета]]. У 1940—1962 гадах цэнтр [[Пашукоўскі сельсавет|Пашукоўскага сельсавета]]. У 1976 годзе да вёскі далучаны хутар [[Падлессе (Камянецкі раён)|Падлессе]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Андрэеўская царква (Пашукі)|Свята-Андрэеўская царква]] ([[1877]]) - {{ГККРБ 4|113Г000360}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навіцкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навіцкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Пашукі| ]] s0dxb8ewy7vt0olvwwrg8yt3ja8rg0f 0 308005 5220600 5098998 2026-10-17T20:14:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220600 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Форум Лямбда (Forum Lambda) |выява = |спецыялізацыя = Культура, правы чалавека, геі |перыядычнасць = Нерэгулярна |мова = |адрас = Мінск, праспект Незалежнасці, 39 |рэдактар = |заснавальнік = |выдавец = [[Эдвард Тарлецкі]] |краіна = [[Беларусь]] |дата заснавання = 1998 (чэрвень 1999) |ISSN = |сайт = }} '''«Форум Лямбда»''' — навукова-папулярны, асветніцкі і культуралагічны [[часопіс]]<ref>{{Cite web |url=http://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ |title=Forum Lambda. Навукова-папулярны, асветніцкі і ультуралагічны часопіс, які робяць геі. № 20/2001. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910122322/https://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ |archive-date=10 верасня 2017 |access-date=22 студзеня 2016 |url-status=dead}}</ref>. Выдаваўся ў Мінску на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref>[http://old.belcollegium.org/lekcyji/litaratura/kislicyna01.htm Беларускі калегіюм. '''ЛЕКЦЫІ | ФІЛЯЗОФІЯ/ЛІТАРАТУРА.''' ГАННА КІСЛІЦЫНА. НОВАЯ ЛІТАРАТУРНАЯ СІТУАЦЫЯ: ГЕНДЭРНЫ ФАКТАР]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://arche.bymedia.net/2003-2/harb203.html ARCHE 2 (25) 2003 г. Уладзіслаў Гарбацкі : Пераадоленьне гамафобіі стар.145] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206163533/http://arche.bymedia.net/2003-2/harb203.html |date=6 лютага 2012 }}</ref><ref>[http://www.gayby.net/publ/14-1-0-190 gayby.net. Уладзіслаў Гарбацкі : Пераадоленьне гамафобіі]</ref> з [[1998]] па [[2002]] гг. Асноўныя тэмы часопіса — культура, мастацтва, правы чалавека, правы [[Гей|геяў]] і [[Лесбіянства|лесбіянак]], праблемы [[ЛГБТ]], сацыяльныя праблемы. == Гісторыя выдання == «Форум Лямбда» (да [[1999]] — «Форум») быў заснаваны ў жніўні 1998 года як бюлетэнь незарэгістраванай [[Арганізацыя|арганізацыі]] Беларуская Ліга свабоды сексуальных меншасцей «Лямбда» (БЛЛ).<ref>{{Cite web |url=http://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ |title=«За вясёлкавую Беларусь!» Віртуальная выстава дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910122322/https://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ |archive-date=10 верасня 2017 |access-date=22 студзеня 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2015/11/fl02.pdf Форум / Forum. Бюлетэнь Беларускай Лігі свабоды сексуальных меншасцяў «Лямбда». № 2. Верасень-кастрычнік 1998.] {{Недаступная спасылка}}</ref> [[2 чэрвеня]] 1999 атрымаў пасведчанне Дзяржаўнага камітэта па друку і стаў выходзіць афіцыйна. Прыватным заснавальнікам і выдаўцом выступіў журналіст і актывіст [[Эдвард Тарлецкі]].<ref>{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/11/27/slava.html |title=Makeout. Слава |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=19 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119084012/http://makeout.by/2014/11/27/slava.html |url-status=dead }}</ref> Выданне часопіса было падтрымана Фондам Сораса.<ref name=":0">[http://www.gay.ru/news/rainbow/2001/03/27-782.htm gay.ru В Беларуси перестанет выходить журнал «Forum Lambda»]</ref> Часопіс распаўсюджваўся бясплатна. Большасць нумароў, што пабачылі свет, захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі.]] Галоўны рэдактар Э.Тарлецкі ў інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу ''[https://makeout.by Makeout]'' узгадвае<ref>{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |title=Часопіс Makeout. 6 студзеня 2014/ Вика Биран'''.''' Любое гей-движение будет отражать общую картину происходящего в обществе |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=14 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114195259/http://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |url-status=dead }}</ref>:{{Пачатак цытаты}}Наклад быў невялікі і нас мала зусім. Зразумела, што трэба было запоўніць неяк сабой прастору. Мы яго запакоўвалі ў канверты і рассылалі ў бібліятэкі, у кніжныя палаты, у міністэрства, ведамства, грамадскія арганізацыі … Каб яны чыталі, каб ведалі, што мы ёсць. Самі па сабе гей-арганізацыі нічога не могуць зрабіць. Адразу я гэтага не разумеў, а потым паступова да мяне дайшло. Яны могуць публічна людзям апавядаць, што ёсць такая праблема, а саму гэтую праблему яны не могуць вырашыць. Можна праводзіць усякія семінары, лекцыі, але пакуль не будзе гэтай праблемай займацца дзяржава — нічога не зменіцца.{{Канец цытаты}}13 сакавіка 2001 рэдакцыя часопіса атрымала ліст Дзяржаўнага камітэта Рэспублікі Беларусь па друку, у якім гаварылася аб ануляванні пасведчання аб рэгістрацыі. У лісце пазначана прычына: «часопіс, зарэгістраваны як навукова-папулярнае, культуралагічнае выданне, ужо больш за год выпускаецца як эратычны».<ref name=":0" /><ref>[https://charter97.org/rus/news/2001/03/26/03 Хартыя’97 '''Гей-журнал «Форум — Лямбда» лишен официальной регистрации'''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603232533/http://www.charter97.org/rus/news/2001/03/26/03 |date=3 чэрвеня 2009 }}</ref><ref>''[[Радыё Свабода. Андросенка: Гамафобія — гэта тое, што яднае апазыцыю і ўладу|Радыё Свабода.]]'' [[Радыё Свабода. Андросенка: Гамафобія — гэта тое, што яднае апазыцыю і ўладу|Андросенка: Гамафобія — гэта тое, што яднае апазыцыю і ўладу]] </ref> У гэтай сувязі Э. Тарлецкі для [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|ПЦ «Вясна»]] заявіў<ref>'''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/chronika/2001/08.htm Агляд-Хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі ў 2001 годзе. 8. ПАРУШЭНЬНІ ПРАВОЎ ГРАМАДЗЯНАЎ НА СВАБОДУ СЛОВА І АТРЫМАНЬНЕ ПРАЎДЗІВАЙ ІНФАРМАЦЫІ, ПЕРАСЬЛЕД НЕЗАЛЕЖНАЙ ПРЭСЫ І ЖУРНАЛІСТАЎ частка 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080907113403/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/chronika/2001/08.htm |date=7 верасня 2008 }}'''</ref>:{{Пачатак цытаты}}Пазбаўленне часопісу рэгістрацыі […] — гэта сведчанне таго, што дзяржава працягвае палітыку дыскрымінацыі ў дачыненні да геяў і лесбіянак. Гэта незаконнае рашэнне, гэта дыскрымінацыя — я падкрэсліваю. Часопіс «Плэйбой» абвешчаны неэратычным, а наш часопіс — эратычным. І гэта заканамерная з’ява: грамадства робіцца больш унітарным — расце гамафобія. {{Канец цытаты}}Нягледзячы на пазбаўленне афіцыйнага статусу, часопіс друкаваўся далей. Па 2002 год уключна ўбачылі свет 23 нумары.<ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200204/04024314.html Гей-новости. Беларусь 4.04.2002]</ref> Афіцыйна наклад часопіса складаў 299 асобнікаў. У 1999—2001 гг. рэдакцыя часопіса была суарганізатарам беларускага [[Фестываль|фестывалю]] [[Беларусь Гей Прайд]]<ref>[[БДГ. 12/03/2002 В Минске готовятся к IV фестивалю геев и лесбиянок]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm%3F15565,1 |title=БДГ. 31/08/2001 По главной улице с оркестром… |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=2 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802114151/http://bdg.by//news/news.htm?15565,1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200210/20200126.html Гей-новости. Беларусь 20.10.2002] </ref><ref>[[Homosexualität in Weißrussland]] </ref> У 2000 г. часопіс быў прадстаўлены на беларускім стэндзе на Міжнародным кніжным кірмашы ў г. [[Гётэбарг|Гётэборг]], [[Швецыя|Швэцыя]].<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/03/spis.htm Dmitri Plax. ANNUS ALBARUTHENICUS/ГОД БЕЛАРУСКІ № 3/ 2002 г. ANTECKNINGAR OM SVENSK-VITRYSKA KULTURELLA KONTAKTER I BÖRJAN AV DET XXI SEKLET]</ref> У 2000 г. журналіст Юры Азаронак у сваёй тэлеперадачы «Тайныя спружыны палітыкі» выкарыстоўваў матэрыялы часопіса для нібыта кампраметацыі беларускай апазіцыі.<ref name=":1">[http://www.ehu.lt/files/Belformat-s.pdf Альмира Усманова. Сексуальность и политика в белорусских масс-медиа, стар. 328—329 (Белорусский формат: невидимая реальность. Вильнюс, Европейский Гуманитарный Университет, 2008 г.)]</ref> У 2000 г. за адстойванне правоў меншасці часопіс быў сярод намінантаў на атрыманьне прэміі часопіса [[ARCHE Пачатак (1998)|ARCHE]]-1999 «За сумленнае слова»<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/6522-1.pdf |title=ARCHE 3 — 2000, стар.2 |access-date=25 студзеня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630224146/http://pdf.kamunikat.org/6522-1.pdf |archivedate=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Вытрымка == У № 18 часопіса «Форум Лямбда» адзін з артыкулаў быў прысвечаны [[Праблема|праблеме]] [[Прапаганда|прапаганды]], у якой [[аўтар]] разважае на тэму [[Гамафобія|гамафобіі]] ў сучасным беларускім [[Грамадства|грамадстве]], «якое шмат у чым усё яшчэ жыве па інэрцыі, рухаецца па сацыяльна-культурнай [[Траекторыя|траекторыі]], якая была закладзена ў эпоху савецкай імперыі. Уласна камуністычнай ідэалогіі ўжо няма, але захоўваецца набор стэрэатыпных сацыяльных рэакцый, сацыяльных рэфлексій. Беларускае грамадства — грамадства без выразнай [[Сістэма|сістэмы]] пісаных правіл, гэта квазітрадыцыйная супольнасць. Феномен савецкага [[кансерватызм]]у і ёсць той спецыфічны культурны фон, на якім ледзьве развіваецца [[субкультура]] секс-меншасцяў у Беларусі». На думку аўтара артыкула, беларуская гамафобія — гэта вынік беларускага вобразу жыцця. Варожасць да [[Гей|геяў]] у Беларусі ў шмат чым — наступства ганебнага становішча [[Мужчына|мужчыны]], і наогул чалавечай асобы. Асноўныя ўстановы мужчынскага [[Выхаванне|выхавання]] — вуліца, [[армія]], [[Турма|турэмная]] сістэма, вынішчаюць [[Свабода|свабоду]] індывідуальнасці, развіваюць [[канфармізм]]. Корань канфлікту секс-меншасцей з сацыяльным асяроддзем — не ўласна забарона на гомасексуальнасць у чыстым выглядзе, а непрыйманне маргінальнай постсавецкай масай разнастайнасці жыццёвых стыляў як такіх. […] Беларускі гамафоб рэагуе на гомасексуалаў амаль рэфлекторна. Іншасць — ужо сама па сабе ёсць [[злачынства]]".<ref name=":1" /><ref>Форум Лямбда. № 18 (2000). С. 5.</ref> == Спасылкі == [https://web.archive.org/web/20170910122322/https://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ Віртуальная выстава дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. Частка 1] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы меншасцей]] [[Катэгорыя:Правы чалавека]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] r2v722zqusmivxe8sckimnd2kjqwuvr 0 310484 5220612 5217800 2026-10-17T22:53:26Z Kent Wang 174798 Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg 5220612 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{інфармацыйны спіс}} '''Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]] ў [[Партугалія|Партугальскай Рэспубліцы]]''' ўтрымоўвае 15 аб’ектаў (на [[2017]] год)<ref name=List_unesco_15>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pt|title=Properties inscribed on the World Heritage List (15): Portugal.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721192138/http://whc.unesco.org/en/statesparties/pt|archive-date=2018-07-21}}</ref>, што складае {{СС статыстыка|3|15}} ад агульнай колькасці ({{СС статыстыка|1}} на {{СС статыстыка|2}} год). 14 аб’ектаў уключаны ў спіс па культурных крытэрыях, прычым 3 з іх прызнаны шэдэўрамі чалавечага генія ([[Сусветная спадчына#Крытэрыі|крытэрый]] i), яшчэ 1 аб’ект уключаны па прыродных крытэрыях і прызнаны выдатным узорам біялагічных працэсаў у эвалюцыі і развіцці зямных экасістэм, раслінных і жывёльных супольнасцей (крытэрый ix). Акрамя гэтага, станам на 2017 год, 11 аб’ектаў на тэрыторыі Партугаліі знаходзяцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны<ref name="portugal-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 ліпеня 2012|lang=en|description=Спіс кандыдатаў у аб’екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Партугаліі|archive-url=https://www.webcitation.org/69egHW5hO?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|archive-date=4 жніўня 2012|url-status=live}}</ref>. [[Партугальская Рэспубліка]] ратыфікавала Канвенцыю аб ахове Сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны [[30 верасня]] [[1980]] года<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pt|title=The States Parties - Portugal|publisher=unesco.org|access-date=31 кастрычніка 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/61FhvCEqv?url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pt|archive-date=27 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Першыя чатыры аб’екты, размешчаныя на тэрыторыі Партугаліі, былі занесены ў спіс у [[1983]] годзе на 7-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/1983/sc-83-conf009-8e.pdf|title=Report of the rapporteur (1-1984)|publisher=[[UNESCO]].org|lang=en|access-date=2018-07-28|format=[[PDF]]}}</ref><ref name=unesco_206/><ref name=unesco_263/><ref name=unesco_264/><ref name=unesco_265/>. == Спіс аб’ектаў == Спіс аб’ектаў<ref name="парадак" group="Кам"/> па стане на 2017 год ўтрымоўвае 15 аб’ектаў<ref name=List_unesco_15/>: {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=6%|№<br />[[ЮНЕСКА]] ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год дадання ў спіс ! width=6%|[[Сусветная спадчына#Крытэрыі|Крытэрыі]] |- | 1 | 206<ref name=unesco_206>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/206|title=Central Zone of the Town of Angra do Heroismo in the Azores.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707191347/http://whc.unesco.org/en/list/206/|archive-date=2018-07-07}}</ref> | [[Выява:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|150px]] | align=left| Цэнтр горада [[Ангра-ду-Эраіжму]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Знаходзячыся на востраве Тэршэйра Азорскага архіпелага, гэты горад, пачынаючы з XV ст. і да з’яўлення параходаў ў XIX ст., служыў абавязковым пунктам прыпынку для судоў, якія пераплылі Атлантыку. Крэпасці Сан-Себасцьян і Сан-Жуан-Батыста, якія маюць узрост 400 гадоў, з’яўляюцца ўнікальнымі прыкладамі ваеннай архітэктуры. Пашкоджаная землятрусам ў 1980 годзе, Ангра цяпер аднаўляецца»<ref name=unesco_206/>.|group="Кам"|name="ю_206"}}<br />({{lang-pt|Zona Central da Cidade de Angra faz Heroísmo}}) || Аўтаномны рэгіён: [[Азорскія астравы]]<br />Горад: [[Ангра-ду-Эраіжму]] | [[1478]] | [[1983]] | iv, vi |- | 2 | 263<ref name=unesco_263>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263|title=Monastery of the Hieronymites and Tower of Belém in Lisbon.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221238/http://whc.unesco.org/en/list/263|archive-date=2018-07-08}}</ref> | [[Файл:Jerónimos April 2009-4.jpg|150px]]<br />[[Файл:Torre Belém April 2009-4a.jpg|150px]] | align=left| [[Жэронімуш]] і [[вежа Белен]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Манастыр іеронімітаў, які стаіць пры ўваходзе ў лісабонскую гавань, збудаванне якога пачалося ў 1502 годзе, найбольш ярка ілюструе партугальскае мастацтва. Беленская вежа, размешчаная паблізу, узведзена ў памяць аб экспедыцыі Васка да Гамы і нагадвае пра вялікія марскія адкрыцці, якія заклалі асновы сучаснай палітычнай карты свету»<ref name=unesco_263/>.|group="Кам"|name="ю_263"}}<br />({{lang-pt|Mosteiro do Hieronymites e Torre Belém}}) | Рэгіён: [[Лісабонскі рэгіён|Лісабонскі]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]] <br /> Горад: [[Лісабон]] | [[1450]], [[1515]]—[[1521]] | [[1983]] | iii, vi |- | 3 | 264<ref name=unesco_264>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/264|title=Monastery of Batalha.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712223058/http://whc.unesco.org/en/list/264|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:BatalhaFacade1.jpg|150px]] | align=left| [[Кляштар Баталья]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Дамініканскі манастыр баталіі быў збудаваны ў памяць пра перамогу партугальцаў над кастыльцамі ў 1385 годзе ў бітве пры Алжубарота. Яму наканавана было стаць галоўным аб’ектам будаўніцтва партугальскіх каралёў у наступныя два стагоддзі. Тут выявілася вельмі спецыфічная нацыянальная разнавіднасць готыкі, якая ўзнікла пад моцным уплывам стылю мануэліно, што дэманструе такі шэдэўр як Каралеўскі клостэр»<ref name=unesco_264/>.|group="Кам"|name="ю_264"}}<br />({{lang-pt|Mosteiro de Batalha}}) | Рэгіён: [[Цэнтральны рэгіён, Партугалія|Цэнтральны]]<br />Акруга: [[акруга Лейрыя|Лейрыя]] <br /> Горад: [[Баталья, Партугалія|Баталья]] | [[1386]]—[[1517]] | [[1983]] | i, ii |- | 4 | 265<ref name=unesco_265>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/265|title=Convent of Christ in Tomar.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712224056/http://whc.unesco.org/en/list/265|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|150px]] | align=left| [[Канвенту-ды-Крышту|Кляштар Хрыста]] ў горадзе Тамар{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Першапачаткова задуманы як помнік, які сімвалізуе Рэканкісту, гэты манастыр рыцараў-тампліераў (які перайшоў у 1344 годзе да рыцараў Ордэна Хрыста) стаў адыгрываць зусім іншую ролю ў мануэлінскі перыяд — ролю сімвала адкрытасці Партугаліі для іншых народаў свету»<ref name=unesco_265/>.|group="Кам"|name="ю_265"}}<br />({{lang-pt|Convento de Cristo em Tomar}}) | Рэгіён: [[рэгіён Алентэжу|Алентэжу]]<br />Акруга: [[акруга Сантарэн|Сантарэн]] <br /> Горад: [[Тамар]] | [[XII стагоддзе]] | [[1983]] | i, vi |- | 5 | 361<ref name=unesco_361>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361|title=Historic Centre of Évora.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712221923/http://whc.unesco.org/en/list/361|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:Evora-RomanTemple edit.jpg|150px]] | align=left| Гістарычны цэнтр горада [[Эвара]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Гэты горад-музей, гісторыя якога сыходзіць каранямі ў часы Старажытнага Рыма, дасягнуў свайго росквіту ў [[XV стагоддзе|XV стагоддзі]], калі ён стаў рэзідэнцыяй партугальскіх каралёў. Яго ўнікальнае аблічча фарміруецца жылымі дамамі [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзяў]] з пабеленымі сценамі, упрыгожанымі кафлямі — «азулежуш» — і гаўбцамі з каванага жалеза. Помнікі Эвора аказалі вялікі ўплыў на партугальскую архітэктуру ў Бразіліі»<ref name=unesco_361/>.|group="Кам"|name="ю_361"}}<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Évora}}) | Рэгіён: [[рэгіён Алентэжу|Алентэжу]]<br />Акруга: [[акруга Эвара|Эвара]] <br /> Горад: [[Эвара]] | [[80 да н.э.|80]]—[[72 да н.э.|72]] гг. да н.э. | [[1986]] | ii, iv |- | 6 | 505<ref name=unesco_505>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/505|title=Monastery of Alcobaça.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712215757/http://whc.unesco.org/en/list/505|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Файл:Mosteiro de Alcobaça (Portugal) 2.jpg|150px]] | align=left| [[Кляштар Алкабаса]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Манастыр Божай Маці ў Алкобасе, на поўнач ад Лісабона, быў заснаваны ў XII стагоддзі каралём Альфонсам I. Яго памеры, вытрыманасць архітэктурнага стылю, прыгажосць матэрыялаў, а таксама тое старанне, з якім ён быў пабудаваны, робяць яго шэдэўрам цыстэрцыянскага гатычнага мастацтва»<ref name=unesco_505/>.|group="Кам"|name="ю_505"}}<br />({{lang-pt|Mosteiro de Santa Maria de Alcobaça}}) | Рэгіён: [[Цэнтральны рэгіён, Партугалія|Цэнтральны]]<br />Акруга: [[акруга Лейрыя|Лейрыя]] <br /> Горад: [[горад Алкабаса|Алкабаса]] | [[1153]] | [[1989]] | i, iv |- | 7 | 723<ref name=unesco_723>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723|title=Cultural Landscape of Sintra.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630115840/http://whc.unesco.org/en/list/723|archive-date=2018-06-30}}</ref> | [[Выява:Remote views of Câmara Municipal de Sintra 93.jpg|150px]] | align=left| Горад [[Сінтра]] і наваколлі{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] [[Сінтра]] стала першым цэнтрам еўрапейскага рамантызму. [[Фернанду II|Фердынанд II]] ператварыў разбураны манастыр у замак, дзе гэты новы напрамак праявіўся ў выкарыстанні элементаў готыкі, егіпецкага, маўрытанскага стыляў і Адраджэння, а таксама ў стварэнні парка, які спалучае мясцовыя і экзатычныя віды дрэў. Іншыя выдатныя будынкі, пабудаваныя ў тым жа духу на прылеглых горных схілах, дапоўнілі гэты ўнікальны комплекс паркаў і садоў, які паўплываў на ландшафтную архітэктуру ўсёй Еўропы»<ref name=unesco_723/>.|group="Кам"|name="ю_723"}}<br />({{lang-pt|Paisagem Cultural de Sintra}}) | Рэгіён: [[Лісабонскі рэгіён|Лісабонскі]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]] | [[XI стагоддзе]] | [[1995]] | ii, iv, v |- | 8 | 755<ref name=unesco_755>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/755|title=Historic Centre of Oporto, Luiz I Bridge and Monastery of Serra do Pilar.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712182930/http://whc.unesco.org/en/list/755|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:Porto des de Vila Nova de Gaia.JPG|150px]] | align=left| Гістарычны цэнтр горада [[Порту]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Пабудаваны на схілах пагоркаў паблізу вусця ракі Дору горад Порту — гэта выбітны гарадскі ландшафт, які мае тысячагадовую гісторыю. Яго бесперапыннае развіццё, звязанае з морам (старажытныя рымляне называлі яго Портус, што значыць порт), можна ўявіць па шматлікіх і разнастайных помніках — ад кафедральнага сабора з хорамі ў раманскім стылі да неакласічнага будынка Фондавай біржы і царквы Санта-Клара, пабудаванай у тыпова партугальскім стылі мануэліно»<ref name=unesco_755/>.|group="Кам"|name="ю_755"}}<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Porto}}) | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён, Партугалія|Паўночны]]<br />Акруга: [[акруга Порту|Порту]] <br /> Горад: [[Порту]] | [[IV стагоддзе]] | [[1996]] | iv |- | 9 | 866<ref name=unesco_866>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/866|title=Prehistoric Rock Art Sites in the Côa Valley and Siega Verde.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712215558/http://whc.unesco.org/en/list/866|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:Rock Art Foz Coa 01.jpg|150px]] | align=left| Дагістарычны наскальны жывапіс у даліне [[Даліна Коа|Коа]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Уключаныя ў Спіс сусветнай спадчыны ў 1998 годзе, помнікі дагістарычнага наскальнага жывапісу даліны Коа ўяўляюць сабой унікальную па ліку наскальных малюнкаў калекцыю перыяду верхняга палеаліту (22 000—10 000 гадоў да нашай эры). Яна з’яўляецца найбольш яркім прыкладам, які ілюструе зараджэнне мастацкай творчасці чалавека. Археалагічная зона Сіега Вэрдэ, размешчаная ў вобласці Касцілья-е-Леон, дапаўняе гэты помнік. Тут знаходзяцца 645 гравюр, выразаных на сценах пячор, якія ўтварыліся пад уздзеяннем воднай эрозіі. Гэтыя гравюры, галоўным чынам сімвалічныя, малююць жывёл. Аднак некаторыя з іх прадстаўляюць сабой таксама геаметрычныя фігуры і схематычныя выявы. Дагістарычны ансамбль наскальнага мастацтва даліны Коа і Сіега Вэрдэ ўтварае самы значны аб’ект наскальнага жывапісу перыяду палеаліту пад адкрытым небам, з размешчаных на Пірынейскім паўвостраве»<ref name=unesco_866/>.|group="Кам"|name="ю_866"}}<br />({{lang-pt|Sítios de Arte Rupestre do Vale do Côa}}) | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён, Партугалія|Паўночны]]<br />Акруга: [[акруга Гуарда|Гуарда]] <br />Найбліжэйшы горад: [[Віла-Нова-ды-Фош-Коа]]<br />(Сумесна з [[Спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Іспаніі|Іспаніяй]] [[Выява:Flag of Spain.svg|20px]]) | 20 тыс. гадоў да н.э. | [[1998]] | i, iii |- | 10 | 934<ref name=unesco_934>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/934|title=Laurisilva of Madeira.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121050742/http://whc.unesco.org/en/list/934|archive-date=2018-01-21}}</ref> | [[Выява:Laurazeen wood madeira hg.jpg|150px]] | align=left| [[Лаўровы лес Мадэйры|Лаўровыя лясы]] вострава [[Мадэйра]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Лаўровыя лясы Мадэйры ўяўляюць сабой каштоўныя рэліктавыя насаджэнні, некалі шырока распаўсюджаныя ў гэтым рэгіёне. Найбуйнейшы з ацалелых лаўровых лясных масіваў, лес на 90% з’яўляецца першасным. Мясцовасць характарызуецца ўнікальным раслінным і жывёльным светам, тут адзначаны многія эндэмічныя віды, да прыкладу, мясцовы від голуба (мадейрскі голуб)»<ref name=unesco_934/>.|group="Кам"|name="ю_934"}}<br />({{lang-pt|Laurissilva da Madeira}}) | Аўтаномны рэгіён: [[Мадэйра]] | — | [[1999]] | ix, x |- | 11 | 1031<ref name=unesco_1031>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031|title=Historic Centre of Guimarães.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701030917/http://whc.unesco.org/en/list/1031|archive-date=2018-07-01}}</ref> | [[Файл:Paço dos Duques 1.jpg|150px]] | align=left| Гістарычны цэнтр горада [[Гімарайнш]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Гістарычны горад Гімарайнш асацыюецца са станаўленнем ў XII ст. партугальскай нацыянальнай самасвядомасці. Гэта выключна добра захаваны сапраўдны прыклад эвалюцыі сярэднявечнага паселішча ў сучасны горад. Разнастайнасць тыпаў яго будынкаў раскрывае спецыфіку развіцця партугальскай архітэктуры ў перыяд XV—XIX стагоддзяў, калі выкарыстоўваліся традыцыйныя будаўнічыя матэрыялы і метады»<ref name=unesco_1031/>.|group="Кам"|name="ю_1031"}}<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Guimarães}}) | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён, Партугалія|Паўночны]]<br />Акруга: [[акруга Брага|Брага]]<br />Горад: [[Гімарайнш]] | [[1096]] | [[2001]] | ii, iii, iv |- | 12 | 1046<ref name=unesco_1046>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1046|title=Alto Douro Wine Region.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704223625/https://whc.unesco.org/en/list/1046|archive-date=2018-07-04}}</ref> | [[Выява:Altodourovinhateiro.JPG|150px]] | align=left| Вінаробны рэгіён [[Алту-Дору]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «У раёне Алту-Дору віно выраблялася традыцыйнымі метадамі на працягу 2 тысяч гадоў. Пачынаючы з XVIII стагоддзя яго галоўны прадукт — партвейн — набывае, дзякуючы сваёй якасці, сусветную вядомасць. Такія даўнія традыцыі вінаробства сфармавалі культурны ландшафт выбітнай прыгажосці, які адлюстроўвае тэхналагічную, сацыяльную і эканамічную эвалюцыю»<ref name=unesco_1046/>.|group="Кам"|name="ю_1046"}}<br />({{lang-pt|Região Vinhateira do Alto Douro}}) | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён, Партугалія|Паўночны]]<br />Акруга: [[акруга Браганса|Браганса]] | — | [[2001]] | iii, iv, v |- | 13 | 1117<ref name=unesco_1117>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1117|title=Landscape of the Pico Island Vineyard Culture.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712214831/http://whc.unesco.org/en/list/1117|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Выява:Landscape of the Pico Island Vineyard Culture.jpg|150px]] | align=left| [[Вінаробны ландшафт вострава Піку]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Гэты аб’ект спадчыны плошчай 987 га размешчаны на вулканічным востраве Піку, другім па велічыні ў Азорскім архіпелагу. На ім знаходзіцца цэлая сетка працяглых загарод, якія праходзяць паралельна скалістага берага, пабудаваных для абароны тысяч маленькіх прастакутных зямельных надзелаў — «курайш» — ад уздзеяння ветру і марской вады. Сведчаннямі гэтай культуры вінаробства, зараджэнне якой адносіцца да XV стагоддзя, з’яўляюцца таксама палі, дамы, уключаючы маёнткі пачатку XIX стагоддзя, вінныя склепы, цэрквы і прычалы»<ref name=unesco_1117/>.|group="Кам"|name="ю_1117"}}<br />({{lang-pt|Paisagem da Cultura da Vinha da Ilha do Pico}}) | Аўтаномны рэгіён: [[Азорскія астравы]] | — | [[2004]] | iii, v |- | 14 | 1367<ref name=unesco_1367>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1367|title=Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712221824/http://whc.unesco.org/en/list/1367|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Файл:Elvas e muralhas.jpg|160px]] | align=left| Прыгранічны гарнізонны [[Элваш]] і яго ўмацаванні{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Аб’ект, шырока ўмацаваны з XVII па XIX стагоддзі, уяўляе сабой самы вялікі фальшборт сістэмы сухога рова ў свеце. Сцены горада змяшчаюць казармы і іншыя ваенныя будынкі, а таксама цэрквы і манастыры. У той час як Элваш змяшчае рэшткі пачынаючы з яго з’яўлення ў X стагоддзі, яго ўмацаванне пачалося, калі Партугалія аднавіла незалежнасьць у 1640 годзе. Умацаванне, распрацаванае галандскімі езуітамі падрэ Касмандэра, ўяўляе сабой лепшы з захаваўшыхся прыклад галандскай школы ўмацаванняў ў свеце. Аб’ект таксама змяшчае акведук Амарэйра, пабудаваны для таго, каб крэпасць вытрымлівала працяглыя аблогі»<ref name=unesco_1367/>.|group="Кам"|name="ю_1367"}}<br />({{lang-pt|Cidade Fronteiriça e de Guarnição de Elvas e as suas Fortificações}}) | Рэгіён: [[Алту-Алентэжу]]<br />Акруга: [[акруга Парталегры|Парталегры]] | [[XIII стагоддзе]] | [[2012]] | iv |- | 15 | 1387<ref name=unesco_1387>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1387|title=University of Coimbra – Alta and Sofia.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712221819/http://whc.unesco.org/en/list/1387|archive-date=2018-07-12}}</ref> | [[Файл:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|160px]] | align=left| [[Каімбрскі ўніверсітэт]]{{#tag:ref|Апісанне аб’екта на афіцыйным сайце ЮНЕСКА: «Размешчаны на пагорку з відам на горад, універсітэт Каімбры і яго каледжы раслі і развіваліся на працягу больш за сем стагоддзяў у межах старога горада. Вядомыя будынкі ўніверсітэта ўключаюць сабор XII стагоддзя Санта-Круз і шэраг каледжаў XVI стагоддзя, каралеўскі палац Алькасаба, ў якім размяшчаўся ўніверсітэт з 1537 года, бібліатэка Жуаніна з багатым дэкорам у стылі барока XVIII стагоддзя, батанічны сад і Універсітэцкі выдавецкі дом, а таксама вялікі «універсітэцкі гарадок», створаны ў 1940-х гадах. Збудаванні ўніверсітэта сталі эталонам у развіцці іншых устаноў вышэйшай адукацыі ў партугаламоўным свеце, дзе ён таксама аказвае вялікі ўплыў на працэс навучання і літаратуры. Каімбра прапануе выбітны прыклад інтэграванага ўніверсітэцкага горада з канкрэтнай гарадской тыпалогіяй, а таксама яго ўласныя цырыманіяльныя і культурныя традыцыі, якія былі захаваныя ў дзеянні на працягу стагоддзяў»<ref name=unesco_1387/>.|group="Кам"|name="ю_1387"}}<br />({{lang-pt|Universidade de Coimbra}}) | Рэгіён: [[Цэнтральны рэгіён, Партугалія|Цэнтральны]]<br />Акруга: [[акруга Каімбра|Каімбра]]<br />Горад: [[Каімбра]] | [[1290]] | [[2013]] | ii, iv, vi |- |} === Геаграфічнае размяшчэнне аб’ектаў === {{слупкі}} {{слупок}} {{На карце+|Партугалія|width=350|float=right|caption=Аб’екты сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Партугаліі.|places= {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=39|lat_min=36|lat_sec=14|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=25|lon_sec=09|label=[[Канвенту-ды-Крышту|Кляштар Хрыста]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=39|lat_min=39|lat_sec=33|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=49|lon_sec=34|label=[[Кляштар Баталья]]|position=top}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=41|lat_sec=51|lon_dir=W|lon_deg=9|lon_min=12|lon_sec=24|label=[[Кляштар еранімітаў]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=41|lat_sec=29|lon_dir=W|lon_deg=9|lon_min=12|lon_sec=57|label=[[Вежа Белен|Белен]]|position=left}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=33|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=7|lon_min=57|lon_sec=|label=Гістарычны цэнтр <br />горада [[Эвара]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=39|lat_min=32|lat_sec=54|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=58|lon_sec=48|label=[[Кляштар Алкабаса]]|position=bottom}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=47|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=9|lon_min=25|on_sec=|label=[[Сінтра|Горад Сінтра]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=2|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=7|lon_min=7|lon_sec=|label=[[Даліна Коа]]|position=bottom}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=40|lat_min=12|lat_sec=28|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=25|lon_sec=33|label=[[Каімбрскі ўніверсітэт]]|position=bottom}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=6|lat_sec=6|lon_dir=W|lon_deg=7|lon_min=47|lon_sec=56|label=[[Алту-Дору]]|position=right}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=28|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=24|lon_sec=|label=Гістарычны цэнтр <br /> горада [[Гімарайнш]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=09|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=36|lon_sec=|label=Гістарычны цэнтр [[Порту]]|position=bottom}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=52|lat_sec=|lon_dir=W|lon_deg=7|lon_min=9|lon_sec=|label=Замак [[Элваш]]}} }} {{слупок}} {{На карце+|Партугалія Азорскія астравы|width=400|float=left|caption=Аб’екты сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Азорскіх астравах.|places= {{На карце~|Партугалія Азорскія астравы|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=38|lon_dir=W|lon_deg=27|lon_min=13|label=Цэнтр горада <br /> [[Ангра-ду-Эраіжму]]|position=right}} {{На карце~|Партугалія Азорскія астравы|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=30|lat_sec=48|lon_dir=W|lon_deg=28|lon_min=32|on_sec=28|label=[[Вінаробны ландшафт вострава Піку]]|position=left}} }}{{На карце+|Партугалія Мадэйра|width=400|float=left|caption=Аб’екты сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Мадэйры.|places= {{На карце~|Партугалія Мадэйра|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=32|lat_min=46|lon_dir=W|lon_deg=17|lon_min=0|label=[[Лаўровыя лясы]] вострава Мадэйра}} }} {{слупкі/канец}} </center> == Папярэдні спіс == Папярэдні спіс{{#tag:ref|У гэтай табліцы аб’екты размешчаны ў парадку іх дадання ў спіс сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]].|group="Кам"|name="парадак"}} уключае пералік важных культурных і прыродных аб’ектаў, прапанаваныя ўрадам Партугаліі ў якасці кандыдатаў на ўнясенне ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У 2017 годзе ўрадам Партугальскай рэспублікі папярэдні спіс быў радыкальна перагледжаны: у склад спісу уключаны 21 аб’ект<ref name=portugal-tentative/>. Аб’екты ранейшага папярэдняга спісу перанесены ў секцыю ніжэй. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=6%|№<br />ЮНЕСКА ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год дадання ў спіс ! width=6%|[[Сусветная спадчына#Крытэрыі|Крытэрыі]] |- | 1 | 6207<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6207|title=Historic Centre of Guimarães and Couros Zone (extension).|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920182612/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6207/|archive-date=2017-09-20}}</ref> | [[Файл:Paço dos Duques 1.jpg|160px]] | align=left| Гістарычны цэнтр горада [[Гімарайнш]] і зона Корас (пашырэнне)<br />({{lang-pt|Historic Centre of Guimarães and Couros Zone (extension)}}). | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён (Партугалія)|Паўночны]]<br />Акруга: [[Акруга Брага|Брага]]<br /><small>{{coord|41.440000|N|8.293000|W|region:PT_type:landmark|name=Guimarães}}</small> | [[X стагоддзе|X стагоддзя]] | [[2017]] | iii, iv, v |- | 2 | 6208<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6208|title=Historical Lisbon, Global City.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225100133/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6208|archive-date=2017-12-25}}</ref> | [[Файл:Rua Augusta from Arco Triunfal da Rua Augusta 08.jpg|160px]] | align=left| Гістарычная частка [[Лісабон]]а<br />({{lang-pt|Historical Lisbon, Global City}}). | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]<br /><small>{{coord|38|42|27|N|9|8|11|W|region:PT_type:landmark|name=Historical Lisbon}}</small> | [[XII стагоддзе|XII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | 2017 | i, ii, iii, iv, vi |- | 3 | 6209<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6209|title=Mértola.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226174412/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6209|archive-date=2017-12-26}}</ref> | [[Файл:Mértola.JPG|160px]] | align=left| [[Мертола]]<br />({{lang-pt|Mértola}}). | Рэгіён: [[Алентэжу (рэгіён)|Алентэжу]]<br />Акруга: [[Акруга Бежа|Бежа]]<br /><small>{{coord|37|38|15.55|N|7|39|54.27|W|region:PT_type:landmark|name=Mértola}}</small> | [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]] | 2017 | ii, iii, iv |- | 4 | 6210<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6210/|title=Montado, Cultural Landscape.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730050229/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6210/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Guardadores de Porcos.jpg|160px]] | align=left| Мясцовасць Мантада<br />({{lang-pt|Montado}}). | — | — | 2017 | iv, v, vi |- | 5 | 6211<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6211|title=Royal Building of Mafra – Palace, Basilica, Convent, Cerco Garden and Hunting Park (Tapada).|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730050242/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6211|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Palácio Nacional de Mafra.jpg|160px]] | align=left| [[Палац Мафра]] і запаведнік<br />[[Тапада-Насьянал-ды-Мафра]]<br />({{lang-pt|Palácio e Tapada Nacional de Mafra}}). | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]<br /><small>{{coord|38.936922|N|9.326395|W|region:PT_type:landmark|name=Royal Building of Mafra}}</small> | [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | 2017 | i, ii, iv, vi |- | 6 | 6212<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6212/|title=Route of Magellan. First around the World.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021231/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6212/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:In the Straits of Magellan.jpg|160px]] | align=left| Экспедыцыя [[Фернан Магелан|Магеллана]] (першае кругасветнае плаванне)<br />({{lang-pt|Route of Magellan. First around the World}}). | — | 1519—1522 гг. | 2017 | ii, iv, vi |- | 7 | 6213<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6213|title=Sanctuary of Bom Jesus do Monte in Braga.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613093626/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6213/|archive-date=2018-06-13}}</ref> | [[Файл:Treppenaufgang Bom Jesus do Monte.jpg|160px]] | align=left| Святыня Сантуарыё Бон-Жэзуш-ду-Монці ([[Брага (горад)|Брага]])<br />({{lang-pt|Santuário do Bom Jesus do Monte (Braga)}}) | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён (Партугалія)|Паўночны]]<br />Акруга: [[Акруга Брага|Брага]]<br /><small>{{coord|41|33|16|N|8|22|40|W|region:PT_type:landmark|name=Sanctuary of Bom Jesus do Monte}}</small> | [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | 2017 | i, iv, v |- | 8 | 6214<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6214/|title=Vila Viçosa, Renaissance ducal town.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730020933/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6214/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Vila Viçosa April 2011-3a.jpg|160px]] | align=left| Віла-Вісоза і паляўнічыя ўгоддзі Тапада-Рэал<br />({{lang-pt|Vila Viçosa. Tapada Real}}). | Рэгіён: [[Алентэжу (рэгіён)|Алентэжу]]<br />Акруга: [[Эвора (акруга)|Эвора]]<br /><small>{{coord|38|46|44.25|N|7|25|4.37|W|region:PT_type:landmark|name=Vila Viçosa}}</small> | [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] | 2017 | ii, iv |- | 9 | 6217<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6217|title=Selvagens Islands.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021540/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6217|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Selvagem Pequena - 1ago04.jpg|160px]] | align=left| [[Селважэнс]]<br />({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}). | Аўтаномны рэгіён: [[Мадэйра]]<br /><small>{{coord|30|06|18.637|N|15|56|39.553|W|region:PT_type:landmark|name=Selvagens Islands}}</small> | — | 2017 | vii, viii, ix, x |- | 10 | 6218<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6218/|title=Bulwarked Fortifications of the "Raia" (Border).|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021655/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6218/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Elvas Castle, Alentejo, Portugal, 29 September 2005.jpg|160px]]<br />[[Файл:Portas Duplas de São Francisco.jpg|160px]]<br />[[Файл:CastillodeMarvao.jpg|160px]]<br />[[Файл:Valença.jpg|160px]] | align=left| [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечныя]] [[Абарончае збудаванне|фартыфікацыйныя збудаванні]] на мяжы Партугаліі<br />({{lang-pt|Castelo de Elvas}})<br />({{lang-pt|Castelo de Almeida}})<br />({{lang-pt|Castelo de Marvão}})<br />({{lang-pt|Praça-forte de Valença}}) | Акруга: [[Порталегры]]: [[Элваш]]<br /><small>{{coord|38|52|50.41|N|7|9|51.82|W|region:PT_type:landmark|name=Border Garrison Town of Elvas}}</small><br /> Акруга: [[Гуарда (округ)|Гуарда]]: [[Алмейда]]<br /><small>{{coord|40|43|29|N|6|54|23|W|region:PT_type:landmark|name=Stronghold of Almeida}}</small><br /> Акруга: [[Порталегры]]: [[Элваш]], [[Марван (Порталегры)|Марван]]<br /><small>{{coord|39|23|37.58|N|7|23|34.81|W|region:PT_type:landmark|name=Fortress of Marvão}}</small><br /> Акруга: [[Віана-ду-Каштэлу (акруга)|Віана-ду-Каштэлу]]: [[Валенса (Португалія)|Валенса]]<br /><small>{{coord|42|10|40.93|N|8|38|40.96|W|region:PT_type:landmark|name=Fortress of Valença}}</small> | [[XIII стагоддзе|XIII]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] | 2017 | iv, vi |- | 11 | 6221<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6221/|title=Águas Livres Aqueduct.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021650/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6221/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Aqueduto das Águas Livres2.JPG|160px]] | align=left| Акведук Агуас Ліўрыс<br />({{lang-pt|Aqueduto das Águas Livres}}). | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]<br /><small>{{coord|38|43|36.12|N|9|10|00.12|W|region:PT_type:landmark|name=Aqueduto das Águas Livres}}</small> | [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | 2017 | i, ii, iv |- | 12 | 6222<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6222/|title=Routes of Santiago de Compostela: Routes in Portugal.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021239/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6222/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Caminho Costa Portugues Povoa Varzim.JPG|160px]] | align=left| [[Шлях Святога Якава|Дарога святога Якава]] ў Партугаліі<br />({{lang-pt|Caminhos de Santiago}}). | Рэгіён: [[Паўночны рэгіён (Партугалія)|Паўночны]] і [[Цэнтральны рэгіён (Партугалія)|Цэнтральны]] | — | 2017 | ii, iii, iv, vi |- | 13 | 6223<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6223/|title=Roman Production Centre of Fish Salting and Conservation in Tróia.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021004/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6223/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Tróia March 2015-1.jpg|160px]] | align=left| Рымскія руіны ды-Троя<br />({{lang-pt|Ruínas romanas de Troia}}). | Рэгіён: [[Алентэжу (рэгіён)|Алентэжу]]<br />Акруга: [[Сетубал (акруга)|Сетубал]]<br /><small>{{coord|38|29|18.3|N|8|53|16|W|region:PT_type:landmark|name=Roman Production Centre}}</small> | [[I стагоддзе|I]]—[[IV стагоддзе|IV стагоддзя]] | 2017 | iii, iv |- | 14 | 6224<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6224/|title=Ensemble of Álvaro Siza's Architecture Works in Portugal.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216211828/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6224|archive-date=2017-12-16}}</ref> | [[Файл:Faculdade Arquitectura 1 (Porto).jpg|160px]] | align=left| Працы архітэктара Алвару Сіза Віейра ў Партугаліі<br />({{lang-pt|Ensemble of Álvaro Siza's Architecture Works in Portugal}}). | [[Порту]], [[Лісабон]], [[Эвора]], [[Авейру]], [[Алівейра-дзі-Аземейш]], [[Марку-дзі-Канавезеш]], [[Кампу-Маёр]], [[Леса-да-Палмейра]], [[Матозіньюш]], [[Повуа-дзі-Варзін]], [[Віла-ду-Кондзі]], [[Овар]], [[Сетубал]] | — | 2017 | i, ii, iv |- | 15 | 6225<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6225/|title=The Southwest Coast.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226174417/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6225|archive-date=2017-12-26}}</ref> | [[Файл:Castelejo, Costa vicentina.JPG|160px]] | align=left| Паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Партугаліі<br />({{lang-pt|Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina}}). | Рэгіён: [[Алгарві]]<br />Акруга: [[Акруга Фару|Фару]] | — | 2017 | viii, ix, x |- | 16 | 6226<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6226|title=Pombaline Lisbon.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513081405/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6226|archive-date=2018-05-13}}</ref> | [[Файл:Arco Triunfal da Rua Augusta from Rua Augusta 55.jpg|160px]] | align=left| Гістарычны раён [[Лісабон]]а<br />[[Байша Памбаліна]]<br />({{lang-pt|Baixa Pombalina}}). | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]<br /><small>{{coord|38|42|27|N|9|8|11|W|region:PT_type:landmark|name=Baixa Pombalina}}</small> | [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | 2017 | i, ii, iv, vi |- | 17 | 6227<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6227/|title=Desert of the Discalced Carmelites and Built Ensemble of the Palace-Hotel in Bussaco.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021748/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6227/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Buçaco.JPG|160px]] | align=left| Манастыр кармелітаў босых<br />і лясны масіў [[Бусаку]]<br />({{lang-pt|Mata e serra do Buçaco}}). | Рэгіён: [[Цэнтральны рэгіён, Партугалія|Цэнтральны]]<br />Акруга: [[Акруга Авейру|Авейру]]<br /><small>{{coord|40|22|34.56|N|8|21|56.48|W|region:PT_type:landmark|name=Desert of the Discalced Carmelites}}</small> | [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] | 2017 | ii, iii, iv |- | 18 | 6228<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6228/|title=Head Office and Garden of the Calouste Gulbenkian Foundation.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021645/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6228/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Fundação Calouste Gulbenkian June 2013.jpg|160px]] | align=left| Галоўны офіс і сад фонду Галуста Гюльбекяна<br />({{lang-pt|Fundação Calouste Gulbenkian}}). | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]<br /><small>{{coord|38|44|12|N|9|09|15|W|region:PT_type:landmark|name=Fundação Calouste Gulbenkian}}</small> | 1969 | 2017 | i, ii, iv, vi |- | 19 | 6230<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6230/|title=Levadas of Madeira Island.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021454/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6230/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Levada Madeira.jpg|160px]] | align=left| Лявады вострава [[Мадэйра (востраў)|Мадэйра]]<br />({{lang-pt|Levadas da Madeira.}}). | Аўтаномны рэгіён: [[Мадэйра]]<br /><small>{{coord|32|22|20|N|16|16|30|W|region:PT_type:landmark|name=Levadas da Madeira}}</small> | [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] | 2017 | i, ii, iv, v |- | 20 | 6231<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6231/|title=Mid-Atlantic Ridge.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021034/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6231/|archive-date=2018-07-30}}</ref> | [[Файл:Açores 2010-07-19 (5047589237).jpg|160px]] | align=left| Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет<br />({{lang-pt|Mid-Atlantic Ridge}}). | — | — | 2017 | vii, viii, ix, x |- | 21 | 6256<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6256/|title=Sites of Globalization.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219143723/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6256|archive-date=2017-12-19}}</ref> | [[Файл:Fotografia aérea de Lagos.jpg|160px]] | align=left| Аб’екты [[Глабалізацыя|глабалізацыі]] ў Партугаліі<br />({{lang-pt|Sites of Globalization}}). | [[Лагуш]], [[Сагрэш]], [[Сілвеш]], [[Фуншал]], [[Ангра-ду-Эроішму]], [[Віла-ду-Порту]] | — | 2017 | ii, iv, vi |} === Папярэдні спіс кандыдатаў да 2017 года === У гэтым спісе<ref name="парадак" group="Кам"/> прыведзены 11 аб’ектаў, прапанаваныя ўрадам Партугаліі ў якасці кандыдатаў на ўнясенне ў спіс сусветнай спадчыны да 2017 года<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|title=Tentative Lists: Portugal.|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128053117/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|archive-date=2017-01-28|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=6%|№<br />ЮНЕСКА ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год дадання ў спіс ! width=6%|[[Сусветная спадчына#Крытэрыі|Крытэрыі]] |- | 1 | 562<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/562|title=Historic Centre of Santarem.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033245/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/562/|archive-date=2016-03-07|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:IgrejaGraça1.jpg|160px]] | align=left| Гістарычны цэнтр горада [[Сантарэн (Партугалія)|Сантарэн]]<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Santarém}}) | Рэгіён: [[Рыбатэжу]]<br />Акруга: [[Акруга Сантарэн|Сантарэн]] | З [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]] | [[1996]] | не названы |- | 2 | 565<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/565|title=Algar do Carvao.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529081439/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/565|archive-date=29 мая 2017|url-status=dead}}</ref> | [[Выява:Algar do carvao 02.jpg|160px]] | align=left| Пячора [[Алгар-ду-Карван]]<br />({{lang-pt|Algar do Carvão}}) | Аўтаномны рэгіён: [[Азорскія астравы]]<br />Найбліжэйшы горад: [[Ангра-ду-Эраіжму]] | — | [[1996]] | не названы |- | 3 | 566<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/566|title=Furna do Enxofre.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429005046/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/566|archive-date=29 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Furna do Enxofre, Lago interno, Santa Cruz da Graciosa, ilha Graciosa, Açores, Portugal.jpg|160px]] | align=left| Пячора [[Фурна-ду-Энзофры]]<br />({{lang-pt|Furna do Enxofre}}) | Аўтаномны рэгіён: [[Азорскія астравы]]<br />Найбліжэйшае паселішча: [[Луш, Санта-Круш-да-Грасьёза|Луш]] | — | [[1996]] | не названы |- | 4 | 1428<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1428|title=Town of Marvao and the craggy mountain on which it is located.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221201904/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1428//|archive-date=2016-12-21|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Marvão 27.jpg|160px]] | align=left| Горад [[Марван, Парталегры|Марван]] са скалістай гарой<br />({{lang-pt|Marvão}}) | Рэгіён: [[Алту-Алентэжу]]<br />Акруга: [[Акруга Парталегры|Парталегры]] | З [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] | [[2000]] | iv, v |- | 5 | 1742<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742|title=Ilhas Selvagens (Selvagens Islands).|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101221755/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742/|archive-date=2016-11-01|url-status=dead}}</ref> | [[Выява:Selvagem Pequena - 1ago04.jpg|160px]] | align=left| [[Селважэнс]]<br />({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}) | Аўтаномны рэгіён: [[Мадэйра]] | — | [[2002]] | x |- | 6 | 1979<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1979|title=The Southwest Coast.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165709/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1979/|archive-date=2016-03-03|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Castelejo, Costa vicentina.JPG|160px]] | align=left| Паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Партугаліі<br />({{lang-pt|Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina}}) | Рэгіён: [[Алгарві]]<br />Акруга: [[Акруга Фару|Фару]] | — | [[2004]] | viii, ix, x |- | 7 | 1980<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1980|title=Pombaline 'Baixa' or Downtown of Lisbon.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320012913/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1980/|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Rua Augusta from Arco Triunfal da Rua Augusta 08.jpg|160px]] | align=left| Гістарычны раён [[Лісабон]]а<br />[[Байша Памбаліна]]<br />({{lang-pt|Baixa Pombalina}}) | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]] | З [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | [[2004]] | i, ii, iv, v, vi |- | 8 | 1981<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1981|title=Mafra Palace, Convent and Royal Hunting Park.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123164406/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1981/|archive-date=2017-01-23|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Palácio Nacional de Mafra.jpg|160px]] | align=left| [[Палац Мафра]] і запаведнік<br />[[Тапада-Насьянал-ды-Мафра]]<br />({{lang-pt|Palácio e Tapada Nacional de Mafra}}) | Рэгіён: [[Лісабон]]<br />Акруга: [[Лісабон (акруга)|Лісабон]] | З [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | [[2004]] | i, ii, iv |- | 9 | 1984<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1984|title=Forest Park of the Discalced Carmelites, Bucaco.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609175727/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1984/|archive-date=2016-06-09|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Buçaco.JPG|160px]] | align=left| Манастыр кармелітаў босых<br />і лясны масіў [[Бусаку]]<br />({{lang-pt|Mata e serra do Buçaco}}) | Рэгіён: [[Цэнтральны рэгіён, Партугалія|Цэнтральны]]<br />Акруга: [[Акруга Авейру|Авейру]] | З [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] | [[2004]] | не названы |- | 10 | 1985<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1985|title=Arrabida.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316092054/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1985/|archive-date=2016-03-16|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Convento Arrábida.JPG|160px]] | align=left| Прыродны парк [[Арабіда]]<br />({{lang-pt|Parque Natural da Arrábida}}) | Рэгіён: [[Лісабонскі рэгіён|Лісабонскі]]<br />Акруга: [[Акруга Сетубал|Сетубал]]<br />Найбліжэйшы горад: [[Сетубал]] | — | [[2004]] | vii, viii, ix, x |- | 11 | 5255<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5255|title=ICNITOS de Dinossáurios.|website=UNESCO|publisher=unesco.org|lang=en|access-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429004632/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5255|archive-date=29 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:Vista da pedreira.JPG|160px]] | align=left| Сцежкі дыназаўраў у Партугаліі<br />({{lang-pt|ICNITOS de Dinossáurios}}) | Рэгіёны: [[Рыбатэжу]], [[Лісабонскі рэгіён|Лісабонскі]]<br />Акруга: [[Акруга Сантарэн|Сантарэн]], [[Акруга Сетубал|Сетубал]] | — | [[2008]] | vii, viii |} <center> === Геаграфічнае размяшчэнне аб’ектаў === {{слупкі}} {{слупок}} {{ На карце+|Партугалія|width=350|float=right|caption=Кандыдаты, якія ўвайшлі ў Папярэдні спіс.|places= {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=39|lat_min=12|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=42|label=[[Сантарэн (Партугалія)|Сантарэн]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=39|lat_min=24|lon_dir=W|lon_deg=7|lon_min=22|label=[[Марван, Парталегры|Марван]]|position=bottom}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=37|lat_min=27|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=46|label=Паўднёва-заходняе <br />ўзбярэжжа|position=left}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=38|lat_min=43|lon_dir=W|lon_deg=9|lon_min=10|label=[[Лісабон]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=38|lat_min=56|lon_dir=W|lon_deg=9|lon_min=19|label=[[Палац Мафра]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=40|lat_min=23|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=27|label=Лясны масіў [[Бусаку]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=38|lat_min=29|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=30|label=Прыродны парк [[Арабіда]]}} {{На карце~|Партугалія|marksize=7|lat_deg=39|lat_min=34|lon_dir=W|lon_deg=8|lon_min=35|label=Сцежкі дыназаўраў у Партугаліі}} }} {{слупок}} {{На карце+|Партугалія Азорскія астравы|width=400|float=left|caption=Кандыдаты, што ўвайшлі ў Папярэдні спіс.|places= {{На карце~|Партугалія Азорскія астравы|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=38|lat_min=45|lon_dir=W|lon_deg=27|lon_min=15|label=Пячора [[Алгар-ду-Карван]]|position=right}} {{На карце~|Партугалія Азорскія астравы|marksize=7|lat_dir=N|lat_deg=39|lat_min=1|lon_dir=W|lon_deg=27|lon_min=58|label=Пячора [[Фурна-ду-Энзофры]]|position=left}} }} {{слупкі/канец}} </center> == Каментарыі == <references group="Кам"/> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|World Heritage Sites in Portugal|Аб’екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Партугаліі}} * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 Афіцыйны сайт ЮНЕСКА. Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны]{{ref-en}} * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-portugal.html Каталог спасылак Сусветнай спадчыны ў Партугаліі]{{ref-en}} {{Выдатны спіс}} {{Сусветная спадчына ў Партугаліі}} {{Партугалія ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм 2|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|[[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]|Ліхтэнштэйн=0|Манака=0|Акратыры і Дэкелія=0|Аландскія астравы=0|Гернсі=0|Гібралтар=0|Джэрсі=0|Востраў Мэн=0|Фарэрскія астравы=0|Шпіцберген=0|Ян-Маен=0|Рэспубліка Косава=0|Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка=0|Рэспубліка Абхазія=0|Рэспубліка Паўднёвая Асеція=0}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Партугаліі| ]] [[Катэгорыя:Спісы Сусветнай спадчыны|Партугалія]] fqloiittximyjettkt77dunfybc7g8b 0 312502 5220650 4924151 2026-10-18T03:51:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220650 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Святога Мікалая''' — [[грэкакаталіцтва|грэкакаталіцкі]] храм у вёсцы [[Бодружал]] [[Свіднік (раён)|раёна Свіднік]] [[Прэшаўскі край|Прэшаўскага края]], [[Славакія]]. Размешчана на высокім узгорку ў цэнтры вёскі. Распаўсюджана меркаванне, што царква Св. Мікалая з'яўляецца прататыпам храмаў [[лемкаўскі храм|лемкаўскага тыпу]]<ref>{{Cite web |url=http://habura.tym.sk/?p=158 |title=Chrám v Bodružali |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221940/http://habura.tym.sk/?p=158 |archive-date=4 сакавіка 2016 |access-date=25 лютага 2016 |url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Пабудавана ў [[1658]] годзе паводле лемкаўскага паўночна-заходняга тыпу і з'яўляецца найстаражытнейшым драўляным сакральным збудаваннем у [[Славакія|Славакіі]]. Найстарэйшы звон, які захаваўся ў царкве, быў адліты ў 1759 годзе. У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] большасць [[звон|званоў]] была пераплаўлена. Мясцовыя жыхары аднавілі страчаныя званы ў 1920-х гадах. Самы вялікі звон аплаціў мясцовы ляснік Міхал Зелізняк, а маленькі звон быў выраблены за кошт усіх астатніх жыхароў паселішча. З [[1968]] года да сярэдзіны 1990-х гадоў царква была двухабраднай, гэта значыць у ёй праводзіліся як [[грэкакаталіцтва|грэкакаталіцкія]], так і [[праваслаўе|праваслаўныя]] [[богаслужэнне|богаслужэнні]]. У наш час яна належыць толькі Грэка-Каталіцкай Царкве. У [[1990-я|1990-х]] гг. быў [[рэстаўрацыя|рэстаўраваны]] алтар, а затым у [[2004]] годзе і ўвесь будынак. У [[2008]] годзе разам з іншымі [[Драўляныя цэрквы славацкіх Карпатаў|драўлянымі цэрквамі славацкіх Карпатаў]] храм быў уключаны ў спіс [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Архітэктура == Царква складаецца з трох квадратных у плане аб'ёмаў — [[прэзбітэрый|прэзбітэрыя]] ([[рызніца|рызніцы]]), цэнтральнага аб'ёму і [[бабінец|бабінца]], пабудаваных на адной восі з усходу на захад. Кожны з аб'ёмаў [[шалёўка|ашаляваны]] дошкамі і завершаны шатровым дах, увянчаным [[Баня (купал)|купалам-банькай]]. Лічыцца, што такая трохчастковая структура сімвалізуе [[Троіца|Святую Тройцу]]. Царква мае тры вежы, якія павялічваюцца ў памеры паслядоўна ад маленькай усходняй над [[прэзбітэрый|прэзбітэрыем]] да самай высокай заходняй прызматычнай формы, якая размешчана над [[бабінец|бабінцам]] і служыць [[званіца]]й. Цэнтральная вежа над асноўным аб'ёмам з'яўляецца самай масіўнай, хоць і не перавышае па вышыні заходнюю. [[Інтэр’ер]] храма аформлены ў стылі [[барока]]. Паўночную сцяну нефа ўпрыгожвае вялікая [[фрэска]] 1790-х гадоў, на якой намаляваны сцэны [[Страшны Суд|Страшнага суда]] і [[Распяцце Ісуса Хрыста]]. Таксама захаваліся багаты чатырох'ярусны [[іканастас]] 1794 года. У прэсбітэрыі знаходзіцца галоўны [[алтар]] з іконай Укрыжавання, побач з якім знаходзіцца больш сціплы алтар 1706 года з іконай [[Ecce Homo]]. Вакол царквы размешчаны [[могілкі]], абнесеныя агароджай з брамай, якая мае канічны дах з галоўкай, а таксама [[званіца]] [[XIX]] стагоддзя. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://drevenechramy.sk/drevene-chramy/svidnik-a-okolie/bodruzal/ Bodružal, Gréckokatolícky drevený chrám svätého Mikuláša, 1658, NKP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200531163601/http://drevenechramy.sk/drevene-chramy/svidnik-a-okolie/bodruzal/ |date=31 мая 2020 }} {{ref-sk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Славакіі]] [[Катэгорыя:Драўляныя храмы Славакіі]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія храмы Славакіі]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Мікалая]] fu1n42j5p1qhzzma3ulp73pcj6rpt4p 0 318219 5220501 4757757 2026-10-17T15:37:13Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220501 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання |name = COBOL |paradigm = [[Працэдурнае праграмаванне|працэдурная]], імператыўная, [[Аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваная]] |year = [[1959]] |designer = Говард Бромберг, Норман Дыскаунт, Вернан Рыўз, Джын Самет, Уільям Сэлдэн, Гертруда Цірні, пры ўскосным удзеле Грэйс Хопер<ref name="creators">{{Cite journal |last=Sammet|first=Jean E.|date=March 2000|title=The real creators of Cobol|journal=IEEE Software |volume=17|issue=2|pages=30–32|doi=10.1109/52.841602 |issn=1937-4194|lang=en|quote=The Short-Range Committee worked diligently from June 1959 on, but there were great difficulties in having a fairly large committee try to create a programming language. In November, the Short-Range Committee chair appointed six people to develop specifications for consideration: William Selden and Gertrude Tierney (IBM), Howard Bromberg and Norman Discount (RCA), and Vernon Reeves and Jean E. Sammet (Sylvania Electric Products). We worked for two full weeks (including some round-the-clock sessions) in November 1959 and sent the proposed specifications to the full Short-Range Committee, which accepted almost all of them. After some editing (by the same six people), we turned in the specifications as a final report in December to the Executive Committee, which accepted them in January 1960. After some further editing, the Government Printing Office issued Cobol 60. [...] [Grace Hopper] did not participate in its work except through the general guidance she gave to her staff who were direct committee members. Thus, while her indirect influence was very important, regrettably the frequent repeated statements that "Grace Hopper developed Cobol" or "Grace Hopper was a codeveloper of Cobol" or "Grace Hopper is the mother of Cobol" are just not correct.}}</ref> |extension = .cbl, .cob, .cpy |typing = слабая, статычная |implementations = GnuCOBOL, IBM COBOL, Micro Focus Visual COBOL |influenced_by = Першапачаткова: AIMACO, COMTRAN, FACT<br/>COBOL 2002: [[C++]], [[Eiffel]], [[Smalltalk]] |influenced = CobolScript, [[PL/I]] }} '''COBOL''' (маўленне «кóбал», [[акронім]] ад [[Англійская мова|англ.]] '''co'''mmon '''b'''usiness-'''o'''riented '''l'''anguage) — [[кампіляцыя|кампіляваная]] [[мова праграмавання]] высокага ўзроўню, прызначаная для выкарыстання ў бізнесе. Гэта [[імператыўнае праграмаванне|імператыўная]], [[працэдурнае праграмаванне|працэдурная]] і, пачынаючы з 2002 года, [[аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваная]] мова. COBOL выкарыстоўваецца пераважна ў сферы бізнесу, у фінансавых і адміністрацыйных сістэмах кампаній і ўрадаў. Да гэтага часу шырока выкарыстоўваецца ў састарэлых праграмах, разгорнутых на вялікіх ЭВМ, для такіх задач, як буйнамаштабная пакетная і [[Трансакцыя|трансакцыйная]] апрацоўка даных. Але праз зніжэнне папулярнасці і выхаду на пенсію дасведчаных праграмістаў на COBOL, праграмы пераносяць на новыя платформы, перапісваюць на сучасныя мовы, або замяняюць праграмнымі пакетамі.<ref>{{cite web | url=http://www.computerworld.com/article/2502420/data-center/brain-drain-where-cobol-systems-go-from-here.html | title=Brain drain: Where Cobol systems go from here | work=Computerworld | date=14 March 2012 | accessdate=9 February 2015 | first=Robert L. | last=Mitchell}}</ref> Цяперашняе праграмаванне на COBOL у большасці зводзіцца да падтрымкі наяўных праграм.<ref>{{cite web | url=http://www.computerworld.com/s/article/266156/Cobol_Not_Dead_Yet | title=Cobol: Not Dead Yet | work=Computerworld | date=4 October 2006 | accessdate=27 April 2014 | last=Mitchell | first=Robert L. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427203356/http://www.computerworld.com/s/article/266156/Cobol_Not_Dead_Yet | archivedate=27 красавіка 2014 | url-status=dead }}</ref> Мова COBOL была распрацавана ў 1959 годзе, у асацыяцыі КОДАСІЛ ({{lang-en|[[CODASYL]]}}) пад уплывам Грэйс Хопер, якую часам памылкова называюць «маці COBOL»<ref name="creators"/>, і была часткова заснавана на яе папярэдняй працы па праектаванні мовы праграмавання.<ref>{{cite journal | url=http://books.google.co.uk/books?id=JT0EAAAAMBAJ&pg=RA1-PA33 | title=Captain Grace M. Hopper: the Mother of COBOL | journal=InfoWorld | volume=3 | issue=20 | page=33 | first=Vicki | last=Porter Adams | date=5 October 1981 | issn=0199-6649}}</ref><ref>{{cite journal | url=http://books.google.co.uk/books?id=J-_T3bxgvMwC&pg=PA14 | title=Grace Hopper, mother of Cobol, dies | journal=Computerworld | volume=26 | issue=1 | page=14 | first=Mitch | last=Betts | date=6 Jan 1992 | issn=0010-4841}}</ref><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=XfPLVx6qS_cC&pg=PA52&lpg=PA52 | title=Go To: The Story of the Math Majors, Bridge Players, Engineers, Chess Wizards, Maverick Scientists, and Iconoclasts--The Programmers Who Created the Software Revolution | publisher=[[Basic Books]] | year=2008 | page=52 | isbn=978-0786730766 | first=Steve | last=Lohr}}</ref> Мова з’явілася ў рамках намаганняў [[Міністэрства абароны ЗША]] па стварэнні пераноснай мовы праграмавання для апрацоўкі даных. У якасці часовай меры, міністэрства абароны неадкладна прымусіла вытворцаў камп’ютараў стварыць гэту мову, што прывяло да яе шырокага распаўсюджання.<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=VCcsTPQ738oC&pg=PA100 | title=The Computer Boys Take Over: Computers, Programmers, and the Politics of Technical Expertise | publisher=[[MIT Press]] | year=2009 | page=100 | isbn=978-0262050937 | first=Nathan L. | last=Ensmenger | lccn=2009052638}}</ref> Мова была стандартызавана ў 1968 годзе і з таго часу перагледжана чатыры разы. Пашырэнні ўключаюць падтрымку структурнага і аб’ектна-арыентаванага праграмавання. Цяперашні стандарт — ISO/IEC 1989:2014.<ref>{{cite web | url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=51416 | title=ISO/IEC 1989:2014 | publisher=ISO | date=26 May 2014 | accessdate=7 June 2014}}</ref> COBOL мае сінтаксіс, падобны да англійскай мовы, які быў распрацаваны, каб быць самадакументаваным і добра чытэльным. Тым не менш, мова шматслоўная і выкарыстоўвае больш за 300 [[зарэзерваванае слова|зарэзерваваных слоў]]. У адрозненне ад цяпер распаўсюджанага сціслага сінтаксісу <code>y = x;</code>, COBOL мае больш англападобны сінтаксіс (у гэтым выпадку, <code>MOVE x TO y</code>). Код у COBOL падзелены на чатыры часткі (ідэнтыфікатары, асяроддзе, даныя і працэдуры), якія змяшчаюць цвёрдую іерархію раздзелаў, параграфаў і выказванняў. Не маючы вялікай стандартнай бібліятэкі, стандарт вызначае 43 выказванні, 87 функцый і толькі адзін клас. Акадэмічныя навукоўцы ў галіне інфарматыкі былі большай часткай незацікаўлены ў бізнес-праграмах, калі COBOL ствараўся, і не ўдзельнічалі ў яе распрацоўцы; мова практычна распрацавана з нуля, як камп’ютарная мова для бізнесменаў, з акцэнтам на ўвод і вывад, у якіх даныя разглядаюцца толькі як лічбы і радкі тэксту.<ref>http://cs.brown.edu/~adf/programming_languages.html</ref> COBOL крытыкавалі на працягу ўсяго яго існавання за такія рысы, як шматслоўе, працэс праектавання і благую падтрымку структурнага праграмавання, якія прывялі да маналітных і незразумелых праграм. == Прыклад == Прыклад напісання праграмы [[Hello world]] у сучаснай імплементацыі COBOL: <syntaxhighlight lang="cobol"> IDENTIFICATION DIVISION. PROGRAM-ID. hello-world. PROCEDURE DIVISION. DISPLAY "Hello, world!" . </syntaxhighlight> Вышэйпададзены прыклад актуальны менавіта для сучаснай імплементацыі COBOL. Насамрэч прыклад праграмы «Hello, World!» быў упершыню апублікаваны ў 1978 годзе ў кнізе «Мова праграмавання C» і на той момант тэарэтычна мог быць створаны для COBOL на перфакарце ў наступным выглядзе: <syntaxhighlight lang="cobolfree"> //COBUCLG JOB (001),'COBOL BASE TEST', 00010000 // CLASS=A,MSGCLASS=A,MSGLEVEL=(1,1) 00020000 //BASETEST EXEC COBUCLG 00030000 //COB.SYSIN DD * 00040000 00000* VALIDATION OF BASE COBOL INSTALL 00050000 01000 IDENTIFICATION DIVISION. 00060000 01100 PROGRAM-ID. 'HELLO'. 00070000 02000 ENVIRONMENT DIVISION. 00080000 02100 CONFIGURATION SECTION. 00090000 02110 SOURCE-COMPUTER. GNULINUX. 00100000 02120 OBJECT-COMPUTER. HERCULES. 00110000 02200 SPECIAL-NAMES. 00120000 02210 CONSOLE IS CONSL. 00130000 03000 DATA DIVISION. 00140000 04000 PROCEDURE DIVISION. 00150000 04100 00-MAIN. 00160000 04110 DISPLAY 'HELLO, WORLD' UPON CONSL. 00170000 04900 STOP RUN. 00180000 //LKED.SYSLIB DD DSNAME=SYS1.COBLIB,DISP=SHR 00190000 // DD DSNAME=SYS1.LINKLIB,DISP=SHR 00200000 //GO.SYSPRINT DD SYSOUT=A 00210000 // 00220000 </syntaxhighlight> {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Мікола Савіцкі|Савіцкі М.]]'' Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2009. — ISBN 978-985-6742-83-8 {{Мовы праграмавання}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню]] au156yvnll8yyonz79rwqree9mtlsqt 0 341138 5220467 4424198 2026-10-17T14:22:58Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Музеі Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220467 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Дом чалавека |sort = |арыгінал = {{lang-es|Casa del Hombre}}<br/>{{lang-gl|Casa do Home}} |выява = Domus.jpg |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = |дата= 7 красавіка |заснаваны = 1995 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= [[Ла-Карунья]], [[Галісія]], [[Іспанія]] |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = 1500 м² |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Дом чалавека''' ({{lang-es|Casa del Hombre}}, {{lang-gl|Casa do Home}}) — [[музей]] у горадзе [[Ла-Карунья]] ([[Галісія]], [[Іспанія]]), размешчаны на [[набярэжная Рыясор|набярэжнай Рыясор]] (''Paseo Marítimo de Riazor''). Музей быў адкрыты [[7 красавіка]] [[1995]] мэрам {{нп3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкесам|es|Francisco Vázquez Vázquez}}. == Архітэктура == Будынак музея быў пабудаваны па праекце японскага архітэктара {{нп3|Арата Ісадзакі|Арата Ісадзакі|ru|Исодзаки, Арата}}. Яго сцены выкананы з [[граніт]]у і абліцаваны больш за 6000 [[шыфер]]нымі дошкамі, якія былі прымацаваны 160000 [[шруба]]мі. Для будаўніцтва будынка спатрэбілася больш за 30 тысяч тон каменя. == Экспазіцыя == Дом чалавека — першы музей, дзе [[экспазіцыя]] цалкам прысвечана [[чалавек]]у. Канцэпцыя музея была распрацавана {{нп3|Рамон Нуньес Сентэлья|Рамонам Нуньесам Сентэльем|es|Ramón Núñez Centella}}. Яна зводзіцца да прыцягнення ўвагі да чалавека пасродкам [[інавацыя|інавацыйных]] і [[інтэрактыўнасць|інтэрактыўных]] метадаў, якія выкарыстоўвае ў сваёй працы музей. Можна сказаць, што музей працуе пад дэвізам «Спазнай самога сябе». Гэта фраза была напісана пры ўваходзе ў [[Храм Апалона (Дэльфы)|храм Апалона]] ў [[Дэльфы|Дэльфах]]. Экспазіцыя музея размяшчаецца на плошчы 1500 квадратных метраў. Яна складаецца з 200 модуляў і большай часткай з'яўляецца інтэрактыўныя, гэта значыць для разумення зместу, неабходна прывесці ў дзеянне нейкі механізм. Пасродкам экспазіцыі раскрываюцца такія тэмы, як [[генетыка]], [[сэрца]], [[апорна-рухальная сістэма]], [[эмоцыі]] і іншыя. У музеі таксама праводзяцца розныя [[выстаўка|выстаўкі]] і [[кінапрагляд]]ы. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.cult-turist.ru/place-interes/one-place/3541/?q=497&plint=3541 Дом Человека (Casa del Hombre)] [[Катэгорыя:Музеі Ла-Каруньі]] [[Катэгорыя:Музеі Іспаніі]] klxiic0e1mzqffg047jsiylru0u9vzp 0 342615 5220597 4373159 2026-10-17T20:01:06Z Modallwmbw 165843 5220597 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Васілевічы (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Васілевічы |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = Вакзал ст. Васілевічы (1).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52.2544|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29.8306|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = [[1886]]<ref>Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981</ref> |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 2 |Поўная колькасць шляхоў =5 |Тып платформы = нізкая |Форма платформы = прамая |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = [[Васілевічы]] |Размяшчэнне = [[Васілевічы]] |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 86 |Адлегласць2 = 216 |Адлегласць3 = 44 |Адлегласць да = [[Гомель-Пасажырскі|Гомеля]] |Адлегласць2 да = [[Лунінец (станцыя)|Лунінца]] |Адлегласць3 да = [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікаў]] |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 154406 |Код Экспрэс-3 = 2100245 |Наменклатура = N-35-144 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Train station in Vasilevichy |Для раскладу = }} {{Гомель — Брэст}} '''Васіле́вічы''' ({{lang-be-trans|Vasilievičy}}, {{lang-ru|Василевичи}})<ref>{{maps.by|viewrw/115}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчана ў горадзе [[Васілевічы]] на скрыжаванні аднакалейных цеплавозных ліній [[Гомель]] — [[Лунінец]] — [[Брэст]] (паміж станцыямі [[Бабічы (станцыя)|Бабічы]] і [[Нахаў (станцыя)|Нахаў]]) і [[Васілевічы]] — [[Хойнікі]]. У межах станцыі знаходзяцца платформы: [[Ведрыч (прыпыначны пункт)|Ведрыч]] (на гомельскім кірунку), [[Зашчоб’е (прыпыначны пункт)|Зашчоб’е]] і [[Маканавічы (прыпыначны пункт)|Маканавічы]] (на Хойніцкім кірунку). Станцыя была адкрыта ў 1886 годзе ў складзе лініі Гомель-Брэст, у 1911 была пабудавана лінія на Хойнікі і станцыя стала вузлавой. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/115}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title= [[Гомель-Пасажырскі|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]|before= [[Ведрыч (прыпыначны пункт)|Ведрыч]] |after= [[Кастрычнік (прыпыначны пункт)|Кастрычнік]]}} {{end box}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title= [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]]|before= —|after= [[Зашчоб’е (прыпыначны пункт)|Зашчоб’е]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Васілевічы]] as8rlkyqng26i31ljbp5exg6ww6ptfs 0 342797 5220601 4425350 2026-10-17T20:14:56Z Modallwmbw 165843 5220601 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жабінка (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Жабінка |Лінія = Лінія Баранавічы-Цэнтральныя — Брэст-Цэнтральны |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = Жабінка. Вакзал.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52.2014|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.0197|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 1068,48 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 131207 |Код Экспрэс-3 = 2100095 |Наменклатура = N-35-133 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Жа́бінка''' ({{lang-be-trans|Žabinka}}, {{lang-ru|Жабинка}})<ref>{{maps.by|viewrw/269}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Размешчана ў горадзе [[Жабінка|Жабінка]]; на лініі [[Баранавічы-Цэнтральныя]] — [[Брэст-Цэнтральны]], паміж [[Мацеевічы (прыпыначны пункт)|прыпыначным пунктам Мацеевічы]] і [[Цукровы Завод|прыпыначным пунктам Цукровы Завод]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/269}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Баранавічы-Цэнтральныя — Брэст-Цэнтральны}} {{Гомель — Брэст}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Баранавічы-Цэнтральныя]] — [[Брэст-Цэнтральны]] |before= [[Мацеевічы (прыпыначны пункт)|Мацеевічы]] |after= [[Цукровы Завод]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Жабінкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Жабінка]] ts9n4h26gu6g9a0jeex98tnwj0o22dk 0 343560 5220586 4464780 2026-10-17T19:40:05Z Modallwmbw 165843 5220586 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Хойнікі (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = станцыя | Назва = Хойнікі | Лінія = | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 51.9178 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 30.0083 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = 154507 | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = M-36-1 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }} {{Гомель — Брэст}} '''Хо́йнікі''' ({{lang-be-trans|Chojniki}}, {{lang-ru|Хойники}})<ref>{{maps.by|viewrw/891}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчана ў горадзе [[Хойнікі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/891}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] —[[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]]|before= [[Восаў (прыпыначны пункт)|Восаў]] |after= —}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Хойнікі]] euu5hl72l5g8gqv7ijhjdg5motl67k9 0 344015 5220674 4424076 2026-10-18T07:22:40Z DzBar 156353 5220674 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Дом-музей В. М. Васняцова''' — музей у Мяшчанскай акрузе [[Масква|Масквы]]. Размешчаны па адрасе: зав. Васняцова, дом 13. Дом пабудаваны ў 1893—1894 гадах па малюнках [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]]. Музей прысвечаны творчасці мастака В. М. Васняцова, які пражываў у ім да смерці (з 1894 па 1926 год). Помнік архітэктуры, адзін з нешматлікіх астраўкоў старой Масквы. Пасля смерці мастака ў 1926 годзе ў доме працягвала жыць яго сям'я. Музей адкрыты ў 1953 годзе, згодна з воляй спадчыннікаў В. М. Васняцова, якія перадалі фамільны дом дзяржаве. У 1986 годзе музей увайшоў у музейнае аб'яднанне «[[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]». У музеі захоўваецца каля 25 тысяч экспанатаў, якія прадстаўляюць прадметы побыту, творчасці; а таксама калекцыі Васняцова. == Літаратура == * Лобанов В. Дом-музей художника В. М. Васнецова / Художник В. Иванов; Обложка художника П. Зубченкова. — М.: Московский рабочий, 1957. — 136 с. — (По музеям и выставкам Москвы и Подмосковья). — 20 000 экз. (обл.) [[Катэгорыя:Музеі Масквы]] [[Катэгорыя:Дамы-музеі Расіі]] 8dow5onhdjbl95oli3luw2omsx4b8jc 0 353827 5220711 4604636 2026-10-18T08:33:49Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220711 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Азербайджанская дзяржаўны музей музычнай культуры |sort = |арыгінал = {{lang-az|Azərbacan Musiqi Mədəniyyət Dövlət Muzeyi}} |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 22|lat_sec = 22 |lon_dir = E|lon_deg = 49|lon_min = 50|lon_sec = 50 |region = |CoordScale = |профіль = |дата= |заснаваны = 1967 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= [[Азербайджан]], [[Баку]], AZ 1001, вул. Рашыда Бейбутава, 5 |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = Ст. метро «Сахіл» |адкрыты = аўторак — нядзеля, 10.00 — 18.00 |білет = |спасылка = [http://www.musicmuseum.az Афіцыйны сайт]{{ref-az}}{{ref-ru}}{{ref-en}} |Commons = }} '''Азербайджанская дзяржаўны музей музычнай культуры''' ({{lang-az|Azərbacan Musiqi Mədəniyyət Dövlət Muzeyi}}) — створаны ў [[Баку]] ў 1967 годзе. Асноўныя мэты і задачы музея: збіранне, захоўванне, вывучэнне і папулярызацыя матэрыялаў, звязаных з музычнай гісторыяй Азербайджана. == Экспанаты == У фондзе музея сабрана звыш 20.000 экспанатаў.<ref>[http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=56&lang=RU У музеі захоўваюцца больш за 20000 экспанатаў]{{ref-az}}{{ref-ru}}</ref> Сярод іх такія нацыянальныя музычныя інструменты як [[Тар (музычны інструмент)|тар]], [[кяманча]], [[саз]], [[гаван]], [[гошанагара]], [[зурна]], ёй, а таксама незвычайныя інструменты накшталт аса — тар, аса-саз, а таксама [[грамафон]]ы, [[патэфон]]ы і [[грамплатівка|грампласцінкі]]. Тут захоўваюцца архівы оперных спевакоў — [[Гусейн Кулі Мелік аглы Сарабскі|Г. Сарабскага]], [[Фацьма Сатараўна Мухтарава|Ф. Мухтаравай]], [[Мамед Тагі Абас аглы Багіраў|М. Багірава]] і інш. У музеі захоўваюцца аўтарскія нотныя рукапісы, асабістыя рэчы, запісы, афішы, праграмы, фотаздымкі, творы выяўленчага мастацтва, ноты, кнігі і іншыя экспанаты. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылка == * [http://www.musicmuseum.az Афіцыйны сайт]{{ref-az}}{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=56&lang=RU У музеі захоўваюцца больш за 20000 экспанатаў]{{ref-az}}{{ref-ru}} {{Баку ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Музычныя музеі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Музеі Баку]] [[Катэгорыя:1967 год у Азіі]] c48x9dqzv6o3d83yg6qas24g081v6n2 0 356897 5220669 4476706 2026-10-18T06:02:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220669 wikitext text/x-wiki {{Цэнтральны банк |назва банка = Цэнтральны банк Рэспублікі Азербайджан<br />Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı |лагатып = |выява2 = |штаб-кватэра = {{сцяг|Азербайджан}} [[Баку]], [[Азербайджан]] |каардынаты = |дата заснавання = |прэзідэнт = |валюта = [[Азербайджанскі манат]] |уліковая стаўка = |дэпазітная стаўка = |рэзервы = |вэб-сайт = [http://www.cbar.az/ Cbar.az] }} '''Цэнтральны банк Рэспублікі Азербайджан''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı}}) — [[цэнтральны банк]] [[Азербайджан]]а, з'яўляецца органам банкаўскага рэгулявання і банкаўскага нагляду. Створаны на аснове устаноў Дзяржбанка СССР, Прамбудбанк СССР і Аграпрамбанка СССР у адпаведнасці з дэкрэтам Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі ад 11 лютага 1992 года аб заснаванні Нацыянальнага банка Азербайджанскай Рэспублікі. == Гісторыя == Пасля стварэння 28 мая 1918 года [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] на тэрыторыі Азербайджана першапачаткова працягвала працаваць аддзяленне [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўнага банка Расіі]]. 16 верасня 1919 года быў прыняты Статут Дзяржаўнага Банка Азербайджана, а 30 верасня таго ж года банк пачаў сваю дзейнасць. У 1920 годзе, пасля [[Бакінская аперацыя (1920)|ўсталявання савецкай улады]] ў Азербайджане, фінансава-крэдытная сістэма была значна перабудавана. 31 мая 1920 года Дзяржбанк Азербайджана быў перайменаваны ў Народны Банк Азербайджана. Усе банкі і іншыя крэдытныя арганізацыі былі нацыяналізаваны і ўключаны ў Народны Банк, банкаўская справа перайшла ў выключную манаполію дзяржавы. Ва ўмовах [[Ваенны камунізм|«ваеннага камунізму»]] практычна адзінай функцыяй банка была эмісія [[Азербайджанская рубель|папяровых грошай]]. Так як неабходнасць у банкаўскай сістэме адсутнічала, пастановай рэўкама ад 14 жніўня 1920 года функцыі банка былі перададзеныя Цэнтральнаму бюджэтным кіраванні. З пачаткам ў 1921 годзе [[новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]], узнікла неабходнасць у аднаўленні банкаўскай сістэмы. Пастановай Саўнаркама Азербайджана ад 16 кастрычніка 1921 года быў створаны Дзяржаўны банк. 12 сакавіка 1922 года Азербайджан увайшоў у склад Закаўказскай [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Сацыялістычнай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікі]], а 30 снежня таго ж года — у склад [[СССР]]. У студзені 1923 года пачынаецца грашовая рэформа, уніфікаванай грашовае зварот Закаўказзя. Замест грашовых адзінак трох рэспублік ўведзена агульная валюта — [[Закаўказскіх рубель|рубель ЗСФСР]]. У выніку аб'яднання фінансавых сістэм Дзяржаўны банк Азербайджана страціў ролю цэнтральнага банка. Пастановай Саўнаркама Азербайджана ад 3 ліпеня 1923 года ён быў перайменаваны ў Дзяржаўны сельскагаспадарчы банк Азербайджана. У 1923 годзе быў заснаваны [[Дзяржаўны банк СССР]], у Баку было створана рэспубліканскае ўпраўленне Дзяржбанка СССР. 18 кастрычніка 1991 г. Азербайджан аднавіў сваю дзяржаўную незалежнасць. Была сфарміравана прававая аснова для ўстановы банкаўскай сістэмы, уключаючы аднаўленне цэнтральнага банка Азербайджанскай Рэспублікі. 25 мая 1991 г. быў прыняты Канстытуцыйны закон «Аб асновах эканамічнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі», артыкул 14 якога ( «Банкаўская сістэма і грашовы абарот») ўстанавіла прававую аснову незалежнай банкаўскай сістэмы і абарот нацыянальнай грашовай адзінкі Азербайджана ў цэлым, а таксама вызначыла статус і паўнамоцтвы цэнтральнага банка Азербайджана. У адпаведнасці з гэтым Канстытуцыйным законам 11 лютага 1992 года была падпісана дэкрэт Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі аб заснаванні Нацыянальнага банка Азербайджанскай Рэспублікі на аснове устаноў [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка СССР]], Прамбудбанк СССР і Аграпрамбанка СССР. Законы аб Нацыянальным банку Азербайджанскай Рэспублікі 1992, 1996, і 2004 гадоў ўсталявалі, ўзмацнілі і развілі прававы статус і паўнамоцтвы цэнтральнага банка. У 2009 годзе банк перайменаваны ў Цэнтральны банк Азербайджанскай Рэспублікі<ref>[http://en.cbar.az/pages/about-us/history/ Сайт cbar.az, раздел «History»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160618223500/http://en.cbar.az/pages/about-us/history |date=18 чэрвеня 2016 }} {{en icon}}</ref>. == Мэты і функцыі == [[Выява:5 manat rev.jpg|thumb|250px|right|5 манатаў]] У адпаведнасці з Законам Азербайджанскай Рэспублікі аб Цэнтральным банку Азербайджанскай Рэспублікі ад [[10 снежня]] [[2004]] году асноўная мэта дзейнасці Цэнтральнага банка — гарантаваць стабільнасць цэн у межах сваіх паўнамоцтваў<ref>[http://cbar.az/lpages/legislation/law-on-the-CBA/ Закон аб Цэнтральным банку Азербайджанскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170118102914/http://www.cbar.az/lpages/legislation/law-on-the-CBA/ |date=18 студзеня 2017 }} {{az icon}}</ref>. Мэтай Цэнтральнага банка з'яўляецца таксама забеспячэнне стабільнасці і развіццё аплатных сістэм і банкаўскай справы. Для дасягнення сваіх мэтаў Цэнтральны банк: * Вызначае і ажыццяўляе грашовую і валютную палітыку краіны; * Арганізуе грашовае зварот; * Выпускае ў абарачэнне і адбірае з абарачэння грашовыя адзінкі; * Рэгулярна вызначае і аб'яўляе афіцыйны абменны курс маната; * Забяспечвае валютнае рэгуляванне і кантроль у адпаведнасці з заканадаўствам; * Кіруе золата-валютнымі рэзервамі; * Складае плацёжны баланс і ўдзельнічае ў складанні прагнознага плацёжнага балансу; * Ліцэнзуе і рэгулюе банкаўскія аперацыі і забяспечвае банкаўскі нагляд у адпаведнасці з законам; * Вызначае, каардынуе і рэгулюе функцыянаванне плацежных сістэм і ажыццяўляе іх кантроль у адпаведнасці з заканадаўствам. [[Прэзідэнт Азербайджана|Прэзідэнт Азербайджана]] [[Ільхам Аліеў]] [[24 лютага]] [[2009]] года падпісаў прыняты парламентам [[10 лютага]] таго ж года закон аб супрацьдзеянні легалізацыі атрыманых злачынным шляхам грашовых сродкаў і маёмасці і фінансаванню тэрарызму і выдаў указ аб мерах па яго рэалізацыі, у рамках якога пры Цэнтральным банку Азербайджана заснавана Служба фінансавага маніторынгу<ref>[http://115fz.ru/centralnyj-bank-azerbajdzhana-prodolzhaet-rabotu-po-vypolneniyu-mer-napravlennyx-na-protivodejstvie-otmyvaniyu-deneg-i-finansirovaniyu-terrorizma/ Цэнтральны банк Азербайджана працягвае працу па выкананні мер, накіраваных на супрацьдзеянне адмыванню грошай і фінансаванню тэрарызму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329195716/http://115fz.ru/centralnyj-bank-azerbajdzhana-prodolzhaet-rabotu-po-vypolneniyu-mer-napravlennyx-na-protivodejstvie-otmyvaniyu-deneg-i-finansirovaniyu-terrorizma/ |date=29 сакавіка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. == Арганізацыйная структура і кіраванне == Арганізацыйная структура Цэнтральнага банка ўключае Праўленне, цэнтральны апарат і рэгіянальныя офісы. Цэнтральны апарат Цэнтральнага банка складаецца з падраздзялення ўнутранага аўдыту і іншых структурных адзінак, вызначаных Праўленнем банка<ref>[http://en.cbar.az/pages/about-us/organizational-structure/ Сайт cbar.az, раздел «Organizational structure»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201133159/https://en.cbar.az/pages/about-us/organizational-structure/ |date=1 снежня 2017 }} {{en icon}}</ref>. Цэнтральным банкам кіруе Праўленне банка. Праўленне складаецца з 7 членаў: старшыня, чатыры ўдзельнікі, якія працуюць на пастаяннай аснове ў Цэнтральным банку і два знешніх чальца. Члены Праўлення прызначаюцца тэрмінам на 5 гадоў. Цэнтральны банк падсправаздачны толькі [[Прэзідэнт Азербайджана|Прэзідэнту Азербайджанскай Рэспублікі]]. == Гл.таксама == * [[Спіс банкаў Азербайджана]] * [[Азербайджанскі манат]] * [[Цэнтральны банк]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.cbar.az/ Афіцыйны сайт Цэнтральны Банк Рэспублікі Азербайджан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=14 сакавіка 2010 }} {{az icon}} {{en icon}} {{Азербайджан у тэмах}} [[Катэгорыя:Цэнтральныя банкі|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Банкі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Эканоміка Азербайджана]] dzuevpc7ogxp8hbjlwid64gsqvlmjyb 0 454048 5220694 4583958 2026-10-18T08:09:09Z DzBar 156353 шаблон 5220694 wikitext text/x-wiki {{Музей}}{{Infobox World Heritage Site | WHS = Музей Плантэна-Марэцюса | Image = [[File:Library of Plantin-Moretus Museum in Antwerp.jpg|250px|Library of Plantin Moretus Museum]] | caption = Library at the Plantin-Moretus Museum | State Party = [[Бельгія]] | Type = Культурны | Criteria = ii, iii, iv, vi | ID = 1185 | Region = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe and North America]] | Year = 2005 | Session = 29th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/1185 }} '''Музей Плантэна-Марэцюса''' — музей у горадзе [[Антверпен]]е з бібліятэкай і гістарычнымі друкарскімі экспанатамі, аб'ект са спісу [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Заснавальнік [[Друкарня|друкарні]] — Крыстоф Плантэн, француз, які пераехаў у [[Бельгія|Бельгію]], стаў вялікім друкаром і выдаўцом эпохі [[Рэнесанс]]у і [[барока]]. Ён працаваў у Антверпене, які быў у той час адным з лідараў ранняга еўрапейскага кнігадрукавання і друкарскай справы. Пасля смерці Плантэна друкарня перайшла да яго зяця Яна Марэцюса. Сямейнае прадпрыемства прапрацавала да 1867 г. За шматгадовую гісторыю ў будынку была сабрана цэлая калекцыя старадаўняга друкарскага абсталявання. У друкарні захоўваюцца 2 самыя старыя друкарскія прэсы ў свеце, велізарная бібліятэка са знакамітым выданнем [[Біблія|Бібліі]] на 5 мовах, багаты архіў і мноства твораў мастацтва, сярод каторых — карціны [[Рубенс]]а. Музей Плантэна-Марэцюса мае не толькі архітэктурную каштоўнасць, але і з’яўляецца прыкладам дзейнасці еўрапейскага выдавецкага дома канца 16 ст., які існаваў на працягу эпохі барока і ў перыяд [[класіцызм]]у. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с. == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бельгія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Бельгіі]] [[Катэгорыя:ЮНЕСКА]] 6ffkpafjssi0j11ewq1w6kbva6z6i2c 0 466489 5220497 5184815 2026-10-17T15:25:56Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220497 wikitext text/x-wiki '''Аўтаматызава́ная сістэ́ма кірава́ння «Экспрэ́с»''' — [[аўтаматызаваная сістэма кіравання]] рэзерваваннем месцаў і білетна-касавымі аперацыямі, прызначаная для браніравання месцаў у [[цягнік]]ах далёкага праходжання. У цяперашні час уяўляе сабой сучасны праграмна-апаратны комплекс, пабудаваны на базе высокапрадукцыйных [[ЭВМ]], з шырока развітой сеткай продажу білетаў. Ліцэнзію на права выкарыстання сістэмы «Экспрэс» набылі практычна ўсе краіны [[СНД]] і [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. Сістэма «Экспрэс-3» з’яўляецца паўнапраўным членам міжнароднай супольнасці сістэм рэзервавання месцаў, актыўна ўзаемадзейнічае з іншымі еўрапейскімі электроннымі сістэмамі рэзервавання ў рамках вылічальных сетак АСЧ/МСЧ. == Гісторыя == Распрацавана ў «УНДІЧТ» пад кіраўніцтвам Б. Е. Марчука<ref>Журнал «Наука и жизнь» № 4 за 1984 год, стр.10</ref>. Пакаленні: * «Экспрэс-1» — 1972—1985 гады. Платформа: ЭВМ «Маршрут-1» (распрацавана ў ЕрНДІММ на аснове «Раздан-3»<ref>[http://www.yercsi.am/ru/about.htm Ереванский научно-исследовательский институт автоматизированных систем управления — История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100922123205/http://www.yercsi.am/ru/about.htm |date=22 верасня 2010 }}</ref>, галоўны канструктар — А. Кучукян<ref>{{Cite web |url=http://www.ycrdi.am/R_FREM2_2.HTM |title=HISTORY ERNIMM |access-date=2 мая 2017 |archive-date=25 лістапада 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125222649/http://www.ycrdi.am/R_FREM2_2.htm |url-status=dead }}</ref>). З 1972 года абслугоўвала папярэднія касы [[Кіеўскі вакзал|Кіеўскага вакзала]], з 1974-га — увесь Маскоўскі чыгуначны вузел. Гэта пакаленне выконвала функцыю продажу білетаў толькі ад Масквы з тэрмінам рэзервавання ад 10 дзён да адпраўлення цягніка. * «Экспрэс-2» — 1982—2005 гады. Платформа: ЕС ЭВМ (пазней System/370); [[аперацыйная сістэма]] TKS. Набор функцый пашырыўся: «рэзерваванне месцаў, продаж білетаў ад 45 дзён да прыходу цягніка на станцыю прызначэння». * «Экспрэс-3» — з 2005 года па цяперашні час. Платформа: AlphaServer 1200. [[Камп’ютарная сетка|Вылічальная сетка]] па абслугоўванню пасажыраў для аўтаматызацыі продажу білетаў і рэзервавання месцаў у цягніках і аператыўнага кіравання пасажырскімі перавозкамі з тэрмінам рэзервавання ад 45 дзён да адпраўлення цягніка. Сістэма дзейнічае на тэрыторыі [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. == Функцыі сістэмы == * Продаж праязных дакументаў ва ўнутрыдзяржаўным і міжнародным паведамленнях. * Інфармацыйна-даведачнае абслугоўванне пасажыраў. * Афармленне перавозак багажу, грузабагажу і пошты. * Кіраванне паркам пасажырскіх вагонаў, уключаючы іх эксплуатацыю і рамонт, на базе падсістэмы АСК ПВ. * Фінансава-статыстычны ўлік і ўзаемаразлікі за пасажырскія перавозкі па ўсіх відах зносін. * Аналіз вынікаў перавозак, прагноз попыту, зніжэнне стратнасці і выдаткаў. * Рэалізацыя білетаў ва ўнутраным і міжнародным высакахуткасным паведамленні (цягніка «Сапсан», «Алегра»). * Падтрымка інфармацыйных сістэм кантролю пасадкі пасажыраў у цягніках далёкага праходжання. * Інфармацыйнае абслугоўванне дзейнасці розных перавозчыкаў пасажыраў у далёкім і прыгарадным зносінах. * Падтрымка розных каналаў збыту білетаў (касы перавозчыкаў, касы агентаў продажу, трансакцыйныя тэрміналы самаабслугоўвання, інтэрнэт-рэсурсы, аплатныя тэрміналы, мабільныя прылады продажу). * Падтрымка Праграм лаяльнасці і кіравання даходамі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bilet.ru/rus/TrainDirectory.htm Даведнік кодаў станцый сістэмы «Экспрэс»] * [http://raildata.ru/index.php?part=terminals АСК Экспрэс — абслугоўванне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171228171951/http://raildata.ru/index.php?part=terminals |date=28 снежня 2017 }}, афіцыйны сайт абслуговай арганізацыі — Санкт-Пецярбургскі інфармацыйна-вылічальны цэнтр * http://trels.ru/wps/portal/press?STRUCTURE_ID=4&layer_id=463&selectedDate=08-04-2005&id=35552{{Недаступная спасылка}} * http://www.oktmag.spb.ru/archive/?aday=02&amonth=03&ayear=2004 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304214328/http://www.oktmag.spb.ru/archive/?aday=02&amonth=03&ayear=2004 |date=4 сакавіка 2016 }} * http://www.neystadt.org/leonid/express/express.htm * http://www.express-2.ru/express-3/text.htm * http://www.lib.csu.ru/dl/bases/prg/dbms/1997/04/61.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204183917/http://www.lib.csu.ru/dl/bases/prg/dbms/1997/04/61.html |date=4 лютага 2012 }} * http://www.miit.ru/institut/it/faculties/evm/hist_vt/files/enin/er_niimm/er_niimm.html{{Недаступная спасылка}} * http://www.1520mm.ru/pass_and_e3/express/history.phtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170416221825/http://www.1520mm.ru/pass_and_e3/express/history.phtml |date=16 красавіка 2017 }} * http://www.vniizht.ru/_ru/1-structure/passasu_razrab.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070625095600/http://www.vniizht.ru/_ru/1-structure/passasu_razrab.html |date=25 чэрвеня 2007 }} [[Катэгорыя:Чыгуначная інфраструктура]] euywus4pzye0uu7ssiobsh5cvray112 0 467533 5220401 5026074 2026-10-17T12:42:09Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220401 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «Партызану Айчыннай вайны» |Выява = Partisan_Medal_1st.jpg |Выява стужка = SU Medal To a Partisan of the Patriotic War 1st class ribbon.svg |Выява2ст = Soviet Medal Partisan of the Patriotic War 2nd class OBVERSE.jpg |Выява стужка2ст = SU Medal To a Partisan of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg |OriginalName = |Краіна = {{Сцяг СССР}} [[СССР]] |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = партызанам, начальніцкаму саставу партызанскіх атрадаў і арганізатарам партызанскага руху |Падставы ўзнагароджання = |Статус = не ўручаецца |Параметры = дыяметр — 32 мм |Дата заснавання = [[2 лютага]] [[1943]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = 1-я ступень — 56&nbsp;883<br>2-я ступень — 70&nbsp;992 |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|«За доблесную працу (За воінскую доблесць). У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР»]] |Адпавядае = }} '''Меда́ль «Партыза́ну Айчы́ннай вайны́»''' заснаваны [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ%20Президиума%20ВС%20СССР%20от%202.02.1943%20об%20учреждении%20медали%20«Партизану%20Отечественной%20войны»%20I%20и%20II%20степени Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 2 лютага 1943 года]. Аўтар малюнка медаля — [[мастак]] М. І. Маскалёў, малюнак узяты з неажыццяўленнага праекту медаля «25 гадоў Савецкай Арміі». Медалём «Партызану Айчыннай вайны» ўзнагароджваліся [[партызаны]], начальніцкі састаў партызанскіх атрадаў i арганізатары партызанскага руху за «асаблівыя заслугі ў справе арганізацыі партызанскага руху, за адвагу, геройства і выдатныя поспехі ў [[Партызанская вайна|партызанскай барацьбе]] за Савецкую Радзіму ў тыле нямецка-фашысцкіх захопнікаў». == Статут медаля == 1. Медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й і 2-й ступені ўзнагароджваюцца партызаны [[Вялікая Айчынная вайна|Айчыннай вайны]], начальніцкі састаў партызанскіх атрадаў i арганізатары партызанскага руху, якія праявілі адвагу, стойкасць, мужнасць у партызанскай барацьбе за нашу савецкую Радзіму ў тыле супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. 2. Узнагароджанне медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й і 2-й ступені ажыццяўляецца ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. 3. Медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені ўзнагароджваюцца партызаны, начальніцкі састаў партызанскіх атрадаў i арганізатары партызанскага руху за адвагу, геройства і выдатныя поспехі ў партызанскай барацьбе за нашу савецкую Радзіму ў тыле нямецка-фашысцкіх захопнікаў. 4. Медалём «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені ўзнагароджваюцца партызаны, кіраўнікі партызанскіх атрадаў i арганізатары партызанскага руху за асабістае баявое адрозненне ў выкананні загадаў і заданняў камандавання, за актыўнае садзейнічанне ў партызанскай барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Вышэйшай ступенню медаля з'яўляецца 1-я ступень. Медаль «Партызану Айчыннай вайны» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў СССР размяшчаецца пасля медаля [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|«За доблесную працу (За воінскую доблесць). У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] ў парадку старшынства ступеняў. == Апісанне медаля == Медаль «Партызану Айчыннай вайны» круглы, дыяметрам 32 мм. Медаль 1 ступені [[Серабро|срэбны]], медаль 2 ступені — з [[Латунь|латуні]]. На адным боку медаля змешчана пагрудная профільная выява [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] і [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]]. Па краю медаля адчаканеная стужка, на складках якой у ніжняй частцы — літары «СССР», а пасярэдзіне іх — пяціканцовая зорка з [[Серп і молат|сярпом і молатам]]. На гэтай жа стужцы ў верхняй частцы медаля надпіс «Партизану Отечественной войны»; перад надпісам і пасля яго — маленькія пяціканцовыя зоркі. На адваротным боку медаля адчаканены надпіс «За нашу Советскую Родину». Выявы і надпісы на медалі выпуклыя. У верхняй частцы медаля маецца вушка, якім медаль пры дапамозе кольца злучаны з металічнай пяцікутнай калодкай, абцягнутай шаўковай муаравай стужкай светла-зялёнага колеру. Пасярэдзіне стужкі праходзіць падоўжная паласа шириной 2 мм. Да медалі 1-й ступені — чырвоная; да медаля 2-й ступені — сіняя. Шырыня стужкі 24 мм. На адваротным боку калодкі ёсць прыстасаванне для мацавання медаля да адзежы. == Ілюстрацыі == <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Medal Partisan of the Patriotic War 1st class REVERSE.jpg|Рэверс медаля File:Awards of the USSR-1945. CPA 952.jpg|Паштовая марка СССР, 1945 год </gallery> == Узнагароджанні == Медалём № 000001 у чэрвені [[1943]] года быў узнагароджаны савецкі партызан Яфім Ільіч Асіпенка<ref>[http://www.polkmoskva.ru/people/939059/ Осипенко Ефим Ильич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160810123301/http://www.polkmoskva.ru/people/939059/ |date=10 жніўня 2016 }}</ref>, мінёр, камандзір групы падрыўнікоў, які восенню [[1941]] года стаў камандзірам мабільнай групы партызанскага атрада «Перадавы», які дзейнічаў у раёне горада Сухінічы Калужскай вобласці. У раёне станцыі Мышбор пасля адмовы выбухоўніка самаробнай міны ён падарваў зарад, ударыўшы па дэтанатару шостам ад чыгуначнага знака. У выніку, быў пушчаны пад адхон ішоўшы да фронту эшалон (паравоз і тры платформы з танкамі), партызан быў цяжка паранены і страціў зрок<ref>Великая Отечественная в письмах. / сост. В. Г. Гришин. М., Политиздат, 1980. стр.133-134</ref>. Да пачатку [[1968]] года медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й і 2-й ступені былі ўзнагароджаны звыш 127 тыс. чалавек — мужчын і жанчын (арганізатары і кіраўнікі партызанскага руху, камандзіры партызанскіх атрадаў і асабліва праславіўшыяся партызаны)<ref>С. М. Штеменко. Генеральный штаб в годы войны. М., Воениздат, 1968. стр.127</ref>. Па стану на [[1 студзеня]] 1995 медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені ўзнагароджана '''56&nbsp;883''' чалавек, 2-й ступені — '''70&nbsp;992''' чалавек. Сярод узнагароджаных не толькі грамадзяне СССР, але і замежныя грамадзяне: антыфашысты, якія ўдзельнічалі ў партызанскім руху на акупаванай тэрыторыі СССР (камандзір чэхаславацкага партызанскага атрада капітан [[Ян Налепка]]<ref>Е. Леонова. Ян Налепка (1912—1943) // Герои-интернационалисты / сост. В. В. Тян. М., «Просвещение», 1991. стр. 130—138</ref>, балгарская партызанка Вера Паўлава<ref>Удостоверение о награждении Давыдовой Веры Фёдоровны (Веры Павловой) медалью «Партизану Отечественной войны» I степени (фото) // Плечом к плечу, сердцем к сердцу. Воспоминания болгар — бойцов и командиров Красной Армии / сб., сост. М. Костадинова, И. Лалов. пер. с болг. М., Воениздат, 1984 (вклейка)</ref>, перайшэдшыя на бок партызан і якія ваявалі ў савецкіх партызанскіх атрадах румынскія ваеннаслужачыя Апостал Тома, Міхаіл Міхайлеску, Лазар Георгі, Марынеску Георгі, Камбары Нікола<ref>Ф. П. Шевченко (Киев). Участие венгров и румын в партизанском движении на Украине в годы Великой Отечественной войны Советского Союза // журнал «Новая и новейшая история», № 5, 1961. стр.91-103</ref> і інш.). {{зноскі}} == Літаратура == * Ордена и медали СССР / сост. Г. И. Гребенникова, Р. С. Каткова. — М.: «Планета», 1982. — С. 136—137. * ''Володин А. Н., Мерлай Н. М.'' Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 70—71. — ISBN 5-7062-0111-0. * ''Колесников Г. А., Рожков А. М.'' Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 61—62. == Спасылкі == * [http://mondvor.narod.ru/MPartiz.html Ордэны і медалі СССР] * [http://fvo.sfedu.ru/other/nagrad/medals/partizanu.htm Медаль «Партызану Айчыннай вайны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927065102/http://fvo.sfedu.ru/other/nagrad/medals/partizanu.htm |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.victory.mil.ru/form/awards/02/partizan.html 60 гадоў Перамогі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929091615/http://www.victory.mil.ru/form/awards/02/partizan.html |date=29 верасня 2007 }} * [http://www.kubera.narod.ru/zakakt/med-pov.htm Медаль «Партызану Айчыннай вайны»] {{Медалі СССР}} [[Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] 2wjjqw99xddq0tx0simryqhiw5o3aod 0 471486 5220483 2668297 2026-10-17T15:01:14Z DzBar 156353 5220483 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''«Блакадная кніга»''' ({{lang-ru|«Блокадная книга»}})(1977—1981) — дакументальная хроніка [[блакада Ленінграда|блакады Ленінграда]]; напісана ў суаўтарстве [[Данііл Гранін|Даніілам Граніным]] з [[Алесь Адамовіч|Алесем Адамовічам]]. Выданне гэтай кнігі ў Ленінградзе было забаронена. Упершыню частка яе была надрукаваная з купюрамі ў 1977 годзе ў часопісе «Новы свет» ({{lang-ru|«Но́вый мир»}}), у Ленінградзе кніга выйшла толькі ў 1984 годзе пасля змены партыйнага кіраўніцтва горада і пераезду Рыгора Раманава ў Маскву. На [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі]]. [[Катэгорыя:Блакада Ленінграда]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1977 года]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў СССР]] 7ylz9ye4m5ijyntucsrm2yk1oo1xe5p 0 472630 5220486 5206260 2026-10-17T15:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220486 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Усцізеркі |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 4 км на поўдзень ад вёскі [[Старая Рудня (Смаргонскі раён)]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 35|s_lat_sec = 28 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 19|s_lon_sec = 49 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = за 1,3 км на поўнач ад хутара [[Вусцізер’е]] (Астравецкі раён) |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 41|m_lat_sec = 28 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 18|m_lon_sec = 51 |Ухіл ракі = 2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Смаргонскі раён/Астравецкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = Uscizierki }} '''Усцізе́ркі'''{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1986}} — [[рака]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] і [[Астравецкі раён|Астравецкім]] раёнах [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Вілія]] (басейн [[Нёман]]а). Даўжыня ракі 11 км (з іх 5 км на тэрыторыі Смаргонскага раёна<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }} {{Cite web |url=http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |archive-date=23 верасня 2015 |access-date=27 ліпеня 2017 |url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>). Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2 м/км. Плошча [[вадазбор]]у 47 км². Выток ракі знаходзіцца ва ўрочышчы ''Голае балота'', за 4 км у напрамку на поўдзень ад вёскі [[Старая Рудня (Смаргонскі раён)]]. Упадае ў Вілію прыкладна за 1,3 км у напрамку на поўнач ад хутара [[Вусцізер’е]] (Астравецкі раён). Вадазбор у межах [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай нізіны]]. У вярхоўі прымае сцёк з [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў{{sfn|Блакітная|1994}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Блакітная|Усцізе́ркі|378}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Усцізе́ркі||177}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{ref-ru}} {{Вілія}} [[Катэгорыя:Рэкі Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Віліі]] 8h1c47zgj4r8blefppt8lrtadyprw27 0 480720 5220686 4150107 2026-10-18T07:56:04Z DzBar 156353 шаблон 5220686 wikitext text/x-wiki {{Музей}}[[Файл:Аптека музей.jpg|thumb]] '''Аптэка-музей «Пад чорным арлом»''' — да гэтага часу дзеючая аптэка і музей у [[Львоў|Львове]]. Знаходзіцца на [[плошча Рынак (Львоў)|плошчы Рынак]] у вуглавым доме, з якога пачынаюцца вуліцы Друкарская і Стаўрапігійская. У аптэчным музейным комплексе дэманструюцца больш 3000 экспанатаў, якія сабраны навукоўцамі, фармацэўтамі і калекцыянерамі-энтузіястамі. == Гісторыя == 10 кастрычніка 1774 года ваенны фармацэўт Франц Вільгельм Наторп купляе будынак у Ганны Гумянецкай за 22000 злотых. Яго саўладальнікам быў Карл Шэрф. У гэтым жа годзе Карл Шэфр заказвае праект для будаўніцтва новага будынку ў архітэктара Пятра Паляёўскага. Двухпавярховы дом з аптэкай быў пабудаваны ў 1775 годзе. Аптэка ў гэты час называелася ваеннай. 27 красавіка 1795 года Наторп прадаў аптэку магістру Антону Пецу і яго жонцы Ганне; кіраўніком аптэкі быў магістр Караль Шэрф. Пачынаючы з 1807 года аптэку здымаў Антон Саламон. 19 студзеня 1808 года Антон Пец прадае дом графіні Канстанцыі Стажынскай, а ў 1819 года Сафія (з Стажынскіх) з мужам Адамам Азаркевічам прадала аптэку Францысцы, удаве Антона Саламона, і яго сыну Францыску. У 1857 годзе аптэку набыў Антон Скляпінскі. Скляпінскі адрамантаваў аптэку і ўпрыгожыў гандлёвую залу. У 1875 годзе надбудаваны трэці паверх і адноўлены фасад будаўніком Войцехам Гаарам. Пры сям'і Скляпінскіх аптэка атрымала назву «Пад чорным арлом» і была акруговай. З 1927 па 1944 год уладальнікам аптэкі быў украінец Міхаіл Цярлецкі. У пасляваенны час інтэр'ер аптэкі захавала памочніца Міхаіла Цярлецкага, загадчыца аптэкі ў 1944—1971 гадах правізар Сафія Гургула і яе муж Аляксандр Павенцкі. У 1985 годзе па праектах Андрэя і Ганны Навакіўскіх і Любарта Ляшчынскага была праведзена рэстаўрацыя. == Зноскі == <references /> {{Славутасці Львова}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Львова]] cta25smi3mfwutskkf6b3j63147v4xt 10 534865 5220794 4608100 2026-10-18T11:51:02Z JerzyKundrat 174 5220794 wikitext text/x-wiki '''[[18 кастрычніка]]''' * [[1239]]: Мангола-татарскія войскі ўзялі [[Чарнігаў]]. * [[1685]]: Французскі кароль [[Людовік XIV]] выдаў [[эдыкт Фантэнбло]], якім даваў [[Гугеноты|гугенотам]] права трымацца іх рэлігіі. * [[1867]]: [[Аляска]] ад [[Расійская імперыя|Расіі]] перайшла да [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1892]]: Уведзена ў камерцыйную эксплуатацыю першая [[тэлефон]]ная лніня далёкай сувязі ([[Чыкага]] — [[Нью-Ёрк]]). * [[1920]]: Спыніліся [[ваенныя дзеянні]] ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—1921 гадоў. * [[1922]]: Заснавана брытанская карпарацыя [[BBC]]. * [[1926]]: [[Якуб Колас|Якубу Коласу]] нададзена званне Народнага паэта БССР. * [[1939]]: Войскі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] увайшлі на тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1958]]: З’явілася першая шматкарыстальніцкая камп’ютарная гульня — [[Tennis for Two]]. * [[2001]]: У бельгійскім [[Гент|Генце]] ўпершыню ўручана [[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]]. * [[2003]]: Распачаў вяшчанне тэлеканал [[Беларусь 2|«ЛАД»]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|К18]] rgscqjnxbc9muszz0tkjol50b23s6df 0 536483 5220457 5206241 2026-10-17T14:10:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220457 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Уса}} {{Рака |Назва = Уса |Арыгінальная назва = |Выява = Usa River.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 115 |Плошча басейна = 1345 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = 6,3 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 0,8 км на захад ад вёскі [[Шышкі (Дзяржынскі раён)|Шышкі]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 48|s_lat_sec = 38 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 26|s_lon_min = 56|s_lon_sec = 34 |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Пад’ельнікі]] |Вышыня вусця = 157,2 |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 53 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 27|m_lon_min = 06|m_lon_sec = 32 |Ухіл ракі = 1,3 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Дзяржынскі раён/Уздзенскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Уса́''' — [[рака]] ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]] і [[Уздзенскі раён|Уздзенскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Нёман]]. == Назва == Корань ''Us-'' звязваюць з індаеўрапейскім *''aus- / *us-'' «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае ''aušra'' «зара», ''apy-ūšris'' «час перад світанкам», латышскае ''*Ūss'' (балцкае боства зары)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.</ref>. Балцкія гідронімы з коранем ''Us- / Uš-'' матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уса значыць «Блішчастая (рака)». == Гідраграфія == Даўжыня 115 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} {{Cite web |url=http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |archive-date=20 кастрычніка 2016 |access-date=28 кастрычніка 2017 |url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 1345 км². Сярднегадавы расход вады ў вусці 6,3 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 1,3 ‰. Пачынаецца за 0,8 км на захад ад вёскі [[Шышкі (Дзяржынскі раён)|Шышкі]] Дзяржынскага раёна, цячэ па паўднёвых схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], упадае ў Нёман за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Пад’ельнікі]] Уздзенскага раёна. Асноўныя прытокі: [[Вязенская]], [[Рапуса]], [[Уздзянка]] (злева), [[Ператуць]] (справа). [[Даліна]] звілістая, у верхняй частцы V-падобная (шырыня 300—500 м), ніжэй трапецападобная, пашыраецца да 2 км. [[Пойма]] двухбаковая, шырынёй 200—400 м, ніжэй упадзення Уздзянкі 1—2 км, перасечана [[старыца]]мі і асушальнымі каналамі. Рэчышча на працягу 5,5 км (ад вёскі [[Саковічы (Дзяржынскі раён)|Саковічы]] да вёскі [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]]) каналізаванае, на астатнім працягу моцна звілістае. Шырыня ракі ў межань 7—10 м. Замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у сярэдзіне [[сакавік]]а. Каля вёскі [[Уса (Дзяржынскі раён)|Уса]] створана сажалка (плошча 0,08 км²). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усы (верхні прыток Нёмана)| ]] 0o6vrsyp1ozkk5ygusypprrv7i8dnym 0 538795 5220572 5206468 2026-10-17T18:20:40Z Pabojnia 135280 /* Хімічны склад */ афармленне 5220572 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Pistacia napoletana.jpg | image title = Фісташка сапраўдная | image descr = | regnum = Расліны | parent = Pistacia | rang = Від | latin = Pistacia vera | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Pistacia vera | commons = Category:Pistacia vera | grin = 28655 }} '''Фісташка сапраўдная''' (''Pistácia véra'') — шматствольнае [[дрэва]], нярэдка [[куст]], [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|фісташка|Pistacia}} сямейства {{Bt-bellat|Сумахавыя|Anacardiaceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Фисташка настоящая |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 107-108 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref>. Сапраўдная фісташка — шырока вядомая і шанаваная яшчэ са старажытнасці расліна, крыніца ядомых пладоў, дубільных прадуктаў, смалы, драўніны. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|NAS-103 Pistacia vera.png|left|ш=250|Батанічная ілюстрацыя з кнігі [[Франсуа-Андрэ Мішо|Ф.-А. Мішо]] «{{нп3|The North American Sylva||es|The North American Sylva}}», 1819|color=lightgreen}} Шматствольнае [[Лістападныя расліны|лістападнае]] дрэва або куст<ref name="ДПЯ"/> вышынёй 3-7 (да 10) м, пераважна з густой паўшарападобнай [[Крона дрэва|кронай]]. [[Ствол дрэва|Ствол]] выгнуты, звычайна схілены і рабрысты. [[Кара (біялогія)|Кара]] на старых [[Галіна (батаніка)|галінах]] светла-шэрая<ref name="ДПЯ"/>, бялёсая; на аднагадовых — шэра- і чырванавата-карычневая. [[Корань расліны|Карані]] сыходзяць на 10-12 м у глыбіню, распасціраюцца на 20-25 м ушыркі. [[Ліст|Лісце]] чаргавальнае, непарнаперыстаскладанае, звычайна тройчатае, з трыма, радзей з адным, пяццю або сям’ю лісточкамі. Лісточкі амаль сядзячыя, скурыстыя, шчыльныя, гладкія, светла-зялёныя, зверху голыя, бліскучыя, знізу матавыя, тонка апушаныя ці амаль голыя, шырока эліптычныя або круглява-яйкападобныя, радзей шырокаланцэтныя, даўжынёй 5-11 (да 20) см, шырынёй 5-6 (12) см. [[Ліст|Хвосцік]] тонка апушаны ці амаль голы, некрылаты<ref name="ДПЯ"/>. Расліна двухдомная. Тычынкавыя [[Кветка|кветкі]] ў густых, складаных, даволі шырокіх [[мяцёлка]]х, даўжынёй 4-6 см; [[Кветка|калякветнік]] з трох — пяці даўгаватых, плёнкавых, няроўных лісточкаў даўжынёй 2-2,5 мм; [[Тычынка|тычынак]] 5-6, амаль сядзячыя, з {{нп3|Пылавік|пылавікамі|ru|Пыльник}} даўжынёй 2-3 мм. [[Песцік]]авыя кветкі ў больш рэдкіх і вузкіх мяцёлках, прыкладна такой жа даўжыні, як і тычынкавыя; калякветнік з трох — пяці (да дзевяці) даўгаватых, няроўных, крыху больш шырокіх, чым у тычынкавых кветак, лісточкаў даўжынёй 2-4 мм<ref name="ДПЯ"/>. [[Плод|Плады]] буйныя (звычайна ў некалькі разоў буйней, чым у іншых відаў гэтага роду) [[Касцянка|касцянкі]], ад амаль лінейна-ланцэтных, вузка або шырока-яйкападобных да амаль круглявых, даўжынёй 0,8—1,5 см, шырынёй 0,6—0,8 см, у папярочным перасеку амаль круглыя або няправільна авальныя. [[Каляплоднік]] лёгка аддзяляльны (пры паспяванні), крэмавы, жоўта-крэмавы, ружовы, чырвоны, цёмна-чырвоны або цёмна-фіялетавы; {{нп3|унутрыплоднік||ru|Внутриплодник}} ([[костачка]]) амаль заўсёды з касым аснаваннем, з аднаго боку звычайна тупа кілеваты. Ядра [[Насенне|насення]] зеленаватыя, ядомыя, масляністыя<ref name="ДПЯ"/>. Кожнае фісташкавага дрэва ў сярэднім дае каля 50 кг насення кожныя два гады<ref>{{cite book |last=Nugent |first=Jeff |author2=Julia Boniface |title=Permaculture Plants: A Selection |accessdate=17 June 2008 |date=30 March 2005 |publisher=Permanent Publications |isbn=978-1-85623-029-2 |page=41 |chapter=Pistachio Nuts |chapterurl=https://books.google.com/books?id=40n-Z_8ihZMC&pg=PA41&lpg=PA41 }}</ref>. Абалонка фісташкі натуральна бэжавага колеру, але часам афарбаваная чырвоным або зялёным у камерцыйных фісташак. Першапачаткова фарбавальнік быў ужыты імпарцёрамі, каб схаваць плямы на абалонках, выкліканых ручным зборам насення<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/01/30/what-are-red-pistachios_n_6570944.html|title=Remember Red Pistachios? Here’s What Happened To Them|author=Spiegel, Alison|publisher=The Huffington Post|date=2 February 2015|accessdate=12 February 2017}}</ref>. Большасць фісташак цяпер абіраюцца машынамі і абалонкі застаюцца неафарбаванымі, робячы фарбаванне непатрэбным за выключэннем задавальнення звычайных чаканняў спажыўцоў. Цвіце ў сакавіку — маі. Плоданасіць у ліпені — верасні. == Распаўсюджанне і экалогія == {{Біяфота|860631-Pistachio-IMG 6862-2.jpg|left|ш=250|Фісташка на ферме каля горада {{нп3|Тарбетэ-Хейдэрые||ru|Торбете-Хейдерие}} ў [[Іран]]е|color=lightgreen}} У натуральных умовах сустракаецца па схілах гор [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[Кыргызстан]], [[Таджыкістан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]]), на паўночным усходзе [[Іран]]а, у [[Сірыя|Сірыі]] і на поўначы [[Афганістан]]а. У падобных кліматычных умовах разводзіцца і паспяхова культывуецца ў многіх раёнах свету, у тым ліку распаўсюджана ў Крыму, Малдове, Азербайджане і Грузіі<ref name="ДПЯ"/>. Расце на камяністых і скалістых схілах у [[Перадгор'і|перадгор’ях]] і [[Нізкагор'і|нізкагор’ях]] (вышыні ад 700 да 800 да 1500—1700 м над узроўнем мора), пераважна ў поясе [[Эфемероідныя лугі|эфемероідных лугоў]], часам сустракаецца на паўднёвых схілах у поясе драўняна-хмызняковай расліннасці<ref name="ДПЯ"/>. Можа ўтвараць участкі самастойнай фісташкавай фармацыі. Фісташка пустынная расліна і мае высокую талерантнасць да [[Другаснае засаленне|соляў у глебе]]. Паведамлялася, што яна добра расце пры абрашэнні вадой, якая мае 3000-4000 {{нп3|Мільённая доля|ppm|ru|Миллионная доля}} растваральных соляў<ref name="Herrera">Esteban Herrera (1997) ''Growing pistachios in New Mexico,'' New Mexico State University, Cooperative Extension Service, Circular 532 [http://aces.nmsu.edu/pubs/_circulars/circ532.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720013543/http://aces.nmsu.edu/pubs/_circulars/circ532.pdf |date=20 ліпеня 2011 }}</ref>. Фісташкавыя дрэвы даволі цягавітыя ў правільных умовах і могуць выжыць у дыяпазоне тэмператур ад −10&nbsp;°C зімой да 48&nbsp;°C у летні час. Яны маюць патрэбу ў сонечным месцы і добра дрэнаваных глебах. Фісташкавыя дрэвы адчуваюць сябе дрэнна ва ўмовах высокай вільготнасці і схільныя да каранёвай гнілі ўзімку, калі яны атрымліваюць занадта шмат вады, а глеба мае не дастаткова вольнага сліву. Доўгае і гарачае лета неабходна для належнага паспявання пладоў. Расліна любіць святло, цяпло, яна засухаўстойлівая, мае магутную і глыбокую каранёвую сістэму<ref name="ДПЯ"/>. === У культуры === {{Біяфота|Pistacio vera Kerman 2.jpg|left|ш=250|Плады спеюць|color=lightgreen}} {{Біяфота|Pistach harvest - panoramio.jpg|right|ш=250|Збор фісташак у [[Грэцыя|Грэцыі]]|color=lightgreen}} Размнажаецца параснікам, пасевам насення, а культурныя сарты прышчэпкай<ref name="ДПЯ"/>. Дрэвы высаджваюць у [[Пладовы сад|садах]] і павінна прайсці сем-дзесяць гадоў, каб дасягнуць яны пачалі плоданасіць у значнай колькасці. Ураджай збіраюць раз у два гады. Пік вытворчасці складае каля 20 гадоў. Дрэвы, як правіла, абразаюць, каб было лягчэй збіраць ураджай. Адно мужчынскае дрэва вырабляе дастаткова пылка для 8-12 плоданосячых жаночых дрэў. Збор ўраджаю ў Злучаных Штатах і Грэцыі часта ажыццяўляецца з выкарыстаннем абсталявання, якое абтрасае касцянкі з дрэва. Пасля лушчэння і сушкі, фісташкі сартуюцца ў адпаведнасці з адкрытай ці закрытай абалонкай, а затым пракальваюцца або апрацоўваюцца адмысловымі машынамі для вытворчасці фісташкавых ядраў. === Хваробы і шкоднікі === Фісташкавыя дрэвы ўразлівыя для многіх захворванняў. Сярод іх паражэнне грыбком роду {{bt-bellat||Botryosphaeria}}, што прыводзіць да {{нп3|Псута|пашкоджвання||Blight}} [[Мяцёлка|мяцёлак]] і [[Парастак|парасткаў]] (сімптомы ўключаюць у сябе смерць кветак і маладых парасткаў), і можа прывесці да пашкоджання цэлыя садоў фісташкі<ref>{{cite journal|last1=Parfitt|first1=D.E.|last2=Arjmand|first2=N.|last3=Michailides|first3=T.J.|title=Resistance to Botryosphaeria dothidea in pistachio|journal=HortScience|date=July 2003|volume=38|issue=4|page=529|accessdate=19 January 2017}}</ref>. У 2004 годзе хутка развівальная фісташкавая прамысловасць Каліфорніі значна пацярпела ад пашкоджвання мяцёлак і парасткаў, упершыню адкрытага ў 1984 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/01/040112071931.htm|title=California Pistachio Industry Threatened By Potentially Devastating Disease|publisher=ScienceDaily|date=12 January 2004|accessdate=9 March 2017}}</ref>. У 2011 {{нп3|антракноз||ru|Антракноз}} выклікаў раптоўную страту паловы аўстралійскага ўраджаю фісташак<ref>{{cite web|url=https://www.wired.com/2011/04/pistachio-disease/|title=Australia Pistachio Disaster Hints at Agricultural Breakdown|publisher=Wired Magazine-Science|author=Keim, Brandon|date=26 April 2011|accessdate=9 March 2017}}</ref>. Некалькі гадоў цяжкай [[засуха|засухі]] ў Іране з 2008 па 2015 гадывыклікалі значнае зніжэнне вытворчасці<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/12/19/world/middleeast/scarred-riverbeds-and-dead-pistachio-trees-in-a-parched-iran.html|title=Scarred Riverbeds and Dead Pistachio Trees in a Parched Iran|publisher=New York Times|author=Erdbrink, Thomas|date=18 December 2015|accessdate=9 March 2017}}</ref>. == Вытворчасць == {| class="wikitable" style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em" |- ! colspan=4|Топ вытворцаў фісташак<br />in 2014<ref name=fao/> |- |<center> Рэгіён</center> || style="text-align:right;"|<center> Вытворчасць<br />(метрычныя тоны)</center> |- |<center> {{flag|Іран}}</center> || style="text-align:right;"|<center>415,531</center> |- |<center> {{flag|ЗША}}</center> || style="text-align:right;"|<center>233,146</center> |- |<center>{{flag|Турцыя}}</center> || style="text-align:right;"|<center>80,000</center> |- |<center>{{flag|Кітай}}</center> || style="text-align:right;"|<center>76,943</center> |- !<center> Сусветная вытворчасць</center> !! style="text-align:right;"|<center>857,878</center> |} У 2014 годзе Іран і Злучаныя Штаты былі асноўнымі вытворцамі фісташак, на іх у сукупнасці прыпадае 76 % ад агульнай сусветнай вытворчасці (табліца)<ref name="fao">{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|title=Pistachio production in 2014; Crops/Regions/World list/Production quantity (from pick lists)|publisher=United Nations Food and Agricultural Organization, Statistics Division (FAOSTAT)|date=2017|accessdate=9 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|archivedate=22 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. == Хімічны склад == {{Пажыўны склад | прадукт = Сырыя фісташкавыя арэхі<ref name="Bulló2015">{{cite journal|last1=Bulló|first1=M|last2=Juanola-Falgarona|first2=M|last3=Hernández-Alonso|first3=P|last4=Salas-Salvadó|first4=J|title=Nutrition attributes and health effects of pistachio nuts|journal=The British Journal of Nutrition|date=April 2015|volume=113|issue=Supplement 2|page=S79-93|doi=10.1017/S0007114514003250|pmid=26148925|type=Review| issn = 0007-1145 }}</ref> | кДж=2352 | бялкі=20,27 г | тлушчы=45,39 г | нас-тлушчы=5,556 г | мона-тлушчы= 23,82 г | полі-тлушчы= 13,744 г | амега-3=1 г | амега-6=2 г | вугляводы = 22 г | крухмал =1,67 г | цукры =7,66 г | баласт = 10,3 г | натрый, мг= 1 | калій, мг = 1025 | рэтынол, мкг = 21 | бэта-карацін, мкг= 249 | аскарбінавая, мг = 5.6 | тыямін, мг=0,87 | рыбафлавін, мг= 0,16 | ніяцын, мг=1,30 | фоліевая, мкг =51 | віт-D, мкг= | такаферол, мг= 2,30 | віт-K, мкг = | жалеза, мг= 3,92 | магній, мг= 121 | фосфар, мг= 490 | цынк, мг=2,20 | кальцый, мг= 105 | пірыдаксін, мг=1,70 | кабаламін, мкг= | вада=3,91 г | справа = 1 | source_usda=1 }} Фісташкі з’яўляюцца вельмі пажыўным прадуктам. 100-грамовая порцыя забяспечвае 562 [[Калорыя|калорый]] і з’яўляюцца багатай крыніцай (да 23 %, гэта 20 % або больш ад {{нп3|Рэкамендаваная сутачная норма спажывання|сутачнай нормы (СН)|ru|Рекомендуемая суточная норма потребления}}) [[Бялок|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], некалькі {{нп3|Біялагічна значныя элементы|макраэлементаў|ru|Биологически значимые элементы}} і [[Вітаміны групы B|вітамінаў групы В]], [[тыямін]]у і асабліва {{нп3|Вітамін B6|Вітаміну B₆|ru|Витамин B6}} (да 131 % СН)<ref name="usda">{{cite web | url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3687?fgcd=&man=&lfacet=&count=&max=&sort=&qlookup=&offset=&format=Full&new=&measureby= | title=Pistachio nuts, raw per 100 g | publisher={{нп3|База дадзеных прадуктаў харчавання (USDA)|USDA National Nutrient Database|ru|База данных продуктов питания (USDA)}} | work=Release SR-28 | date=2016 | accessdate=20 May 2016 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фісташкі з’яўляюцца добрай крыніцай (10-19 % СН) [[Кальцый|кальцыю]], [[рыбафлавін]]у, [[Пантатэнавая кіслата|вітаміну B₅]], [[Фоліевая кіслата|фоліевай кіслаты]], {{нп3|Вітамін E|вітаміну Е|ru|Витамин E}} і {{нп3|Вітамін K|вітаміну К|ru|Витамин K}}. Семядолі (ядро насення) арэха багатыя [[Тлушчы|тлустым алеем]] (да 60%<ref name="ДПЯ"/>), які ўтрымлівае {{нп3|насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}, [[монаненасычаныя тлустыя кіслоты]] і {{нп3|поліненасычаныя тлустыя кіслоты||uk|Поліненасичені жирні кислоти}}<ref name="usda"/><ref name=okay/>. Насычаныя тлустыя кіслоты ўключаюць [[Пальміцінавая кіслата|пальміцінавую]] (10 % ад агульнай колькасці) і [[Стэарынавая кіслата|стэарынавую кіслоты]] (2 %)<ref name=okay/>. [[Алеінавая кіслата]] з’яўляецца асноўнай у складзе монаненасычанай тлустай кіслатой (51 %<ref name="okay">{{cite journal|journal=Die Gartenbauwissenschaft|volume=67|issue=3|year=2002|title=The comparison of some pistachio cultivars regarding their fat, fatty acids and protein content|author=Okay Y|jstor=24137567|pages=107–113}}</ref> ад агульнай колькасці тлушчу), таксама ўтрымліваецца [[лінолевая кіслата]] (да 31 % ад агульнай тлустаці)<ref name=usda/>. У параўнанні з іншымі дрэвавымі арэхамі, фісташкі маюць больш нізкую колькасць тлушчу і каларыйнасць, але больш высокія колькасці [[Калій|калію]], вітаміну К, [[такаферолы|γ-такаферолу]] і некаторых {{нп3|Фітахімікалы|фітахімікалаў||Phytochemical}}, такіх як {{нп3|караціноіды||ru|Каротиноиды}} і {{нп3|фітастэрыны||ru|Фитостерины}}<ref name="Bulló2015">{{cite journal|last1=Bulló|first1=M|last2=Juanola-Falgarona|first2=M|last3=Hernández-Alonso|first3=P|last4=Salas-Salvadó|first4=J|title=Nutrition attributes and health effects of pistachio nuts|journal=The British Journal of Nutrition|date=April 2015|volume=113|issue=Supplement 2|page=S79-93|doi=10.1017/S0007114514003250|pmid=26148925|type=Review| issn = 0007-1145 }}</ref><ref name="Dreher2012">{{cite journal|last1=Dreher|first1=ML|title=Pistachio nuts: composition and potential health benefits|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2012-04_70_4/page/234|journal=Nutrition Reviews|date=April 2012|volume=70|issue=4|pages=234–40|doi=10.1111/j.1753-4887.2011.00467.x|pmid=22458696|type=Review}}</ref>. Тлусты алей фісташкі адносіцца да катэгорыі невысыхальных высакаякасных алеяў. Лісце ўтрымлівае [[дубільныя рэчывы]] (да 20 %), пры ўтварэнні {{нп3|Гал (біялогія)|галаў|ru|Галл (биология)}} (нарастаў, выкліканых [[Тлі|тлёй]]) іх колькасць узрастае да 30-45 і нават 50 %<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=251—252|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. Са ствалоў фісташкі пры {{нп3|Падсочка|падсочцы|ru|Подсочка}} выдзяляецца [[смала]], з якой атрымліваюць [[Эфірныя алеі|эфірны алей]], які змяшчае {{нп3|пінен||ru|Пинен}}. У лісці каля 0,01 % эфірнага алею. == Даследаванні і ўплыў на здароўе == У ліпені 2003 года амерыканскае {{нп3|Упраўленне па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і медыкаментаў|Упраўленне па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і медыкаментаў|ru|Food and Drug Administration}} зацвердзіла першы кваліфікаваны пералік відаў насення, якія зніжаюць рызыку сардэчна-сасудзістых захворванняў: «Навуковыя дадзеныя сведчаць аб тым, але не даказваюць, што ўжыванне 1 унцыі (42.5 г) большасці арэхаў, такіх, як фісташкі, як частка дыеты з нізкім утрыманнем насычаных тлушчаў і халестэрыну, можа знізіць рызыку сардэчна-сасудзiстых захворванняў<ref>{{cite web |url=http://www.cfsan.fda.gov/~dms/qhcnuts2.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617172958/http://www.cfsan.fda.gov/~dms/qhcnuts2.html |archivedate=17 June 2008 |title=Qualified Health Claims: Letter of Enforcement Discretion – Nuts and Coronary Heart Disease (Docket No 02P-0505) |accessdate=17 June 2008 |author=Office of Nutritional Products, Labeling and Dietary Supplements |date=23 July 2003 |publisher=[[Center for Food Safety and Applied Nutrition]]}}</ref>». Нягледзячы на тое, фісташкі ўтрымліваюць шмат калорый, эпідэміялагічныя даследаванні далі пераканаўчыя доказы таго, што іх спажыванне не звязана з павелічэннем вагі або [[атлусценне]]м<ref name="Bulló2015"/>. У 2015 годзе {{нп3|сістэматычны агляд||ru|Систематический обзор}} і {{нп3|метааналіз||ru|Метаанализ}} {{нп3|Рандаізаванае кантраляванае выпрабаванне|рандамізаваных кантраляваных выпрабаванняў|ru|Рандомизированное контролируемое испытание}} прыйшлі да высновы, што спажыванне фісташак людзьмі без [[Цукровы дыябет|цукровага дыябету]], як уяўляецца, злёгку зніжае сісталічны і дыясталічны [[артэрыяльны ціск]]<ref name="Mohammadifard2015">{{cite journal|last1=Mohammadifard|first1=N|last2=Salehi-Abargouei|first2=A|last3=Salas-Salvadó|first3=J|last4=Guasch-Ferré|first4=M|last5=Humphries|first5=K|last6=Sarrafzadegan|first6=N|title=The effect of tree nut, peanut, and soy nut consumption on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2015-05_101_5/page/966|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|date=May 2015|volume=101|issue=5|pages=966–82|doi=10.3945/ajcn.114.091595|pmid=25809855|type=Systematic Review & Meta-Analysis}}</ref>. Было прапанавана некалькі механізмаў гіпатэнзіўных уласцівасцяў фісташак. Гэтыя механізмы ўключаюць у сябе высокія ўзроўні [[амінакіслоты|амінакіслаты]] [[аргінін]]у ({{нп3|прэкурсор||ru|Прекурсор}} [[Аксід азоту(II)|аксіду азоту]] — злучэння, якое вызывае [[Вазадылатацыя|дылатацыю]] крывяносных сасудаў); высокія ўзроўні {{нп3|Фітастэрыны|фітастэрынаў|ru|Фитостерины}} і [[Монаненасычаныя тлустыя кіслоты|монаненасычаных тлустых кіслот]]; і палепшаная {{нп3|Эндатэлій|эндатэліяльная|ru|Эндотелий}} функцыя клетак праз некалькі механізмаў, у тым ліку скарачэнне цыркулючых узроўняў акісленага {{нп3|Ліпапратэіны нізкай шчыльнасці|ліпапратэіну нізкай шчыльнасці|ru|Липопротеины низкой плотности}} [[халестэрын]]у і супрацьзапаленчых [[Цытакіны|хімічных сігналаў]]<ref name="Mohammadifard2015"/>. == Таксіны і праблемы бяспекі == Як і ў іншых відах насення дрэў, ядры фісташак могуць утрымліваць {{нп3|Афлатаксіны|афлатаксін|ru|Афлатоксины}} пры дрэннай нарыхтоўцы ці апрацоўцы. Афлатаксіны гэта магутныя [[Канцэрагены|канцэрагенныя]] хімічныя рэчывы, якія вырабляюцца такімі [[Цвіль|цвільнымі грыбамі]], як {{bt-bellat||Aspergillus flavus}} і {{bt-bellat||Aspergillus parasiticus}}. Забруджванне цвіллю можа адбыцца ад глебы, дрэннага захоўвання ці заражэння насякомымі-шкоднікамі. Высокія ўзроўні росту цвілі звычайна выглядаюць як ніткападобныя валокны колерам ад шэрага да чорнага. Небяспечна есць фісташкі, якія паражаны цвіллю і ўтрымліваюць афлатаксін<ref name=fao1998>{{cite web|title=Prevention of aflatoxin in pistachios|author=E. Boutrif|publisher=FAO, United Nations|year=1998|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/W9474t/W9474t06.pdf}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Забруджванне афлатаксінам з’яўляецца частым рыскам, асабліва ў цёплых і вільготных умовах. Ежа, забруджаная афлатаксінамі, як было выяўлена, з’яўляецца прычынай частых выбліскаў вострых захворванняў у некаторых частках свету. У некаторых выпадках, напрыклад, у Кеніі, гэта прывяло да гібелі некалькіх людзей<ref>{{cite web|title=Aflatoxins in pistachios|publisher=European Union|year=2008|url=http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_irmm_aflatoxins_leaflet.pdf}}</ref>. Шкарлупіна фісташкавых арэхаў звычайна расшчапляецца натуральным чынам да збору ўраджаю, а корпус пакрывае непашкоджанае насенне. Корпус абараняе ядры ад ўварвання цвілі і насякомых, але гэтая абарона можа быць пашкоджана яшчэ на дрэве з-за дрэннага кіравання фруктовым садам, птушкамі або ўжо пасля збору ўраджаю, што робіць фісташкі больш схільнымі да заражэння. Некаторыя фісташкі перажываюць так званы «ранні раскол», калі расколваюцца і абалонка, і корпус. Пашкоджанні або раннія расколы могуць прывесці да забруджвання афлатаксінам<ref>{{cite journal|author=Doster and Michailides|title=Aspergillus Moulds and Aflatoxins in Pistachio Nuts in California|url=https://archive.org/details/sim_phytopathology_1994-06_84_6/page/583|journal= Phytopathology|volume= 84|issue=6|pages=583–590|year= 1994|doi=10.1094/phyto-84-583}}</ref>. У некаторых выпадках, ураджай можна апрацаваць, каб зрабіць забруджванне ніжэй мер парогаў бяспекі харчовых прадуктаў; у іншых выпадках, цэлая партыя фісташак павінна быць знішчана з-за забруджвання афлатаксінам. Фісташкавае шкарлупінне можа быць карысным у ачыстцы забруджвання, створанага ў выніку выкідаў ртуці<ref>{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2000/08/000802074641.htm |title=Unlikely Mix: Used Tires, Pistachio Shells Can Clean Up Pollution |work=Sciencedaily.com |year=2000 |accessdate=6 February 2012}}</ref>. Як і іншыя прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|сумахавыя|Anacardiaceae}} (якое таксама ўключае {{bt-bellat||Toxicodendron radicans}}, {{bt-bellat|сумах|Rhus}}, {{bt-bellat||Mangifera indica}} і {{bt-bellat||Anacardium occidentale}}), фісташкі ўтрымліваюць {{нп3|урушыёл||ru|Урушиол}}, раздражняльнік, які можа выклікаць [[Алергія|алергічныя рэакцыі]]<ref>{{cite book |last=Mabberley |first=D. J. |year=1993 |title=The Plant Book |publisher=Cambridge Univ. Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/plantbookportabl0000mabb/page/27 27] |isbn=0-521-34060-8 |url=https://archive.org/details/plantbookportabl0000mabb/page/27 }}</ref>. === Спантаннае самазапальванне === Няправільнае захоўванне прадуктаў з фісташак навалам у кантэйнерах, як вядома, можа прывесці да пажару. З-за высокага ўтрымання ў іх тлушчу і нізкага ўтрымання вады, арэхі і асабліва ядры схільныя да самаразагрэва і {{нп3|Самазагаранне|самазагарання|ru|Самовозгорание}} пры захоўванні разам з валокнамі ці кудзелістымі матэрыяламі, якія напітваюцца алеем<ref>{{cite web |url=http://www.containerhandbuch.de/chb_e/scha/index.html?/chb_e/scha/scha_13_06.html |title=Risk factor: self-heating/spontaneous combustion |accessdate=17 June 2008 |work=Container Handbook |publisher=Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/pistazie/pistazie.htm#selbsterhitzung |title=Pistachio Nuts: Self-heating |accessdate=2007-11-05 |publisher=Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft|website=Transport Information Service}}</ref>. == Гаспадарлівае значэнне і выкарыстанне == {{Біяфота|Pistachio macro whitebackground NS.jpg|right|ш=250|Смажаная падсоленая фісташка|color=lightgreen}} {{Біяфота|PistHalva.jpg|right|ш=250|Халва на аснове [[тахіні]] з фісташкамі|color=lightgreen}} Семядолі пладоў фісташкі маюць прыемны арэхавы смак, духмяныя, выкарыстоўваюцца ў ежу як ласунак у свежым, засоленым і падсмажаным выглядзе<ref name="ДПЯ"/>, а таксама для [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскіх вырабаў]]: {{нп3|Фісташкавае марозіва|фісташкавага марозіва||Pistachio ice cream}}, [[кульфі]], {{нп3|спумані|||Spumoni}}, {{нп3|Неапалітанскае марозіва|неапалітанскага марозіва|ru|Неаполитанское мороженое}}, {{нп3|Арэхавае масла|фісташкавага масла||Nut butter}}<ref>{{cite journal |last=Ardekani |first=A. S. H. |last2=Shahedi |first2=M. |last3=Kabir |first3=G. |year=2009 |title=Optimizing Formulation of Pistachio Butter Production |journal=Journal of Science and Technology of Agriculture and Natural Resources |volume=13 |issue=47 |pages=49–59 |url=http://journals.iut.ac.ir/emag/jstnar/eabsv13n47y2009p60.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819040318/http://journals.iut.ac.ir/emag/jstnar/eabsv13n47y2009p60.pdf |archivedate=19 August 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book |last=Ardakani |last2=Shahedi |first2=M. |last3=Kabir |first3=G. |year=2006 |title=Optimizing of the process of pistachio butter production |series=Acta Horticulturae |volume=726 |pages=565–568 |url=http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_94.htm |accessdate=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403192040/http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_94.htm |archivedate=3 красавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>, {{нп3|Паста (ежа)|фісташкавай пасты|en|Paste (food)}}<ref>{{cite journal |last=Shakerardekani |first=A. |last2=Karim |first2=R. |last3=Mohd Ghazali |first3=H. |last4=Chin |first4=N. L. |year=2011 |title=Effect of roasting conditions on hardness, moisture content and colour of pistachio kernels |journal=International Food Research Journal |volume=18 |issue= |pages=704–710 |url=http://www.ifrj.upm.edu.my/18%20(02)%202011/(35)%20IFRJ-2010-286.pdf |access-date=9 чэрвеня 2018 |archive-date=20 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120132131/http://www.ifrj.upm.edu.my/18%20(02)%202011/(35)%20IFRJ-2010-286.pdf |url-status=dead }}</ref>, [[Пахлава|пахлаву]], фісташкавы шакалад<ref>{{cite book |last=Ardakani |year=2006 |title=The vital role of pistachio processing industries in development of Iran non-oil exports |series=Acta Horticulturae |volume=726 |pages=579–581 |url=http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_97.htm |accessdate=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403140403/http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_97.htm |archivedate=3 красавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>, [[Халва|халву]]<ref>{{cite journal |last=Shaker Ardakai |first=A. |last2=Mir Damadiha |first2=F. |last3=Salehi |first3=F. |last4=Shahedi |first4=M. |last5=Kabir |first5=G. H. |last6=Javan Shah |first6=A. |year=2007 |title=Pistachio Halva Production |publisher=Iran Pistachio Research Institute |work=Document Number: 29328 |url=http://agris.fao.org/agris-search/search/display.do?f=2009%2FIR%2FIR0901.xml%3BIR2008001687 |display-authors=etal |access-date=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181231143649/http://agris.fao.org/agris-search/search/display.do?f=2009%2FIR%2FIR0901.xml%3BIR2008001687 |archivedate=31 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref>, [[лукум]], {{нп3|біскоці||ru|Бискотто}} і {{нп3|Мясная нарэзка|мясныя нарэзкі||Lunch meat}}, у тым ліку [[Мартадэла|мартадэлу]]. Амерыканцы робяць {{нп3|Уотэргейцкая салата|фісташкавую салату||Watergate salad}}, якая змяшчае свежыя фісташкі або фісташкавы пудынг, [[узбітыя вяршкі]] і кансерваваную садавіну<ref>{{cite web|url=http://www.recipesource.com/fgv/salads/18/rec1881.html |title=Pistachio Salad |publisher=RecipeSource |accessdate=17 January 2011}}</ref>. [[Фісташкавы алей]] прыемны на смак, але хутка робіцца {{нп3|Прагарканне|прагорклым|ru|Прогоркание}}; выкарыстоўваецца ў [[Каўбаса|каўбаснай]] вытворчасці, [[Парфумерыя|парфумерыі]] і [[Медыцына|медыцыне]]<ref name="ДПЯ"/>. === Гісторыя === Археолагі выявілі, што насенне фісташкі з’яўлялася звычайнай ежай ужо ў 6750 да н.э. [[Пліній Старэйшы]] пісаў у «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}», што ''pistacia'', «добра вядомая сярод нас», была адным з унікальных дрэў у Сірыі, а яе насенне ўвозілася ў Італію рымскім [[праконсул]]ам у Сірыі {{нп3|Луцый Вітэлій (консул 34 года)|Луцыем Вітэліем|ru|Луций Вителлий (консул 34 года)}} (у 35 г. н. э.) і ў [[Рымская Іспанія|Іспанію]] адначасова [[Пампей Флак|Пампеем Флакам]]<ref>{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)||ru|Естественная история (Плиний)}}, xiii.10.5, xv.22.</ref>. Манускрыпт {{нп3|Анфім|Анфіма||Anthimus (physician)}} «De observatione ciborum» («Аб захаванні харчовых прадуктаў») пачатку VI стагоддзя пацвярджае, што ''pistacia'' была вядома ў Еўропе ў [[Позняя Антычнасць|позняй Антычнасці]]. [[Археалогія|Археолагі]] знайшлі пацверджанне падчас раскопак у [[Джарма]] на паўночным усходзе [[Ірак]]а, што там спажываліся атлантычныя фісташкі<ref name="IR">{{cite web|title=History and Agriculture of the Pistachio Nut|url=http://www.ireco.lu/UK/pistachionut.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060708221932/http://www.ireco.lu/UK/pistachionut.html|archive-date=8 July 2006|publisher=IRECO|accessdate=27 February 2012|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref>. Згадвалася, што ў [[Вісячыя сады Семіраміды|Вісячых садах Семіраміды]] раслі фісташкавыя дрэвы падчас праўлення цара {{нп3|Мардук-апла-іддзін I|Мардука-апла-іддзіна I|ru|Мардук-апла-иддин II}} каля 700 да нашай эры. Сучасныя фісташкі віду ''Pistacia vera'', уведзены ў культуру ў бронзавым веку на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, дзе першы прыклад — гэта {{нп3|Джаркутан||de|Dzharkutan}} у сучасным [[Узбекістан]]е<ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=7lK6l7oF_ccC&pg=PA199|title= A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Volume 1|author= D. T. Potts|page= 199}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=lpOqTUucwhUC&pg=PA84|title= Cooks and Other People|author=Harlan Walker|page= 84}}</ref>. Яны згаданы ў {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}} як pistakia (πιστάκια), якія атаясняюць з Pistacia vera па параўнанні з {{нп3|Кедровы арэх|кедровымі арэхамі|ru|Кедровый орех}}<ref>{{нп3|Джэймс Стронг|James Strong|ru|Стронг, Джеймс}}, ed. ''Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature,'' ''s.v.'' «Nut».</ref>. Акрамя таго, рэшткі атлантычнай фісташкі, яе насення і шкарлупіны былі выяўленыя археолагамі каля {{нп3|Мост дачок Якава|Моста дачок Якава|ru|Мост дочерей Иакова}} ў Ізраільскай даліне {{нп3|Хула (даліна)|Хула|ru|Хула (долина)}}, яны датуюцца каля 780,000 гадоў таму<ref>{{Cite web|url=http://scienceblog.com/community/older/2002/F/20022752.html|title=Remains of seven types of edible nuts and nutcrackers found at 780,000-year-old archaeological site|publisher=Scienceblog.com|date=February 2002|accessdate=2010-09-13}}</ref>. Адносна нядаўна фісташкі сталі вырошчваць ў многіх частках англійскамоўнага свету: у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Нью-Мексіка|Нью-Мексіцы]]<ref name="Herrera"/> і [[Каліфорнія|Каліфорніі]], дзе яна была ўведзена ў 1854 годзе як [[Пладовы сад|садовае дрэва]]<ref name="Rieger">[http://www.uga.edu/fruit/pistachio-pistacia-vera/ Introduction to Fruit Crops (Published Online)], Mark Rieger, Rieger asserts that pistachios began to be commercially harvested in the 1970s. 2006</ref>. {{нп3|Дэвід Фэйрчайлд||ru|Фэйрчайлд, Дэвид}} з [[міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]] ўвёў больш вынослівыя сарты, сабраныя ў Кітаі, у Каліфорніі ў 1904 і 1905 гадах, але яны не выкарыстоўваліся ў якасці камерцыйных да 1929 года<ref>{{Cite book|last=Fairchild|first=David|author-link=Дэвід Фэйрчайлд|authorlink=David Fairchild|year=1938|title=The World Was My Garden|url=https://archive.org/details/worldwasmygarden00fair|page=[https://archive.org/details/worldwasmygarden00fair/page/174 174]|location=New York|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=0-686-84310-X|ISBN=0-686-84310-X}}; Commissioner of Horticulture of the State of California,''Biennial report''1905/06, vol. II:392.</ref>. Фісташкі {{нп3|Уолтэр Тэнісан Суінгл|Уолтэра Суінгла|ru|Суингл, Уолтер Теннисон}} з Сірыі добра плоданасілі ў {{нп3|Фрымонт (Каліфорнія)|Найлсе|ru|Фримонт (Калифорния)}}, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]] з 1917 года<ref>[[Ліберці Хайд Бэйлі]], ''Cyclopedia of American Agriculture: II.Crops'', 1917, ''s.v.''«Importance of plant introduction» p.</ref>. === У медыцыне === Расліну лічылі моцным сродкам супраць ядаў жывёл. Насенне фісташкі валодае добрым агульнаўмацавальным дзеяннем, яго рэкамендуюць выкарыстоўваць пасля цяжкіх захворванняў, пры значнай фізічнай і разумовай нагрузцы. У народнай медыцыне насенне выкарыстоўвалі як [[Анальгетыкі|болесуцішальны]] пры [[Пячоначныя колікі|пячоначных]]<ref name="ДПЯ"/> і [[Страўнікавыя колікі|страўнікавых коліках]], пры [[Анемія|анеміі]], як {{нп3|Процірвотныя колікі|процірвотны|ru|Противорвотные средства}}, [[Процівакашлевыя сродкі|процікашлевы]] і процітуберкулёзны сродак<ref name="ДПЯ"/>, як сродак, які паляпшае дзейнасць [[сэрца]]<ref name="ДПЯ"/> і спрыяе выпрацоўцы [[Сперма|спермы]]. Галы прапанаваныя для выкарыстання як [[Звязальныя сродкі|звязальны]] сродак. === У прамысловасці === Ліставыя галы, вядомыя пад назвай «бузгунч»<ref name="ДПЯ"/>, утрымліваюць 30-50 % [[Таніны|таніну]] і прыдатныя для выпрацоўкі тэхнічнага і медыцынскага таніну<ref name="БФС"/><ref>{{кніга|загаловак=Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений|адказны=Сост. Г. С. Оголевец|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1951|старонкі=50|старонак=584}}</ref>. Смала, якая атрымліваецца падсочкай дрэў, а таксама тлусты алей,  выкарыстоўваюцца ў [[Лакафарбавая прамысловасць|лакафарбавай прамысловасці]]. Дубільныя рэчывы здабываюць з ліставых галаў, арэшкападобных і краявых (выкліканых двума рознымі відамі тлей), прымяняюцца для дублення і афарбоўкі скуры, афарбоўкі [[шоўк]]у і [[Поўсць|воўны]] ў пунцовы колер<ref name="ДПЯ"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Фісташка сапраўдная''' ўваходзіць у род {{Bt-bellat|фісташка|Pistacia}} сямейства {{Bt-bellat|сумахавыя|Anacardiaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{Bt-bellat||Sapindales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Сапіндакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў <br />(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c2=сямейства '''[[Сумахавыя]]''' |d1=род '''[[Фісташка]]''' |d2=яшчэ 81 род |e1=яшчэ каля 20 відаў |e2=від <span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">'''Фісташка сапраўдная''' |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} {{Фотарадок|Fıstık.jpg|Pistacchi.JPG|Blanched pistachios.jpg|Chocolate & pistachio biscotti.jpg|color=#BBDD99|ш1=250|ш2=281|ш3=250|ш4=250|ш5=142|тэкст=Злева направа: фісташкавы гай і сабраныя плады, арэхі, ачышчаныя арэхі (ядры), хлеб з фісташкамі}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|том=14|стар=520—524}} * Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. [https://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dudchenko1989_pryanye_rast.djvu Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414143927/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dudchenko1989_pryanye_rast.djvu |date=14 красавіка 2016 }}: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: {{нп3|Наукова думка||ru|Наукова думка}}, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0 == Спасылкі == * {{плантарыум|28465}}{{Праверана|10|12|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Сумахавыя]] [[Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 34rrbggnp93f5gxuidx80q01orjdugr 0 539797 5220414 5206206 2026-10-17T13:01:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220414 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Уладзіслаў Яўгенавіч Бугера |арыгінал імя = {{lang-ru|Владислав Евгеньевич Бугера}} |дата нараджэння = 24.1.1971 |месца нараджэння = [[Уфа]], [[Башкартастан]], [[Расія]], [[СССР]] |альма-матар = [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]] |школа = [[Дыялектычны матэрыялізм]] |перыяд = Філасофія XXI стагоддзя |інтарэсы = [[Марксізм]], [[Эпістэмалогія]], [[Сацыяльная псіхалогія]], [[Паліталогія]], [[Эканоміка]] }} '''Уладзіслаў Яўгенавіч Бугера''' ([[Руская мова|руск.]]: Владислав Евгеньевич Бугера; нар. 24 студзеня 1971 года ва [[Уфа|Уфе]], [[Башкартастан]], [[Расія]]) - [[Расія|расійскі]] [[Эканоміка|эканаміст]] і [[філосаф]]; [[Украіна|ўкраінскі]] і [[Расія|расійскі]] [[Левыя (палітыка)|левы]] [[палітыка|палітычны]] [[Публіцыстыка|публіцыст]] і актывіст, [[Антыфашызм|антыфашыст]] і [[рэвалюцыя]]нер-анты[[Нацыяналізм|нацыяналіст]]; [[Доктар навук|доктар]] [[Філасофія|філасофскіх]] [[Навука|навук]]<ref>[https://web.archive.org/web/20181106171653/http://ufacity.info/history/day/129307.html Официальный сайт Администрации ГО г. Уфа РБ]</ref><ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «Вечерняя Уфа», №80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref> (2006). == Манаграфіі і артыкулы == * ''Бугера В. Е.'' [http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/ Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование]: диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html |date=5 сакавіка 2016 }}: Дис. … д-ра филос. наук: специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html Социальная сущность и роль философии Ницше.] — Уфа: Изд-во АН Республики Башкортостан «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf Собственность и управление: философско-экономические очерки.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8 * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm Сущность человека.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm |date=2 снежня 2017 }} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html копия]) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. * ''Бугера В.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm Родственные души] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm |date=30 ліпеня 2016 }} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ([https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/ копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»]) * ''Бугера В. Е.'' [https://web.archive.org/web/20201001040649/http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf Экономические причины войн XXI века] // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: АН РБ. — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров И. А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова А. Р., Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // [http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 |date=1 ліпеня 2017 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // [http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 |date=15 верасня 2017 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm Экономические предпосылки третьего передела мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm |date=30 лістапада 2017 }} // [http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 |date=1 ліпеня 2017 }} ([http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf копия1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf |date=29 снежня 2009 }}, [http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego копия2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego |date=17 снежня 2021 }}, [http://zerkalov.org.ua/node/6611 копия3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611 |date=29 жніўня 2017 }}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // [http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва] / Под ред. В. Е. Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф., Кадырова Г. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?] // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова Г. Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф.'' Украинский фашизм и ницшеанство // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А. Ф. Кудряшев. - Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. - С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html Обыкновенный, заурядный фашизм] // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована ВКонтакте 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml Смысл жизни сегодня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml |date=8 лістапада 2017 }} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Социал-фашизм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=8 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»]). * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html Будет ли война между Россией и Украиной?] // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ «Теория и практика коллективизма»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=30 верасня 2020 }} и [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»]. Также опубликована ВКонтакте 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm Компьютеризация как предпосылка социалистической революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm |date=13 жніўня 2020 }} // Альтернативы. — 1999. — № 3. * ''Бугера В.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm Завтра война?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm |date=29 снежня 2017 }} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' [http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?] // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' [http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций] // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html Obituary for] [[Станіслаў Юр’евіч Маркелаў|Stanislav Markelov]] ([http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200 копия]) * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' [http://www.solidarity-us.org/site/node/3124 Political Repression in Russia.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124 |date=26 жніўня 2017 }} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. [http://www.vientosur.info/spip.php?article5042 здесь]; источник, из которого статья была взята для перевода, см. [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 здесь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622035319/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 |date=22 чэрвеня 2015 }}. * ''Бугера В.'' [http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html Тезисы о современной буржуазной демократии] // Губкин-инфо, 06.11.2012. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html копия]) * ''Vladislav Bugera.'' [http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.] 27 October 2014 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] * ''Vladislav Bugera.'' [http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right Moscow, Kiev, and the West European Far Right.] 17 April 2015 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] ([https://web.archive.org/web/20200927230031/http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/ копия] в издании [http://www.criticatac.ro/lefteast/ LeftEast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/ |date=26 снежня 2019 }} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=27 мая 2015 }}) * ''Бугера В.'' [http://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ Критика «бритвы Оккама»] == Інтэрв'ю == * ''Байков Э. А.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm «Великий блеф XX века?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html копия]) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4 на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF'']) * ''Моргунова, Елена'' [https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html «Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?] // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ([http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm копия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm |date=4 сакавіка 2016 }}) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3 на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE'']) * ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. [http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf Issue 23, Summer 2013.] — P. 20-23. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Александров Д.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml Расставим точки над новым «измом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=10 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 90-119. * ''Антонов В., Афанасьев В., Годин В., Лялин А.'' [http://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Теория менеджмента: Учебник для вузов.] — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э.'' [https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm Новая философская школа] // «Экономическая и философская газета» * ''Байков Э.'' О Дракуле и не только // [http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.] — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г.'' [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf |date=12 ліпеня 2014 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. - 2012. - №5(19), ч. 2. - С. 22-24. * ''Борисов И.'' Идеологическая топика иррационалистической философии конца XIX – середины XX века // Социально-гуманитарные знания. - 2013. - №2 - C. 87-102. * ''Демидов А.'' [http://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/5069/t11pub80.pdf?sequence=1&isAllowed=y Образ сверхчеловека в философии Ф. Ницше] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218064700/http://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/5069/t11pub80.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=18 лютага 2017 }} // [http://elibrary.ru/item.asp?id=22266066 Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова». - 2011. - Т. 11. - С. 80-89.] * ''Завалько Г.'' Проблема соотношения морали и религии в истории философии. — М., КомКнига, 2006. — С. 195—197. ISBN 5-484-00553-1 * ''Здоров А.'' Государственный капитализм и модернизация Советского Союза: Марксистский анализ советского общества. 3-е стер. изд. — М., КомКнига, 2007. — С. 11-12. ISBN 978-5-484-00822-3 * [http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml 5.3.7. «Независимые марксисты».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml |date=25 снежня 2019 }} // ''Коргунюк Ю. , Заславский С.'' Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие. — М.: Фонд ИНДЕМ, 1996. * ''Кулакова Т.'' [http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 По примеру Ромео и Джульетты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 |date=22 чэрвеня 2015 }} // «Весть», 21.02.2008. * ''Лезгин Н.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Является ли Зюганов фашистом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=8 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 55-57. * ''Ломов О.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml К вопросу о социал-фашизме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=10 сакавіка 2018 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий А.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Смирнова В.'' [http://psychology.snauka.ru/2013/10/2494 Изъяны профессиональной сегрегации: гендерный аспект выбора специальности «акушерство и гинекология»] // Психология, социология и педагогика. - 2013. — №10. * ''Суслов М.'' [https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9 Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).] — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * ''Тулупов В.'' [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2400&level1=main&level2=articles Системный взгляд на российское образование] // RELGA — научно-культурологический журнал. — № 8 [188]. - 01.06.2009 * ''Умланд А.'' [https://web.archive.org/web/20160304093437/http://www.ipiend.gov.ua/img/scholarly/file/nz_33_37.pdf Новые идеологические образования в современном русском антидемократизме: западные концепции, антизападные политические доктрины и постсоветский партийный спектр] // НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАЇНИ. ІНСТИТУТ ПОЛІТИЧНИХ ЕТНОНАЦІОНАЛЬНИХ ДОСЛІДЖЕНЬ ім. І.Ф. Кураса. НАУКОВІ ЗАПИСКИ. ВИПУСК 33. — Київ, 2007. * ''Умланд А.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html Современные концепции фашизма в России и на Западе.] // Неприкосновенный запас. — 2003. — № 5 (31). * [http://system-of-knowledge.wikia.com/wiki/The_information_revolution_continued The information revolution continued] * [https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. М. Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. М. Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич] // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. М. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * [https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. М. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Міръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Спасылкі == * [http://bugerave.wordpress.com/ Официальный блог Владислава Бугеры] * ''В 1971 году в Уфе родился доктор философских наук, профессор кафедры философии гуманитарного факультета УГНТУ Владислав Евгеньевич Бугера.'' — Аюпов Р. [http://vechufa.ru/day/1135-24-yanvarya.html «День в истории»] // газета «Вечерняя Уфа», 24-01-2013 * [https://archive.today/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96 Бугера Владислав Евгеньевич] // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ * [http://rusoil.net/faculty/33 Страница кафедры философии на сайте УГНТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33 |date=22 снежня 2019 }} * [http://libelli.ru Работы В. Бугеры на интернет-портале «Материалистическая диалектика»] * [https://web.archive.org/web/20170908112430/http://theory.red/lib/ Работы В. Бугеры в библиотеке сайта "Красная теория"] * [http://www.rideo.tv/bugera/ Бугера В. — Видео] * [https://bugerave.wordpress.com/category/аудио/ Бугера В. — Аудио] * [http://eretik-samizdat.blogspot.com Работы В. Бугеры в интернет-журнале «Еретик»] * [http://muss.su/lectors/bugera.htm О В. Бугере на сайте Молодежного университета современного социализма (МУСС)] * [http://avtonom.org/freenews/zachem-chelovechestvu-nuzhna-mirovaya-revolyuciya О политическом кредо В. Бугеры на сайте организации «Автономное действие»] * [http://www.left-dis.nl Работы В. Е. Бугеры на международном сайте «„Left Wing“ Communism — an infantile disorder?» (в разделе русскоязычных текстов)] * [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ Теория и практика коллективизма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=30 верасня 2020 }} ''Сборник'' * [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] ''Сборник'' * Shenfield, S. [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker] // Johnson's Russia List Research & Analytical Supplement, No. 44, November 2008 * Колоколова Л. [http://www.bashinform.ru/news/172794/ Статьи учёных и журналистов Башкортостана публикует информационный бюллетень Джонсона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161009140332/http://www.bashinform.ru/news/172794/ |date=9 кастрычніка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm «Служить науке и обществу» Интервью Эдуарда Байкова] // «Истоки». — № 47. — 19.11.2008.) * [http://www.gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 Радиостанция «Спутник 107 FM» подводит итоги года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929104648/https://gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 |date=29 верасня 2020 }} // Горобзор.ру, 26.12.2008 * Новопольцев И. [http://samlib.ru/i/i/ba.shtml Анархія (роман). Глава 14: Перекресток-2.] * [https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265 О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки] * [https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html Marxists Internet Archive] * Schwartz S. [https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp Murder in Moscow] // The Weekly Standard, 23 February 2009 {{DEFAULTSORT:Бугера Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уфе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Расіі]] [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] [[Катэгорыя:Матэрыялісты]] [[Катэгорыя:Вучоныя XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Украіны]] [[Катэгорыя:Антыфашысты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Уфімскага дзяржаўнага нафтавага тэхнічнага ўніверсітэта]] 75b94wwt8ywrkf9g6emca4xa2ak0g8u 0 552876 5220708 4275121 2026-10-18T08:24:39Z DzBar 156353 шаблон 5220708 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Расійскі музей лесу''' — музей, федэральная бюджэтная ўстанова ў сістэме навуковага-асветніцкага забеспячэння [[Федэральнае агенцтва лясной гаспадаркі|Федэральнага агенцтва лясной гаспадаркі]]. == Гісторыя стварэння == У сувязі з вялікай заклапочанасцю за будучыню расійскіх лясоў, Урад Расійскай Федэрацыі вырашыў падняць асветніцкую і прапагандысцкую працу на новы ўзровень, стварыўшы ў 1998 годзе Расійскі музей лесу (Пастанова Урада РФ №126 ад 04.02.1997 г.). Адкрыццё Музея было прымеркавана да 200-годдзя ўвядзення ў Расіі Ляснога дэпартамента. Заснавальнікам Федэральнай бюджэтнай установы «Расійскі музей лесу» з'яўляецца Федэральнае агенцтва лясной гаспадаркі. Адмыслова для музея ў Маскве, у Замаскварэччы, быў адноўлены сучаснымі сродкамі архітэктуры некалі існавалы тут і згублены пры пажары асабняк. Аўтар праекта – архітэктар Леанід Эдуардавіч Цепфер. Будынак, што звонку нагадвае жылы дом пачатку ХIХ стагоддзя старога маскоўскага раёна Манетчыкі, спланавана і абсталявана адмыслова для размяшчэння экспазіцый Расійскага музея лесу. Аўтарам мастацкай кампазіцыі Музея, пад пачаткам якога працавала група адмыслоўцаў, стаў таленавіты сучасны мастак Эдуард Іванавіч Куляшоў. Створаныя імі мастацкія выявы дазваляюць акунуцца ў атмасферу жывога лесу. «Я жарсна палюбіў лес з той пары, як даведаўся пра яго бліжэй, і чым больш пазнаю яго, тым больш люблю. І гэта заўсёды так бывае: каб палюбіць, трэба даведацца, — не ведаючы, няможна палюбіць. Хто палюбіць лес, той будзе яго і захоўваць. Мы ахвотна захоўваем і ахоўваем толькі тое, што любім, а наш рускі лес вельмі мае патрэбу ў сябрах-ахавальніках» (з прадмовы да сваёй кнігі «Гутаркі пра рускі лес» (1879) Дзмітрыя Нічыпаравіча Кайгародава, выкладчыка Санкт-Пецярбургскага ляснога інстытута, вылучнага папулярызатара прыродазнаўства). Гэтыя словы Дзмітрыя Нічыпаравіча выдатна выяўляюць галоўную ідэю стварэння Расійскага музея лесу. Музей лесу прыродазнаўчанавуковы і, разам з тым, шматпланавы: біялагічны, гістарычны, этнаграфічны, галіновы. == Экспазіцыі == Экспазіцыя музея ўяўляе сабою сінтэз музейных жанраў, адначасна з'яўляючыся прыродазнаўчанавуковай, гістарычнай, этнаграфічнай і галіновай. * «Храм лесу» — экспазіцыя пра расійскі [[лес]] * «Русь драўляная» — экспазіцыя пра гісторыю драўлянага дойлідства ў Расіі * «Гаспадарава вока» — экспазіцыя пра гісторыю кіравання лясной гаспадаркай у Расіі * «Трактат аб лясной гаспадарцы» — экспазіцыя пра гісторыю развіцця лясной навукі і лясной адукацыі ў Расіі == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.rosleshoz.gov.ru/agency/structure/lowerorg/4 ФБУ «Российский музей леса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221021222/http://www.rosleshoz.gov.ru/agency/structure/lowerorg/4 |date=21 лютага 2014 }} * [http://www.les-rzn.ru/istoriya,-kultura,-obrazovanie/rossijskij-muzej-lesa-v-moskve Российский музей леса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005004248/http://www.les-rzn.ru/istoriya,-kultura,-obrazovanie/rossijskij-muzej-lesa-v-moskve |date=5 кастрычніка 2013 }} [[Катэгорыя:Лясная гаспадарка]] [[Катэгорыя:Музеі Масквы]] npeojazla4ide2y8yw6mn7butowqyq4 0 556127 5220642 5103077 2026-10-18T02:55:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220642 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў |Арыгінал імя = Худоёр Юсуфбекович Юсуфбеков |Фота = Akademik-khudoyor-yusufbekov.JPG |Шырыня = 170 |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[раслінаводства]], [[інтрадукцыя раслін]], горнае [[земляробства]], лугапашавая [[Сельская гаспадарка|гаспадарка]], [[біялогія]] |Месца працы = Памірскі батанічны сад, Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР, Памірская біялагічная станцыя, Памірскі біялагічны інстытут, Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут, АН Таджыкскай ССР<ref name="anrt"/> |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|сельскагаспадарчых навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}}, [[Акадэмік|акадэмік АН Таджыкскай ССР]] |Альма-матэр = [[Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1981}} {{!!}} {{Медаль «За працоўную доблесць»|1966}} {{!!}} {{Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|1970}} {{!}}} |Роспіс = Khudoyor Yusufbekov Signature.jpg |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў''' ({{lang-tg|Худоёр Юсуфбекович Юсуфбеков}}; [[10 снежня]] [[1928]], {{нп5|Піш (Шугнанскі раён)|Піш|ru|Пиш (Шугнанский район)}}, [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]], [[Таджыкская АССР]], [[СССР]] — [[27 лістапада]] [[1990]], [[Душанбэ]], [[Таджыкская ССР]], [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] [[навуковец]], арганізатар навукі на [[Памір]]ы, спецыяліст у галіне раслінаводства, асваення арыдных горных і высакагорных тэрыторый, лугазнаўства, фітамеліярацыі, інтрадукцыі раслін і пашавай гаспадаркі, батанікі, палявы даследчык-практык, педагог вышэйшай школы, прафесар. Распрацаваў дыферэнцыраваную па [[Экалогія|эколага]]-[[Геаграфія|геаграфічным]] раёнах і вышынных паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў [[Памір]]а і Алайскай даліны (1968), укараніў сістэму арыднай кормавытворчасці, прапанаваў метады вырошчвання карысных раслін ва ўмовах Паміра (1972), распрацаваў генеральны план рэканструкцыі Памірскага батанічнага саду (1970—1975), [[член-карэспандэнт]] АН Таджыкскай ССР (1968), [[доктар навук|доктар сельскагаспадарчых навук]] (1969), [[акадэмік]] [[Акадэмія навук|АН]] [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]] (1976), [[грамадскі дзеяч]], [[старшыня]] Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, член Каардынацыйнага савета Аддзялення агульнай біялогіі [[АН СССР]] (1987—1990)<ref name="anrt">{{cite web|url=http://www.anrt.tj/ru/chleny-an-rt/personalnyj-sostav-s-1951-goda/dejstvitelnye-chleny-an-rt|title=Действительные члены (академики) АН Республики Таджикистан. Персональный состав с 1951 г.|trans-title=Правадзейныя члены (акадэмікі) АН Рэспублікі Таджыкістан. Персанальны склад з 1951 г.|website=Действительные члены АН Республики Таджикистан с 1951 г.|publisher=Anrt.tj|language=ru|access-date=2018-04-28|archive-date=2 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402204706/http://www.anrt.tj/ru/chleny-an-rt/personalnyj-sostav-s-1951-goda/dejstvitelnye-chleny-an-rt|url-status=dead}}</ref><ref name="ua">{{cite web |url=http://100v.com.ua/ru/Yusufbekov-Hudoer-Yusufbekovich-person|title=Знаменитые, великие, гениальные люди. Самое интересное о них! Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|date=2012-12-28|website=Знамениті, великі, геніальні люди. Найцікавіше про них!|publisher=Com.ua|location=написано на Украине|language=ru|access-date=2018-04-28}}</ref>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–8, 11}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63–64}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}{{sfn|Каландаров, Покровский|1972|p=168–176}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}{{sfn|Карамшоев, Додихудо|1998}}. == Біяграфія == === Дзяцінства і пачатак навуковай дзейнасці === Нарадзіўся [[10 снежня]] [[1928]] года ў кішлаку Піш [[Таджыкская ССР|Таджыкскай АССР]] ў сям’і калгасніка. У 10 гадоў пазбаўляецца маці. Пасля заканчэння сямігадовай школы ў 1945-46 гадах працаваў у калгасе і на будаўніцтве аўтадарогі. У 1949 годзе ў [[Харог]]у скончыў сярэднюю школу імя Кірава. Восенню 1949 года паступіў на першы курс [[Аграномія|агранамічнага]] [[факультэт]]а Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю [[Аграномія|агранома]]. Навуковую дзейнасць пачаў у 1954 годзе ў Памірскім батанічным садзе на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка. Тут ён пад кіраўніцтвам А. В. Гурскага вёў даследаванні па замацаванню і асваенню пяшчаных і галечных масіваў у Ішкашымскім раёне, а таксама працу па развіцці калекцыйных і вытворчых гадавальнікаў Памірскага батанічнага саду. У 1956 годзе X.Ю. Юсуфбекаў пачаў першыя эксперыменты па залужэнні пустыннай пашы на [[Памір|Заходнім Паміры]]<ref name="anrt"/><ref name="ua"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5, 8–9}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}{{sfn|Карамшоев, Додихудо|1998}}. === Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР === У 1957 годзе паступіў у вочную [[Аспірантура|аспірантуру]] пры Інстытуце батанікі АН Таджыкскай ССР (г. Душанбе) і пад кіраўніцтвам [[прафесар]]а {{нп5|Цацэнкін, Іван Апанасавіч|І. А. Цацэнкіна|ru|Цаценкин, Иван Афанасьевич}} ([[Масква]], Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса) працягнуў даследаванні па залужэнні пустынных горных схілаў [[Памір|Заходняга Паміра]]. Пасля заканчэння [[Аспірантура|аспірантуры]] працягваў працаваць у тым жа інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам. Там, разам з даследаваннямі на Паміры, ён пачаў першыя эксперыменты па паляпшэнні пашы цэнтральнага [[Таджыкістан]]а (Рангантаў, Кондара). У гэтыя гады ён сфармуляваў і эксперыментальна даказаў метады стварэння высокапрадукцыйных кармавых угоддзяў шляхам рознага рэжыму паліву падсявання травы без парушэння натуральнай расліннасці. Вынікі гэтых даследаванняў, якія былі ўкаранёныя ў калгаснай вытворчасці Шугнанскага і Ішкашымскага раёнаў [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] на вялікіх плошчах, з’явіліся асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5, 9}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. === Памірская біялагічная станцыя === У 1962 годзе X. Ю. Юсуфбекаў быў прызначаны дырэктарам Памірскай біялагічнай станцыі{{efn|У 1936 г. Сярэднеазіяцкі дзяржаўны ўніверсітэт арганізаваў ва ўрочышчы Чэчэкты каля Мургаба Памірскую біялагічную станцыю — першае ў свеце высакагорнае біёлага-сельскагаспадарчае навуковую ўстанову, якая сканцэнтравала асноўныя сілы батанікаў-даследчыкаў Паміра.}} і разгарнуў эксперыментальную работу па паляпшэнні пашы і сенажацей ва ўсіх раёнах Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці, а таксама Алайскай даліны [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]]. У 1965 годзе ён быў абраны старшынёй бюро Памірскай базы АН Таджыкскай ССР па сумяшчальніцтве. У 1966 годзе стаў членам [[КПСС]]{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. Пад яго кіраўніцтвам на Памірскай біястанцыі ў 1964 годзе створаны тры лабараторыі: * фізіялогіі і біяхіміі раслін; * інтрадукцыі раслін; * эксперыментальнай геабатанікі. У выніку праяўлення навукова-арганізатарскіх здольнасцяў X. Ю. Юсуфбекава навукова-даследчая дзейнасць біястанцыі набыла комплексны характар. Тут разам з праблемамі экалагічнай фізіялогіі і біяхіміі раслін, пачатак якім быў пакладзены прафесарам О. В. Заленскім, далейшае развіццё атрымалі даследаванні па эксперыментальнай геабатаніцы, фітамеліярацыі, вывучэнні глеб, мікраарганізмаў, кліматалогіі, а таксама пытанняў раслінаводчага асваення Усходняга Паміра. За гады яго працы значна ўзрасла колькасць супрацоўнікаў і аб’ём навукова-даследчых работ, што аказала станоўчы ўплыў на дзейнасць біястанцыі. Слаўныя традыцыі біястанцыі, закладзеныя П. А. Баранавым, І. А. Райковай, О. В. Заленскім і К. У. Станюковічам, знайшлі годны працяг у дзейнасці X. Ю. Юсуфбекава. Падчас працы на Памірскай біялагічнай станцыі X. Ю. Юсуфбекаў умацаваў матэрыяльна-тэхнічную базу біястанцыі грузавымі аўтамашынамі і лабараторным абсталяваннем з мэтай паляпшэння ўмоў экспедыцыйнага даследавання Паміра і працягваў удасканальваць метады паляпшэння пустынных і стэпавых пашаў Паміра-Алая, вывучаючы структуру расліннасці, топа-экалагічныя ўмовы высакагорнай пашы ў шырокім геаграфічным і вышынным дыяпазоне. У выніку ён распрацаваў дыферэнцыраваную па эколага-геаграфічным раёнах і вышынным паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў Паміра і Алайскай даліны і аформіў атрыманыя дадзеныя ў выглядзе манаграфіі, якая выйшла ў свет у 1968 годзе. У 1968 годзе X. Ю. Юсуфбекаў абраны членам-карэспандэнтам АН Таджыкскай ССР{{sfn|Каландаров, Покровский|1972|p=168–176}}{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}. У 1969 годзе манаграфія «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны» была прадстаўлена ў якасці дысертацыі (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса), якую X. Ю. Юсуфбекаў паспяхова абараніў і атрымаў навуковую ступень доктара сельскагаспадарчых навук: {{пачатак цытаты}}''Итогом этих исследований явилась монография Х. Ю. Юсуфбекова «Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины», высоко оцененная учёными (в качестве докторской диссертации, блестяще защищенной автором) и практиками. Был найден дифференцированный, экономичный и эффективный подход к решению проблемы зимних кормов в условиях аридных высокогорий. И сухость климата, и сложный рельеф, и бедность почв были преодолены.''{{sfn|Агаханянц|1972}}{{канец цытаты}} <ref name="anrt"/><ref name="ua"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–6, 9–10}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}{{sfn|Каландаров, Покровский|1972|p=168–176}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}{{sfn|Карамшоев, Додихудо|1998}}. === Памірскі біялагічны інстытут === З пашырэннем і паглыбленнем даследаванняў на Памірскай біястанцыі, ростам навуковых кадраў для каардынацыі ўсіх даследаванняў па праблемах арыдных высакагор’яў, з улікам унікальных умоў Паміра X. Ю. Юсуфбекаў прыйшоў да высновы аб неабходнасці арганізацыі біялагічнага інстытута на Паміры. У кастрычніку 1968 года [[прэзідэнт]] [[АН СССР]] [[Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш]] прыбыў на Памір і наведаў Памірскі батанічны сад. Яго суправаджалі старшыня Савета Міністраў Таджыкскай ССР А. К. Кахараў, прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і першы сакратар Горна-Бадахшанская абласнога камітэта КП Таджыкістана М. Н. Назаршоеў. Х. Ю. Юсуфбекаў падрабязна расказаў высокім гасцям гісторыю вывучэння Паміра, распавёў пра прыродныя рэсурсы, праблемы, якія патрабуюць свайго рашэння ў галіне біялогіі, сельскай гаспадаркі, і ў выніку, абгрунтаваўшы пытанне аб неабходнасці стварэння біялагічнага інстытута на Паміры, папрасіў падтрымкі Прэзідэнта АН СССР М. У. Келдыша ў разглядзе і вырашэнні гэтага пытання ў Маскве. Неўзабаве прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і Х. Ю. Юсуфбекаў былі запрошаны ў Маскву для ўдзелу ў абмеркаванні пытання аб стварэнні біялагічнай інстытута. На сумесным пасяджэнні Прэзідыума [[АН СССР]] і Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы пытанне было вырашана станоўча. У 1969 годзе ўсе біялагічныя навуковыя ўстановы Паміра (Памірская біялагічная станцыя на Усходнім Паміры 3860 м над узроўнем мора, Памірскі батанічны сад каля горада Харог 2320 м над узроўнем мора і Ішкашымскі апорны пункт 2600 м над узроўнем мора) былі аб’яднаны ў Памірскі біялагічны інстытут{{efn|Цэнтр інстытута размешчаны за 5 км ад г. Харог на тэрыторыі Памірскага батанічнага саду, а апорныя пункты — на Усходнім і Паўднёва-Заходнім Паміры і на Дарваза. Станам на 1981 год у характэрных для Паміра прыродных зонах Памірскі біялагічны інстытут меў 7635 га горных тэрыторый.}}, першым дырэктарам, якога ён стаў Х. Ю. Юсуфбекаў (з 1992 года інстытут носіць імя свайго заснавальніка)<ref name="anrt"/><ref name="ua"/><ref name="adlia">{{cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=13866|title=Постановление Кабинета Министров Республики Таджикистан от 5 марта 1992 г. №54 «О присвоении Памирскому биологическому институту Академии наук Республики Таджикистан имени академика Худоера Юсуфбекова»|website=Министерство юстиции Республики Таджикистан, USAID, Всемирный банк, ГИУП «КОНУНИЯТ»|publisher=Adlia.tj|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118184910/http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=13866|archive-date=18 студзеня 2018|access-date=28 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=11–14}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}{{sfn|Каландаров, Покровский|1972|p=168–176}}{{sfn|Kreutzmann, Hermann|2016|p=50–51}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекава Худаера Юсуфбекавіча ад 1970 года, падпісаны Асімавым — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыкскай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыкскай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)<ref name="Centrasia">{{cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1370516838|title=ЮСУФБЕКОВ Худоер Юсуфбекович|publisher=ЦентрАзия|lang=ru}}</ref>: <div style="height:20em; padding:0.5em 4em; overflow-y:scroll; font-size:90%;"> {{пачатак цытаты}}<center>ПАРТИЙНО-ПРОИЗВОДСТВЕННАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА</center> На ЮСУФБЕКОВА Худоера Юсуфбековича — директора Памирского биологического института Академии наук Таджикской ССР, члена-корреспондента АН Таджикской ССР, доктора сельскохозяйственных наук, 1928 года рождения, по национальности таджик, член КПСС с 1966 года. Х. Ю. Юсуфбеков в 1954 году окончил Таджикский сельскохозяйственный институт и стал работать младшим научным сотрудником Памирского ботанического сада. После окончания аспирантуры в 1960 году он работал младшим научным сотрудником Ботанического института АН Таджикской ССР. В 1962 году Х. Ю. Юсуфбеков защитил кандидатскую, а в 1969 году докторскую диссертацию. При непосредственном участии Х. Ю. Юсуфбекова в 1969 году был создан Памирский биологический институт АН Таджикской ССР, который он и возглавил. Основные направления научно-исследовательских работ Х. Ю. Юсуфбекова — растениеводческое освоение аридных горных и высокогорных пастбищ Памира и Алайской долины Киргизской ССР. По этим вопросам им опубликовано более 20 научных работ, объемом свыше 50 печатных листов. Разработанная Х. Ю. Юсуфбековым система улучшения кормовых угодий и освоения малопродуктивных земель, успешно внедряется в сельскохозяйственное производство ГБАО и дает большой экономический эффект. Х. Ю. Юсуфбеков является видным организатором науки на Памире. За 8 лет под его руководством были организованы три научные лаборатории, а затем Памирский биологический институт, расширен профиль исследовательских работ, опубликовано более 200 научных работ о Памире. Х. Ю. Юсуфбеков ведет большую общественно-политическую работу, он является депутатом Горно-Бадахшанского областного Совета депутатов трудящихся и членом Обкома КП Таджикистана. За развитие науки на Памире Х. Ю. Юсуфбеков награжден медалью «За трудовую доблесть» и Почетной Грамотой Президиума Верховного Совета Таджикской ССР. Политически грамотен, морально устойчив, в быту скромен, пользуется заслуженным авторитетом среди научной общественности. Президент Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Асимов (круглая печать) Секретарь Парткома Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Морозов 1970 г.{{канец цытаты}} </div> На пасадзе дырэктара інстытута раскрыліся яго навукова-арганізатарскія здольнасці. Разам з навуковай працай ён вёў і вялікую арганізацыйную дзейнасць. Ім была вызначана структура падраздзяленняў інстытута. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па [[Заалогія|заалогіі]], [[Генетыка|генетыцы]] і селекцыі раслін, ахове прыроды. У 1970—1975 гадах X. Ю. Юсуфбекаў распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскага батанічнага саду імя А. В. Гурскага [к. 5]. Для развіцця навуковай базы, пашырэння ўчасткаў батанічнага саду і запаведвання тыповых біялагічных аб’ектаў было атрымана больш за 600 га зямельных угоддзяў у ваколіцах батанічнага саду. Акрамя таго, да тэрыторыі саду далучана 19 га паліўных зямель Варцушч дашта, на базе якіх арганізаваны эксперыментальныя ўчасткі падраздзяленняў інстытута. За гады ажыццяўлення непасрэднага навукова-арганізатарскага кіраўніцтва X. Ю. Юсуфбекавым тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага саду і лабараторыі высакагорнага пладаводства — альтытуда 2700-3500 м (з 1965 па верасень 1990), у 7 разоў павялічылася плошча калекцыйных раслін і ў 10 разоў павялічылася калекцыя раслін (да 4 тысячы відаў, падвідаў, …) сусветнай [[Флора|флоры]]. Калекцыі раслін у садзе размешчаны па батаніка-геаграфічным прынцыпе, арашаная тэрыторыя разбіта на 5 [[Флора|фларыстычных]] аддзелаў: [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Каўказ]]у, [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], [[Гімалаі|Гімалаяў]] і [[Гіндукуш]]а. Унутры аддзелаў расліны размяшчаюцца радавымі комплексамі з улікам экалагічных асаблівасцяў відаў. У адпаведнасці са спецыфікай аб’ектаў даследаванняў у садзе былі сфармаваныя 3 групы: [[Дэндралогія|дэндралогіі]], кармавых і лекавых раслін, [[кветкаводства]]. Галоўнай задачай Памірскага батанічнага саду была інтрадукцыя раслін, праводзіўся абмен насеннем высакагорнай флоры і пасадачным матэрыялам са 112 садамі ўнутры СССР і з 118 садамі з 39 буйных батанічных цэнтраў [[Еўропа|Еўропы]] — [[ГДР]], [[ФРГ]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]], [[Нідэрланды|Галандыі]], [[Чэхаславацкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЧССР]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] — [[Канада|Канады]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і іншых краін свету. У 1972 годзе пабудавана помпавая станцыя, дзякуючы якой вада з ракі Шахдары падымалася на вышыню 180 м. Гэта дало магчымасць пашырыць арашаныя тэрыторыі з 22 да 118 га (на вышыні 2140—2360 м) батанічнага саду больш чым у 5 разоў. Плошча чатырох фларыстычных аддзелаў павялічылася ў 2—4 разы. Пабудаваныя дарожныя і арашальныя сістэмы ўнутры саду, лабараторныя і жылыя карпусы інстытута{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=11–14}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Юсуфбеков|1982|p=52}}{{sfn|Юсуфбеков|1984|p=17}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. Х. Ю. Юсуфбекаў вялікую ўвагу надаваў вывучэнню генафонду мясцовых пладовых раслін. З вялікага ліку выяўленых формаў у садзе былі адабраны 16 перспектыўных мясцовых формаў абрыкосаў, якія пераўзыходзілі інтрадуцыраваныя гатункі па ўраджайнасці і якасці. Пачынаючы з 1974 года частка даследаванняў пладоводаў быда перанесена на тэрыторыю Дарваза, дзе на схілах гор сустракаюцца дзікарослыя інжыр, гранат, вінаград, хурма, міндаль і іншыя пладовыя. На Дарваза ім быў арганізаваны апорны пункт па інтрадукцыі і [[Акліматызацыя|акліматызацыі]] [[Субтропікі|субтрапічных]] і [[цытрус]]авых раслін на плошчы 8 га. Пачатыя ў 1975 годзе пад яго кіраўніцтвам даследаванні па інтрадукцыі цытрусавых і іншых субтрапічных культур на Дарваза даказалі перспектыўнасць развіцця цытрусаводства ў Калайхумбскім раёне [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]]. У саўгасе імя Ю. Фучыка ўжо закладзены ліманарый на плошчы 1 га, а таксама гранатавы і інжыравы сады на 8 га. У такой жа ступені паспяхова пачаты ў 1976 годзе даследаванні фармавой разнастайнасці і распаўсюджвання абляпіхі. Выяўлена некалькі формаў малаакалючанай [[Абляпіха|абляпіхі]] з высокай алейнасцю. Даказана мэтазгоднасць вырошчвання абляпіхі на галечніках у поймах памірскіх рэк. Навуковыя інтарэсы X. Ю. Юсуфбекава ахопліваюць шырокае кола пытанняў, звязаных з вывучэннем прыроды Паміра. Нароўні з рашэннем праблемы паляпшэння пашы ён сабраў значны матэрыял па ахове, аднаўленню і мэтанакіраванай рэканструкцыі расліннасці Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці. У манаграфіі «Расліннасць Заходняга Паміра і вопыт яе рэканструкцыі», напісанай сумесна [[Акмір Егішавіч Агаханянц|А. Е. Агаханянцам]]{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}, аналізуюцца тэрытарыяльныя рэсурсы Паміра і ўводзіцца паняцце аб палігоне меліярацыі Заходняга Паміра. Унутры гэтага палігона меліярацыі вылучаюцца 12 класаў зямель і даюцца абгрунтаваныя рэкамендацыі па гаспадарчым засваенні кожнага з вылучаных класаў зямель. У манаграфіі ў найбольш поўным выглядзе прадстаўлена распрацаваная Х. Ю. Юсуфбекавым мадэль асваення Паміра. Складовымі яе элементамі з’яўляюцца пытанні комплекснай рэканструкцыі расліннасці на пясках і галечніках, безбародкавы паліў на стромкіх камяністых схілах, рэканструкцыя расліннасці старажытных [[Тэрасавае земляробства|тэрас]], [[Сель|селевых]] конусаў вынасу і інш. Горныя схілы, якія падвергліся [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]], мяркуецца, у прыватнасці, выкарыстоўваць пад разбіўку садоў і залужэння паміж насаджэннямі шляхам падсеву шматгадовых бабовых траў. Схема рэканструкцыі расліннасці [[Эрозія (геалогія)|эрадаваных]] схілаў не толькі распрацавана, але і паспяхова выпрабаваная ў [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Шугнанскім, Рушанскім і Ішкашымскім раёнах ГБАО]]{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=11–14}}<ref name="Centrasia"/>: {{пачатак цытаты}}''Разработаны приёмы предупреждения и борьбы с ветровой эрозией путём залужения песчаных массивов. Подобраны перспективные для улучшения пастбищ культурные и дикорастущие травы.''<br /> ''Всестороннее изучение залужения путём орошения и подсева трав без обработки почвы на каменистых пустынных пастбищах с разными грунтами показало, что для осуществления этого метода требуется в 13-20 раз меньше затрат труда и средств, чем при освоении земель с обработкой почвы, а полученный с таких участков урожай не уступает урожаю, снятому с посевов люцерны на вспаханной почве.''<br /> ''Эффективность введения новых земель под пастбища и сенокосы, их улучшение являются важнейшими экономическими условиями внедрения [[метод]]а Х. Юсуфбекова в практику [[Гара|горного]] [[Сельская гаспадарка|сельскохозяйственного]] [[Вытворчасць|производства]].''{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63–64}}{{канец цытаты}} Рэкамендацыі па комплекснай рэканструкцыі расліннасці на пясках і галечніках таксама знайшлі шырокае прымяненне ў вытворчасці. Толькі за 1965—1980 гады Горна-Бадахшанскім лясгасам зроблены таполевыя і абрыкосавыя насаджэнні на плошчы 1500 га. У наступныя гады пасадкавыя працы на пясках і галечніках праводзяцца штогод на плошчы 300—350 га{{sfn|Каландаров, Покровский|1972|p=168–176}}{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. Асноўныя ідэі і метады, звязаныя з раслінаводчым засваеннем Паміра, выкладзены X. Ю. Юсуфбекавым у дадатак да раней апублікаваных работ у манаграфіях «Метады вырошчвання карысных раслін на Паміры» (1972), «Тэрэскен на Паміры» (1972), «Памір» (1973) і ў шматлікіх брашурах, зборніках і артыкулах. У цяперашні час апублікавана больш за 300 навуковых прац. Шэраг прац апублікаваныя і алічбаваныя за мяжой, у тым ліку ЗША ([[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскі]], [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскі]] і [[Чыкагскі ўніверсітэт]]ы).{{Пераход|#Выбраныя творы і артыкулы|1}} Праведзена вялікая работа па падрыхтоўцы і росту навуковых кадраў інстытута з улікам спецыфічных цяжкасцяў і аддаленасці Паміра ад буйных навуковых цэнтраў. Да канца 1975 года персанал ПБІ налічвае больш за 100 чалавек, з іх 45 навуковых супрацоўнікаў. Для працы ў інстытут ім былі запрошаны вучоныя з іншых рэгіёнаў [[СССР]], а таксама прыняты канкрэтныя меры па падрыхтоўцы кадраў на месцы праз аспірантуру і суіскальніцтва. За перыяд кіраўніцтва X. Ю. Юсуфбекава толькі з ліку супрацоўнікаў біястанцыі і інстытута былі абаронены дзве доктарскія і больш за 30 кандыдацкіх дысертацый. Адначасова з гэтым была ўстаноўлена сувязь з многімі навукова-даследчымі інстытутамі АН СССР: Інстытутам фізіялогіі раслін імя К. А. Ціміразева, Інстытутам атамнай энергіі (ІАЭ) імя І. В. Курчатава, Інстытутам батанікі і Інстытутам заалогіі і паразіталогіі імя Е. Н. Паўлоўскага АН Таджыкскай ССР і іншымі НДІ АН СССР. Любоў да прыроды Паміра і клопат пра яе захаванне выявілася таксама ў тым, што пад яго кіраўніцтвам быў арганізаваны музей «Прырода Паміра». Пазней, нават знаходзячыся на пасадзе рэктара Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, X. Ю. Юсуфбекаў не пераставаў цікавіцца працай і развіццём музея, які і ў цяперашні час карыстаецца вялікай папулярнасцю ў мясцовых і замежных наведвальнікаў. Варта адзначыць, што дзе б ні працаваў Х. Ю. Юсуфбекаў, усюды ён ствараў музеі, у якіх у наглядным выглядзе можна было пазнаёміцца з гісторыяй і дасягненнямі навукі. Ён лічыў, што ўсё гэта служыць нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=11–14}}. === Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут === У маі 1981 года X. Ю. Юсуфбекава перавялі на працу ў г. [[Душанбэ]] на пасаду рэктара Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута Галоўнага ўпраўлення сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных устаноў Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР{{efn|У [[СССР]] іх было 103 [[ВНУ]] (саюзнага падпарадкавання)<ref>http://enciklopediya-tehniki.ru/promyshlennost-na-s/selskohozyaystvennye-uchebnye-zavedeniya-v-sssr.html</ref>.}}. У Таджыкскім сельскагаспадарчым інстытуце ён энергічна ўзяўся за паляпшэнне вучэбна-выхаваўчага працэсу. Шмат увагі надаваў разгортванню навукова-даследчых работ на кафедрах і прыцягненню студэнтаў да навукова-даследчай дзейнасці ў навукова-студэнцкіх саветах. Сістэматычна праводзіліся канферэнцыі, нарады, сімпозіумы па многіх аспектах сельскагаспадарчай навукі. Былі прыняты канкрэтныя меры па паляпшэнні падрыхтоўкі спецыялістаў для патрэб сельскай гаспадаркі Таджыкістана і ўмацаванні вучэбнай базы інстытута. У мэтах авалодання студэнтамі практычнымі навыкамі вырашэння канкрэтных вытворчых пытанняў Юсуфбекаў арганізоўвае новыя навучальныя гаспадаркі на базе саўгаса «Явану-2» Яванскага раёна. Значных намаганняў запатрабаваў працяг будаўніцтва новага корпуса зоаінжынернвга факультэта, завяршэнне будаўніцтва якога адбылося ў 1987 годзе. У гэтым найбуйнейшым цэнтры падрыхтоўкі сельскагаспадарчых кадраў рэспублікі прыпадала сістэматычна вырашаць арганізацыйныя пытанні. Пры агранамічным факультэце арганізоўвае новае аддзяленне па падрыхтоўцы высокакваліфікаваных спецыялістаў пладаводства і вінаградараў, лабараторыю калектыўнага карыстання навуковымі прыборамі. Пры эканамічным факультэце з’явілася лабараторыя вылічальнай тэхнікі. Акрамя таго, у інстытуце арганізаваны тры новыя кафедры, упершыню ажыццёўлены прыём ўступных экзаменаў з прымяненнем ЭВМ. X. Ю. Юсуфбекаў стварыў музей гісторыі Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута. Як спецыяліст-інтрадуктар X. Ю. Юсуфбекаў знайшоў аптымальнае рашэнне рэканструкцыі і размяшчэння зялёных насаджэнняў на прылеглай да будынка інстытута тэрыторыі. Вёў педагагічную працу на кафедры земляробства, чытаеў на спецыяльнасцях «Раслінаводства» і «Селекцыя і насенняводства». Знаходзячыся на гэтай працы X. Ю. Юсуфбекаў па-ранейшаму ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага саду і лабараторыі высакагорнага пладаводства, кіраваў працай аспірантаў<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=7, 14–15}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. === Акадэмія навук Таджыкскай ССР === У маі 1986 года X. Ю. Юсуфбекаў быў абраны акадэмікам-сакратаром Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР. Ён актыўна ўключыўся ў працу Аддзялення, надаўшы асаблівую ўвагу павышэнню эфектыўнасці навукова-даследчых работ, пераходу на праграмна-мэтавае планаванне, умацаванню матэрыяльнай базы інстытутаў. Ён увесь час займаўся і спрыяў паскарэнню ўкаранення дасягненняў навукі ў вытворчасць. Як акадэмік-сакратар Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, ён меў шырокае кола навуковых інтарэсаў у галіне біялогіі. У склад Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР на той перыяд ўваходзілі навуковыя ўстановы, даследаванні якіх былі прысвечаны біялагічным праблемам — гэта навукова-даследчыя інстытуты: батанікі; заалогіі і паразіталогіі імя Я. Н. Паўлоўскага; фізіялогіі і біяфізікі раслін; гастраэнтэралогіі; Памірскі біялагічны інстытут), аддзел агульнай генетыкі і аддзел аховы і рацыянальнага выкарыстання прыродных рэсурсаў. У 1989 годзе X. Ю. Юсуфбекаву прысуджана Дзяржаўная прэмія Таджыкскай ССР імя Абу Алі ібн Сіна і прысвоена званне Лаўрэата Прэміі імя Абу Алі ібн Сіна ў галіне навукі. У снежні 1989 годзе абраны членам Прэзідыума АН Таджыкскай ССР. У гэты перыяд, калі X. Ю. Юсуфбекаў з’яўляўся адначасова старшынёй Памірскай навукова-даследчай базы і членам Прэзідыума АН Таджыкскай ССР, па яго ініцыятыве з Душанбэ быў перабазаваны «Аддзел Паміразнаўства» з Інстытута мовы і літаратуры імя [[Рудакі (паэт)|Рудакі]] ў [[Харог]]; быў створаны Аддзел сацыяльна-эканамічных даследаванняў Памірскай навукова-даследчай базы на Паміры, пасля на базе гэтых двух аддзелаў пасля яго смерці (27 лістапада 1990 года), у 1991 годзе быў створаны Інстытут гуманітарных навук на Паміры{{efn|«У Харогу акадэмік Х. Ю. Юсуфбекаў яшчэ пры жыцці арганізоўваў забеспячэнне кватэрамі ўсіх навуковых супрацоўнікаў з Душанбэ, у яго планы ўваходзіла, акрамя стварэння Інстытута гуманітарных навук, стварыць яшчэ Інстытут [[Гляцыялогія|гляцыялогіі]] і Інстытут [[Матэматыка|матэматыкі]] на Паміры, яго арганізатарскія здольнасці, аўтарытэт — цесныя навуковыя сувязі з многімі НДІ СССР, патэнцыял навукоўцаў з мясцовых памірцаў і іншых у рэспубліцы — у Савецкім Саюзе, на той перыяд гісторыі дазволілі б яму ўсё гэта ўвасобіць на практыцы».}}<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=7, 15}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Bashiri, Iraj|2002|p=348}}<ref name="adlia"/>{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}{{sfn|Карамшоев, Додихудо|1998}}. == Узнагароды і званні == * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Таджыкскай ССР (№ 32346, 1964), * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (№ 149044, 1966), * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|Медаль «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] (№ 1041386, 1970 г.), * Медаль Выставы дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (1970), * Бронзавы медаль ВДНГ «За дасягнутыя поспехі ў развіцці народнай гаспадаркі СССР» (№ 38626, 1972), * Медаль імя акадэміка С. І. Вавілава (1974), * Грамата Прэзідыума Акадэміі навук Таджыкскай ССР за шматгадовую бездакорную працу і вялікі ўклад, унесены ў развіццё навукі ў рэспубліцы (1976), * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (№ 1042386, 1981), * Званне «Заслужаны дзеяч навукі Таджыкскай ССР» за заслугі ў развіцці сельскагаспадарчай навукі, вывучэнне прыроды Паміра і ў сувязі пяцідзесяцігоддзем з дня нараджэння (23.11.1978), * Падзячная грамата Ордэна Леніна Усесаюзнага таварыства «Веды» СССР (Масква 28.12.1984 № 65281), * Ганаровая грамата ЛКСМ Таджыкістана за плённую працу па камуністычным выхаванні падрастаючага пакалення (1985), * Дзяржаўная прэмія Таджыкскай ССР імя [[Авіцэна|Абу Алі ібн Сіна]] і званне лаўрэата прэміі імя [[Авіцэна|Абу Алі ібн Сіна]] за цыкл прац «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны і раслінаводчае засваенне горных тэрыторый Паміра» (1989)<ref name="anrt"/>{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=64}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–7, 16–17, 38–39}}<ref name="Centrasia"/>{{sfn|Хаёлбек Додихудоев|1997|p=19}}. == Водгукі == Акмір Агаханянц (1927—2002), адзін з найбуйнейшых у свеце [[геабатаніка]]ў, [[Доктар навук|доктар геаграфічных навук]], [[член-карэспандэнт]] [[Міжнароднага геаграфічнага саюза]], [[прафесар]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта]], паплечнік і сучаснік Х. Ю. Юсуфбекава: {{пачатак цытаты}}''«Вклад Худоера в развитии науки на Памире переоценить невозможно. Без него [[Памір|Памирская]] наука до сих пор была бы в импортно-зачаточном состоянии» 30.08.92.'' <br />''«Близится грустная годовщина со дня смерти академика Худоера Юсуфбекова, организатора, практически — создателя [[Памір|Памирского]] биологического института (ПБИ). Мне нет необходимости характеризовать Х. Юсуфбекова, как ученого и организатора науки. Его жизнь и деятельность протекали на моих глазах, а итоги деятельности на лицо — сам институт, как важнейшая научная структура на [[Памір|Памире]], написанные им книги, внедренная система аридного кормопроизводства, ученики.''<br />''Худоер Юсуфбеков, памирец{{efn|У навуковым свеце даследчыкаў Паміра называюць „памірац“.}}, занимает особое место в истории изучении [[Памір|Памира]]. Им следует гордится, и я горжусь многолетней дружбой с ним. В [[Расія|России]], [[Беларусь|Беларуси]] и других [[Саюз Суверэнных Дзяржаў|суверенных республиках]] очень высоко ценят вклад Худоера Юсуфбекова в науку» [[Мінск]], 26.09.1991''{{канец цытаты}} Асімаў Мухамед Сайфітдзінавіч (1920—1996), прэзідэнт АН Таджыкскай ССР з 1965 па 1988 гг., [[член-карэспандэнт]] [[Расійская акадэмія навук|АН СССР]] (1974):{{пачатак цытаты}}''Становление Худоёра, как известного учёного, искусного руководителя многих научно-исследовательских учреждений, [[Вышэйшая навучальная ўстанова|высшего учебного заведения]] — [[Таджыкскі аграрны ўніверсітэт|Таджикского сельскохозяйственного института]] прошло на моих глазах. Свою деятельность он начал от научного сотрудника, кончая академиком, председателем [[Памір|Памирского]] филиала [[Акадэмія навук Рэспублікі Таджыкістан|АН Таджикистана]]. Худоёр всего этого добился благодаря своему благородному характеру. Он был личностью, которая воплощала в себе и учёного и человека, человека благородного, учёного труженика, влюблённого в науку. Худоер является частью нашей науки, достижением нашей науки и, если мы хотим чтить [[Памяць|память]] Худоера, то мы должны не только сохранить, но и развить то, что мы имеем''. ([[Душанбэ]], Студзень 1995 г.){{канец цытаты}} == Выбраныя творы і артыкулы == ; Кнігі * Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины. — Душанбе: Дониш, 1968. — 320 с. [https://books.google.com.tj/books/about/%D0%A3%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B1%D0%B8%D1%89_%D0%B8_%D1%81.html?id=bxVCAAAAYAAJ&redir_esc=y Владелец оригинала Корнельский Университет, оцифровано 15 апреля 2009 г.] * Методы возделывания полезных растений в условиях Памира. — Душанбе: Дониш, 1972. — 159 с. [https://search.rsl.ru/ru/record/01007049302 Russian State Library] * Юсуфбеков Х. Ю., Касач А. Е. [http://www.findlib.ru/find2.php?author=%DE%F1%F3%F4%E1%E5%EA%EE%E2+%D5.+%DE.%2C+%CA%E0%F1%E0%F7+%C0.+%C5.&title=%D2%E5%F0%E5%F1%EA%E5%ED+%ED%E0+%CF%E0%EC%E8%F0%E5 Терескен на Памире.] — Душанбе: Дониш, 1972. — 132 с. * Кормовые ресурсы Джаушангоза, их использование и улучшение. — Душанбе: Дониш, 1974. — 37 с. [https://books.google.com.tj/books?id=OmImAQAAMAAJ&q=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D1%80+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&dq=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D1%80+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwitzbnwt8nJAhUhfHIKHU6CARAQ6AEIHjAB Владелец оригинала Чикагский Университет, оцифровано 19 июля 2011 г.] * Проблемы биологии и сельского хозяйства Памира. — Душанбе: Дониш, 1975. — 363 с. [https://books.google.com.tj/books?id=gnR5jgEACAAJ&dq=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D1%80+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwitzbnwt8nJAhUhfHIKHU6CARAQ6AEIJzAD Владелец оригинала Калифорнийский Университет, оцифровано 27 июля 2007 г.] * Юсуфбеков Х. Ю., [[Акмір Егішавіч Агаханянц|Агаханянц О. Е.]] Растительность Западного Памира и опыт её реконструкции. — Душанбе: Дониш, 1975. — 310 с. [https://books.google.com.tj/books?id=Y4keAAAAIAAJ&q=%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0+%D0%B8+%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82+%D0%B5%D1%91+%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5+%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%88,1975&dq=%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0+%D0%B8+%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82+%D0%B5%D1%91+%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5+%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%88,1975&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjXhu3u3rHaAhWHEywKHXJKDeUQ6AEIJDAA Владелец оригинала Корнельский Университет, оцифровано 15 февраля 2007 г.] (Горчаковский П. Л. [https://www.ipae.uran.ru/memorial/p.l.gorchakovskiy 199. &#91;Рецензия&#93;] // Экология. — 1976. — № 3. — С. 108—109.) ; Артыкулы * Юсуфбеков X. Ю. Горные сады: [О Памирском ботаническом саде] // Известия. — 1968. — 2 февраля (№ 27 (15726)). — С. 3. * Юсуфбеков X. Ю. Сады Памира // Правда. — 1971. — 3 августа (№ 215 (19358)). — С. 3. * Юсуфбеков X. Ю., Клеандров И. Горы ждут исследователей: Проблемы и суждения // Правда. — 1973. — 9 января (№ 9 (19883)). — С. 3. * Юсуфбеков X. Ю. Памир станет приветливей и мягче: [Рассказ об эффективности науч. исслед. в с.-х. освоении Памира] // Вечерние новости. — Вильнюс, 1972. — 14 апреля. * Юсуфбеков X. Ю. Система улучшения пастбищ и сенокосов Памира // Растительный мир высокогорий и его освоение / АН СССР. Всесоюзное ботаническое общество. — Л., 1974. — С. 296—З02. * Юсуфбеков X. Ю. Русские ученые и Памир // Коммунист Таджикистана. — 1974. — 29 августа (№ 202 (13375)). — С. 2. * Юсуфбеков X. Ю. Биология и высокогорье // Коммунист Таджикистана. — 1975. — 17 августа (№ 192 (13669)). — С. 2. * Агаханянц О. Е., Юсуфбеков X. Ю. Край перестал быть белым пятном: К 40-летию Советского Памира // Коммунист Таджикистана. — 1965. — 19 августа (№ 194 (10546)). — С. 2. * Юсуфбеков X. Ю., Глазунова Е. М., Корзинников Ю. С. Оценка масличности плодов форм облепихи крушиновидной, произрастающей на Западном Памире // Растительные ресурсы. — 1980. — Т. 16, вып. 1. — С. 95—97. * {{артыкул|аўтар=Юсуфбеков X. Ю.|загаловак=Памірскі біялагічны інстытут|арыгінал=Памирский биологический институт|спасылка=http://priroda.ras.ru/|месца=12|выдавецтва=Природа|год=1982|нумар=12|старонкі=48—53|мова=ru|ref=Юсуфбеков}} * Юсуфбеков X. Ю. Заповедник в сердце Памира: [О создании заповедника на Памире] // Коммунист Таджикистана. — 1984. — 24 июня (№ 147 (16290)). — С. 2. * {{артыкул|аўтар=Юсуфбеков X. Ю.|загаловак=Памірскі батанічны сад і асноўныя этапы яго развіцця|арыгінал=Памирский ботанический сад и основные этапы его развития|спасылка=http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_rc_1084266/|выданне=Интродукция растений и ботанические исследования в Горном Бадахшане|месца=12|выдавецтва=Дониш|год=1984|старонкі=3—20|мова=ru|ref=Юсуфбеков}} * Юсуфбеков X. Ю. В интересах повышения культуры земледелия // Вестник высшей школы. — 1985. — № 8. — С. 25—26. * Юсуфбеков X. Ю. И лаборатория, и зона отдыха: [Вопрос организации Варзобского государственного природного национального парка] // Коммунист Таджикистана. — 1987. — 17 января (№ 14 (17057)). — С. 3. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Олимова М. Д., Шапошникова Н. Н.|загаловак=Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў: [Вучоны ў галіне раслінаводства]|арыгінал=Худоер Юсуфбекович Юсуфбеков: [Ученый в области растениеводства]|спасылка=https://search.rsl.ru/ru/search#q=title:(худоер%20юсуфбеков)|месца=Душанбэ|выдавецтва=Дониш|год=1989|allpages=52|ref=Олимова, Шапошникова}} (Khudoer I︠U︡sufbekovich I︠U︡sufbekov: Бібліятэка імя [[О’Нил, Тип]] [[Бостонскій колледж|Бостанскага каледжа]] = [https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/search?query=lsr05,contains,21894731&tab=bcl_only&search_scope=bcl&vid=bclib_new&lang=en_US&offset=0 Boston College Thomas P. O’Neill Library]; {{нп5|Библиотека імя ЛюЭстер Т. Мерц|Бібліятэка імя ЛюЭстер Т. Мерца|en|New York Botanical Garden#LuEsther T. Mertz Library}} [[Нью-Ёркскі батанічны сад|Нью-Ёркскага батанічнага саду]] = [http://opac.nybg.org/search/?searchtype=o&searcharg=21894731 New York Botanical Garden The LuEsther T. Mertz Library] {{Недаступная спасылка}}; [[Брытанская бібліятэка]] = [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=local_tab&indx=1&dum=true&srt=rank&vid=BLVU1&frbg=&tb=t&vl%28freeText0%29=Khudoer+I%EF%B8%A0U%EF%B8%A1sufbekovich+I%EF%B8%A0U%EF%B8%A1sufbekov&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&vl%282084770704UI0%29=any&vl%282084770704UI0%29=title&vl%282084770704UI0%29=any The British Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230120094504/https://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=local_tab&indx=1&dum=true&srt=rank&vid=BLVU1&frbg=&tb=t&vl%28freeText0%29=Khudoer%20I%EF%B8%A0U%EF%B8%A1sufbekovich%20I%EF%B8%A0U%EF%B8%A1sufbekov&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&vl%282084770704UI0%29=any&vl%282084770704UI0%29=title&vl%282084770704UI0%29=any |date=20 студзеня 2023 }}) * {{cite book |first1=Т. П.|last1=Бабий|first2=Л. Л.|last2=Коханова|last3=Костюк|first3=Г. Г.|year=1984|title= Биологи: биографический справочник|trans-title=Біёлагі: біяграфічны даведнік|url=http://www.libex.ru/detail/book505657.html|language=ru|location=[[Кіеў|Киев]]|publisher=Наукова Думка|page=814|access-date=2018-04-08|quote='''Аннотация''': Единственный биографический справочник по биологам России и мира. Помещены краткие сведения о жизни и научной деятельности свыше 1600 ученых, внесших значительный вклад в развитие биологических наук. Приведены <...> список литературы, содержащий работы по истории биологии и важнейшие труды ученых. Справочник иллюстрирован портретами ученых … (аб Х. Ю. Юсуфбекове см с. 734)}} * {{кніга|аўтар=Агаханянц О. Е.|загаловак=За раслінамі па гарах Сярэдняй Азіі|арыгінал=За растениями по горам Средней Азии|спасылка=https://books.google.com.tj/books/about/%D0%97%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0.html?id=CTYSAQAAMAAJ|мова=ru|месца=Москва|выдавецтва=Мысль|год=1972|allpages=158|ref=Агаханянц}}: Сярэднеазіяцкім батанікам, глебазнаўцам, геолагам, археолагам (аб Худаеры Юсуфбекаве С. 32-36) прысвячаецца * {{артыкул|аўтар=Мансуров Х. Х., Максумов А. Н.|загаловак=Памяці навукоўца|арыгінал=Памяти ученого|спасылка=http://www.zin.ru/library/catfj/SPECHTML/page33/list.html|выдавецтва=”Известия”. АН Республики Таджикистан. Отделение биологических наук|год=1992|нумар=2 (126)|старонкі=63—64|access-date=2018-07-22|мова=ru|ref=Мансуров, Максумов}} * {{артыкул|аўтар=Сурков В.|загаловак=Луга над облаками / Документальные новеллы /|спасылка=http://www.thebestofmoscow.ru/gazid16695.html|выдавецтва=Известия|год=1966|месца=М.|тып=17 снежня|нумар=296 (15384)|старонкі=6|мова=ru|archive-date=28 лістапада 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128101847/http://www.thebestofmoscow.ru/gazid16695.html}}: {{пачатак цытаты}}''«Тоскливая долина покрыта холодными песками и редкими кустами терескена, окружена голыми скалами. Такую картину увидел Худоёр, когда впервые попал в [[Мургабскі раён|Мургабский район]] — самый высокогорный в [[СССР|Советском Союзе]]. <…> Ведь даже некоторые [[Карыфей|корифеи]] [[Сельская гаспадарка|мировой сельскохозяйственной науки]] утверждали, что на высоте более трех километров [[Земляробства|земледелие]] невозможно. Сейчас Юсуфбекова ещё не перестали называть молодым учёным. Ему меньше сорока лет. А луга, заложенные им на четырёхкилометровых [[Вышыня над узроўнем мора|высотах]], появились и растут. Тут же созревает [[ячмень]], хорошие урожаи дают корнеплоды …»''{{канец цытаты}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Кірыл Уладзіміравіч Станюковіч|Станюкович К. В.|ru|Станюкович, Кирилл Владимирович}}|загаловак=Хозяин зелёной лаборатории|мова=ru|выдавецтва=Коммунист Таджикистана|тып=10 снежня|месца=Душанбе|год=1978|нумар=285 (14679)|старонкі=3}}; — {{cite web|url=http://www.fantlab.ru/autor7439|title=Кирилл Станюкович. Статьи: Хозяин зелёной лаборатории (Директор Памирского института Х.Ю. Юсуфбеков)|publisher=«Лаборатория Фантастики»|lang=ru}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Оксана Сергеевна Булгакава|Булгакова О. С.|ru|Булгакова, Оксана Сергеевна}}|загаловак=Памірская рапсодыя|арыгінал=Памирская рапсодия|выдавецтва=Молодая гвардия|месца=М.|год=1982|нумар=8|старонкі=203—230}} [https://biography.wikireading.ru/297425 Из содерж.: Директор Памира. — С. 210—217]; [https://coollib.com/b/330892/read По следам героев: К 65-летию Ленинского комсомола посвящается: Директор Памира. Coollib.com. Южно-Уральское книжное издательство (1982). — Книга эта не писалась залпом в кабинетной тиши. Она складывалась по крупицам немало лет и имеет «за плечами» сотни пройденных дорог. Некоторые из её героев, прежде чем выйти на эти страницы, появились на кино и телеэкранах]. * {{артыкул|аўтар=Зуробек Н., Хакназар О.|загаловак=Магіла ўсыпана кветкамі|арыгінал=Мазори гулафшони олим|спасылка=https://newspaperarchive.com/dushanbe-tojikiston-soveti-dec-29-1990-p-3/|тып=29 снежня|выдавецтва=Tojikistoni Soveti|год=1990|нумар=298 (18289)|старонкі=3|мова=tg|ref=Зуробек, Хакназар}} * {{кніга|аўтар=Kreutzmann, Hermann|загаловак=Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў: [Ученые в обл. растениеводства]|арыгінал=Mapping Transition in the Pamirs: Changing Human-Environmental Landscapes|спасылка=https://books.google.com.tj/books?id=IIaMCwAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=khudoer+Yusufbekov&source#v=onepage&q=(khudoer%20Yusufbekov)|год=2016|мова=en|выдавецтва=Springer Cham Heidelberg New York Dordrecht London (Springer International Publishing Switzerland)|pages=50–51|allpages=274|doi=10.1007/978-3-319-23198-3|isbn=978-3-319-23197-6|ref=Kreutzmann, Hermann}} ISSN 1879-7180. LCCN 2015959348: Нашлось только три автора, у которых было более десяти соавторов. Это Кирилл Станюкович (Академия наук Таджикской ССР) и Худоер Юсуфбеков (первый директор Памирского биологического института в Хороге) в советский период и Сайрус Самими (профессор [[Кліматалогія|климатологии]] в [[Байрайцкі ўніверсітэт|университете Байройта]], [[Германія|Германия]]) — в [[1990-я|постсоветский]]. <…> Для советских авторов можно установить 30 со авторских сетей, самая тесная из которых образовалась вокруг Станюковича и Юсуфбекова = Only three authors were identified that have more than ten coauthors. These are Kirill V. Stanyukovich (Academy of Sciences of the Tajik SSR) and Khudoer Y. Yusufbekov (the first director of the Pamir Biological Institute in Khorog) in the Soviet period as well as Cyrus Samimi (Professor for Climatology at the University of Bayreuth, Germany) in the post-Soviet period. <…> For Soviet author, 30 coauthors networks could be detected, with the most densely linked group around Stanyukovich and Yusufbekov. * {{cite book |first1=Iraj|last1=Bashiri|year=2002|title=Prominent Tajik Figures of the Twentieth Century|trans-title=Вядомыя таджыкскія фігуры XX стагоддзя|url=http://www.academia.edu/7858297/Prominent_Tajik_Figures_of_the_Twentieth_Century|language=en|location=Душанбе|pages=349—350|access-date=2018-04-28|quote=Biographies Tajik agriculturalist Khudoyor Yusufbekovich Yusufbekov was born in the village of Pish of Shughnan, Badakhshan, on December 10, 1928 ...joined the CPSU in 1966. <…> graduated from the Faculty of Agronomy … in 1954. <…> 1954 to 1957 was a Senior Scientific Worker in the Botanical Gardens in Pamir for the Academy of Sciences <…> doctorate degree in agriculture in 1969 <…> … Corresponding Member since 1968, became an Academician of the Academy of Sciences in 1976 <…> became a Distinguished Contributor to Science in Tajikistan in 1978…|ref={{sfnref|Bashiri, Iraj|2002}} }} Ирадж Башири, профессор Миннесотского университета США, один из ведущих ученых в области исследований истории, литературы и языкознания в [[Цэнтральная Азія|Центральной Азии]] и персоязычных стран региона. * {{артыкул|аўтар={{нп5|Хаёлбек Дадыхудоеў|Хаёлбек Дадыхудоеў|tg|Хаёлбек Додихудоев}}|старонкі=19|год=1997|загаловак=Жыццё, аддадзенае навуцы|арыгінал=Жизнь, отданная науке|месяц=7|мова=ru|месца=Харог|выдавецтва=Газета «Бадахшон». Выданне Маджліса народных дэпутатаў Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці Рэспублікі Таджыкістан = Нашрияи Маҷлиси вакилони халқи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони Ҷумҳурии Тоҷикистон|выпуск=Ліпень, спецыяльны выпуск у гонар 40-годдзя пераймання тытула імама Часу {{нп5|Ага Хан IV|Ага Хан IV|en|Aga Khan IV}}|ref=Хаёлбек Додихудоев}}: {{пачатак цытаты}}''"«Худаер быў вучоны, лёс і ўсё жыццё якога былі цесна звязаны з Памірам. Перабазаваць „Аддзел Паміразнаўства“ з Інстытута мовы і літаратуры імя. А. Рудакі, дзе мы працавалі, на Памір было менавіта яго пачынаннем …» = Худоёр был учёный, судьба и вся жизнь которого были тесно связаны с Памиром. Перебазировать «Отдел Памироведения» из Института языка и литературы им. А. Рудаки, где мы работали, на Памир было именно его начинанием…"''{{канец цытаты|крыніца=Д. Карамшаў, доктар філалагічных навук}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Дадхуда Карамшоеў|Дадхуда Карамшоеў|de|Dodchudo Karamschojew}}|год=1998|загаловак=Речь по случаю 70 летия со дня рождения академика X. Ю. Юсуфбекова к. Пиш, Шугнанский р/н ГБАО|арыгінал=Прамова з нагоды 70-годдзя з дня нараджэння акадэміка X. Ю. Юсуфбекава к. Піш, Шугнанскі р/н ГБАО «Мы лічым Худаера заснавальнікам не толькі Памірскага біялагічнага інстытута, але таксама заснавальнікам, родапачынальнікам Інстытута гуманітарных навук на Паміры»|месяц=10|мова=tg|старонкі=19|месца={{нп5|Піш (Шугнанскі раён)|Піш|ru|Пиш (Шугнанский район)}}|ref=Карамшоев, Додихудо}} ({{cite episode |title=Karamshoev, Dodikhudo — Speech on the occasion of the 70th birthday of Academician Khudoyor Yusufbekov, Pish, Shughnon District of the GBAO|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJqKwF6SC1Y|series=Biography|network=Darmorakht|date=25 October 1998}} 25 October 1998) * {{артыкул|аўтар=Каландаров Г., Покровский А.|загаловак=З Паміра далёка відаць|арыгінал=С Памира далеко видно: Очерк о Памирском биологическом институте и его директоре X. Ю. Юсуфбекове. «По созданному методу залужения и повышения продуктивности пастбищ освоено более 900 га, а за пятилетку эта цифра почти удвоится. Мелиоративные работы позволили включить в сельскохозяйственный оборот 1600 га. В 1970 г. с этих полей снят первый урожай табака и зерновых. По рекомендации учёных памирские колхозы начали заниматься новыми для себя отраслями — бахчеводством и овощеводством. Раньше все овощи завозились сюда из других районов Средней Азии»|спасылка=https://fantlab.ru/edition229277|месяц=11|выдавецтва=Новый мир|месца=Москва|год=1972|нумар=11|старонкі=168—176|мова=ru|ref=Каландаров, Покровский}} == Спасылкі == * [http://www.outdoors.ru/book/namore/alm1976/1976-10.php Библиотека путешествий и приключений. На суше и на море 1976. ВЕТЕР НАЗЫВАЕТСЯ «АФГАНЕЦ»: «Телеграмм было две. Одна из республиканской Академии наук директору биостанции Худоёру Юсуфбекову» (11 ИЮНЯ. Чечекты, Восточный Памир)] * {{Cite news|year=1972|title=ТАЦҒАЖАЙЫП АЛМА АҒАШЫ|trans-title= TACĞAJAYIP ЯБЛЫНЯ|url=https://newspaperarchive.com/almaty-socialistik-kazakstan-jan-13-1972-p-4/|language=kk|newspaper=[[Yegemen Qazaqstan|Socialistik Kazakstan]]|volume=10|issue=14062|pages=4|date=13 January 1972|access-date=2018-04-16}} * [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1370516838 ЮСУФБЕКОВ Худоер Юсуфбекович /YUSUFBEKOV Hudoyer/ &#91;10.12.1928 — ..&#93;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180619113037/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1370516838 |date=19 чэрвеня 2018 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6322/ Горы — уникальная лаборатория (рус.). Журнал «Вокруг света» / Январь 1972.] * [http://ice-fire.ru/assets/files/almanakh_led_i_plamen_2.pdf Дружеские отношения Некрасова и академика Юсуфбекова (с. 115—116)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170611024223/http://ice-fire.ru/assets/files/almanakh_led_i_plamen_2.pdf |date=11 чэрвеня 2017 }} * [http://www.anrt.tj/en/about-the-academy/departments-of-the-as-rt/division-of-biological-and-medical-sciences/kh-yu-yusufbekov-pamir-biological-institute Памирский биологический институт им. академика Х. Ю. ЮСУФБЕКОВА создан в 1969 г. на базе Памирской биологической станции, Памирского ботанического сада и Ишкашимского опорного пункта. Первым директором института был академик Х. Ю. Юсуфбеков (1969—1981)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180505141459/http://www.anrt.tj/en/about-the-academy/departments-of-the-as-rt/division-of-biological-and-medical-sciences/kh-yu-yusufbekov-pamir-biological-institute |date=5 мая 2018 }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Юсуфбекаў Худаер Юсуфбекавіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Батанікі СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Таджыкскай ССР]] 0jlba3m6ma7mwucsr2xbpco6jvrf5et 0 564764 5220561 4886977 2026-10-17T18:09:01Z Pabojnia 135280 афармленне 5220561 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Плятэр}} Граф '''Адам Сцяпанавіч Плятэр''' (1790—1862) — беларуска-польска-літоўскі археолаг і натураліст. == Біяграфія == Сын графа [[Аўгуст Геранім Гіяцынт Плятэр|Аўгуста Гераніма Гіяцынта Плятэра]] (1750—1803) і Тэафілы Станіславаўны са [[Жавускія|Ржавускіх]] (1761—1800). Быў дваранскім маршалкам [[Дзвінскі павет|Дынабургскага павета]] і членам {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства||ru|Императорское Русское археологическое общество}}, куды ахвяраваў вынікі сваіх раскопак. Абмяжоўваў свае навуковыя росшукі сваёй малою радзімай, але яго працы пэўным чынам судакраналіся з гісторыяй Беларусі: «Пра паходжанне слова Рубо (або Рубон), нададзеным старажытнымі Дзвіне», «Пра старажытныя камяні з надпісамі, што знаходзяцца ў рэчцы Дзвіна ад XII стагоддзя каля Полацка і Дзісны», «Пра даўнія магілы і пра старажытнасці, знойдзеныя ў Інфлянтах Польскіх», «Гістарычныя звесткі пра царкву Перамянення Панскага (Спаса), размешчаную каля Полацка, пра крыж, падараваны гэтай жа царкве святою Ефрасінняю і пра пілігрымку гэтае святое ў Ерусалім»<ref>Rubon. 1842. T. I. S. 5-7; T. II. S. 37-47; T. V. S. 7-37; 1845. T. VI. S. 7-34; 1847.T. VIII. S. 22-47; T. IХ. S. 24-33.</ref><ref>{{крыніцы/Гісторыя беларускай літаратуры 30–40-х гг. XIX ст.|с=40}}</ref>. == Сям’я == З 1816 года ў шлюбе з Людвікай з Грабоўскіх (1799—1873), дачкой [[Павел Ян Грабоўскі (нар. 1761)|Паўла]]. Дочкі: * Караліна (1818—1880), у шлюбе з Напалеонам Шырынам; * Тэкля (1821—1856), у шлюбе з Міхалам Броэль-Плятэрам; * Анэля (1823—1852), у шлюбе з Канстанцінам Плятэрам-Зібергам; * Элеанора (1828—1856) * Ганна (1831—1901), у шлюбе з Адамам Броэль-Плятэрам; Сыны: * Вацлаў (1819—1845); * Павел (1824—1842); * Тэафіль (1825—1858); * Эдвард (1826—1865), уладальніка Краславы. == Асноўныя працы == * «Rzut oka na skład geologiczny Inflant» (Вільня, 1832); * «Widoki pozostałych u Krakowie pomników starozytnych Polski» (Кракаў, 1876); * «O dawnych grobach i starozytnościach odkrytych w Inflantach polskich» (Рыга, 1848); * «Spis zwierząt ssących, ptaków i ryb krajowych» (Вільня, 1852); * «Opisanie hydrograficzno-statystyczne Dżwiny Zachodniéj oraz ryb w niej żyjących» (Вільня, 1861). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БіЕ|Платер}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плятэр Адам Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Плятэры]] [[Катэгорыя:Археолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Археолагі Літвы]] 8ywf7lazrkz2q26imxdwur3iuiv8ymw 0 565968 5220547 4859068 2026-10-17T17:17:43Z 5220547 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Церашковіч}} {{Вучоны}} '''Павел Усеваладавіч Церашковіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[этнолаг]], [[гісторык]] і [[Культурная антрапалогія|культурны антраполаг]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат гістарычных навук]] (1988)<ref name=":0">{{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|Церашковіч Павел Усеваладавіч|[[Л. А. Суднік]]}}</ref>, [[дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1958 года<ref>{{Bis.nlb.by|137683}}</ref> ў [[Севастопаль|Севастопалі]]<ref name=":0" />. У [[1980|1980 годзе]] скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У [[1986|1986 годзе]] — [[Аспірантура|аспірантуру]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], [[Дзяржаўны музей БССР|Дзяржаўным музеі БССР]], [[Міністэрства культуры БССР|Міністэрстве культуры БССР]], з 1988 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]]<ref name=":0" />. Праходзіў стажыроўку ў [[Пітсбургскі ўніверсітэт|Пітсбургскім]] (1996) і [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэтах]] (1999). У 1995 годзе чытаў курсы лекцый у [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскім універсітэце]], у перыяд з 1999 па 2004 год — у [[Люблінскі ўніверсітэт імя Марыі Складоўской-Кюры|Люблінскім універсітэце імя Марыі Складоўской-Кюры]]. Узначальваў кафедру этналогіі, музеялогіі і гісторыі мастацтваў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] з часу яе стварэння 30 чэрвеня 2001 года да сакавіка 2008 года. З 2008 года па студзень 2014 года выкладаў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]], з’яўляўся (з 2 мая 2009 года) старшынёй сената ЕГУ склікання 2009—2012 гадоў. У апошнія гады быў прарэктарам па навуцы прыватнага [[Універсітэт імя Ніла Гілевіча|Універсітэта імя Ніла Гілевіча]] і членам Грамадскага Балонскага камітэта ў Беларусі. == Навуковая дзейнасць == Даследуе пытанні тэорыі нацыянальных працэсаў, этнічную гісторыю Беларусі 19 — пачатку 20 ст., сучасныя нацыянальныя працэсы. Аўтар раздзела «Фарміраванне і развіццё беларускай нацыі» (з [[В. К. Бандарчык]]ам) у кнізе «Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя» (1985), адзін з аўтараў раздзелаў у кнізе «Палессе. Матэрыяльная культура» (Кіеў, 1988)<ref name=":0" />. == Сям’я == У шлюбе з беларускім палітолагам [[Роза Турарбекава|Розай Турарбекавай]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/331454|title=Ператрус адбыўся ў сяброўкі Каардынацыйнай рады Розы Турарбекавай|website=Наша Ніва|date=2023-12-03|access-date=2024-05-23}}</ref>. == Бібліяграфія == Аўтар звыш 100 навуковых прац, манаграфіі «Этнічная гісторыя Беларусі XIX — пачатку XX стагоддзяў». === Манаграфіі: === ''Терешкович П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} — Минск: БГУ, 2004. — 223 с. === Навукова-папулярныя выданні === * Польшча: краіна і людзі (Геаграфія Польшчы). — Мн.: Зміцер Колас, 2016. — 144 с., іл. * Глабальныя праблемы чалавецтва. Нарысы эканамічнай і сацыяльнай геаграфіі сучаснасці. — Мн.: Зміцер Колас, 2017. — 176 с., іл. * Культурная геаграфія. Нарысы. — Мн.: Зміцер Колас, 2018. — 188 с., іл. === Артыкулы: === * ''Чаквин И. В., Терешкович П. В.'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX в.) // Советская этнография. — 1990. — № 6. — С. 42-54. * ''Терешкович П. В.'' Русские в Беларуси: постинтернациональная рефлексия // Нёман. — 1992. — № 6. — С. 169—172. * ''Церашковіч П. У.'' Полесский регионализм в свете социологии = Палескі рэгіяналізм ў сьвятле сацыялогіі // Форум. — 1996. — № 2. — С. 22—24. * ''Терешкович П. В.'' Этнические изменения и национальная политика в Белорусских губерниях (1795—1914) = Ethnischer Wandel und Nationalitatenpolitik in der weirussischen Provinzen (1795—1914) // Handbuch der Geschichte Weissrusslands : Учебник истории. — Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2001. * ''Терешкович П. В.'' Украинцы и белорусы: сравнительный анализ формирования наций на фоне истории Центрально-Восточной Европы XIX — начала XX в. // Перекрестки : Журнал. — Вильнюс: ЕГУ, 2004. — № 1-2. * ''Терешкович П. В.'' Конструируя прошлое: исторические ресурсы современных национально-государственных идеологий (Украина и Молдова) // Перекрестки : Журнал. — Вильнюс: ЕГУ, 2005. — № 1-2. * ''Терешкович П. В.'' Население Беларуси на рубеже 1850—1860 годов: этнические, социальные, конфессиальные и региональные параметры // Вестник Полоцкого государственного университета. — 2006. — № 1. — С. 11-19. === Энцыклапедычныя артыкулы === * ''Терешкович П. В.'' Антропология // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Антропология культурная // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Боас // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Глакман // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Диффузионизм // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. . * ''Терешкович П. В.'' Леви-Брюль // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Малиновский // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Морган // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Нация // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Радклиф-Браун // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Тайлор // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Традиционное общество // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Уайт // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Фрэзер // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Эволюционизм // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. * ''Терешкович П. В.'' Этнос // Новейший философский словарь : Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов. — <abbr>Мн.</abbr>: В. М. Скакун, 1998. — С. 896. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|17|Церашко́віч Павел Усеваладавіч||106}} * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|Церашко́віч Павел Усеваладавіч|[[Л. А. Суднік]]|520}} == Спасылкі == * {{Bis.nlb.by|137683}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Церашковіч Павел Усеваладавіч}} [[Катэгорыя:Этнолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]] fs1z3kixjd5bds6nvusrfxzyrg559or 0 568499 5220420 5206209 2026-10-17T13:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220420 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ульянаўка}} {{Рака2 |Назва = Ульянаўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 19 |Плошча басейна = 106 |Басейн = Дняпро/Чорнае мора |Басейн рэк = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 24|s_lat_sec = 56.0 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 10|s_lon_sec = 05.2 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 19|m_lat_sec = 52.3 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 30|m_lon_min = 17|m_lon_sec = 25.5 |Ухіл ракі = 3,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Улья́наўка''' — рака ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы прыток ракі [[Дняпро]]. Даўжыня 19 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |date=10 студзеня 2018 }} {{Cite web |url=http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |archive-date=10 студзеня 2018 |access-date=28 верасня 2024 |url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 106 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 3,2‰. Пачынаецца ў вёсцы [[Балотавічы]] Аршанскага раёна, вусце на ўсходняй ускраіне аграгарадка [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] Шклоўскага раёна. Асноўныя прытокі — рэкі [[Вілейка (прыток Ульянаўкі)|Вілейка]] (справа) і [[Машарня]] (злева). Рака цячэ па паўднёвай ускраіне [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага ўзвышша]]. У аграгарадку [[Зубрэвічы (Аршанскі раён)|Зубрэвічы]] і вёсцы [[Хімы (Аршанскі раён)|Хімы]] на рацэ створаны сажалкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} [[Катэгорыя:Прытокі Дняпра]] [[Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] n12a6370p3e1nao7j47kuf7u8kf9bou 0 578048 5220743 4565873 2026-10-18T09:55:59Z Zadorenko V 175157 5220743 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Чукоцкі раён''' ({{Lang-ru|Чукотский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. З’яўляецца самым усходнім раёнам Расійскай Федэрацыі. Адміністрацыйны цэнтр — [[Лаўрэнція (сяло)|сяло Лаўрэнція]]. == Геаграфія == Размешчаны на паўночным усходзе акругі (амаль цалкам — на [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоцкім паўвостраве]]) і абмываецца водамі [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]] на поўначы і [[Берынгаў праліў|Берынгавым пралівам]] на ўсходзе; там жа праходзіць марская мяжа з ЗША. Адзіны раён Расіі, які мае непасрэдны выхад адразу да двух акіянаў — Паўночнага Ледавітага і Ціхага. Працягласць берагавой паласы Чукоцкага мора ў межах раёна складае 580 км, Берынгава мора — 370 км. Чукоцкі муніцыпальны раён на поўдні мяжуе з Правідзенскім раёнам, на захадзе з Іульцінскім раёнам. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Аляксандравіч Ціхаміраў]] (нар. 1953) — беларускі вучоны ў галіне малекулярнай спектраскапіі, нелінейнай оптыкі і лазернай фізікі. {{зноскі}} {{Чукоцкі раён}} {{Чукоцкая аўтаномная акруга}} [[Катэгорыя:Раёны Чукоцкай аўтаномнай акругі]] f557v3qcy5edpmhzh0g9etgyyrp2hrf 0 578808 5220796 4801443 2026-10-18T11:56:36Z D.L.M.I. Bel 33064 5220796 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадзецкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гарадзецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кобрынскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гарадзец (Кобрынскі раён)|Гарадзец]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3095 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гарадзе́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Гарадзец (Кобрынскі раён)|Гарадзец]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Антопальскі раён|Антопальскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Каменскі сельсавет (Антопальскі раён)|Каменскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 31 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Акцябрскі сельсавет (Антопальскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Кобрынскага раёна. 21 студзеня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Грушаўскі сельсавет|Грушаўскага сельсавета]], вёскі [[Рудзец Вялікі|Вялікі Рудзец]] і [[Рудзец Малы|Малы Рудзец]] перададзены ў склад [[Аніскавіцкі сельсавет|Аніскавіцкага сельсавета]], вёска [[Кустовічы]] — у склад [[Астроміцкі сельсавет|Астроміцкага сельсавета]], вёска [[Нятрэба]] — у склад [[Залескі сельсавет (Кобрынскі раён)|Залескага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. У 1962 годзе ў склад сельсавета перададзены вёскі Кустовічы і [[Пясочнае (Кобрынскі раён)|Пясочнае]] з Астроміцкага сельсавета і вёска Нятрэба з Залескага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня і 22 сакавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. У 1964 годзе ў склад сельсавета з Аніскавіцкага сельсавета вернуты вёскі [[Рудзец Вялікі|Вялікі Рудзец]] і [[Рудзец Малы|Малы Рудзец]]<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага, 14 красавіка і 1 чэрвеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. У 1970 годзе скасавана вёска [[Варатынічы]] (злілася з вёскай [[Акцябр (Кобрынскі раён)|Акцябр]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 лістапада, 21 снежня 1970 г. і 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 21 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref>. 19 ліпеня 1976 года скасаваны вёскі [[Арол (Кобрынскі раён)|Арол]] і [[Пясчанка (Кобрынскі раён)|Пясчанка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. 11 мая 2012 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Аніскавіцкі сельсавет|Аніскавіцкага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Аніскавічы]], [[Выгада (Кобрынскі раён)|Выгада]], [[Вялічкавічы (Кобрынскі раён)|Вялічкавічы]], [[Добрае (Кобрынскі раён)|Добрае]], [[Дубіны (Кобрынскі раён)|Дубіны]], [[Жукі (Кобрынскі раён)|Жукі]], [[Забалацце (Кобрынскі раён)|Забалацце]], [[Залескі (Кобрынскі раён)|Залескі]], [[Мелянкова]], [[Соўплі]], [[Старадубцы]], [[Чалішчавічы]])<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/pdf/2012-60/2012_60_9_50254.pdf|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 11 мая 2012 г. № 198 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Жабинковского и Кобринского районов Брестской области|language=ru|accessdate=22 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190427023121/http://pravo.by/pdf/2012-60/2012_60_9_50254.pdf|archivedate=27 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. 29 мая 2018 года скасавана вёска [[Добрае (Кобрынскі раён)|Добрае]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918b0089937&p1=1 Решение Кобринского районного Совета депутатов от 29 мая 2018 г. № 11 Об упразднении сельского населенного пункта Кобринского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 3330 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 89,8 % — [[беларусы]], 4,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (30 населеных пунктаў) — 3095 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)}} {{Кобрынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гарадзецкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Антопальскі раён|child|загаловак=Гарадзецкі сельсавет у [[Антопальскі раён|Антопальскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гарадзецкі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (з 1959)}} }} [[Катэгорыя:Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Антопальскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] gl4na3sz7gbsas45q0vaex5yn9a4az6 0 579827 5220789 5134304 2026-10-18T10:51:42Z D.L.M.I. Bel 33064 5220789 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ленінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жабінкаўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2794 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ле́нінскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Рагозненскі сельсавет''' у складзе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Рагозна (Жабінкаўскі раён)|Рагозна]]. З 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]]. 6 студзеня 1960 года ў склад [[Стрыганецкі сельсавет|Стрыганецкага сельсавета]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] перададзена вёска [[Пятровічы (Жабінкаўскі раён)|Пятровічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 3.</ref>. 21 студзеня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Стрыганецкі сельсавет|Стрыганецкага сельсавета]], з [[Азяцкі сельсавет|Азяцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багданы (Жабінкаўскі раён)|Багданы]], [[Мышчыцы]], [[Рыкавічы]], [[Хадасы (Жабінкаўскі раён)|Хадасы]] і [[Чыжэўшчына (Жабінкаўскі раён)|Чыжэўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. 4 студзеня 1965 года з часткі сельсавета (8 населеных пунктаў: вёскі [[Булькова (Жабінкаўскі раён)|Булькова]], [[Дзяглі]], [[Задзерць]], [[Замошаны]], [[Пятровічы (Жабінкаўскі раён)|Пятровічы]], [[Ракітніца]], [[Стрыганец]] і [[Федзькавічы]]) утвораны [[Пятровіцкі сельсавет (Брэсцкі раён)|Пятровіцкі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Жабінкаўскага раёна. У 1968 годзе на тэрыторыі сельсавета ўзнік пасёлак, які ў 1970 годзе атрымаў назву Ленінскі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 511 ад 21 снежня 1970 г. Аб назве населенага пункта, узнікшага на тэрыторыі Рагозненскага сельсавета Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 36 (1302).</ref>. У 1970 годзе скасавана вёска [[Ацячызна]] (злілася з пасёлкам Ленінскі)<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 лістапада, 21 снежня 1970 г. і 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. 21 студзеня 1971 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Ленінскі, сельсавет перайменаваны ў Ленінскі, скасавана вёска Рыкавічы (злілася з вёскай Чыжэўшчына)<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|20}}</ref>. 19 ліпеня 1976 года скасаваны хутары [[Ваўкавічы (Жабінкаўскі раён)|Ваўкавічы]] і [[Зваравічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2553 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,3 % — [[беларусы]], 5,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2794 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)}} {{Жабінкаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ленінскі (да 1971 года Рагозненскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Рагозненскі сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Рагозненскі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (1959—1966)}} |спіс3 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ленінскі (да 1971 года Рагозненскі) сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кобрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 1iov6qbcplqccvyaarhgmstr97hsw7h 0 581136 5220746 5133363 2026-10-18T10:00:07Z D.L.M.I. Bel 33064 5220746 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Камянюцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Камянецкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Каменюкі]] |Датаўтварэння = [[14 красавіка]] [[1964]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1051 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Камяню́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Каменюкі]]. Утвораны 14 красавіка 1964 года ў складзе Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]] з пералічэннем у яго склад 8 населеных пунктаў ([[Агароднікі (Дзмітровіцкі сельсавет)|Агароднікі]], [[Галёнчыцы]], [[Галоўчыцы (Камянецкі раён)|Галоўчыцы]], [[Ганцавічы (Камянецкі раён)|Ганцавічы]], [[Гарадзішча (Камянецкі раён)|Гарадзішча]], [[Любашкі]], [[Праходы (Камянецкі раён)|Праходы]] і [[Станьковічы]]) [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]] і 12 населеных пунктаў ([[Гвоздзь 1|Гвоздзь I]], [[Гвоздзь 2|Гвоздзь II]], [[Глыбокі Вугал]], [[Грані (Камянецкі раён)|Грані]], [[Дуброва (Камянецкі раён)|Дуброва]], [[Лавы (Камянецкі раён)|Лавы]], [[Ляцкія (Камянецкі раён)|Ляцкія]], [[Падбельскія Агароднікі]], [[Пашуцкая Буда]], [[Рэпішча (Камянецкі раён)|Рэпішча]], [[Саладуха]] і [[Яловы Груд]]) [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 18 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|24}}</ref>. У 1976 годзе скасаваны хутары [[Дубавое (Камянюцкі сельсавет)|Дубавое]] і [[Саладуха]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. 24 верасня 1998 года ў склад сельсавета з [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]] перададзена 5 населеных пунктаў ([[Вілы (Камянецкі раён)|Вілы]], [[Гарошкаўка 1]], [[Мшанкі]], [[Селішча Вялікае]], [[Селішча Малое]])<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time64/lav64964.htm Решение Брестского областного Совета депутатов от 24 сентября 1998 г. № 87 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Каменецкого района]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1346 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 89,7 % — [[беларусы]], 7,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1051 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Камянюцкі сельсавет}} {{Камянецкі раён}} [[Катэгорыя:Камянюцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1964 годзе]] aflwz77dxi33ad9ugttlurduwzpq4wb 0 581272 5220785 5136538 2026-10-18T10:26:08Z D.L.M.I. Bel 33064 5220785 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Навіцкавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Камянецкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Навіцкавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[15 студзеня]] [[1962]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 857 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Наві́цкавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Навіцкавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 15 студзеня 1962 года [[Пашукоўскі сельсавет]] перайменаваны ў Навіцкавіцкі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Навіцкавічы<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 14 красавіка 1964 года ў склад новаўтворанага [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]] перададзены 12 населеных пунктаў ([[Гвоздзь 1|Гвоздзь I]], [[Гвоздзь 2|Гвоздзь II]], [[Глыбокі Вугал]], [[Грані (Камянецкі раён)|Грані]], [[Дуброва (Камянецкі раён)|Дуброва]], [[Лавы (Камянецкі раён)|Лавы]], [[Ляцкія (Камянецкі раён)|Ляцкія]], [[Падбельскія Агароднікі]], [[Пашуцкая Буда]], [[Рэпішча (Камянецкі раён)|Рэпішча]], [[Саладуха]] і [[Яловы Груд]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. 4 верасня 1972 года скасаваны вёскі [[Падбела-II]] і [[Падбела-III]] (зліліся з вёскай [[Падбела|Падбела-I]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>, 19 ліпеня 1976 года — хутар [[Падлессе (Камянецкі раён)|Падлессе]] (зліўся з вёскай [[Пашукі]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|24}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1205 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,8 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 857 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навіцкавіцкі сельсавет}} {{Камянецкі раён}} [[Катэгорыя:Навіцкавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1962 годзе]] 0f14xt731ag8obz9972f6w03ocwnwjw 0 585244 5220646 4926789 2026-10-18T03:10:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220646 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Хыбаліўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хи́балівка}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кулыкіўская пасялковая абшчына|Кулыкіўскай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Кулыкіўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кулыкіўскай пасялковай грамады]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1700 годзе]] i6yb2susex3czqvesm5ozjvfvfpo3q0 0 585319 5220732 5098504 2026-10-18T09:10:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220732 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Часнівці}} '''Часніўці'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Часні́вці}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кулыкіўская пасялковая абшчына|Кулыкіўскай пасялковай грамады]]<ref>{{Cite web|access-date=2026-02-12|lang=uk|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Чернігівської області|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/730-2020-%D1%80|website=Офіційний вебпортал парламенту України}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] o3n8rsw4soylxd2vb96dwhjk64ejcu1 0 585960 5220640 4927169 2026-10-18T02:47:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220640 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Іншыя значэнні|Хрэшчатэ}} '''Хрэшчатэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хреща́те}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Хрэшчатэцкі сельсавет|Хрэшчатэцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] sbc29vhs4vzeuuy95w9jiwj3287s1wz 0 587474 5220470 4886028 2026-10-17T14:30:02Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220470 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом | Назва = Кола грукатала | Тып = Студыйны альбом | Аўтар = [[Палац (гурт)|Палац]] | Вокладка = Palac kola grukatala.jpg | Шырыня = 300px | Выдадзены = [[2012 год у гісторыі музыкі| кастрычнік 2012]] | Запісаны = [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]]-[[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] | Стыль = [[Фолк-рок]]<br>[[Інды-фолк]] | Працягласць = 48:05 | Мова = [[Беларуская мова|Беларуская]] | Лэйбл = [[Vigma|Вігма]] | Прадзюсар = | Храналогія = | Рэцэнзіі = | Папярэдні альбом = Святочны <br />(2003) | Гэты альбом = '''''Кола грукатала''''' <br />(2012) | Наступны альбом = Салдат-доктар <br />(2012) | Агляды = * [[Experty.by]] {{rating|9.0|10}} | Іншае = {{Спіс сінглаў | Назва = Кола грукатала | Тып = Студыйны альбом | Сінгл 1 = Кола грукатала | Сінгл 1 дата = [[2007]] }} }} '''«Ко́ла груката́ла»''' ({{lang-be-trans|Koła hrukatała}}) — пяты [[студыйны альбом]] [[Беларусь|беларускага]] [[Палац (гурт)|фолк-мадэрн гурта Палац]], выдадзены ў кастрычніку [[2012]] года. Альбом стаў першым рэлізам гурта за дзесяць год і атрымаў добрыя водгукі крытыкаў.<ref name = "experty">[http://www.experty.by/content/palats-kola-grukatala-dye /Палац «Кола грукатала» (+аўдыё)]</ref> == Пра альбом == Большасць спеваў з альбома належаць аўтарству лідара гурта [[Алег Хаменка|Алегу Хаменка]], аднак усе яны звязаны з беларускімі [[Легенда|легендамі]] і [[Паданне|паданнямі]]. Кожная кампазіцыя прысвечана канкрэтнаму святу або падзеі. Так, песня «Кола грукатала» звязана са святам [[Сёмуха|Сёмухай (Троіцай)]], «Прыляцела ластаўка» — са святам [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Кампазіцыя «Праваджала маці сына» была створана на аснове ўзгадвання аб спеве, які спявалі удзельнікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].<ref>[https://news.tut.by/culture/320518.html /Группа «Палац» в год своего 20-летия выпустила два новых диска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210300/http://news.tut.by/culture/320518.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> Афіцыйная прэм’ера трэка «Ластаўка» адбылася вясной [[2006]] года. Кампазіцыя «Кола грукатала», адзін з найбольш вядомых хітоў гурта, была прадстаўлена ў канцы [[2007]] года ў межах адборачнага тура на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|«Еўрабачанне»]].<ref name = "experty"/> Песні «Страла» і «Русалкі» — [[Музыка Беларусі|беларускія народныя спевы]], упершыню запісаныя гуртом у [[1995]] годзе для альбома «Палац»; на дыску яны прысутнічаюць у якасці дадатка ў новых аранжыроўках. Інструментальная частка альбома ўяўляе сабой саўндтрэкі для праекта «Салдат-доктар», прэзентаванага ў тым жа годзе. На песню «Кола грукатала» зняты [[відэакліп]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8XqJrv7yVGc/ Відэакліп на песню «Кола грукатала» гурта «Палац»]</ref> == Рэцэнзіі == Альбом быў добра сустрэты [[Крытык|крытыкамі]]: на сайце [[Experty.by]], прысвечанаму беларускай музыцы, ён атрымаў сярэднюю адзнаку 9,00 з 10. Дзмітрый Безкаравайны адзначыў, што сутнасць цяперашняга «Палаца» — у глыбіні, якую могуць даць толькі жывыя класікі. На думку Сяргея Будкіна, у дыск увайшлі спевы, якія ўжо можна запісваць у класіку айчыннай фолк-музыкі. Таксама ён вылучыў песню «Стаіць вярба», якая зноў набрала соку ды ажыла. Эксперт [[Алег Клімаў]] напісаў, што альбом не надта выбітны, але «прахадных» кампазіцый у ім няма. Станоўчы водгук ад Дзмітрыя Падбярэзскага атрымаў спеў «Шэрая поўсць», па яго словах надзвычай ударны нумар з выразна падкрэсленай [[Рок-музыка|рокавай]] асновай, аднак неадназначную рэакцыю выклікаў трэк «Спейце, хлопцы», у якой цытата з песні «[[Радзіма мая дарагая]]» кампазітара [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]] ў гітарным сола падалася яму залішне просталінейнай.<ref name = "experty"/> == Узнагароды і ўплыў == Альбом выйграў узнагароду ў намінацыі «Лепшы [[Народная музыка|фолк]]-альбом» за [[2012]] год па версіі сайта [[Experty.by]].<ref>[http://www.experty.by/content/luchshie-albomy-2012-audio/ Лучшие альбомы 2012 (+аудио)]</ref>, а таксама заняў пятае месца сярод лепшых беларускіх альбомаў, выдадзеных з [[2008]] па [[2012]] гады.<ref>[http://www.experty.by/content/tro-tsa-z-machka-luchshii-albom-za-5-let-audio/ Троіца «Зімачка» — лучший альбом за 5 лет (+аудио)]</ref> Спеў «Кола грукатала» заняў шэсцьдзясят другое месца ў рэйтынгу «100 найвялікшых беларускіх песень» па версіі інтэрнэт-сайту «[[Тузін Гітоў]]», складзеным у 2015 годзе.<ref>[http://tuzinfm.by/top.html/ 100 найвялікшых беларускіх песень па вэрсіі Tuzin.fm (фота/аўдыё/відэа)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190206055251/http://tuzinfm.by/top.html |date=6 лютага 2019 }}</ref> == Трэкліст == {{tracklist |collapsed = |headline = |extra_column = |total_length = |writing_credits = no |lyrics_credits = yes |music_credits = yes |title1 = Кола грукатала |note1 = |writer1 = |lyrics1 = [[Алег Хаменка]] паводле традыцыйных спеваў свята "[[Сёмуха]]" |music1 = [[Алег Хаменка]] |extra1 = |length1 = 3:34 |title2 = Хай месяц лунае |note2 = |writer2 = |lyrics2 = [[Алег Хаменка]] паводле народнай [[Прыказка|прыказкі]] |music2 = [[Алег Хаменка]] |extra2 = |length2 = 4:38 |title3 = Шэрая поўсць |note3 = |writer3 = |lyrics3 = [[Алег Хаменка]] |music3 = [[Алег Хаменка]] |extra3 = |length3 = 3:21 |title4 = Стаіць [[вярба]] |note4 = |writer4 = |lyrics4 = народныя |music4 = народная, апрацоўка [[Алег Хаменка|Алега Хаменкі]] і гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra4 = |length4 = 3:45 |title5 = Прыляцела ластаўка |note5 = |writer5 = |lyrics5 = народныя |music5 = [[Алег Хаменка]] паводле традыцыйных спеваў свята [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] |extra5 = |length5 = 4:42 |title6 = Птушка |note6 = |writer6 = |lyrics6 = [[Анатоль Сыс]] |music6 = [[Алег Хаменка]] |extra6 = |length6 = 4:48 |title7 = Маці |note7 = |writer7 = |lyrics7 = [[Алег Хаменка]] |music7 = [[Алег Хаменка]] |extra7 = |length7 = 3:59 |title8 = Спейце, хлопцы |note8 = |writer8 = |lyrics8 = [[Алег Хаменка]] |music8 = [[Алег Хаменка]] |extra8 = |length8 = 4:15 }} '''Дадатак 1:''' {{tracklist |writing_credits = no |lyrics_credits = yes |music_credits = yes |title9 = Страла |note9 = |writer9 = |lyrics9 = народныя |music9 = народныя, апрацоўка гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra9 = |length9 = 4:22 |title10 = [[Русалка|Русалкі]] |note10 = |writer10 = |lyrics10 = народныя |music10 = народныя, апрацоўка гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra10 = |length10 = 3:51 }} '''Дадатак 2:''' {{tracklist |writing_credits = no |lyrics_credits = no |music_credits = yes |title11 = Вясельны маршык |note11 = |writer11 = |lyrics11 = - |music11 = Дзмітрый Карабач, аранжыроўка гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra11 = |length11 = 1:53 |title12 = [[Фаніпаль|Фаніпальскі]] вальс |note12 = |writer12 = |lyrics12 = - |music12 = Дзмітрый Карабач, аранжыроўка гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra12 = |length12 = 2:27 |title13 = Марш Белякова |note13 = |writer13 = |lyrics13 = - |music13 = Юрый Белякоў, аранжыроўка гурта "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra13 = |length13 = 2:14 |title14 = Грукоча кола млына |note14 = |writer14 = |lyrics14 = - |music14 = гурт "[[Палац (гурт)|Палац]]" |extra14 = |length14 = 3:36 }} == Удзельнікі запісу == Музыка — [[Алег Хаменка]] (1,2,3,5,6,8), [[Народная музыка|народная]] ў апрацоўцы Алега Хаменкі (4), народная ў апрацоўцы гурта [[Палац (гурт)|«Палац»]] (9,10), Дзмітрый Карабач (11,12), Юрый Белякоў (13) Словы — [[Алег Хаменка]] паводле [[Народная музыка|народных спеваў]] і [[Прыказка|прыказак]] (1,2,3), Алег Хаменка (3,7,8), народныя (4,9,10), [[Анатоль Сыс]] (6) * [[Алег Хаменка]] — вакал, [[акустычная гітара]] * Дзмітрый Карабач — вакал, [[колавая ліра]], [[акардэон]] * Юрый Белякоў — вакал, [[труба]], [[жалейка]], перкусія * Андрэй Рэй Хвісевіч — вакал, [[Сінтэзатар|сінтэзатары]], перкусія * Сяргей Трухановіч — [[гітара]] * Дзмітрый Жыгараў — [[бас-гітара]] * Андрэй Цераховіч — [[Ударная ўстаноўка|ударныя інструменты]] * Усевалад Гроднікаў — гукатэхніка. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://palac.org/albom-besplatno-skachat/кола-грукатала-2/ Альбом «Кола грукатала» на афіцыйным сайце гурта «Палац»]<br /> * [http://www.experty.by/content/palats-kola-grukatala-dye/ Рэцэнзіі на альбом на сайце Experty.by] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2012 года]] [[Катэгорыя:Альбомы гурта «Палац»]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]] duy9qkefj3gnrmeimxnav7y2sc4etxs 0 590444 5220400 4845385 2026-10-17T12:40:37Z DzBar 156353 /* Узнагароды */ дапаўненне 5220400 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Максім Фёдаравіч Болбас |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[эканоміка]], [[гісторыя]] |Месца працы = [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія]], [[Інстытут эканомікі АН БССР]], [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|эканамічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Болбас}} '''Максім Фёдаравіч Бо́лбас'''<ref name="бел">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыкл. даведнік|адказны=Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал. [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=120|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref> ({{ДН|1|7|1918}} — {{ДС|1|4|1997}}) — [[вучоны]], [[эканаміст]] і [[гісторык]], [[доктар эканамічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1985). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Слабодка (Бабруйскі раён)|Слабодка]] (зараз у [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). З 1934 года З 1934 г. на педагагічнай рабоце ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] Магілёўскай вобласці [[БССР]] і [[Камчацкая вобласць|Камчацкай вобласці]] [[РСФСР]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — член Брожскага падполля, партызан атрада імя С. М. Кірава ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 1944 года дырэктар школы ў [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], выкладчык у Бабруйскім педагагічным вучылішчы, [[БСГА|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]], старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытута эканомікі Акадэміі навук БССР]]. У 1962 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Формы и стадии развития промышленности в дореформенной Белоруссии»<ref name="ПЛ">[https://peoplelife.ru/38435 Болбас, Максим Фёдорович // PeopleLife.RU]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. З 1968 г. М. Ф. Болбас у [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкім інжынерна-будаўнічым інстытуце]], у 1979—1984 гг. загадчык кафедрай палітычнай эканоміі. У 1984 годзе абараніў [[Доктар навук|доктарскую]] дысертацыю на тэму «Развитие промышленности в Белоруссии (1795—1900 гг.)»<ref name="ПЛ" />. == Навуковая дзейнасць == Займаўся даследаваннямі эканамічнай гісторыі Беларусі, развіцця прамысловасці ў перыяд да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Сярод апублікаванага: * Развитие промышленности в Белоруссии (1795—1861 гг.). — Мн.: Наука и техника, 1966. * Промышленность Белоруссии, 1860—1900 гг. — Мн.: Издательство БГУ, 1978. * Прамысловасць дарэвалюцыйнай Беларусі / аўтар-складальнік М. Ф. Болбас. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. * Помнікі навукі і тэхнікі Беларусі. — Мінск : Полымя, 1990. (разам з А. Л. Кіштымавым). == Узнагароды == * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] II ступені (1948 год)<ref name="КП">{{кніга|ref=КП|загаловак=Книга памяти Института экономики Национальной академии наук Беларуси|адказны=под науч. ред. Д. В. Мухи, Е. В. Пресняковой, А. А. Трипузовой|год=2023|месца=Минск|выдавецтва=Право и экономика|старонкі=79|isbn=978-985-887-084-3}}</ref> * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (1985 год)<ref name="ПЛ" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыкл. даведнік|адказны=Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал. [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]]|год=1995|старонкі=120|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} == Спасылкі == * [http://bobruisk-rik.gov.by/region/imi-gorditsya-bobrujshchina/item/65-максим-болбас Афіцыйны сайт Бабруйскага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181209175457/http://bobruisk-rik.gov.by/region/imi-gorditsya-bobrujshchina/item/65-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81 |date=9 снежня 2018 }} * [https://peoplelife.ru/38435 Болбас, Максим Фёдорович // PeopleLife.RU]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болбас Максім Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне]] h8ew1kmzjnifj4r3w389f5oc8lewb8n 0 595786 5220496 4731012 2026-10-17T15:21:37Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220496 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма|name=Windows Communication Foundation|screenshot=|caption=|developer=[[Microsoft]]|latest_release_version=[http://msdn.microsoft.com/ru-ru/netframework/ У складзе .NET Framework 4]|latest_release_date=12 красавіка 2010|operating_system=[[Windows Server 2003#Service Pack 1|Windows Server 2003 Service Pack 1]], [[Windows Vista]], [[Windows XP#Service Pack 2|Windows XP Service Pack 2]]|genre=[[Framework]]|license=[[Прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне]]|website=http://msdn.microsoft.com/ru-ru/netframework/aa663324}} [[File:DotNet3.0.svg|alt=dot net three point windows stack diagram|thumb|right|300px|Гэта [[падсістэма]] з’яўляецца часткай [[.NET Framework]] 3.0]] '''Windows Communication Foundation''' ('''WCF''') — праграмны фрэймворк, які выкарыстоўваецца для абмену данымі паміж праграмамі. Уваходзіць у склад .[[.NET Framework|NET Framework]]<ref>{{cite web|title=Deploying an Internet Information Services-Hosted WCF Service|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa751792.aspx|publisher=[[Microsoft Developer Network]] (MSDN)}}</ref>. Да свайго выпуску ў снежні 2006 года ў складзе .NET Framework 3.0, WCF быў вядомы пад кодавым імем '''Indigo'''. WCF робіць магчымым пабудову бяспечных і надзейных трансакцыйных сістэм праз спрошчаную ўніфікаваную праграмную мадэль міжплатформеннага ўзаемадзеяння. Камбінуючы функцыянальнасць існых тэхналогій .[[.NET Framework|NET]] па распрацоўцы размеркаваных [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладных праграм]] ([[ASP.NET]] [[XML]] Web Services — ASMX, WSE 3.0, .NET Remoting, .NET Enterprise Services і System.Messaging), WCF дае адзіную інфраструктуру распрацоўкі, якая, пры ўмелым ўжыванні, павышае прадукцыйнасць і зніжае выдаткі на стварэнне бяспечных, надзейных і трансакцыйных Web-службаў новага пакалення. Закладзеныя ў яе прынцыпы інтэраперабельнасці (функцыянальнай сумяшчальнасці) дазваляюць арганізаваць працу з іншымі платформамі, для чаго выкарыстоўваюцца тэхналогіі ўзаемадзеяння платформаў, напрыклад WSIT, якія распрацоўваюцца на базе адкрытага зыходнага кода. == Хостынг == Клас службы WCF не можа існаваць самастойна. Кожная служба WCF павінна знаходзіцца пад кіраваннем пэўнага працэсу [[Microsoft Windows|Windows]], які называецца хоставым працэсам. Існуе некалькі варыянтаў хостынга: * Аўтахостынг (гэта значыць хост-працэсам з’яўляецца, напрыклад, кансольная або графічная праграма) * [[Хостынг]] у адной са службаў Windows * Хостынг з выкарыстаннем IIS (Internet Information Server) або WAS (Windows Activation Services). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Professional WCF 4: Windows Communication Foundation with .NET 4|isbn=978-5-8459-1713-3|год=2011}} * {{Кніга|загаловак=Windows Communication Foundation for .NET Framework 3.5|isbn=978-5-94074-465-8, 978-0-321-44006-8|год=2008}} * {{Кніга|аўтар=Джувел Лёве|загаловак=Стварэнне службаў WCF|год=2008|isbn=978-5-91180-763-4}} == Спасылкі == * [http://www.itshop.ru/Chto-novogo-dlya-WCF-v-Visual-Studio-2008/l9i22911?print=yes Што новага для WCF у Visual Studio 2008]  (.<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> {{.NET}} [[Катэгорыя:Хостынг]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:.NET Framework]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] chki0nk613t7j07z12bukysd4898qr3 0 601353 5220622 5214984 2026-10-18T00:44:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220622 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Харосткіў |арыгінальная назва = Хоростків |падначаленне = |герб = Khorostkiv.jpg |сцяг = ПрапорХоростків.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Хоростків5297.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 12|lat_sec = 34 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 55|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Цярнопальская вобласць |від раёна = |раён = Чарткоўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1564 |ранейшыя імёны = |статус з = 1977 |плошча = 10 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 320 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6650 |год перапісу = 2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-3557 |паштовы індэкс = 48244 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = BO, ТЕ, TI, ТК |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Khorostkiv |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Харосткіў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хоростків}}) — горад у [[Чарткоўскі раён|Чарткоўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=13 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Цэнтр [[Грамады Украіны|тэрытарыяльнай грамады]]. [[Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Цярнопаль]] — [[Чарнаўцы]]. == Гісторыя == У 1564 г. паселішча ўпершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах. У 1772 г. падчас [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] Хорасткіў увайшоў у склад [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], у 1854—1918 гг. знаходзіўся ў складзе акругі Гусятын кароннай зямлі [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]]. Пасля распаду [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ўвайшоў у склад [[Міжваенная Польшча|міжваеннай Польшчы]] і ў 1920—1939 гг. знаходзіўся ў складзе [[Цярнопаль|Тарнапольскага]] ваяводства. У ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 5 ліпеня 1941 г. горад быў акупаваны нямецкімі войскамі, 24 сакавіка 1944 г. — вызвалены часткамі 40-й гвардзейскай танкавай брыгады [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. У канцы 1972 г. тут быў уведзены ў эксплуатацыю міжкалгасны камбікормавы завод. У 1977 г. пасёлак гарадскога тыпу Хорасткіў атрымаў статус горада. У 1978 г. да горада далучана сяло Хлоповка. У 1985 г. тут дзейнічалі цукровы завод, спіртавы завод, камбікормавы завод, камбінат хлебапрадуктаў, Цярнопальская сельскагаспадарчая даследчая станцыя, міжкалгасная спецыялізаваная станцыя па шматгадовых травах, занальная аграхімічная лабараторыя, два міжкалгасныя прадпрыемствы па вытворчасці ялавічыны, камбінат бытавога абслугоўвання, прафесійна-тэхнічнае вучылішча, тры агульнаадукацыйныя школы, пачатковая школа, музычная школа, паліклініка, тры дамы культуры, тры клубы і 8 бібліятэк. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гусятынскі раён}} {{Цярнопальская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Цярнопальскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гусятынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1564 годзе]] l3j3h83hfcc148poa7wpg4xhndclq2s 0 606549 5220474 4955430 2026-10-17T14:37:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220474 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Успенка}} '''Успэнка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Успе́нка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] lpzh5vj5yndutk78r682tp7a8ogb1uq 0 606550 5220684 4955431 2026-10-18T07:49:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220684 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Чалищівка}} '''Чалышчыўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Чали́щівка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] 97gfu3skj7avcipmp4los3hlt3sptez 0 606552 5220750 4955434 2026-10-18T10:01:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220750 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Чумакове}} '''Чумаковэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Чумако́ве}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] j7lepzjzvcdocplfuh2ydpatw4e2w4f 0 606693 5220625 4955469 2026-10-18T00:51:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220625 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Харчэнкы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ха́рченки}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дубав’язіўскай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] pkofg10nbw5nigvc83m4enttk35sflt 0 606695 5220644 5124013 2026-10-18T03:00:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220644 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Хусцянка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хустя́нка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дубав’язіўскай пасялковай грамады]]. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Логвінавіч Раманенка]] (1905—1985) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. Герой Савецкага Саюза. * [[Пракоп Логвінавіч Раманенка]] (1897—1949) — савецкі военачальнік, генерал-палкоўнік. Брат П. Л. Раманенкі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] bxmpzp0td6xkg7rjb522zj9dq2scao1 0 611175 5220734 5206590 2026-10-18T09:15:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220734 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі]] |выява = |загаловак = |канфлікт = Бітва за Брэгу |дата = [[14 ліпеня]] — [[22 жніўня]] [[2011]] |месца = Брэга (цяпер Эль-Бурайка) |прычына = |вынік = перамога сіл ПНС |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Урад Муамара Кадафі]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі]] |камандзір1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Мутазім Біла Кадафі]] |камандзір2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Абдул Фатах Юніс]] † |сілы1 = 3000-7000<ref name="reuters1">[https://www.reuters.com/article/2011/06/22/us-libya-east-front-idUSTRE75L6WJ20110622 Libya rebels blame war planning for front stalemate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129110600/http://www.reuters.com/article/2011/06/22/us-libya-east-front-idUSTRE75L6WJ20110622 |date=29 лістапада 2014 }}</ref> |сілы2 = 5000<ref name="reuters1"/> | страты1 = 42 забітых, 10-20 палонных<ref name="cnn.com">{{cite web|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/07/18/libya.war/index.html?hpt=hp_t1|title=Libyan government vows to hold oil city against rebels|publisher=|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref name="brecorder">{{cite web|url=http://www.brecorder.com/world/africa/21117-libyan-rebels-in-brega-shift-focus-to-demining.html|title=Libyan rebels in Brega shift focus to demining|work=Business Recorder|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE77C03S20110813|title=Libyan rebels advance on Zawiyah, battle in Brega|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120926021448/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE77C03S20110813|archivedate=26 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> | страты2 = 144 забітых, 820 параненых<ref>{{cite web|url=http://aljazeera.com/news/africa/2011/07/201172161918114981.html|title=AJE:Libyan opposition claims major gains|work=Al Jazeera English|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref name="foxnews.com">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2011/07/21/libyan-rebels-qaddafi-has-boobytrapped-oil-fields/|title=Libyan Rebels: Qaddafi Has Boobytrapped Oil Fields|work=Fox News|accessdate=21 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722053914/http://www.foxnews.com/world/2011/07/21/libyan-rebels-qaddafi-has-boobytrapped-oil-fields/|archive-date=22 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="latimes.com">{{cite web|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-libya-fighting-20110720,0,2078871.story|title=Libyan forces, insurgents locked in battle for Port Brega|work=Los Angeles Times|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2011/08/04/us-libya-idUSTRE76Q76620110804|title=Gaddafi seeks Islamist allies, rebels nab fuel tanker|work=Reuters|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108034120/http://www.reuters.com/article/2011/08/04/us-libya-idUSTRE76Q76620110804|archivedate=8 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.todayonline.com/World/EDC110809-0000286/Libya-rebels-dissolve-executive-committee |title=Архивированная копия |accessdate=2011-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120412104452/http://www.todayonline.com/World/EDC110809-0000286/Libya-rebels-dissolve-executive-committee |archivedate=2012-04-12 }}</ref><ref>[http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77A0UN20110811?sp=true UPDATE 1-Western Libya rebels strike north towards coast | News by Country | Reuters<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021301/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77A0UN20110811?sp=true |date=26 верасня 2012 }}</ref><ref name=autogenerated6>[http://www.seattlepi.com/business/article/Libyan-rebels-claim-they-captured-part-of-Brega-1882431.php]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/13/libya.war/index.html Rebels say they are gaining ground in Libya; government disputes claim - CNN.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.news24.com/Africa/News/26-rebels-killed-in-Libyas-Brega-20110816 26 rebels killed in Libya's Brega | News24<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated4>[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5iT0Xzr0RAGFGaXmDcTr8UoBP-7Yw?docId=01144f8bc3d549f188002675ce21822f] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817125311/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5iT0Xzr0RAGFGaXmDcTr8UoBP-7Yw?docId=01144f8bc3d549f188002675ce21822f |date=17 жніўня 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archive.libyafeb17.com/2011/08/august-18th-updates/ |title=Contact Support<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2016-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812210140/http://archive.libyafeb17.com/2011/08/august-18th-updates/ |archivedate=2014-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated5>[http://www.globaltvbc.com/world/libyan+rebels+closing+in+on+gadhafi+say+theyve+seized+key+eastern+oil+terminal+of+brega/6442466716/story.html Global News | Latest & Current News - Weather, Sports & Health News<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004042053/http://www.globaltvbc.com/world/libyan+rebels+closing+in+on+gadhafi+say+theyve+seized+key+eastern+oil+terminal+of+brega/6442466716/story.html |date=4 кастрычніка 2011 }}</ref> | агульныя страты = 1 грамадзянскі загінуў<ref>{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://archive.today/20120729181437/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archivedate=2012-07-29|url-status=dead}}</ref> }} '''Чацвёртая бітва за Брэгу''' — адна з бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. == Храналогія падзей == [[13 ліпеня]] скончылася патавая ваенная сітуацыя, якая працягвалася з красавіка, калі атрады ПНС пачалі новае наступлненне ў кірунку Брэгі. Асобныя СМІ яшчэ 16-20 ліпеня паведамлялі пра перамогу байцоў апазіцыі ў горадзе, аднак ледзь пачаўшыся, наступленне сутыкнулася з цяжкасцю размініравання мясцовасці, бо ў сіл рэвалюцыянераў не было ні дастатковай колькасці інжынераў, ні спецыяльнай тэхнікі. У далейшым Аль-Джазіра паведаміла што паміж Адждабіяй і [[Сірт]]ам (пераважна ў раёне Брэгі) знаходзілася прыблізна 60 тысяч мін, з якіх станам на [[22 верасня]] абясшкоджана 21 тысяча. Такім чынам, тэмп наступлення рэзка знізіўся, а інфармацыя з фронту паступала вельмі рэдка<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=3 лютага 2019 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. З іншага боку, войскі Кадафі, якія з’яўляліся мішэнню для авіяцыі [[НАТА]], таксама былі пазбаўлены манеўру. Давалі аб сабе ведаць і страты ў цяжкай тэхніцы (да чэрвеня—ліпеня [[2011]] года актыўнасць танкаў прыхільнікаў Кадафі, якія станавіліся мішэнню для заходняй авіяцыі, значна знізілася), аднак яны кампенсаваліся актыўнасцю артылерыі кадафістаў. Яна заставалася актыўнай на ўсіх франтах. [[28 ліпеня]] пры нявысветленых абставінах быў забіты начальнік штаба арміі рэвалюцыянераў [[Абдул Фатах Юніс]]. Ён быў адкліканы ў [[Бенгазі]] з участку баявых дзеянняў у горадзе Брэга. Па словах кіраўніка Нацыянальнага пераходнага савета (НПС) Мустафы Абдэля-Джаліля, Юніс павінен быў далажыць аб бягучай сітуацыі. Па дарозе ён і яшчэ два афіцэры былі забітыя Па чутках, камандзіра везлі ў Бенгазі для допыту па падазрэнні яго ў сувязях з Кадафі. Кіраўнік НПС заявіў, што смерць Юніса — справа рук наймітаў лаялістаў, якія праніклі ў шэрагі рэвалюцыянераў<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.today/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // Московский комсомолец, № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. У далейшым з’явілася непацверджаная інфармацыя, што заказчыкаў, а затым і выканаўцаў забойства ўдалося знайсці, аднак імёны іх не называліся з-за небяспекі эскалацыі міжплемянных канфліктаў. [[11 жніўня]] прадстаўнік рэвалюцыянераў Мухамед аль-Раджан заявіў інфармацыйнаму агенцтву Associated Press, што сілам ПНС атрымалася ўзяць Брэгу<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal]{{Недаступная спасылка}}//Associated Press, 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal{{Недаступная спасылка}} копия]</ref>. Пры гэтым працягваліся баі ў прамысловай зоне горада, дзе знаходзяцца прадпрыемствы па перапрацоўцы нафты<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=21 жніўня 2011 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. [[12 жніўня]] дзяржаўнае тэлебачанне Лівіі пацвердзіла факт кантролю рэвалюцыянерамі 3-га жылога масіва (Усходняя Брэга), аднак заявіла, што ўрадавыя войскі па-ранейшаму кантралююць заходнюю частку горада<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=21 студзеня 2012 }} //Al-Manar TV Lebanon, 12 August 2011</ref>. [[14 жніўня]] з’явіліся паведамленні аб узяцці тэрыторыі ўніверсітэта і 2-га жылога масіва Брэгі рэвалюцыянерамі<ref> * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // Вести, 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. [[15 жніўня]] фіксаваліся баі арміі ПНС з войскамі Кадафі ля нафтаперапрацоўчага комплексу. Напярэдадні лаялісты, па словах рэвалюцыянераў, узарвалі нафтавы танкер у порце Брэгі<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825073914/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 |date=25 жніўня 2011 }} // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref>. [[16 жніўня]] войскі Кадафі ўпершыню з пачатку грамадзянскай вайны ўжылі ракеты. Паведамлялася, што ракета была запушчана ў 80 кіламетрах на ўсход ад Сірта і ўпала ў пустыні, паблізу ад Брэгі. Ахвяраў няма<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. [[19 жніўня]] атрады паўстанцкай арміі ўзялі пад кантроль Брэгу і ўсе яе стратэгічныя аб’екты, аб чым паведаміў ваенны прадстаўнік ПНС Ахмед Лазні<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140428123137/http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print |date=28 красавіка 2014 }} // The Hindu, 20 August 2011</ref>. [[21 жніўня]] тэлеканал Аль-Арабія паведаміў, што сілы Кадафі паміж Брэгай і Сіртам вядуць перамовы і гатовы здацца рэвалюцыянерам<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=28 красавіка 2014 }} //Al Arabiya</ref>. Тым не менш, і пасля гэтага баі на Усходнім фронце працягваліся. [[22 жніўня]] Аль-Джазіра пацвердзіла, што рэвалюцыянеры кантралююць нафтавы комплекс Брэгі і ўвесь горад, а войскі Кадафі адступілі ў напрамку Башыра<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. == Значэнне == Пасля ўзяцця Брэгі паўстанцы захапілі Рас-Лануф і пачалі [[Другая бітва за Бін-Джавад|бітву за Бін-Джавад]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Брэга]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] 4zuc7f7t9q0sqw8lm7tpm6ycog8fl4k 0 611525 5220636 4956046 2026-10-18T02:05:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220636 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Хоменкове|Раён=Канатопскі раён}} '''Хомэнкавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хо́менкове}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1913 годзе]] blcdliqtl5mi8gzh1qkrrj25nnfsnk1 0 611526 5220639 4956047 2026-10-18T02:47:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220639 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Хрэшчатык (значэнні)}} {{НП-Украіна|Украінская назва=Хрещатик}} '''Хрэшчатык'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хреща́тик}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] e5pc0ht1ny6i3hiwsmjzobekye1cslf 0 620334 5220790 4737354 2026-10-18T10:57:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220790 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Рабочы пасёлак |беларуская назва = Чыстаазёрнае |арыгінальная назва = Чистоозёрное |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg =54 |lat_min =42 |lat_sec =35 |lon_dir = |lon_deg =76 |lon_min =34 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Новасібірская вобласць |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна = |раён = Чыстаазёрны раён |раён у табліцы = |від раёна = |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = 1913 |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = 1948 |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 5628 |год перапісу = 2017 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +7 |DST = |тэлефонны код = 38368 |паштовы індэкс = 632720 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |nosort = }} '''Чыстаазёрнае''' ({{lang-ru|Чистоозёрное}}) — рабочы пасёлак<ref>{{cite web|title=Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий населённых пунктов на 23.03.2018. Новосибирская область|url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.rar|website=[[Государственный каталог географических названий]]|accessdate=2 лістапада 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102124712/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%259D%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25B8%25D0%25B1%25D0%25B8%25D1%2580%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F.rar|archivedate=2 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>, адміністрацыйны цэнтр Чыстаазёрнага раёна [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай вобласці]] і гарадскога паселішча рабочы пасёлак Чыстаазёрнае<ref>{{cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/5415546|title=Закон Новосибирской области от 2 июня 2004 года № 200-ОЗ «О статусе и границах муниципальных образований Новосибирской области»|website=Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chistoozernoe.nso.ru/sites/chistoozernoe.nso.ru/wodby_files/files/wiki/2014/12/aktualka_na_23.11.2016.docx|title=Устав Чистоозёрного района Новосибирской области|website=Официальный сайт администрации Чистоозёрного района Новосибирской области|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111174153/http://chistoozernoe.nso.ru/sites/chistoozernoe.nso.ru/wodby_files/files/wiki/2014/12/aktualka_na_23.11.2016.docx|archive-date=11 лістапада 2019|access-date=2 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. Чыстаазёрнае знаходзіцца ў Барабінскай нізіне, за 420 км на захад ад [[Новасібірск]]а, за 70 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Татарск]], за 63 км на паўночны захад ад горада [[Купіна]], за 12 км ад возера [[Чаны]]. {{зноскі}} {{Новасібірская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Новасібірскай вобласці]] j19y93fwrgfqg4w194dmdvmw1toj0nh 14 620506 5220487 3477733 2026-10-17T15:04:07Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Іван Мележ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220487 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове|Мележ Іван]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле аўтараў|Мележ Іван]] [[Катэгорыя:Іван Мележ]] qd6bc8v1hn15vk0n4pupp2b1tk2o2ec 0 621072 5220485 4962874 2026-10-17T15:03:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220485 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён}} '''Усця'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Устя}}) — пасёлак у [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] 1hcaszbmhau8pp1tmny9glfky4mqvln 0 621103 5220484 4962902 2026-10-17T15:03:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220484 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Устя}} '''Усця'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|У́стя}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1400 годзе]] rm9m4vvyuz54phqkzfe9fvoydorbuzh 0 621104 5220590 4962903 2026-10-17T19:53:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220590 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён|Украінская назва=Флорине}} '''Флорынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Фло́рине}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] t18zgbmwfjpimh3xpuoke8jfdzh56a0 0 621105 5220632 4962904 2026-10-18T01:50:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220632 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён|Украінская назва=Хмарівка}} '''Хмарыўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хма́рівка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] 04yrs6cvdxu2wevtco8k4tz368l7ww3 0 621537 5220729 4963144 2026-10-18T08:56:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220729 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Чортория|Раён=Гайсынскі раён}} '''Чартарыя'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Чортори́я}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=29 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іллінецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іллінецкага раёна]] l52haple3w9bspzriccijzerpx6rznk 0 621705 5220534 4963286 2026-10-17T16:29:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220534 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Тульчынскі раён|Украінская назва=Файгород}} '''Файгарад'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Файгород}}) — пасёлак у [[Тульчынскі раён|Тульчынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=22 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Крыжопільскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крыжопільскага раёна]] kvsl69mb94grye99tket1eke9u7lmz8 0 621737 5220506 5219984 2026-10-17T15:47:04Z ~2026-54303-83 175283 Жырандоля (альманах) 5220506 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Іван Мельнічук |Імя пры нараджэнні = Іван Міхайлавіч Мельнічук |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[паэт]] |Мова твораў = беларуская, руская |Прэміі = [[Мядовая прэмія]] ([[2006]]) }} '''Іван Міхайлавіч Мельнічук''' ({{ДН|15|9|1939}}, вёска Носава, [[Люблінскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) — {{ДС|12|9|2026}}, {{МС|Брэст||}} — беларускі [[пісьменнік]], [[паэт]], старшыня Брэсцкага абласнога аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 верасня 1939 года ў сялянскай сям’і ў вёсцы Носава ля горада [[Бяла-Падляска]]. У 1944 годзе бацька разам з вялікай сям’ёй пераехаў спачатку на Украіну, а затым — на Беларусь у вёску [[Сычы (Брэсцкі раён)|Сычы]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], дзе і прайшло дзяцінства Івана Міхайлавіча. У пачатковай школе Іван паспрабаваў пісаць вершы, а ў хуткім часе яго творы пачалі з’яўляцца ў абласным і рэспубліканскім друку. У 1955 годзе Іван Мельнічук стаў пераможцам літаратурнага конкурсу, які праводзіўся газетай «[[Піянер Беларусі]]». Перамога акрыліла маладога аўтара, і ён з натхненнем узяўся за стварэнне новых вершаў. Пасля заканчэння Воўчынскай дзесяцігодкі ў 1956 году працаваў год у Брэсцкай раённай машына-трактарнай станцыі, пасля гэтага паступіўшы на філалагічны факультэт [[Брэсцкі педінстытут|Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна]], дзе працягваў пісаць і друкавацца. У 1961 годзе Івана запрасілі на працу ў брэсцкую раённую газету «Социалистический путь» («[[Заря над Бугом]]»), дзе і пачалася яго журналісцкая кар’ера. Пасля заканчэння інстытута і службы ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]] быў уласным карэспандэнтам газеты «[[Чырвоная змена]]» па Брэсцкай вобласці, затым працаваў у партыйных і савецкіх органах, быў намеснікам начальніка ўпраўлення па друку Брэсцкага аблвыканкама. З 2009 года — старшыня Брэсцкага абласнога аддзялення ГА «[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]». Уваходзіць у склад рэдкалегіі літаратурнага альманаху Брэсцкага абласнога аддзялення Саюзу беларускіх пісьменнікаў «[[Жырандоля (альманах)|Жырандоля]]». == Творчасць == Першыя вершы спрабаваў пісаць яшчэ ў пачатковай школе. У 1982 годзе ў выдавецтве «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]» ўбачыў свет яго першы паэтычны зборнік «Кто разбудит солнце». Другі зборнік выйшаў праз восем гадоў пад назвай «Диво сами сотворим» (1990), у 1997 годзе — «Добрый лучик». У 2003 годзе выйшла чарговая кніга для дзяцей «Как муравьишка Ишка себя наказал», затым выйшлі «Сказки – добрые подсказки» (2006), «Хлеб насущный» (2009), а ў 2014 годзе — «Чудеса в решете» і «Гасцінец». Піша пераважна на [[руская мова|рускай мове]]. Вершы Івана Мельнічука адзначаюцца яркай вобразнасцю, даступнай дзіцячаму ўспрыманню, гукавой суладнасцю. Яны дапамагаюць дзецям пазнаць навакальны свет, яго хараство. Лаўрэат літаратурнай «[[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]]» (2006). == Бібліяграфія == * Кто разбудил солнце : стихи : для дошк. возраста / Иван Мельничук ; худ. Т. Соловьёва. Минск: Юнацтва, 1982. 28 с.: ил. * Сами диво сотворим : стихи : [для дошк. возраста] / Иван Мельничук ; худож. Л. Вареца ; ред. В. Каризна. Минск: Юнацтва, 1990. 30 с.: ил. * Добрый лучик : стихи и загадки : для детей / Иван Мельничук ; худож. Н. Сустова. Минск: Юнацтва, 1997. * Как муравьишка Ишка себя наказал : сказки, стишки, потешки / Иван Мельничук. Брест: С. Лавров, 2003. 110 с. * Сказки – добрые подсказки : миниатюры, сказки, детские изречения : для дошк. и мл. шк. возраста / Иван Мельничук. Брест: Академия. 2006. * Моё детство ; «Никто сказать не может…» ; «Тепла ждём от солнца…» ; Друзьям ; «Чтобы души людей…» ; «Где ветры, что чуб мой…» ; «Печалимся порой…» : [стихи] / Иван Мельничук // Жырандоля : літ. альманах Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза бел. пісьменнікаў : № 2. Мінск: Кнiгазбор, 2009. С. 30–33. * Хлеб насущный : (стихи, юмор) / Иван Мельничук. Брест: Брестская типография, 2009. 119 с. * Чудеса в решете : весёлые детские стихи и сказки / Иван Мельничук. Брест: Брестская типография, 2014. 115 с. * Гасцінец : вершы, байкі, гумарэскі / Іван Мельнічук. Брэст: Альтернатива, 2014. {{Зноскі}} == Літаратура == * Іван Мельнічук // Літаратурная карта Берасцейшчыны / укл. Анатоль Крэйдзіч. Брэст: Брэсцкая друкарня, 2008. С. 50–52. * [[Лявон Валасюк|Валасюк, Л.]] Чалавек, які разбудзіў сонца / Лявон Валасюк // Валасюк, Л. Непрыдуманыя партрэты / Лявон Валасюк. Брэст: Брэсцкая друкарня, 2014. С. 160–162. * Сянкевіч, М. Вядомаму берасцейскаму пісьменніку Івану Мельнічуку – 75 / Мікола Сянкевіч // Народная трыбуна. 2014 (верасень). * Валасюк, Л. Чалавек, які разбудзіў сонца / Лявон Валасюк // [[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]]. 2009. 16 кастр. С. 14. * [[Аляксей Філатаў|Філатаў, А.]] З дабром па жыцці : Івану Мельнічуку – 70! / Алесь Філатаў // Народная трыбуна. 2009. 26 верас. С. 4. * Филатов, Л. Удивлять и радовать : [к 70-летию поэта И. Мельничука] / Леонид Филатов // Заря. 2009 (сентябрь). С. 5. * Александров, Н. Зрелость сентября : к 70-летию поэта Ивана Мельничука / Николай Александров // [[Брестский курьер]]. 2009 (сентябрь). № 37. С. 10. * Потолков, Ю. Уведи меня, строка… : [о творчестве поэта И. Мельничука] / Юрий Потолков // Брестский вестник. 2007. 20 дек. С. 4. * Філатаў, А. Пачуцці добрыя… / Алесь Філатаў // Заря над Бугом (Брест). 2004 (сентябрь). * Селех, Л. Добрый лучик : в середине сентября брестский поэт Иван Мельничук отметит свой 65-летний юбилей / Л. Селех // [[Брестская газета]]. 2004 (сентябрь). С. 13. == Спасылкі == * [https://brest-railib.by/index.php/nash-rajon/poeticheskie-golosa-pribuzhya/item/110-іван-мельнічук-нар-ў-1939 Іван Мельнічук (нар. ў 1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181225134214/http://brest-railib.by/index.php/nash-rajon/poeticheskie-golosa-pribuzhya/item/110-%D1%96%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D1%9E-1939 |date=25 снежня 2018 }} {{Мядовая прэмія}} {{DEFAULTSORT:Мельнічук Іван Міхайлавіч}} 1bq0kutj3czqkih9ebesdcyha1okhz3 0 623659 5220655 4963752 2026-10-18T04:58:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220655 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Цибулівка|Раён=Гайсынскі раён}} '''Цыбуліўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Цибулі́вка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Трасцянэцкі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Трасцянэцкага раёна (Вінніцкая вобласць)]] 8nysva1wk19189aep9f8hl3lx7nibpq 0 623864 5220654 4963879 2026-10-18T04:25:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220654 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Цвіліхівка|Раён=Гайсынскі раён}} '''Цвіліхіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Цвілі́хівка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=27 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Краснапілская вясковая грамада (Вінніцкая вобласць)|Краснапілскай вясковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тэплыцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тэплыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1750 годзе]] iyhnf1ozpk1ybi6krfbvaetbezugjab 0 624428 5220421 4389716 2026-10-17T13:11:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220421 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Уляніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Уля́нівка}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].{{зноскі}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] ni236g6osc2inyftqba9kfhn3omegra 0 624429 5220604 4389717 2026-10-17T20:28:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220604 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Франкіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Франкі́вка}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].{{зноскі}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] 2butwkuy3q5p49wyfpwaofg0602jbhp 0 624430 5220633 4964138 2026-10-18T01:53:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220633 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Хмэліўшчына'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хмелі́вщина}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1700 годзе]] 226yvfddiqh0ddxsn9qhym89h1zbira 0 624432 5220656 4964139 2026-10-18T05:12:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220656 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Цэкыніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Цеки́нівка}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1700 годзе]] kx0zwiwtwzktfgki27p6ig9xfwd9qv9 0 629202 5220517 5150940 2026-10-17T15:54:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220517 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Зара Луганск | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-ua|ФК «Зоря» Луганськ}} | Мянушкі = | Горад = [[Луганск]], [[Украіна]] | Заснаваны = [[1923]] | Стадыён = [[Авангард(стадыён, Луганск)|Авангард]],<br>[[Славуціч-Арэна]] | Умяшчальнасць = 22 288,<br>11 883 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Украінская Прэм’ер-ліга]] | Сезон = [[Украінская Прэм’ер-ліга 2025/2026|2025/26]] | Месца = 8 месца | Сайт = http://zarya-lugansk.com/ |pattern_la1= |pattern_b1=_nikesdiii1819ab |pattern_ra1= |pattern_sh1=_nikevenom3bw |pattern_so1= |leftarm1=171717 |body1=171717 |rightarm1=171717 |shorts1=000000 |socks1=000000 | pattern_la2 = _nikestrike3w | pattern_b2 = _nikestrike3w | pattern_ra2 = _nikestrike3w | pattern_sh2 = _corinthians17a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = | pattern_b3 = _hb1819h | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = FF0000 | socks3 = FF0000 }} '''«Зара»''' ({{lang-uk|Зоря}}) — [[Украіна|украінскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Луганск]]. Выступае ва [[Украінская Прэм’ер-ліга|Украінскай Прэм’ер-лізе]]. == Дасягненні == === Украінская ССР === * '''[[Чэмпіянат Украінскай ССР па футболе|Чэмпіянат УССР]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён ''' ('''3'''): 1938, 1962, 1986 ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Віцэ-чэмпіён''' ('''1'''): 1950 === СССР === * '''[[Чэмпіянат СССР па футболе|Чэмпіянат СССР]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён ''' ('''1'''): 1972 * '''[[Кубак СССР па футболе |Кубак СССР]]''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст''' ('''2'''): 1974, 1975 * '''[[Першая ліга СССР па футболе|Першая ліга СССР]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён ''' ('''2'''): 1962, 1966 * '''[[Другая ліга СССР па футболе |Другая ліга СССР]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён ''' ('''1'''): 1986 ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Віцэ-чэмпіён''' ('''1'''): 1991 === Украіна === * '''[[Украінская Прэм’ер-ліга]] ''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр''' ('''2'''): 2017, 2020 * '''[[Кубак Украіны па футболе |Кубак Украіны]]''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст''' ('''1'''): 2016 * '''[[Першая ліга Украіны па футболе|Першая ліга Украіны]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён''' ('''1'''): 2006 ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр''' ('''1'''): 2005 * '''[[Другая ліга Украіны па футболе|Другая ліга Украіны]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён''' ('''1'''): 2003 ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Віцэ-чэмпіён''' 1999 ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр''' ('''1'''): 2000 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140913092502/http://zarya-lugansk.com/club.php?tttab=main Дасягненні клуба на афіцыйным сайце] {{Бібліяінфармацыя}} {{Украінская Прэм’ер-Ліга}} {{Чэмпіёны СССР па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Украіны|Зара Луганск]] [[Катэгорыя:ФК Зара Луганск| ]] 8al160xcs13fqd1mjidp8z7cu7a9iux 0 632535 5220555 5203215 2026-10-17T18:00:22Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220555 wikitext text/x-wiki [[Файл:Credit-cards.jpg|thumb|Прыклады дзвюх [[Крэдытная картка|крэдытных картак]]]] [[Файл:CCardFront.svg|thumb|225px|Аверс тыповай [[Дэбетовая картка|дэбетовай карткі]]: <ol> <li>Лагатып банку <li>[[EMV|EMV-чып]] <li>[[Галаграма]] <li>[[Нумар крэдытнай карткі|Нумар]] <li>Лагатып брэнду <li>Тэрмін дзеяння <li>Імя ўладальніка </ol>]] '''Аплатная картка''' — картка, якая можа выкарыстоўвацца для аплаты розных тавараў і/ці паслуг. == Віды == Звычайна плацежная картка звязаная з разліковым рахункам, які належыць уладальніку карткі. На рахунку могуць быць уласныя сродкі ўладальніка або сродкі банка, дадзеныя ўладальніку рахунку (і карткі) у крэдыт. У залежнасці ад гэтага адрозніваюць дэбетовыя або крэдытныя карткі аплаты. === Крэдытная === {{Асноўны артыкул|Крэдытная картка}} Крэдытная картка — частка плацежнай сістэмы, названая ад маленькай пластыкавай карткі, якая выдаецца карыстальнікам гэтай сістэмы. Такая картка дае права яе ўладальніку набываць тавары і паслугі ўзамен на абавязак уладальніка разлічыцца пазней<ref>{{кніга|аўтар = Arthur O'Sullivan|частка = |загаловак = |арыгінал = Economics: Principles in action|спасылка = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=5657|адказны = Steven M. Sheffrin|выданне = |месца = Upper Saddle River, New Jersey 07458|выдавецтва = Prentice Hall|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 261|серыя = |isbn = 0-13-063085-3|тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=5657|archivedate = 20 снежня 2016}}</ref>. Выдавец карткі адкрывае спажыўцу паслугі (карыстальніку) [[Крэдытная лінія|крэдытную лінію]], з якой спажывец пазычае грошы для разліку з прадаўцом або атрымлівае іх [[гатоўка]]й. Большасць крэдытных картак выпускаюцца мясцовымі [[банк]]амі ці [[Крэдытны кааператыў|крэдытнымі кааператывамі]], і іх памеры і форма рэгламентуюцца стандартам [[ISO/IEC 7810]] як ID-1. Для іх вызначаны памер 85,60 × 53,98&nbsp;мм. === Дэбетовая === {{Асноўны артыкул|Дэбетовая картка}} Дэбетовая картка (таксама завецца ''банкаўская картка'' ці ''чэкавая картка'') — пластыкавая картка, якая дае магчымасць альтэрнатыўнага метаду аплаты пры здзяйсненні куплі. У адрозненне ад аплаты гатоўкай пры аплаце дэбетовай карткай грошы здымаюцца непасрэдна з разліковага рахунку ў банку ці з астатку на самой картцы. У некаторых выпадках карткі распрацоўваюцца выключна для аплаты праз сеціва, і фізічна яны не выпускаюцца. Дэбетовыя карткі распаўсюдзіліся ў шматлікіх краінах і перасягнулі квіткі, а ў некаторых выпадках і гатоўку па аб’ёме трансакцый. Падобна да [[Крэдытная картка|крэдытных картак]], дэбетовыя карткі шырока выкарыстоўваюцца для куплі па тэлефоне ці праз інтэрнэт. Адрозненне ад крэдытавых картак заключаецца ў тым, што грошы пераводзяцца з банкаўскага рахунку ўладальніка, а не ва ўлік яго будучых пагашэнняў пазыкі. Дэбетовыя карткі таксама могуць выкарыстоўвацца для зняцця гатоўкі ў [[банкамат]]ах. === Расходная === {{Асноўны артыкул|Расходная картка}} Расходная картка — кароткатэрміновы (звычайна 1 месяц) сродак крэдыту на набыццё. Яна падобная да [[Крэдытная картка|крэдытнай карткі]], акрамя таго, што па кантракце з выдаўцом карткі яе ўладальнік мусіць штомесяц сплачваць пазыку цалкам. Спазненне з аплатай або няпоўная аплата караецца пеняй (напрыклад, 5 % ад балансу) і можа выклікаць поўную забарону ўсіх будучых трансакцый. === Папярэдняй аплаты === {{Асноўны артыкул|Картка папярэдняй аплаты}} Картка папярэдняй аплаты — пластыкавая картка, на якой захоўваецца пэўная сума грашовых сродкаў, а таксама неабходныя звесткі, у адрозненне ад дэбетовых картак, дзе грошы захоўваюцца на банкаўскім рахунку, а інфармацыя — аддалена на камп’ютарах, якія належаць арганізацыі-выдаўцу карткі. Акрамя таго, дэбетовыя карткі звычайна выдаюцца на імя канкрэтнай асобы, а карткі папярэдняй аплаты звычайна няйменныя. Сума аплаты з дапамогай адмысловай счытвальнай прылады здымаецца або з магнітнай паласы, або з дапамогай радыёчастотнай ідэнтыфікацыі ([[RFID]]), або шляхам набору надрукаванага на картцы коду на тэлефоне ці іншай лічбавай клавіятуры. Часта ўжываецца сінонім тэрміну «электронны кашалёк». === Паліўная === {{Асноўны артыкул|Паліўная картка}} Паліўная картка — плацежная картка, якая выкарыстоўваецца для аплаты за [[бензін]], [[Дызельнае паліва|дызельнае]] і іншыя віды [[паліва]] на заправачных станцыях. Гэтыя карткі таксама могуць ужывацца для аплаты за абслугоўванне транспартнага сродку. Выкарыстанне такіх картак таксама змяншае неабходнасць выкарыстання гатоўкі, што павялічвае ўзровень бяспекі кіроўцаў транспартных сродкаў і памяншае рызыку махлярства. === Іншыя === Іншыя віды плацежных картак: * [[Падарункавая картка]] * [[Электронны кашалёк]] == Тэхналогіі == === Картка з магнітнай паласой === {{Асноўны артыкул|Картка з магнітнай паласой}} [[Файл:CCardBack.svg|thumb|225px|Рэверс тыповай [[Дэбетовая картка|дэбетовай карткі]]: <ol> <li>[[Магнітная паласа]] <li>Паласа для [[подпіс]]у <li>[[Код абароны карткі]] </ol>]] Картка з магнітнай паласой — від карткі, якая дазваляе захоўваць [[даныя]] шляхам змянення [[Магнетызм|намагнічвання]] дробных намагнічаных часціц на аснове жалеза, змешчаных на паласе з магнітнага матэрыялу. Магнітная паласа счытваецца пры фізічным кантакце са счытвальнай галоўкай. Магнітныя палоскі выкарыстоўваюцца ў [[Крэдытная картка|крэдытных]], [[Ідэнтыфікацыйная картка|ідэнтыфікацыйных картках]] і на перавозачных квітках. Яны таксама могуць мець [[RFID|радыёметкі]], [[транспондар]] і/ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачып]]. Фізічныя характарыстыкі картак з магнітнай паласой (памер, гнуткасць, размяшчэнне магнітнай паласы, магнітныя характарыстыкі, фарматы даных) вызначаюцца некалькімі стандартамі [[ISO|Міжнароднай арганізацыі па стандартызацыі]]: [[ISO/IEC 7810]], [[ISO/IEC 7811]], [[ISO/IEC 7812]], [[ISO/IEC 7813]], [[ISO 8583]] і [[ISO/IEC 4909]]. Яны таксама апісваюць стандарты для фінансавых картак. === Смарт-картка === {{Асноўны артыкул|Смарт-картка}} Смарт-картка, чып-картка, ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачыпавая]] картка — любая картка кішэннага фармату з інтэграванымі мікрачыпамі для апрацоўкі даных. Гэта азначае, што яна можа атрымліваць уваходныя даныя, апрацоўваць іх, і вяртаць вынік. Існуе дзве шырокія катэгорыі смарт-картак. [[Картка памяці|Карткі памяці]] змяшчаюць толькі кампаненты энерганезалежнай памяці і, магчыма, спецыфічную логіку бяспекі. [[Мікрапрацэсарная картка|Мікрапрацэсарныя карткі]] змяшчаюць энергазалежную памяць і мікрапрацэсарныя складнікі. Карткі вырабляюцца з пластыку, звычайна [[Палібінілхларыд|ПВХ]], хоць сустракаюцца і з [[Акрыланітрыл-бутадыен-стырол|ABS-пластыку]]. === Радыёкартка === {{Асноўны артыкул|Радыёкартка}} [[Файл:Proximity badge.km.jpg|thumb|Радыёкартка]] Радыёкартка — агульная назва для бескантактавых прылад з інтэгральнымі схемамі, ужыванымі для [[Кантроль доступу|абароны доступу]] ці ў плацежных сістэмах. Тэрмін можа адносіцца як да старых 125&nbsp;kHz прылад, так і да сучасных 13.56&nbsp;MHz бескантактавых [[RFID]]-картак, больш вядомых як бескантактавыя смарткарткі. Сучасныя радыёкарткі рэгламентаваныя стандартам [[ISO/IEC 14443]]. Існуе таксама падобны стандарт [[ISO/IEC 15693]]. Радыёкарткі забяспечваюцца рэзанансным пераносам энергіі і ў большасці выпадкаў маюць дыяпазон дзеяння 0—3&nbsp;цаляў, што дае магчымасць уладальніку карыстацца імі, не дастаючы з кашальку ці паперніку. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гандаль]] [[Катэгорыя:Грошы]] [[Катэгорыя:Фінансы]] [[Катэгорыя:Банкаўская справа]] jm6jt4ml5eey7r8w098jzjfjba2iogd 5220557 5220555 2026-10-17T18:04:07Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5220557 wikitext text/x-wiki [[Файл:Credit-cards.jpg|thumb|Прыклады дзвюх [[Крэдытная картка|крэдытных картак]]]] [[Файл:CCardFront.svg|thumb|225px|Аверс тыповай [[Дэбетовая картка|дэбетовай карткі]]: <ol> <li>Лагатып банку <li>[[EMV|EMV-чып]] <li>[[Галаграма]] <li>[[Нумар крэдытнай карткі|Нумар]] <li>Лагатып брэнду <li>Тэрмін дзеяння <li>Імя ўладальніка </ol>]] '''Плацежная картка''' — картка, якая можа выкарыстоўвацца для аплаты розных тавараў і/ці паслуг. == Віды == Звычайна плацежная картка звязаная з разліковым рахункам, які належыць уладальніку карткі. На рахунку могуць быць уласныя сродкі ўладальніка або сродкі банка, дадзеныя ўладальніку рахунку (і карткі) у крэдыт. У залежнасці ад гэтага адрозніваюць дэбетовыя або крэдытныя карткі аплаты. === Крэдытная === {{Асноўны артыкул|Крэдытная картка}} Крэдытная картка — частка плацежнай сістэмы, названая ад маленькай пластыкавай карткі, якая выдаецца карыстальнікам гэтай сістэмы. Такая картка дае права яе ўладальніку набываць тавары і паслугі ўзамен на абавязак уладальніка разлічыцца пазней<ref>{{кніга|аўтар = Arthur O'Sullivan|частка = |загаловак = |арыгінал = Economics: Principles in action|спасылка = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=5657|адказны = Steven M. Sheffrin|выданне = |месца = Upper Saddle River, New Jersey 07458|выдавецтва = Prentice Hall|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 261|серыя = |isbn = 0-13-063085-3|тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=5657|archivedate = 20 снежня 2016}}</ref>. Выдавец карткі адкрывае спажыўцу паслугі (карыстальніку) [[Крэдытная лінія|крэдытную лінію]], з якой спажывец пазычае грошы для разліку з прадаўцом або атрымлівае іх [[гатоўка]]й. Большасць крэдытных картак выпускаюцца мясцовымі [[банк]]амі ці [[Крэдытны кааператыў|крэдытнымі кааператывамі]], і іх памеры і форма рэгламентуюцца стандартам [[ISO/IEC 7810]] як ID-1. Для іх вызначаны памер 85,60 × 53,98&nbsp;мм. === Дэбетовая === {{Асноўны артыкул|Дэбетовая картка}} Дэбетовая картка (таксама завецца ''банкаўская картка'' ці ''чэкавая картка'') — пластыкавая картка, якая дае магчымасць альтэрнатыўнага метаду аплаты пры здзяйсненні куплі. У адрозненне ад аплаты гатоўкай пры аплаце дэбетовай карткай грошы здымаюцца непасрэдна з разліковага рахунку ў банку ці з астатку на самой картцы. У некаторых выпадках карткі распрацоўваюцца выключна для аплаты праз сеціва, і фізічна яны не выпускаюцца. Дэбетовыя карткі распаўсюдзіліся ў шматлікіх краінах і перасягнулі квіткі, а ў некаторых выпадках і гатоўку па аб’ёме трансакцый. Падобна да [[Крэдытная картка|крэдытных картак]], дэбетовыя карткі шырока выкарыстоўваюцца для куплі па тэлефоне ці праз інтэрнэт. Адрозненне ад крэдытавых картак заключаецца ў тым, што грошы пераводзяцца з банкаўскага рахунку ўладальніка, а не ва ўлік яго будучых пагашэнняў пазыкі. Дэбетовыя карткі таксама могуць выкарыстоўвацца для зняцця гатоўкі ў [[банкамат]]ах. === Расходная === {{Асноўны артыкул|Расходная картка}} Расходная картка — кароткатэрміновы (звычайна 1 месяц) сродак крэдыту на набыццё. Яна падобная да [[Крэдытная картка|крэдытнай карткі]], акрамя таго, што па кантракце з выдаўцом карткі яе ўладальнік мусіць штомесяц сплачваць пазыку цалкам. Спазненне з аплатай або няпоўная аплата караецца пеняй (напрыклад, 5 % ад балансу) і можа выклікаць поўную забарону ўсіх будучых трансакцый. === Папярэдняй аплаты === {{Асноўны артыкул|Картка папярэдняй аплаты}} Картка папярэдняй аплаты — пластыкавая картка, на якой захоўваецца пэўная сума грашовых сродкаў, а таксама неабходныя звесткі, у адрозненне ад дэбетовых картак, дзе грошы захоўваюцца на банкаўскім рахунку, а інфармацыя — аддалена на камп’ютарах, якія належаць арганізацыі-выдаўцу карткі. Акрамя таго, дэбетовыя карткі звычайна выдаюцца на імя канкрэтнай асобы, а карткі папярэдняй аплаты звычайна няйменныя. Сума аплаты з дапамогай адмысловай счытвальнай прылады здымаецца або з магнітнай паласы, або з дапамогай радыёчастотнай ідэнтыфікацыі ([[RFID]]), або шляхам набору надрукаванага на картцы коду на тэлефоне ці іншай лічбавай клавіятуры. Часта ўжываецца сінонім тэрміну «электронны кашалёк». === Паліўная === {{Асноўны артыкул|Паліўная картка}} Паліўная картка — плацежная картка, якая выкарыстоўваецца для аплаты за [[бензін]], [[Дызельнае паліва|дызельнае]] і іншыя віды [[паліва]] на заправачных станцыях. Гэтыя карткі таксама могуць ужывацца для аплаты за абслугоўванне транспартнага сродку. Выкарыстанне такіх картак таксама змяншае неабходнасць выкарыстання гатоўкі, што павялічвае ўзровень бяспекі кіроўцаў транспартных сродкаў і памяншае рызыку махлярства. === Іншыя === Іншыя віды плацежных картак: * [[Падарункавая картка]] * [[Электронны кашалёк]] == Тэхналогіі == === Картка з магнітнай паласой === {{Асноўны артыкул|Картка з магнітнай паласой}} [[Файл:CCardBack.svg|thumb|225px|Рэверс тыповай [[Дэбетовая картка|дэбетовай карткі]]: <ol> <li>[[Магнітная паласа]] <li>Паласа для [[подпіс]]у <li>[[Код абароны карткі]] </ol>]] Картка з магнітнай паласой — від карткі, якая дазваляе захоўваць [[даныя]] шляхам змянення [[Магнетызм|намагнічвання]] дробных намагнічаных часціц на аснове жалеза, змешчаных на паласе з магнітнага матэрыялу. Магнітная паласа счытваецца пры фізічным кантакце са счытвальнай галоўкай. Магнітныя палоскі выкарыстоўваюцца ў [[Крэдытная картка|крэдытных]], [[Ідэнтыфікацыйная картка|ідэнтыфікацыйных картках]] і на перавозачных квітках. Яны таксама могуць мець [[RFID|радыёметкі]], [[транспондар]] і/ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачып]]. Фізічныя характарыстыкі картак з магнітнай паласой (памер, гнуткасць, размяшчэнне магнітнай паласы, магнітныя характарыстыкі, фарматы даных) вызначаюцца некалькімі стандартамі [[ISO|Міжнароднай арганізацыі па стандартызацыі]]: [[ISO/IEC 7810]], [[ISO/IEC 7811]], [[ISO/IEC 7812]], [[ISO/IEC 7813]], [[ISO 8583]] і [[ISO/IEC 4909]]. Яны таксама апісваюць стандарты для фінансавых картак. === Смарт-картка === {{Асноўны артыкул|Смарт-картка}} Смарт-картка, чып-картка, ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачыпавая]] картка — любая картка кішэннага фармату з інтэграванымі мікрачыпамі для апрацоўкі даных. Гэта азначае, што яна можа атрымліваць уваходныя даныя, апрацоўваць іх, і вяртаць вынік. Існуе дзве шырокія катэгорыі смарт-картак. [[Картка памяці|Карткі памяці]] змяшчаюць толькі кампаненты энерганезалежнай памяці і, магчыма, спецыфічную логіку бяспекі. [[Мікрапрацэсарная картка|Мікрапрацэсарныя карткі]] змяшчаюць энергазалежную памяць і мікрапрацэсарныя складнікі. Карткі вырабляюцца з пластыку, звычайна [[Палібінілхларыд|ПВХ]], хоць сустракаюцца і з [[Акрыланітрыл-бутадыен-стырол|ABS-пластыку]]. === Радыёкартка === {{Асноўны артыкул|Радыёкартка}} [[Файл:Proximity badge.km.jpg|thumb|Радыёкартка]] Радыёкартка — агульная назва для бескантактавых прылад з інтэгральнымі схемамі, ужыванымі для [[Кантроль доступу|абароны доступу]] ці ў плацежных сістэмах. Тэрмін можа адносіцца як да старых 125&nbsp;kHz прылад, так і да сучасных 13.56&nbsp;MHz бескантактавых [[RFID]]-картак, больш вядомых як бескантактавыя смарткарткі. Сучасныя радыёкарткі рэгламентаваныя стандартам [[ISO/IEC 14443]]. Існуе таксама падобны стандарт [[ISO/IEC 15693]]. Радыёкарткі забяспечваюцца рэзанансным пераносам энергіі і ў большасці выпадкаў маюць дыяпазон дзеяння 0—3&nbsp;цаляў, што дае магчымасць уладальніку карыстацца імі, не дастаючы з кашальку ці паперніку. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гандаль]] [[Катэгорыя:Грошы]] [[Катэгорыя:Фінансы]] [[Катэгорыя:Банкаўская справа]] 0umdjplbtjzptry753oeasjmsha2n8a 0 638298 5220526 5050795 2026-10-17T16:16:11Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220526 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paying with a Credit Card (28886645201).jpg|thumb|240пкс|Аплата крэдытнай карткай (2016 г.)]] '''Крэды́тная ка́ртка''' (разм. крэдытка) — [[аплатная картка]] з налічанымі грашыма ў выглядзе [[Пазыка|пазыкі]]. Пазыка налічваецца суадносна ўзроўню даходу трымальніка карткі. Безадсоткавы перыяд, калі за знятыя з карткі грошы адсутнічае выплата адсотку, складае ад 30 да 50 дзён і звычайна адпавядае прамежку між выплатамі зарплаты. У такім выпадку [[банк]] зарабляе камісійныя зборы за трансакцыі па картцы. Пры непакрыцці запазычанасці ў безадсоткавы перыяд тая ператвараецца ў спажывецкую пазыку. Тады банк налічвае адсотак за пазыку з сумы выдаткаў пры зняцці наяўных грошай з [[Банкаўскі рахунак|банкаўскага рахунку]] і аплаце карткай. Крэдытная картка бывае ка[[брэнд|брэндынгавай]]зінгавай, калі прадугледжвае зніжкі ў пэўнай сетцы [[крама|крам]]ў<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Уладзіслаў Кулецкі.|загаловак=«Пластыкавы» крэдыт|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130907/1378510380-plastykavy-kredyt|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=7 верасня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-168-27533-ot-07092013 168 (27533)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1378506741_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. Як правіла, за зняцце гатоўкі ўстаноўлены дадатковая камісія і адсотак, таму больш выгадна з дапамогай крэдытнай карткі ажыццяўляць электронныя плацяжы<ref>{{Cite web |url=https://topruscredit.ru/poleznie/vygodno-ispolzovat-kreditnuyu#i-2 |title=Крэдытныя карты: асаблівасці і парады |access-date=9 красавіка 2020 |archive-date=1 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001125116/https://topruscredit.ru/poleznie/vygodno-ispolzovat-kreditnuyu#i-2 |url-status=dead }}</ref>. Крэдытная картка бывае: асабістай (выдадзена на імя [[Фізічная асоба|фізычнай асобы]]) і карпаратыўнай (выдадзена для [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]] або [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальнага прадпрымальніка]]). На 2013 год у ЗША прыпадала 4,2 крэдытныя карткі на душу насельніцтва. У краінах Заходняй Еўропы — 1,5—2 карткі. У Польшчы за 2005—2011 гады колькасць крэдытных картак вырас больш як 23-кратна з 300 000 да 7 млн<ref name="а"/>. == Беларусь == На 2018 год «[[Беларусбанк]]» спаганяў 1 [[Беларускі рубель|рубель]] штомесячнага ўзнагароджання за абслугоўванне крэдытнай карткі «Магніт» і налічваў 0,5 % гадавых са сродкаў на рахунку<ref>{{cite news|title=Крэдытная картка «Магніт»|url=https://belarusbank.by/be/fizicheskim_licam/cards/33348/32493|publisher=ААТ «ААБ [[Беларусбанк]]»|date=2018|accessdate=25 кастрычніка 2018}}</ref>, «[[Белгазпрамбанк]]» спаганяў 15 рублёў штомесячнай платы за выкарыстанне паслугі «СМС-інфармаванне» для прадукту «Карта покупок»<ref>{{cite news|title=Аб «Карце пакупак»|url=https://kartapokupok.by/bel/about/|publisher=ААТ «[[Белгазпрамбанк]]»|date=2018|accessdate=25 кастрычніка 2018}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1950 годзе]] fpvnjr3lx6sjp3fh5qskauetvri5qzg 0 643009 5220715 3621636 2026-10-18T08:38:53Z Zadorenko V 175157 5220715 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні2|Невельскі раён}} '''Невельскі раён''' ({{lang-ru|Невельский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён), у межах якой замест скасаванага аднайменнага муніцыпальнага раёна ўтворана муніцыпальнае ўтварэнне Невельская гарадская акруга ў [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Невельск]]. Невельскі раён прыроўнены да раёнаў [[Крайняя Поўнач|Крайняй Поўначы]]. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы вострава [[Сахалін]] уздоўж узбярэжжа [[Татарскі праліў|Татарскага праліва]]. == Гісторыя == Утвораны [[5 чэрвеня]] [[1946]] года ў складзе [[Паўднёва-Сахалінская вобласць|Паўднёва-Сахалінскай вобласці]] [[Хабараўскі край|Хабараўскага края]]. 2 студзеня 1947 года Паўднёва-Сахалінская вобласць была скасавана, яе тэрыторыя ўключана ў склад Сахалінскай вобласці, якая была выведзена са складу Хабараўскага края. У 1963—1965 гадах раён быў скасаваны. 22 жніўня 1951 года [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета РСФСР]] пастанавіў утварыць Горназавадскі раён з цэнтрам у горадзе [[Горназаводск (Сахалінская вобласць)|Горназаводск]], уключыўшы ў яго склад горад Горназаводск, рабочыя пасёлкі Першамайск, Шабуніна і сельскія Саветы Ватуцінскі, Крыльёнскі і Чкалаўскі, вылучыўшы іх з Невельскага раёна. 31 жніўня 1956 года быў скасаваны Горназавадскі раён, тэрыторыя перададзена ў склад Невельскага раёна. 3 сакавіка 2000 года рашэннем раённага Сходу дэпутатаў зацверджаны герб і сцяг муніцыпальнага ўтварэння «Невельскі раён і горад Невельск». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Сахалінская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Сахалінскай вобласці]] 8phusp3sbrfae4592iw3e9ndt906ygz 0 648798 5220731 5175103 2026-10-18T09:04:50Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220731 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Анжаліка Аляксандраўна Ют''' (''сцэнічнае імя'': Анжаліка, ANGELIKA, Angelika Yutt, Анжелика Ютт; {{н}} [[5 лістапада]] [[1969]], [[Сімферопаль]], [[Крым]], [[УССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — украінская, расійская і беларуская оперная, эстрадная, поп-, хаус- і транс-спявачка, вакальны трэнер, вакальны прадзюсар, кампазітар. Яе голас — каларатурнае сапрана. == Бияграфія == Анжаліка Ют нарадзілася ў [[Сімферопаль|Сімферопалі]] [[5 лістапада]] [[1969]] года. Вучылася ў музычнай школе, затым у Сімферопальскім музычным вучылішчы<ref name=":5">{{Cite web|url = http://crimea.mk.ru/articles/2015/02/04/krymchanka-pokorila-mir-s-gimnom-rossii.html|title = Крымчанка покорила мир с гимном России|author = |work = |date = 2015-02-04|publisher = }}</ref>. У 1988—1989 гады — салістка Крымскага ўкраінскага тэатра драмы і музычнай камедыі<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/angelika.yutt/posts/3008889009177828|title=Александр Молчанов. "Анжелика Ютт. Через тернии - в звёзды", газета "Знамя Юности", 03.08.1994 г.|author=|website=|date=|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-18}}</ref>. Галоўныя рэпертуарныя ролі: Стася — «Сільва», Ліза — «Марыца», Шурка — «Салодкая ягада». 1990—1991 гады — салістка Маскоўскай абласной філармоніі. 1992 год — салістка ВІА «[[Чараўніцы]]»<ref>[http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14969 Па куплеце ўсяму свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200711010008/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14969 |date=11 ліпеня 2020 }} // Штотыднёвая грамадска-асветніцкая газета «Культура», № 7 (1342), 18.02.2018 — 26.02.2018 г.</ref>. 1993—1997, 2005 гады — салістка Дзяржаўнага канцэртнага аркестра Рэспублікі Беларусь пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг|Міхаіла Фінберга]]<ref>{{Cite web |url=http://www.belarus.net/minsk_ev/99/russia/5_2/anz03.htm |title=«Заколдованный рай» доступен всем — Вечерний Минск |accessdate=2014-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220010644/http://www.belarus.net/minsk_ev/99/russia/5_2/anz03.htm |archivedate=2014-02-20 |url-status=dead }}</ref>. У 1993 годзе становіцца лаўрэатам міжнародных вакальных конкурсаў «[[Маладзечна-93]]» ([[Маладзечна]], 1993 г., 1-я прэмія)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://angelikamusic.ru/img/mldz/aug93.jpg|title="Молодечно - город солнца", статья Павла Якубовича в газете "Знамя Юности", август, 1993г.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> і «Вільня-93» ([[Вільнюс|Вільня]], 1993 г., Дыпламант), за што газетай «[[Звязда (газета)|Звязда]]» была прызнана «Беларусам Тыдня»<ref name=":2">{{Cite web|lang=|url=https://www.facebook.com/posekretu/posts/2538758979507316|title=Газета "Звязда", артыкул "Беларус тыдня", 16.10.1993|author=Аляксандр Малчаноў, Алесь Князюк, БелаПАН|website=|date=05.11.2019|publisher=www.facebook.com|accessdate=2020-05-18}}</ref>. Удзельніца міжнародных фестываляў «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар у Віцебску]]» і «Беластоцкія Мальвы» (Польшча). 1996 год — выходзіць першы сольны альбом Анжалікі Ют «Бераг Кахання»<ref name="Берег Любви">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B2%D0%B8/release/14077294|title=Анжелика Ютт* - Берег Любви|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> і першы відэакліп з аднайменнай назвай. 1997—1999 гады — салістка ВІА «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»<ref>[http://www.syabry.com/biografia.shtml Список составов ансамбля на сайте ВИА «Сябры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219090728/http://www.syabry.com/biografia.shtml |date=19 лютага 2014 }}</ref>. 1996—1999 — салістка гурта «АНЖАЛІКА»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/artist/7337956-группа-АНЖЕЛИКА|title=группа АНЖЕЛИКА|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref>. У 1998 годзе на фестывалі музычных відэакліпаў «Беларускі хіт-парад-98» у дуэце з [[Уладзімір Уладзіміравіч Станкевіч|Уладзімірам Станкевічам]] становіцца пераможцай у намінацыі «Лепшыя песні года»<ref name="web.archive.org">{{Cite web|url=http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/priz22.htm|title=WWW Belarus: Газета Вечерний Минск: Хрустальный приз может служить бокалом|date=2014-02-19|publisher=web.archive.org|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219223329/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/priz22.htm|archivedate=19 лютага 2014|url-status=}}</ref>. З 1999 года пачынае працу над сольным праектам «Анжаліка». З 2002 па 2006 гады праект працуе ў супрацоўніцтве з вядомым маскоўскім прадзюсарам Ігарам Сілівёрставым (прадзюсар гуртоў «ВІРУС», «Стрэлкі»). З 2006 года праект «Анжаліка» пераходзіць пад крыло кампаніі GlobalsounD Production<ref>[https://www.discogs.com/label/625870-GlobalsounD-PC GlobalsounD Production]</ref>. У 2009 годзе на аўстрыйскім лэйбле Millennium Opera<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/label/626653-Millennium-Opera|title=Millennium Opera|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> выдаецца эксперыментальны альбом ANGELIKA — «MYSTERY OF TIME»<ref name=":4" />, у якім спявачка выконвае творы класічным вакалам (каларатурнае сапрана) у стылях Trance, Progressive House, Ambient, Eurodance. У гэты альбом увайшлі ўпершыню ў свеце вакальна выкананыя Анжалікай Ютт «40-я сімфонія» [[Вольфганг Амадэй Моцарт|В. А. Моцарта]] і «Танец маленькіх лебедзяў» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]]<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Mystery-of-Time/release/14074520|title=Angelika* - Mystery of Time|publisher=Discogs|lang=ru|accessdate=2019-09-01}}</ref>. На сённяшні дзень спявачка з’яўляецца адзінай выканаўцай вакальных версій гэтых твораў. У 2009 годзе расійская гімнастка Вольга Капранава выступала на чэмпіянатах Свету і Еўропы пад кампазіцыю Анжалікі Ют (ANGELIKA) «Mozart Symphony 40 in dream-mystery» у практыкаваннях са стужкай<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oSvjhcJGI50 Выступленне гімнасткі Вольгі Капранавай на этапе Кубка Свету ў Кіеве (2009 г.)]</ref> C 2009 г. па 2020 год рознымі сусветнымі лэйбламі было выдадзена больш за 15 альбомаў і сінглаў Анжалікі Ют (пад імёнамі ANGELIKA, ANGELIKA YUTT, Анжелика Ютт), як сольных, так і ў супрацоўніцтве з музыкамі з Расіі, Францыі, Фінляндыі і ЗША. У гэты час кампазіцыі спявачкі неаднаразова падымаліся на першыя пазіцыі розных сусветных чартаў і ўваходзілі ў TOP-100 лепшых кампазіцый амерыканскага музычнага магазіна Beatport<ref>[http://angelikamusic.ru/charts Чарты на афіцыйным сайце Анжалікі Ют]</ref>. У 2011 годзе выйшаў у свет вялікі сольны альбом спявачкі «Анжаліка — The Best» (BVI Production / Містэрыя Гуку), куды ўвайшлі 7 лепшых альбомаў (90 кампазіцый). У канцы 2013 года Анжаліка Ют першай з расійскіх артыстаў выканала Дзяржаўны Гімн [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў стылі soul<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1mlqd0k8GS4 Гімн Расіі ў стыле Соул]</ref>. Відэаролік з гэтым варыянтам Гімна выклікаў бурную рэакцыю і абмеркаванне ў сацыяльных сетках<ref name=":5" /><ref>[http://ekogradmoscow.ru/eko/ekoliteratura/21490-pro-nezhnost-bez-vidimogo-informatsionnogo-predloga «Про нежность без видимого предлога» — журнал Экоград] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903155507/http://ekogradmoscow.ru/eko/ekoliteratura/21490-pro-nezhnost-bez-vidimogo-informatsionnogo-predloga |date=2014-09-03 }}</ref>. Аўтар музыкі і выканаўца Гімна Валачанава, 2019<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KqaTeIs5_Eo|title=АНЖЕЛИКА ЮТТ - ГИМН ВОЛОЧАНОВО|lang=ru|accessdate=2019-10-24}}</ref>. Паэт-песеннік, кампазітар, аўтар музыкі і вершаў вялікай колькасці твораў<ref>{{Cite web|url=https://rao.ru/information/reestry/reestr-proizvedenij-rossijskih-pravoobladatelej/?work&author=%D1%8E%D1%82%D1%82%20%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0|title=Реестр произведений российских правообладателей {{!}} ОБЩЕРОССИЙСКАЯ ОБЩЕСТВЕННАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ «РОССИЙСКОЕ АВТОРСКОЕ ОБЩЕСТВО» (РАО)|publisher=rao.ru|accessdate=2020-05-18}}</ref>, член Расійскага Аўтарскага Таварыства (РАТ) і Прафесійнага Саюза Пісьменнікаў Расіі. Педагог па вакале, вакальны прадзюсар. У 2012 г., у якасці вакальнага трэнера супрацоўнічала з праектам «Праспявай!» тэлеканала СТС. == Дыскаграфія == {{div col}} * «Бераг Кахання» (1996, TON Records, мк)<ref name="Берег Любви"/> * «Планета Кахання» (1998, TON Records, мк)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B2%D0%B8/release/14048636|title=группа АНЖЕЛИКА - Планета Любви|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Маруся — раз!» (1998, WEST, мк)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-Elegant-Company-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8F-%D0%A0%D0%B0%D0%B7/release/14048360|title=Анжелика Ютт*, Владимир Станкевич & Elegant Company — Маруся Раз!|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Зачараваны Рай» (1999, TON Records, VHS)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%AE%D1%82%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB/release/14078008|title=группа АНЖЕЛИКА, Анжелика Ютт*, Владимир Станкевич — Заколдованный Рай|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Я кахаю» (2002, TON Records, CD)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%AF-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BB%D1%8E/release/14073207|title=группа АНЖЕЛИКА - Я Люблю!|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Над аблокамі» (2003, Promore music / Задыяк, CD)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%9D%D0%B0%D0%B4-%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8/release/5188530|title=Анжелика (2) - Над Облаками|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Бывай» (2006, Містэрыя Гуку, CD)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%B9/release/2449296|title=Анжелика (2) - Прощай|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «MYSTERY OF TIME» (2009, Millennium Opera, CD / DVD)<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Mystery-Of-Time-Classic-In-Modern-Dream-mystery-CDDVD/release/14160321|title=Angelika* - Mystery Of Time (Classic In Modern & Dream-mystery) CD+DVD|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «My Surreal Dream» (2010, 2015, Millennium Opera, maxi-single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-My-Surreal-Dream/release/5191264|title=Angelika* - My Surreal Dream|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * "FOLLOW ME! (Remixes) "(2011, BVI Production / Містэрыя Гуку / WMA; 2015, Millennium Opera, CD / digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Follow-Me-Remixes/release/5191186|title=Angelika* - Follow Me! Remixes|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Over Clouds» (2012, WMA, digital) * «I forgive you» (2012, WMA, digital) * «Romantic Breeze vol.1» (2012, WMA, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Romantic-Breeze-Vol-1/release/5191120|title=Angelika* — Romantic Breeze Vol. 1|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Romantic Breeze vol.2» (2012, WMA, digital) * «THE BEST» (2012, BVI Production / Містэрыя Гуку / WMA, CD / digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-The-Best-%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D1%8B-1996-2011/release/14091241|title=Анжелика (2) — The Best (лучшие альбомы 1996-2011)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Love is the Answer» (Xten feat; 2012, Melancholy records, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Xten-Feat-Angelika-Love-Is-The-Answer/master/630244|title=Xten Feat. Angelika* — Love Is The Answer|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Spirit of Love» (2012, WMA, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Spirit-Of-Love/release/5191075|title=Angelika* — Spirit Of Love|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «In your Eyes EP» (2013, Astrolabe Recordings, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/in-your-eyes-ep/1041850|title=In Your Eyes EP from Astrolabe Recordings on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=28 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628094741/https://www.beatport.com/release/in-your-eyes-ep/1041850|url-status=dead}}</ref> * «Love is the Answer (lounge version)» (2013, EXIA, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/Angelika-Love-Is-The-Answer-Lounge-Version/release/5187791|title=Angelika* — Love Is The Answer (Lounge Version)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «I’ll be with you (chill mix)» (SourCream feat; 2013, Astrolabe Recordings, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/SourCream-Feat-Angelika-Ill-Be-With-You-Chill-Mix/release/5191328|title=SourCream* Feat. Angelika* — I'll Be With You (Chill Mix)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Classic 4 Dance» (2013, GlobalsounD PC, 2015, Millennium Opera, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/classic-4-dance/1442686|title=Classic 4 Dance from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Love is the Answer» (2013, Ylla Music / GlobalsounD PC, 2015, Millennium Opera, maxi-single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/love-is-the-answer/1445357|title=Love Is The Answer from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Bad Love Story» (VADIM XOROSH feat; 2013, GlobalsounD PC, 2015, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Vadim-Xorosh-Feat-Angelika-Bad-Love-Story/release/5182011|title=Vadim Xorosh Feat. Angelika* — Bad Love Story|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Dance with me» (Xten feat; 2013, Ylla Music, Compilation «Ylla Club Time», digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Xten-Feat-Angelika-Dance-With-Me/release/5191459|title=Xten Feat. Angelika* — Dance With Me|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «I’ll be with you» (SourCream feat; 2013, Ylla Music, 2015, Millennium Opera, maxi-single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/ill-be-with-you/1472110|title=I'll Be With You from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=28 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628094751/https://www.beatport.com/release/ill-be-with-you/1472110|url-status=dead}}</ref> * «I believe» (2013, GlobalsounD PC, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-I-Believe/release/5191394|title=Angelika* — I Believe|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Avenue del Mar» (2013, GlobalsounD PC; 2015, Millennium Opera, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Avenue-Del-Mar-/release/5191030|title=Angelika* — Avenue Del Mar|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «I see you» (DJ Clubactive feat; 2013, Ylla Music/GlobalsounD PC, 2015, Millennium Opera, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Feat-DJ-Clubactive-I-See-You-Radio-Edit/release/5186432|title=Angelika* Feat. DJ Clubactive - I See You (Radio Edit)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Apocalypse in Eden» (2013, Ylla Music, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/apocalypse-in-eden/1290610|title=Apocalypse In Eden from Ylla Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=30 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630015856/https://www.beatport.com/release/apocalypse-in-eden/1290610|url-status=dead}}</ref> * «Cafe lounge delight» (2013, Millennium Opera, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Cafe-Lounge-Delight/release/5190978|title=Angelika* — Cafe Lounge Delight|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Apocalypse in Eden (Ghost mixes)» (2014, Ylla Music/Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/apocalypse-in-eden-ghost-mixes/1290534|title=Apocalypse In Eden (Ghost Mixes) from Ylla Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|url-status=dead}}</ref> * Russian National Anthem (2014, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Russian-National-Anthem-Soul-Version/release/14077082|title=Angelika* — Russian National Anthem (Soul Version)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Egyptian Love» (2014, Millennium Opera, EP, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/egyptian-love/1281136|title=Egyptian Love from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Fantasia del Amor» (2014, Millennium Opera, digital) * «Fantasia del Amor (air mix)» (2014, Millennium Opera, digital) * «I See You» (2014, B. V. I. Production, CD)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-I-See-You/release/6497295|title=Angelika* - I See You|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Silence [in your Eyes]» (2015, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/silence-in-your-eyes/1445148|title=Silence (In Your Eyes) from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Silence [in your Eyes] (ambient mix)» (2011, 2015, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Silence-In-Your-Eyes-Ambient-Mix-/release/5188483|title=Angelika* - Silence [In Your Eyes] (Ambient Mix)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Way Back To You» (StyleWave feat., 2015, Millennium Opera)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/9610806|title=Angelika: Way Back To You — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200628094741/https://www.deezer.com/ru/album/9610806|archivedate=28 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «Apocalypse in Eden (Mixes)» (2015, Millennium Opera, EP, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/apocalypse-in-eden/1239445|title=Apocalypse In Eden from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=28 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628094743/https://www.beatport.com/release/apocalypse-in-eden/1239445|url-status=dead}}</ref> * «Tchaikovsky. The Small Swans In The Dance» (2015, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=fi|url=https://play.google.com/store/music/album/The_Small_Swans_In_The_Dance?id=Bm7mnvqas3fefp3jnrdr57lgdru&hl=fi|title=Angelika Yutt: The Small Swans In The Dance – Musiikki Google Playssa|publisher=play.google.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Spirit of Love» (2015, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/9944688|title=Angelika Yutt: Spirit Of Love — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «My Angel» (2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/8219658|title=My Angel — Angelika YUTT|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200701095737/https://music.yandex.ru/album/8219658|archivedate=1 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «It’s Time To Go Home» (Oleg Byonic feat., 2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/12412270|title=Angelika Yutt: It's Time To Go Home — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Radio Hits» (2016, Millennium Opera, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/radio-hits/1700868|title=Radio Hits from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=28 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628094738/https://www.beatport.com/release/radio-hits/1700868|url-status=dead}}</ref> * «It’s Time To Go Home (Xten Remix)» (Oleg Byonic feat., 2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://play.google.com/store/music/album/It_s_Time_To_Go_Home_Xten_Remix?id=Bigdyu3xuskp6gixmfevlarn6ka&hl=uk|title=Oleg Byonic & Angelika Yutt: It's Time To Go Home (Xten Remix) – Музика в Google Play|publisher=play.google.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Love is the Answer (Air Project Remix)» (Xten feat., 2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/8160305/track/55391750|title=Love Is The Answer — Xten feat. Angelika Yutt|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629121054/https://music.yandex.ru/album/8160305/track/55391750|archivedate=29 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «I see you (Xten Remix)» (DJ Clubactive feat; 2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/13335205|title=Angelika Yutt: I See You (Xten Remix) — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Выше Неба» (StyleWave feat., 2016, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/millennium-opera/anzhelika-yutt-stylewave-vyshe-neba|title=Анжелика Ютт & StyleWave - Выше Неба|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Summer Songs» (2016, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/13887798|title=Angelika Yutt: Summer Songs — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Eurodance 90’s» (2016, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/8117576|title=Eurodance 90's — Angelika YUTT|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629203827/https://music.yandex.ru/album/8117576|archivedate=29 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «Eurodance 00’s» (2016, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.junodownload.com/products/angelika-yutt-eurodance-00s/3196947-02/|title=Eurodance 00 s by Angelika Yutt on MP3, WAV, FLAC, AIFF & ALAC at Juno Download|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2020-06-02}}</ref> * «Beautiful Coloratura» (Trance & House) (2017, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/beautiful-coloratura-trance-and-house/1922230|title=Beautiful Coloratura (Trance & House) from GlobalsounD Ru Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=30 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630023840/https://www.beatport.com/release/beautiful-coloratura-trance-and-house/1922230|url-status=dead}}</ref> * «Missing You» (Xten feat.) (2017, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/7993457|title=Missing You — Xten & Angelika Yutt|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200628094740/https://music.yandex.ru/album/7993457|archivedate=28 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «Missing You» (Xten feat., External Love Chill Mix) (2017, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.deezer.com/ru/album/43740761|title=Xten: Missing You (Eternal Love Chill Mix) — потоковая трансляция музыки — слушайте на Deezer|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Missing You» (Xten feat., External Love Ambient Mix) (2017, Millennium Opera, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://music.apple.com/ru/album/missing-you-eternal-love-ambient-mix-single/1277269586|title=Альбом «Missing You (Eternal Love Ambient Mix) - Single» (Xten & Angelika Yutt)|publisher=Apple Music|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Fata Morgana» (SourCream feat.) (2018, Mondo Records, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/SourCream-Feat-Angelika-Yutt-Fata-Morgana/release/11933000|title=SourCream Feat Angelika Yutt* - Fata Morgana|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «In My Dreams (Cillout Only)» (2018, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/in-my-dreams-chillout-only/2212826|title=In My Dreams (Chillout Only) from GlobalsounD Ru Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18|archive-date=6 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906151945/https://www.beatport.com/release/in-my-dreams-chillout-only/2212826|url-status=dead}}</ref> * «Goodbye (Rework 2018)» (2018, GlobalsounD Ru Music, single, digital)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Yutt-Goodbye-Rework-2018/release/14077871|title=Angelika Yutt* - Goodbye (Rework 2018)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * « Russian Dance Hits» (2018, GlobalsounD Ru Music, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/russian-dance-hits/2312235|title=Russian Dance Hits from GlobalsounD Ru Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «We Love Eurodance (back In The 90’s)» (2019, Millennium Opera, single, digital, Vladimir Stankevich feat.)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Angelika-Yutt-Vladimir-Stankevich-We-Love-Eurodance-Back-In-The-90s/release/14047926|title=Angelika Yutt*, Vladimir Stankevich* - We Love Eurodance (Back In The 90's)|publisher=Discogs|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Eurodance in Time» (2019, Millennium Opera, digital, Vladimir Stankevich feat.)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/eurodance-in-time/2586741|title=Eurodance In Time from GlobalsounD Ru Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Мой Крым» (2020 ды фейрверк 74, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/10175711/track/63770290|title=Мой Крым — Анжелика Ютт|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200701095744/https://music.yandex.ru/album/10175711/track/63770290|archivedate=1 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «Над аблокамі (NEW VERSION 2020)» (2020 ды фейрверк 74, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/album/10003806/track/63075505|title=Над облаками — Анжелика Ютт|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200628161931/https://music.yandex.ru/album/10003806/track/63075505|archivedate=28 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> * «Above the Clouds (Old & New)» (2020, GlobalsounD Ru Music, single, digital)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/above-the-clouds-old-and-new/2887263|title=Above the Clouds (Old & New) from GlobalsounD Ru Music on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> * «Game Over (Eurudance 2020)» (2020, Millennium Opera, single, digital, Vladimir Stankevich feat.)<ref>{{Cite web|url=https://www.beatport.com/release/game-over-eurudance-2020-original-mix/2957706|title=Game Over (Eurudance 2020) (Original Mix) from Millennium Opera on Beatport|publisher=www.beatport.com|accessdate=2020-05-18}}</ref> {{div col end}} == Фільмаграфія == * 2012 — «Адвакат» — сведка Галіна<ref>[http://tvset.tut.by/news/belarus/307128.html Анонс сериала «Адвокат» (суббота, 1 сентября)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120828233732/http://tvset.tut.by/news/belarus/307128.html |date=28 жніўня 2012 }}</ref> == Узнагароды == * 1993 — фестываль-конкурс «Маладзечна-93», 1-я прэмія<ref name=":1">[[Маладзечна-93]]</ref><ref>{{Cite web|lang=BLR|url=http://angelikamusic.ru/img/mldz/buklet/1-1.jpg|title=Брашура "Маладзечна-94", друкарня "Перамога", редакцыя «Маладзечанскай газеты», 1994г.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=BLR|url=http://angelikamusic.ru/img/mldz/lm.jpg|title=«Дзякуй Маладзечна! Дзякуй Фестываль!». Артыкул у газете «Літаратура і Мастацтва», 5-11 жніўня, 1993 г.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. * 1993 — Міжнародны вакальны конкурс «Вільнюс−93», званне Дыпламанта<ref name=":2" />. * 1998 года — «Беларускі хіт-парад-98», 1-е месца, Лепшыя Песні Года<ref name="web.archive.org"/>. == Чарты == * 2013, чэрвень, 2-і тыдзень — I see you, DJ Clubactive feat, 1-е месца брытанскага чарта JUNO (progressive house)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=516981441701943&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/iyun-2013-trek-i-see-you-na-1-meste-charta-prodazh-juno-dounload|title=ИЮНЬ 2013: ТРЕК "I SEE YOU" — НА 1 МЕСТЕ ЧАРТА ПРОДАЖ JUNO DOUNLOAD!!! {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 2013, чэрвень — I see you, DJ Clubactive feat, 2-е месца чарту «Club Zone» Першага Радыё (Ізраіль) * 2013, чэрвень, 4-ы тыдзень — Love is the Answer (original radio edit), 1-е месца брытанскага чарта JUNO (progressive house)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=523781621021925&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 2013, 4 ліпеня — Spirit of Love, 1-е месца брытанскага чарта JUNO (progressive house)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=526933227373431&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 15 ліпеня 2013 — Follow me! (Ambient mix), 51-е месца ў TOP-100 BEATPORT, CHILL OUT<ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/trek-angelika-follow-me-ambient-mix-voshel-v-top100-beatport|title=ТРЕК ANGELIKA - "FOLLOW ME!" (AMBIENT MIX) ВОШЕЛ В TOP100 BEATPORT! {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=531793926887361&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 4-ы тыдзень верасня 2013 — Apocalypse in Eden, SourCream feat, 1-е месца брытанскага чарта JUNO (dub-step)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/angelika.yutt/posts/569573086442778|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=568003626599724&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * Кастрычнік 2013 — Bad Love Story (Звёзды) VADIM XOROSH feat, 2-е месца штотыднёвага чарта радыёстанцыі «Радыус ФМ» (Беларусь)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=571357672930986&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 3 тыдзень лістапада 2013 — My Surreal Dream (ambient mix), 1-е месца брытанскага чарта JUNO (downtempo)<ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/my-surreal-dream-ambient-mix-na-pervom-meste-charta-juno|title="MY SURREAL DREAM (AMBIENT MIX)" - НА ПЕРВОМ МЕСТЕ ЧАРТА JUNO! {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 2013, 2 снежня — My Surreal Dream (ambient mix), 29-е месца TOP-100 BEATPORT, CHILL OUT<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=606361249430628&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3&theater|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 4 сакавіка 2014 — Apocalypse In Eden (Ghost mix), 1 месца брытанскага чарта JunoDownload ў раздзеле Uplifting Trance<ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/apocalypse-eden-ghost-mix-no1-na-juno|title=APOCALYPSE IN EDEN (GHOST MIX) - №1 НА JUNO! {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=659499290766637&set=a.151792301537341.25250.100001197173647&type=3&theater|title=Владимир Станкевич|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 21, 28 мая 2014 — Egyptian Love (original club mix), 1 месца брытанскага чарта JunoDownload ў раздзеле Pop Dance<ref name="автоссылка1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=662969207086312&set=a.151792301537341.25250.100001197173647&type=3&theater|title=Владимир Станкевич|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 16 студзеня 2015 — Fantasia del Amor (air mix) — 1 месца брытанскага чарта JunoDownload ў раздзеле Downtempo<ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/fantasia-del-amor-air-mix-no1-na-juno|title=FANTASIA DEL AMOR (AIR MIX) - №1 НА JUNO! {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 16 студзеня 2015 — Egyptian Love — 3 месца мексіканскага чарта SONIDO GLOBAL «TOP 65» YEAR END 2014<ref>{{Cite web|url=http://www.radio1.gr/el/djs/djcategory_dj_dannyra_dance-chart/?pageNo=8|title=Radio1 - DJ DANNYRA* - DJs|publisher=www.radio1.gr|lang=en|accessdate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713011843/http://www.radio1.gr/el/djs/djcategory_dj_dannyra_dance-chart/?pageNo=8|archivedate=13 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> * 26 студзеня 2017 — Beautiful Coloratura (Trance & House), альбом — 24 месца TOP 100 Beatport, Dance<ref name=":0">{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/novyy-reliz-anzheliki-yutt-na-24-meste-v-top-100-beatport|title=НОВЫЙ РЕЛИЗ АНЖЕЛИКИ ЮТТ НА 24 МЕСТЕ В TOP 100 BEATPORT. {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1283901348343278&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 27 студзеня 2017 — Beautiful Coloratura (Trance & House), альбом — 34 месца TOP 100 Beatport, Trance<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1286274491439297&set=a.114787018588056.14039.100001702754423&type=3&theater|title=Анжелика Ютт|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 14 верасня 2017, 12 чэрвеня 2018 — Гімн Расіі (Soul-версія), сінгл — 1 месца iTunes TOP 100 Blues Chart Russia<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1730933900289832&set=a.151792301537341.25250.100001197173647&type=3&theater|title=Владимир Станкевич|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://angelikamusic.ru/gimn-rossii-v-ispolnenii-anzheliki-yutt-podnyalsya-na-1-mesto-top-100-itunes-rossiya|title=ГИМН РОССИИ В ИСПОЛНЕНИИ АНЖЕЛИКИ ЮТТ ПОДНЯЛСЯ НА 1 МЕСТО ТОП-100 ITUNES РОССИЯ {{!}} Анжелика Ютт|publisher=angelikamusic.ru|accessdate=2018-07-12}}</ref> * 28 студзеня 2019 — ANGELIKA YUTT & Vladimir Stankevich — We Love Eurodance (back in the 90’s) — 1 месца чарта JunoDownload (Euro Dance / Pop Dance)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2097021563697915&set=a.114787018588056&type=3&theater|title=Angelika Yutt|author=|website=|date=|publisher=www.facebook.com|lang=en|accessdate=2019-01-26}}</ref> {{зноскі|2}} == Спасылкі == * [http://angelikamusic.ru Афіцыйны сайт Анжалікі Ют] * Песни Анжалікі Ют на Яндекс. Музыка: [http://music.yandex.ru/#!/artist/424618 АНЖЕЛИКА], [http://music.yandex.ru/#!/artist/2650378 ANGELIKA] [https://music.yandex.ru/search?text=%D0%90%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%AE%D1%82%D1%82 Анжелика Ютт] * [https://www.beatport.com/artist/angelika-yutt/454216 Афіцыйная старонка на Beatport] * [https://www.youtube.com/korablik22 Афіцыйны канал на YouTube] * [https://www.facebook.com/angelika.yutt Афіцыйная старонка на Facebook] * [http://soundcloud.com/angelikamusic Афіцыйная старонка на SoundCloud] * [https://itunes.apple.com/ru/artist/angelika-yutt/id951334032 Афіцыйная старонка на iTunes] * [https://www.eurokdj.com/search/eurodb.php?name=Angelika Старонка артыста на The Eurodance Enciyclopeadia] {{DEFAULTSORT:Ют Анжаліка Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сімферопалі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] mko4j8unz6pc8gv3ksi5tpnqxg584v9 0 650801 5220542 4869003 2026-10-17T16:55:47Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220542 wikitext text/x-wiki [[15 ліпеня]] [[2020]] года, паміж 20:00 і 22:00 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]], у выніку кібератакі быў узламаны шэраг топавых уліковых запісаў у [[Твітэр]]ы, кожны з якіх меў мільёны падпісчыкаў, з мэтай справакаваць [[махлярства]] з [[біткойн]]амі<ref name="cnn">{{Cite news|author=Iyengar|first=Rishi|date=July 15, 2020|title=Twitter accounts of Joe Biden, Barack Obama, Elon Musk, Bill Gates, and others apparently hacked|website=CNN Business|url=https://www.cnn.com/2020/07/15/tech/twitter-hack-elon-musk-bill-gates/index.html|accessdate=July 15, 2020}}</ref><ref name="bbc">{{Cite news|date=July 15, 2020|title=Musk and Gates 'hacked' in apparent Bitcoin scam|lang=en-GB|website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/technology-53425822|accessdate=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715214235/https://www.bbc.com/news/technology-53425822|archivedate=July 15, 2020|url-status=live}}</ref>. Злачынцы ад імя ўладальнікаў уліковых запісаў прапанавалі адпраўляць біткойны на пэўны крыптавалютны кашалёк з абяцаннем, што адпраўленыя грошы будуць падвоеныя і вернутыя<ref name="businessinsider">{{Cite news|author=Sheth|first=Sonam|date=July 15, 2020|title=Former President Barack Obama's Twitter account appears to have been hacked as part of a cryptocurrency scam|website=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/barack-obama-twitter-account-hacked-in-cryptocurrency-scam-2020-7|accessdate=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716125720/https://www.businessinsider.com/barack-obama-twitter-account-hacked-in-cryptocurrency-scam-2020-7|archivedate=July 16, 2020|url-status=live}}</ref>. Грунтуючыся на крыніцах, якія звяртаюцца да [[Vice (журнал)|Vice]] і [[TechCrunch]], зламыснікі атрымалі доступ да адміністрацыйных інструментаў Twitter і змаглі змяняць уліковыя запісы і публікаваць твіты напрамую. Прычым доступ быў атрыманы або за кошт аплаты супрацоўніку Twitter за выкарыстанне інструмента, або са скампраметаванага ўліковага запісу супрацоўніка, які меў непасрэдны доступ да прылады<ref name="vice">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/jgxd3d/twitter-insider-access-panel-account-hacks-biden-uber-bezos|title=Hackers Convinced Twitter Employee to Help Them Hijack Accounts|author=Cox|first=Joseph|website=Vice|date=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715234405/https://www.vice.com/en_us/article/jgxd3d/twitter-insider-access-panel-account-hacks-biden-uber-bezos|archivedate=July 15, 2020|accessdate=July 15, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="techcrunch">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2020/07/15/twitter-hacker-admin-scam/|title=A hacker used Twitter’s own ‘admin’ tool to spread cryptocurrency scam|author=Whittaker|first=Zack|website=TechCrunch|date=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716031226/https://techcrunch.com/2020/07/15/twitter-hacker-admin-scam/|archivedate=July 16, 2020|accessdate=July 15, 2020|url-status=live}}</ref>. На [[16 ліпеня]] злачынцам удалося выманіць больш чым 12 біткойнаў, што па курсе на той момант складала больш за 110 тысяч долараў ЗША<ref name="cnbc">{{Cite news|author=Leswing|first=Kif|date=July 15, 2020|title=Hackers appear to target Twitter accounts of Elon Musk, Bill Gates, others in digital currency scam|lang=en|website=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/07/15/hackers-appear-to-target-twitter-accounts-of-elon-musk-bill-gates-others-in-digital-currency-scam.html|accessdate=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715204728/https://www.cnbc.com/2020/07/15/hackers-appear-to-target-twitter-accounts-of-elon-musk-bill-gates-others-in-digital-currency-scam.html|archivedate=July 15, 2020|url-status=live}}</ref>. Праз некалькі хвілін пасля публікацыі твітаў на адным з апублікаваных кашалькоў ужо адбылося больш за 320 трансакцый<ref name="cnn">{{Cite news|author=Iyengar|first=Rishi|date=July 15, 2020|title=Twitter accounts of Joe Biden, Barack Obama, Elon Musk, Bill Gates, and others apparently hacked|website=CNN Business|url=https://www.cnn.com/2020/07/15/tech/twitter-hack-elon-musk-bill-gates/index.html|accessdate=July 15, 2020}}</ref>. Дзмітрый Альпяровіч, сузаснавальнік кампаніі па кібербяспецы [[CrowdStrike]], назваў гэты інцыдэнт «горшым узломам буйных платформ сацыяльных сетак на цяперашні момант»<ref name="bbc">{{Cite news|date=July 15, 2020|title=Musk and Gates 'hacked' in apparent Bitcoin scam|lang=en-GB|website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/technology-53425822|accessdate=July 15, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715214235/https://www.bbc.com/news/technology-53425822|archivedate=July 15, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=July 15, 2020|title=Twitter accounts of Elon Musk, Barack Obama, Bill Gates and more hacked in bitcoin scam|lang=en|website=SBS News|url=https://www.sbs.com.au/news/twitter-accounts-of-elon-musk-barack-obama-bill-gates-and-more-hacked-in-bitcoin-scam|accessdate=July 16, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716125902/https://www.sbs.com.au/news/twitter-accounts-of-elon-musk-barack-obama-bill-gates-and-more-hacked-in-bitcoin-scam|archivedate=July 16, 2020|url-status=live}}</ref>. Даследчыкі ў галіне бяспекі выказалі занепакоенасць тым, што сацыяльная інжынерыя, якая магла быць выкарыстана для ўзлому, можа паўплываць на выкарыстанне сацыяльных сетак у важных анлайн-дыскусіях, уключаючы падрыхтоўку да [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у ЗША ў 2020 годзе]]<ref name="usatoday july16">{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/07/16/twitter-hack-reveals-national-security-threat-election-approaches/5453316002/|title='Tweet-tastrophe'? It could have been. Twitter hack reveals national security threat ahead of election|author=Guynn|first=Jessica|website=USA Today|date=July 16, 2020|accessdate=July 16, 2020}}</ref><ref name="nyt-twitter-bitcoin">{{Cite news|author=Frenkel|first=Sheera|date=July 15, 2020|title=A Brazen Online Attack Targets V.I.P. Twitter Users in a Bitcoin Scam|website=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/technology/twitter-hack-bill-gates-elon-musk.html|accessdate=July 16, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716013226/https://www.nytimes.com/2020/07/15/technology/twitter-hack-bill-gates-elon-musk.html|archivedate=July 16, 2020|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.blockchain.com/btc/address/bc1qxy2kgdygjrsqtzq2n0yrf2493p83kkfjhx0wlh Агляд транзакцый с бiткойн-адрасам] [[Катэгорыя:Падзеі 15 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 2020 года]] [[Катэгорыя:Twitter]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] clq1pqxumdpvw6uxy5fu1p6c0r8c8kn 2 653452 5220574 5209289 2026-10-17T18:31:58Z DBatura 73587 5220574 wikitext text/x-wiki '''Палітычны гвалт у Іспаніі 1931—1936 гадоў''' — серыя сутыкненняў паміж [[Левыя (палітыка)|левымі]] і [[Правыя (палітыка)|правымі]] палітычнымі фракцыямі [[Другая іспанская Рэспубліка|Другой Іспанскай Рэспублікі]], якая цягнулася з моманту звяржэння [[манархія|манархіі]] ў 1931 годзе да пачатку [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны]] ў 1936 годзе<ref name=Defensor>[https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1005492832 Disturbios en Sevilla]</ref>. == Храналогія == === 1931 === 10 мая ў Мадрыдзе ўльтралевыя сілы атакавалі штаб-кватэру газеты ABC. У выніку на вуліцах горада адбыліся з [[Грамадзянская гвардыя (Іспанія)|грамадзянскай гвардыяй]], якія прывялі да гібелі двух чалавек: 13-гадовага хлопчыка і вартаўніка будынка. На наступны дзень на плошчы Пуэрта-дэль-Соль на пратэстную акцыю вышлі 5000 чалавек. Мітынгі супалі з усеагульным страйкам, арганізаваным анархістамі з [[Нацыянальная канфедэрацыя працы|НКП]] і [[Камуністычная партыя Іспаніі|іспанскай кампартыяй]]. Выступленні насілі антыклерыкальны характар, а таму суправаджаліся падпалам цэркваў, рэлігійных школ і манастыроў. 11 мая беспарадкі распаўсюдзіліся на іншыя гарады, такія як Малага, дзе былі падпаленыя шматлікія цэрквы і згарэў епіскапскі палац, а таксама Севілья Кадыс , Кордава, Мурсія і Валенсія, што выклікала паніку сярод манахаў і манашак. Да 15 мая пацярпела каля ста рэлігійных аб’ектаў. bfli2gglcgf1ivh2jbvihy5gqoi8jof 100 658977 5220512 5219243 2026-10-17T15:51:25Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5220512 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Марыля Радовіч|2026-10-16T21:19:46Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Аляксандр Васілевіч Гаўк|2026-10-15T07:58:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Шамілевіч Мелік-Пашаеў|2026-10-15T07:46:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хантэр Шэйфер|2026-10-14T21:08:07Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Сава Агнянаў|2026-10-13T11:05:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гусейн Араблінскі|2026-10-06T06:23:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паласаты рэйс (фільм)|2026-10-06T04:58:40Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман|2026-10-05T11:22:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дачка Радзімы|2026-10-05T11:06:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Дубровін|2026-10-05T10:45:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|2026-10-05T10:24:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вашынгтонскі карэспандэнт|2026-10-05T10:17:02Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> c23zldcnylf3aorsdlp0tomek45ildx 0 667200 5220402 3769248 2026-10-17T12:42:40Z Ілля Касакоў 21245 Мэта перасылкі зменена з [[Аляксей Міхайлавіч Літвін]] на [[Літвін (значэнні)]] 5220402 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літвін (значэнні)]] 0fqms5jkp136l5f4rakfd4ll7tsba06 0 667591 5220620 4826796 2026-10-18T00:43:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220620 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Харкаўскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт імя Рыгора Скаварады |скарачэнне = |эмблема = |выява = 63-101-2007 Kharkiv SAM 9581.jpg |подпіс = |арыгінал = Харківський національний педагогічний університет імені Григорія Сковороди |міжназва = H.S. Skovoroda Kharkiv National Pedagogical University |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1804]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = профільная ВНУ |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 10 000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = 100 |прафесары = 100 |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Харкаў]] |кампус = |адрас = |сайт = http://hnpu.edu.ua/uk |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Харкаўскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт імя Рыгора Скаварады''' ({{lang-uk|Харківський національний педагогічний університет імені Григорія Сковороди}}) — [[Украіна|украінская]] дзяржаўная [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам нацыянальнага [[Універсітэт|ўніверсітэта]], размешчаная ў [[Харкаў|Харкаве]]. == Гісторыя == Вучэльня вядзе сваю гісторыю з [[1804]] года, калі на падставе ўказа імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] быў заснаваны педагагічны інстытут. У [[1917]] годзе педагагічны інстытут быў аб’яднаны з Інстытутам высакародных дзяўчат. Рэформа адукацыі, якая была праведзена ў 1860-х гадах, арганізацыйна змяніла структуру інстытута, трансфармаваўшы яго ў Вышэйшыя педагагічныя курсы, якія праіснавалі да 1920-х гадоў. У [[1945]] годзе Харкаўскаму дзяржаўнаму педагагічнаму інстытуту прысвоена імя [[Рыгор Савіч Скаварада|Рыгора Савіча Скаварады]]. У [[1994]] годзе згодна з пастановай [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ён быў ператвораны ў Харкаўскі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя Г. С. Скаварады. У [[2004]] годзе ўніверсітэту прысвоены статус нацыянальнага. == Структура == * Гістарычны факультэт * Прыродазнаўчы факультэт * Украінскі моўна-літаратурны факультэт імя [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р. Ф. Квіткі-Аснаўяненкі]] * Факультэт дашкольнай адукацыі * Факультэт замежнай філалогіі * Факультэт мастацтваў * Факультэт пачатковага навучання * Факультэт псіхалогіі і сацыялогіі * Факультэт фізічнага выхавання і спорту * Фізіка-матэматычны факультэт * Юрыдычны факультэт * Інстытут інфарматызацыі адукацыі * Інстытут павышэння кваліфікацыі педагагічных работнікаў і менеджменту адукацыі == Спасылкі == * [http://hnpu.edu.ua/uk Афіцыйная старонка ўніверсітэта] {{Недаступная спасылка}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]] [[Катэгорыя:Харкаў]] [[Катэгорыя:Універсітэты Харкава]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава]] [[Катэгорыя:1804 год ва Украіне]] 0q5inalpwscaxbv1nj0rtbj58mlc0od 0 675904 5220611 5210103 2026-10-17T22:51:42Z Kent Wang 174798 Chapterhouse window of the Convent of Christ (Tomar) 74.jpg 5220611 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chapterhouse window of the Convent of Christ (Tomar) 74.jpg|250px|міні|Акно каралеўскага {{нп3|Канвенту-дэ-Крышту|кляштара|ru|Конвенту-де-Кришту}} ў {{нп3|Тамар (Партугалія)|Тамары|ru|Томар}}.]] '''Мануэліна''', дакладней '''мануэліну''' ({{Lang-pt|Manuelino}}) — стыль у гісторыі архітэктуры [[Партугалія|Партугаліі]] XV—XVI стст., нацыянальны варыянт [[Адраджэнне|Рэнесансу]]. Названы па імені караля [[Мануэл I|Мануэла I Шчаслівага]] (гады праўлення 1495—1521). Гэты час быў перыядам найвышэйшай магутнасці Партугаліі, перыядам яе росквіту як марской дзяржавы. Яна набывае шматлікія калоніі. Партугальцы склалі на морах канкурэнцыю генуэзцам і іспанцам, самым моцным мараходам тагачаснага свету. Звязаны з гэтым эканамічны і культурны ўзлёт знайшоў адлюстраванне ў інтэнсіўным будаўніцтве. У мануэліна змяшаныя элементы [[Готыка|готыкі]], {{нп3|Мудэхарскае мастацтва|маўрытанскага стылю|ru|Мудехар}}, [[Адраджэнне|Рэнесансу]] і экзатычных матываў. Можна казаць нават, што ў гэтым стылі выявіўся ўплыў {{нп3|Індыйскае мастацтва|індыйскага мастацтва||Indian art}}. Гэты стыль выказвае як бы ўражанні еўрапейца, які ўпершыню ўбачыў новы свет і невядомыя краіны. Мануэліна можна параўнаць з іспанскім {{нп3|платэрэска||ru|Платереско}}, асабліва на ранняй стадыі развіцця. У ім таксама афармленне пабудоў вырашалася на аснове плоскай сцены, багата упрыгожанай дэталямі, але партугальская архітэктура апынулася «сакавіцей» і дынамічней. Яна больш насычана вобразамі і асабліва схільная да дэкарацыі і раскошы. Архітэктура партугальскага Адраджэння не абмежавалася толькі стылем мануэліна. Пазней у Партугалію пачаў пранікаць італьянскі ўплыў, і ў сярэдзіне XVI ст. нацыянальны стыль змяніўся інтэрнацыянальнымі рэнесанснымі формамі (у творчасці {{нп3|Дыёгу дзі Таралва||pt|Diogo de Torralva}}, 1500—1566). == Узоры стылю == [[Файл:Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg|міні|250пкс|У манастыры іеранімітаў.]] * Унутраны двор [[Кляштар Баталья|манастыра ў Батальі]]. * Прыбудова да раманскай ратонды тампліераў у {{нп3|Канвенту-дэ-Крышту|Тамарскім кляштары|ru|Конвенту-де-Кришту}} (аўтар — {{нп3|Дыёгу дэ Аруда||pt|Diogo de Arruda}}). * Вежа Святога Вінцэнта або [[вежа Белен]], 1515—1520, (аўтар — {{нп3|Франсіска дэ Аруда||es|Francisco de Arruda}}, брат {{нп3|Дыёгу дэ Аруда||pt|Diogo de Arruda}}). * Манастыр іеранімітаў ([[Жэронімуш]]) у Белене, пахавальня каралёў і герояў Партугаліі, XVI стагоддзе, {{нп3|Дыёгу дэ Бойтака|||Diogo de Boitaca}} і {{нп3|Жуау дэ Кастыльё|||João de Castilho}}. * [[Палац Сінтра|Каралеўскі палац у Сінтры]] («Партугальская [[Альгамбра]]»), сярэдзіна XV стагоддзя. * {{нп3|Кляштар Санта-Круш (Каімбра)|Кляштар Святога Крыжа|ru|Монастырь Санта-Круш (Коимбра)}} ў [[Каімбра|Каімбры]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Всеобщая история искусств. Редакторы — Ю. Д. Колпинский, Е. И. Ротенберг, М.: «Искусство», 1962. * ''Cмаголь О. С.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Smagol.pdf Светская архитектура эпохи мануэлино в Португалии: своеобразие стиля в Лиссабоне в контексте итальянской традиции] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 703—714. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя стылі]] [[Катэгорыя:Мастацтва Партугаліі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] nej9aqg0m0z2e1143qu90ebiblbmskt 0 677270 5220689 4763399 2026-10-18T08:01:12Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2017 годзе]]; +[[Катэгорыя:Музеі Албаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220689 wikitext text/x-wiki {{Музей |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 19|lat_sec= 36 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 48|lon_sec= 59 }} '''Музей сакрэтнага нагляду''' ([[Албанская мова|алб]]. ''Muzeu i Përgjimeve të Sigurimit të Shtetit''), таксама вядомы як '''Дом лісця''' (алб. ''Shtëpia me Gjethe'') — [[Музей|гістарычны музей]] у [[Тырана|Тыране]], [[Албанія]]. Ён адкрыўся 23 мая 2017 года ў будынку, які ў часы камунізму служыў штабам Сігурымі. Музей «прысвечаны невінаватым людзям, за якімі шпіёнілі, арыштоўвалі, прыцягвалі да адказнасці, асуджалі і каралі смерцю ў часы камуністычнага рэжыму».<ref>{{Cite web|url=https://www.calvertjournal.com/articles/show/8340/house-of-leaves-albanian-secret-service-facility-opens-as-museum|title=House of leaves: Albanian secret service facility opens as museum|last=Morton|first=Elise}}</ref> == Гісторыя == Музей размяшчаецца ў двухпавярховай віле з унутраным дворыкам. Пабудаваны музей у 1931 годзе і першапачаткова служыў першай прыватнай акушэрскай клінікай Албаніі. У часы нямецкай акупацыі будынак выкарыстоўваўся [[гестапа]]. Пасля вайны і да краху камуністычнага рэжыму ў 1991 годзе ён выкарыстоўваўся як штаб-кватэра перахопаў Сігурымі.<ref>{{Cite web|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/new-sigurimi-museum-recalls-albania-s-sinister-past-05-25-2017|title=New Sigurimi Museum Recalls Albania’s Sinister Past|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.visit-tirana.com/things-to-do/museums-in-tirana/37/house-of-leaves|title=House of Leaves Tirana, Tirana Museums, House of leaves museum|access-date=30 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170530145407/http://www.visit-tirana.com/things-to-do/museums-in-tirana/37/house-of-leaves|archivedate=30 мая 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=132531|title=Notorious communist surveillance ‘House of Leaves’ opens up as remembrance museum|language=en-US}}</ref> Музей сакрэтнага нагляду адкрыўся 23 мая 2017 года. Будынак знаходзіцца ў цэнтры горада. Будынак вядомы як «Дом лісця», так яго называюць з-за нахілу дрэў, якія пакрываюць фасад. У ім 31 пакой.<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/news/2017/06/06/former-albanian-secret-service-hq-opens-public-tirana/|title=Former Albanian secret service HQ opens to the public in Tirana|last=Planet|first=Lonely|language=en|accessdate=30 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190417231828/https://www.lonelyplanet.com/news/2017/06/06/former-albanian-secret-service-hq-opens-public-tirana/|archivedate=17 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref> Музей быў узнагароджаны [[Савет Еўропы|Саветам Еўропы]] прызам Еўрапейскі музей года-2020.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=THE “HOUSE OF LEAVES” (TIRANA, ALBANIA) WINS 2020 MUSEUM PRIZE|url=https://pace.coe.int/en/pages/museumprize#:~:text=2019%20%2D%20The%202020%20Council%20of,a%20meeting%20in%20Paris%20today.}}</ref> {{Зноскі}}  == Спасылкі == * [http://muzeugjethi.gov.al/ Афіцыйны сайт] (па-албанску) {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Албаніі]] gsgcp2yyc35pxfrvfv3ukplaz8vt4ao 0 678522 5220500 5167106 2026-10-17T15:34:15Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5220500 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Еўдакімаў}} '''Аляксандр Якаўлевіч Еўдакімаў''' ({{OldStyleDate2|27|жніўня|1854|15}} — {{OldStyleDate2|21|мая|1917|8}}) — [[ваенны ўрач]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], [[правадзейны тайны саветнік]], Галоўны ваенна-санітарны інспектар рускай арміі ў 1906—1917 гадах. Ганаровы лейб-медык Двара Яго Імператарскай Вялікасці, сенатар (1916). == Біяграфія == Аляксандр Якаўлевіч Еўдакімаў нарадзіўся 15 [27] жніўня 1854 у сям’і мяшчан горада [[Палтава|Палтавы]]. Па заканчэнні Палтаўскай гімназіі ён паступіў на медыцынскі факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага Імператарскага ўніверсітэта Св. Уладзіміра]], які скончыў у 1876 годзе. Пачаў службу па ваеннаму ведамству падчас [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]]. У Дунайскай арміі ў якасці малодшага ардынатара 64 ваенна-часовага шпіталя. З 1884 года ён быў старэйшым лекарам пяхотнага палка. У 1885—1887 гадах А. Я. Еўдакімаў прыкамандзіраваўся да [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Імператарскай Ваенна-медыцынскай акадэміі]] «для навуковага ўдасканалення», у 1887 годзе паспяхова абараніў дысертацыю на тэму «Досвед вызначэння азоцістага абмену ў чалавека ў колькасных і якасных адносінах». Па выніках абароны ён быў удастоены ступені доктара медыцыны. З 1895 года служыў старэйшым лекарам [[Бабруйскі крапасны ваенны шпіталь|Бабруйскага лазарэта]], з 1899 года ўзначальваў гаспадарчы камітэт завода ваенна-ўрачэбных нарыхтовак. У тым жа годзе ён быў прызначаны абласным урачэбным інспектарам [[Данскія казакі|Войска Данскога]], пазней служыў акруговым ваенна-медыцынскім інспектарам [[Адэская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Адэскай ваеннага акругі]].Аляксандр Якаўлевіч Еўдакімаў удзельнічаў у [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] 1904—1905 гадоў. У канцы 1904 года ён заняў пасаду палявога ваенна-медыцынскага інспектара 3-й Маньчжурскай арміі. Аўтар нататак аб [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] {{нп3|Васіль Паўлавіч Краўкоў|В. П. Краўкоў|ru|Кравков, Василий Павлович}}, які служыў дывізіённым лекарам [[35-я пяхотная дывізія (Расійская імперыя)|35-й пяхотнай дывізіі]], у дзённікавым запісу ад 14 (27) студзеня 1905 года пакінуў пра яго наступнае сведчанне: {{Пачатак цытаты}}Пад гарматны гром адбылася нарада лекараў, скліканая начальнікам ваенна-санітарнай часткі 3-й арміі генералам Чатыркіным у адным з шпітальных намётаў; у нарадзе ўдзельнічаў і нядаўна прыехаўшы палявы медыцынскі інспектар нашай арміі Еўдакімаў, які зрабіў на мяне добрае ўражанне сваім спакойным і незалежным выглядам, а таксама — разумнасцю ў меркаваннях.{{Канец цытаты}} У 1906 годзе А. Я. Еўдакімаў быў прызначаны памочнікам начальніка [[Галоўнае ваенна-медыцынскае ўпраўленне Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Галоўнага ваенна-медыцынскага ўпраўлення]] і ў тым жа годзе заняў пасаду Галоўнага ваенна-медыцынскага інспектара (з 1909 года — галоўнага ваенна-санітарнага інспектара). Пра яго прызначэнне ваенны міністр генерал {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Рэдыгер|А. Ф. Рэдыгер|ru|Редигер, Александр Фёдорович}} пісаў: {{Пачатак цытаты}}… Еўдакімаў быў усяго толькі ў чыне [[Правадзейны стацкі саветнік|правадзейнага стацкага саветніка]] і ўсяго некалькі месяцаў перад тым заняў пасаду памочніка {{нп3|Мікалай Васілевіч Спяранскі|Спяранскага|ru|Сперанский, Николай Васильевич (медик)}}; але ён ужо займаў, падчас вайны, пасаду ваенна-медыцынскага інспектара ў адной з армій і рабіў на мяне выдатнае ўражанне, таму я вырашыў прапанаваць яму пасаду галоўнага ваенна-медыцынскага інспектара. У суботу, 20 мая <1906 года>, звальненне {{нп3|Мікалай Васілевіч Спяранскі|Спяранскага|ru|Сперанский, Николай Васильевич (медик)}} і прызначэнне Еўдакімава былі зацверджаны. У выбары Еўдакімава я не памыліўся: разумны, надзвычай дасведчаны, прамы і цвёрды, ён выдатна ведаў патрабаванні ваеннай службы і сам быў сапраўдным «ваенным лекарам». Я яму казаў, што ідзі ён па страявой службе, то быў бы выдатным палкавым камандзірам і генералам. Ваенна-медыцынскае ведамства мела настойлівую патрэбу менавіта ў такім начальніку: асабісты склад яго ўжо моцна састарэў; застой у руху па службе ў сувязі з малым утрыманнем i сталымі, спусташальнымі камандзіроўкамі маладых лекараў рабілі ваенна-медыцынскую службу малапрывабнай, таму некамплект лекараў быў велічэзны; самая арганізацыя ваенна-медычнай справы патрабавала паляпшэння ў сэнсе прадстаўлення лекарам большай самастойнасці, для чаго, аднак, трэба было даць лекарам вялікую ваенную падрыхтоўку, зрабіўшы іх сапраўды «ваеннымі лекарамі». Для правядзення гэтых рэформаў і наогул для прывядзення ўсёй ваенна-ўрачэбнай часткі ў парадак патрэбен быў такі энергічны і дасведчаны інспектар, сам цалкам ваенны, як Еўдакімаў.{{Канец цытаты}} Пад кіраўніцтвам А. Я. Еўдакімава «быў праведзены шэраг сур’ёзных пераўтварэнняў у сістэме кіравання ваеннай медыцынай: у склад галоўнага ваенна-медыцынскага ўпраўлення быў уведзены арганізацыйны аддзел, функцыі галоўнага ваенна-санітарнага камітэта (пры {{нп3|Ваенны савет Расійскай імперыі|Ваенным савеце|ru|Военный совет Российской империи}}) перадаюцца Галоўнаму ваенна-санітарнаму упраўленню (спроба аб’яднаць кіраванне санітарнай і шпітальнай справай), са штата ўпраўлення выключаецца ветэрынарны аддзел, які пераўтворыцца ў самастойнае ветэрынарнае ўпраўленне, — усе гэтыя і іншыя меры спрыялі цэнтралізацыі кіравання ваенна-медыцынскай справай. Але шматведамнасць у сістэме кіравання па-ранейшаму захоўвалася»<ref>''Быков И. Ю.'' Основные этапы становления и развития центрального органа управления военно-медицинским делом в России // Здравоохранение России: Федеральный справочник. — М.: Центр стратегического партнерства, 2006. — Спец. вып. 7. — С. 174.</ref>. Генерал [[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|А. С. Лукомскі]], які кіраваў пытаннямі мабілізацыі [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], даў наступную характарыстыку А. Я. Еўдакімаву: {{Пачатак цытаты}}На чале Галоўнага ваенна-санітарнага ўпраўлення стаяў доктар Еўдакімаў — чалавек уладны і дасведчаны. Накіроўваў справу ён умела і цвёрда. Афіцыйна яго вінавацілі толькі ў бюракратызме, але ў рэчаіснасці ўсё доктарскае асяроддзе не любіла яго строгі кансерватыўны і правы кірунак. Гэта стаўленне да яго ліберальнага доктарскага асяроддзя знайшло адлюстраванне ў адносінах да яго з боку [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Думы]]. Там яго вельмі і вельмі не любілі.{{Канец цытаты}} «Не любілі» Еўдакімава не толькі ў Думе, але і, напрыклад, у Ваенна-медыцынскай акадэміі, у тым ліку за прыняцце ў 1912 годзе новага «Палажэння» аб ваенізацыі гэтай навучальнай установы, якое абмяжоўвала правы Канферэнцыі акадэміі. Пасля, ужо з некаторай гістарычнай дыстанцыі, вядомы прадстаўнік «медыцынскай грамадскасці» — прафесар [[Уладзімір Андрэевіч Опель|У. А. Опель]] характарызаваў яго як «чалавека надзвычай разумнага». Успамінаючы размову ў кабінеце начальніка Галоўнага ваенна-санітарнага ўпраўлення ў лістападзе 1916 года, Опель піша: «Зайшла размова аб палітычным становішчы ў [[Расія|Расіі]], аб магчымасці рэвалюцыі ў будучыні. „Што вы мне кажаце, — заўважыў Еўдакімаў, — пра магчымасць рэвалюцыі ў будучыні — калі рэвалюцыя ўжо ідзе поўным ходам…“ Я быў збянтэжаны. А Еўдакімаў спасылаўся на факты … я вярнуўся дадому, уражаны заключэннем Еўдакімава пра тое, што рэвалюцыя ідзе. А ён быў праў».<ref name="autogenerated1">''{{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Фісун|Фисун А. Я.|ru|Фисун, Александр Яковлевич}}, Поддубный М. В.'' Кто возглавлял Главное военно-санитарное управление в 1917—1918 гг. // [[Военно-медицинский журнал]]. — 2015. — № 8. — С. 72.</ref> У снежні 1916 года тайны саветнік А. Я. Еўдакімаў стаў сенатарам<ref>РГВИА, ф. 546, оп. 2, д. 4847, л. 20</ref>. «…Ніхто з яго папярэднікаў па пасадзе (нават [[Якаў Васілевіч Віліе|Я. Віліе]]) гэтакага высокага знака добрай волі манархавай не ўдастойваўся. Магчыма, гэта была свайго роду кампенсацыя за вострую крытыку з боку думскіх выступоўцаў крайняга толку, якую Еўдакімаву не раз даводзілася выслухоўваць у папярэднія гады»<ref name="autogenerated1"/>. У сакавіку 1917 года, неўзабаве пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], цяжка хворы А. Я. Еўдакімаў быў звольнены ад службы «з мундзірам і пенсіяй» загадам ваеннага міністра [[Часовы ўрад Расіі|Часовага Урада]] [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкова]]. Яго пераемнікам стаў [[Мікалай Нілавіч Бурдэнка|М. Н. Бурдэнка]]. А. Я. Еўдакімаў памёр у Петраградзе, пахаваны на Смаленскіх могілках. == Узнагароды == === Расійская імперыя === * Ордэн Св. Станіслава 3-й ступені * [[Ордэн Святой Ганны|Ордэн Св. Ганны]] 3-й ступені * Ордэн Св. Станіслава 2-й ступені з мячамі * [[Ордэн Святой Ганны|Ордэн Св. Ганны]] 2-й ступені * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Ордэн Св. Уладзіміра]] 3-й ступені * Ордэн Св. Станіслава 1-й ступені з мячамі * [[Ордэн Святой Ганны|Ордэн Св. Ганны]] 1-й ступені * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Ордэн Св. Уладзіміра]] 2-й ступені * Ордэн Белага Арла === Бухарскі эмірат === * Бухарскі ордэн Залатой Зоркі з дыяментамі === Кітай === * Ордэн Двайнога Дракона II класа 2 ступені == Адрас у Санкт-Пецярбургу == * 1906—1917 — Садовая вул., 8 == Бібліяграфія == * ''Евдокимов А. Я.'' Hepatitis Suppurativa — абсцесс печени / (Из Шостенского лазарета). — [СПб.]: Тип. П. И. Шмидта, 1885. — 10 с. * ''Евдокимов А. Я.'' Опыт определения азотистого обмена у человека в количественном и качественном отношениях: дис. … д-ра мед. — СПб.: Тип. Департамента уделов, 1887. — 55 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Павловский И. Ф.'' Полтавцы: иерархи, государственные и общественные деятели и благотворители. Опыт краткого биогр. словаря Полтавской губернии с половины XVIII в. — Полтава: Полтавская ученая архивная комиссия, 1914. — С. 165. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Еўдакімаў Аляксандр Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1877—1878]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] qmr97jtexaapfazq8iv670hh30sn2g1 0 680705 5220638 5142658 2026-10-18T02:45:21Z 5220638 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |тып = [[грамадскае аб’яднанне]] |заснавана = [[9 верасня]] [[2020]] |ключавыя фігуры = [[Наталля Сцяпанаўна Васілевіч|Наталля Васілевіч]] |галіна = хрысціянскае асвятленне палітычнага крызісу ў Беларусі пасля 2020 года }} '''Хрысціянская візія''' ― рабочая група беларускіх хрысціян па пераадоленні палітычнага крызісу Беларусі з 2020 года. Вакол групы «Хрысціянская візія» сканцэнтравалася грамадская дзейнасць беларускіх хрысціян ва ўмовах [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] і ўнутрыцаркоўнага ціску з 2020 года; патэнцыял групы вырас праз эміграцыю хрысціянскіх актывістаў, большасць яе сяброў цяпер знаходзіцца за мяжой<ref name=":52">{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/belorusskie-hristianskie-reakczii-protiv-rossijskogo-vtorzheniya-v-ukrainu/|title=Белорусские христианские реакции против российского вторжения в Украину|last=Васілевіч|first=Наталля|lang=ru|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2022-03-11}}</ref>. Група ставіць мэтай ініцыяванне і садзеянне сумеснай дзейнасці хрысціян для дасягнення мэт Рады: пераадолення палітычнага крызісу і забеспячэння грамадскай згоды. == Статус і склад == Група «Хрысціянская візія» была створана 9 верасня 2020 г. як рабочая група [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] Беларусі і з’яўляецца нефармальным міжканфесійным аб’яднаннем, да якога могуць далучацца сябры Каардынацыйнай рады. Заяву пра стварэнне групы спачатку падпісалі 24 свецкія вернікі і святары ўсіх асноўных канфесій краіны<ref>{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/zayava-rabochaj-grupy-kaardynacyjnaj-rady-xrysciyanskaya-viziya-2/|title=Заява рабочай групы Каардынацыйнай рады “Хрысціянская візія”|author=Рабочая група Каардынацыйнай рады “Хрысціянская візія”|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2020-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/rabochaya-gruppa-xristianskoe-videnie/|title=Рабочая группа “Христианское видение”|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|author=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|date=2020-09-09}}</ref>. == Дзейнасць == «Хрысціянская візія» адсочвае і надае галоснасці фактам пераследу веруючых у Беларусі па рэлігійных і палітычных матывах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlen%d0%b8e-gruppy-koord%d0%b8nacz%d0%b8onnogo-soveta-hr%d0%b8st%d0%b8anskoe-v%d0%b8den%d0%b8e-po-povodu-g%d0%b8bel%d0%b8-v-shklovskoj-kolon%d0%b8%d0%b8-pol%d0%b8t%d0%b8cheskogo-zaklyu/|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу гибели в Шкловской колонии политического заключенного Витольда Ашурка|author=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2021-05-22|publisher=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|access-date=2021-06-09}}</ref>, і парушэнню іх правоў у месцах зняволення<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlen%d0%b8e-gruppy-koord%d0%b8nacz%d0%b8onnogo-soveta-hr%d0%b8st%d0%b8anskoe-v%d0%b8den%d0%b8e-po-povodu-nevozmozhnost%d0%b8-podp%d0%b8sk%d0%b8-na-kataliczki-vesnik-v-tyurme/|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу невозможности подписки на “Каталіцкі веснік” в тюрьме №4 г. Могилева|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2021-05-31|publisher=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|access-date=2021-06-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenie-gruppy-koordinacionnogo-soveta-xristianskoe-videnie-po-povodu-nedopuska-svyashhennikov-k-politicheskim-zaklyuchennym-pavlu-severincu-irene-bernackoj-i-olge-zolotar/|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу недопуска священников к политическим заключенным Павлу Северинцу, Ирене Бернацкой и Ольге Золотарь|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2021-05-04|publisher=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|access-date=2021-06-09}}</ref>. Факты абагульваюцца ў маніторынгу на англійскай і рускай мовах<ref>{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/monitoring-presledovanij-po-cerkovnoj-linii-vo-vremya-protestov-v-belarusi/|title=Мониторинг преследований по основаниям, связанным с религией, во время политического кризиса в Беларуси (ОБНОВЛЯЕТСЯ)|author=Рабочая група Каардынацыйнай рады “Хрысціянская візія”|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}</ref>. Яны прыцягнулі ўвагу айчынных і міжнародных СМІ<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cruxnow.com/church-in-europe/2021/05/closed-trial-death-in-prison-belarus-increases-pressure-on-opposition/|title=Closed trial, death in prison: Belarus increases pressure on opposition|author=Jonathan Luxmoore|website=Crux|date=2021-05-26|access-date=2021-06-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cruxnow.com/church-in-europe/2021/04/belarus-catholic-officials-silent-but-some-catholics-show-support-quietly/|title=Belarus Catholic officials silent, but some Catholics show support quietly|author=Jonathan Luxmoore|website=Crux|date=2021-04-13|access-date=2021-06-09}}</ref>. На маніторынгавыя даследаванні групы спасылаецца ў сваіх справаздачах па стане рэлігіі ў Беларусі Дзярждэпартамент ЗША<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://by.usembassy.gov/be/%d0%bc%d1%96%d0%b6%d0%bd%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%b0%d1%87%d0%b0-%d0%b0%d0%b1-%d1%81%d0%b2%d0%b0%d0%b1%d0%be%d0%b4%d0%b7%d0%b5/|title=Міжнародная справаздача аб свабодзе веравызнання ў Рэспубліцы Беларусь за 2022 год|website=U.S. Mission Belarus|date=2023-08-09|access-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827065255/https://by.usembassy.gov/be/%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D0%B0%D0%B1-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5/|archive-date=27 жніўня 2024|url-status=dead}}</ref>. Група мабілізуе свецкіх вернікаў і духавенства на выказванні і акцыі асуджэння гвалту, у падтрымку аднаўлення законнасці і вызвалення палітзняволеных, і асвятляе іх дзейнасць. Заахвочвае тэолагаў, святароў і іншых людзей і арганізацыі ў Беларусі і замежжы да багаслоўскага асэнсавання пратэстаў і рэпрэсій. Беспрэцэдэнтным прыкладам такой рэфлексіі стаў ліст [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] Папу [[Францыск (Папа Рымскі)|Францішку]] ў адказ на яго [[Энцыкліка|энцыкліку]]<ref>{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/list-svyatlany-cixanoўskaj-svyatomu-ajcu-francishku/|title=Ліст Святланы Ціханоўскай Святому Айцу Францішку|date=2020-12-04|author=Святлана Ціханоўская|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|publisher=Рабочая група Каардынацыйнай рады “Хрысціянская візія”}}</ref>. Ініцыюе і ўдзельнічае ― у Беларусі і за мяжой ― у кампаніях у падтрымку палітзняволеных, пераследаваных веруючых і царкоўных супольнасцяў у Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belarus2020.churchby.info/molitva-za-belarus-kak-eto-bylo-i-chto-eto-takoe/|title=Молитва за Беларусь: как это было и что это такое|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2021-05-06|publisher=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|access-date=2021-06-09}}</ref>. 24 лютага 2022 года група зрабіла заяву з нагоды [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]], у якой асудзіла агрэсію і выкарыстанне тэрыторыі Беларусі для нападу, выказала салідарнасць з украінскім народам і заклікала беларускіх вайскоўцаў не ўдзельнічаць у вайне<ref>{{Cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/zayava-grupy-hryscziyanskaya-viziya-nakont-vaennaj-agresii-supracz-braczkaj-ukrainy-i-udzelu-rezhymu-alyaksandra-lukashenki-u-yoj-2/|title=Заява групы «Хрысціянская візія» наконт ваеннай агрэсіі супраць брацкай Украіны і ўдзелу рэжыму Аляксандра Лукашэнкі ў ёй|author=Хрысціянская візія|lang=be|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2022-02-24|access-date=2022-03-21}}</ref>. З таго часу група таксама занялася даследаваннем антываенных хрысціянскіх ініцыятыў у Расіі, маніторынгам пераследу хрысціян за антываенную пазіцыю. У выніку з’явілася ініцыятыва «[[Хрысціяне супраць вайны]]». Вядзе вебсайт, каналы ў Тэлеграме і ў іншых сацыяльных сетках<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belarus2020.churchby.info/category/chirstian-vision/|title=Хрысціянская візія|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|publisher=Рабочая группа Координационного Совета «Христианское видение»|access-date=20 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609083217/https://belarus2020.churchby.info/category/chirstian-vision/|archive-date=9 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2023 года Telegram-канал групы быў прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам па рашэнні суда [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]<ref>{{cite web|title=Телеграм-канал «Хрысціянская Візія» признан экстремистскими материалами|url=https://reform.news/telegram-kanal-hryscijanskaja-vizija-priznan-jekstremistskimi-materialami|website=[[Reform.news]]|date=2023-09-11|lang=ru}}</ref>. У кастрычніку 2023 года прызнаны экстрэмісцкімі матэрыяламі Instagram-, Facebook і Twitter-акаўнт групы па рашэнні суда Кастрычніцкага раёна горада Віцебска. У 2025 годзе ўлады Беларусі аб’явілі «Хрысціянскую візію» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/365546|title=Прызналі «экстрэмісцкімі фармаваннямі» «Хрысціянскую візію», «БюроМедиа» і «Палітвязынку»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. === Субпраект «Хрысціяне супраць вайны» === «Хрысціяне супраць вайны» з'явіліся як ініцыятыва спачатку як медыягрупа, якая аналізуе рэакцыю хрысціянскіх абшчын Расіі, Украіны, Беларусі і іншых суседніх краін на ўварванне Расіі ва Украіну. Удзельнікі групы вывучалі спосабы супраціўлення хрысціян у Расіі ваенным дзеянням; рэлігійную прапаганду, якая выкарыстоўваецца для апраўдання агрэсіі; структурныя змены ў канфесійным ландшафце Расіі і Украіны на фоне ваенных дзеянняў і многае іншае. Такім чынам да дзейнасці ініцыятывы далучыліся хрысціяне не толькі з Беларусі, а і з Расіі, Украіны, Літвы, Германіі, Іспаніі і іншых краін. Паколькі неўзабаве пасля пачатку ваенных дзеянняў пачаліся рэпрэсіўныя практыкі ў адносінах да грамадзян, якія выказвалі нязгоду з дзеяннямі расійскіх войск, група занялася праваабарончай дзейнасцю: у прыватнасці, маніторынгам выпадкаў пераследу хрысціян за антываенную пазіцыю, а таксама арганізацыяй дапамогі ім. Да вынікаў даследаванняў ініцыятывы звяртаюцца расійскія<ref>{{cite web |url=https://ovd.info/articles/2023/04/18/blazhenny-mirotvorcy-s-chem-stalkivayutsya-hristianskie-religioznye-deyateli |title=«Блаженны миротворцы». С чем сталкиваются христианские религиозные деятели, выступающие против войны | date=2023-04-18 |publisher=ОВД-Инфо |accessdate=2024-08-12 |lang=ru}}</ref> і заходнія<ref>{{cite web |url=http://forum18.org/archive.php?article_id=2809 |title=RUSSIA: Fled fearing prosecution for preaching that war is "terrible" | date=2023-02-10 |publisher={{iw|Forum 18}} |accessdate=2024-08-08 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://noek.info/hintergrund/3458-die-belarusische-orthodoxe-kirche-und-der-krieg-gegen-die-ukraine?idU=2 |title=Die Belarusische Orthodoxe Kirche und der Krieg gegen die Ukraine | date=2024-08-15 |publisher=NÖK |accessdate=2024-08-26 |lang=en}}</ref> праваабарончыя і міжцаркоўныя арганізацыі, а таксама вучоныя ў сваіх артыкулах<ref>Regula M. Zwahlen and Natalija Zenge. Silenced Dissent in the Russian Orthodox Church // Euxeinos. — 2023. — Vol. 13, No. 35.</ref><ref>Pavlo Smytsnyuk. The War in Ukraine as a Challenge for Religious Communities: Orthodoxy, Catholicism and Prospects for Peacemaking // Studia Universitatis Babeș-Bolyai Theologia Catholica Latina. — 2023. — Vol. 68(1).</ref><ref>Regina Elsner. Questioning the concept of ‘religious activism’ in Russian Orthodoxy from a theological perspective // Religion, State and Society. — 2023. — Vol. 51. Issue 1: Religious activism in Eastern Europe and beyond.</ref>. На іх дзейнасць спасылаюцца заходнія медыя<ref>{{cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/08/12/russian-dissident-priests |title=Они пострадали за "мир" | date=2023-08-14 |publisher=[[Euronews]] |accessdate=2024-08-27 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/like-partisans-anti-war-russian-clergy-face-punishment/a-67103511 |title=Anti-war Russian clergy face punishment | date=2023-10-15 |publisher=[[Deutsche Welle]] |accessdate=2024-08-27 |lang=en}}</ref>. Таксама маніторынгі выкарыстоўваюцца расійскімі незалежнымі СМІ для ацэнкі рэпрэсіўных практык у Расіі ў дачыненні да вернікаў, якія займаюць антываенную пазіцыю<ref>{{cite web |url=https://www.severreal.org/a/partizanyu-kak-mogu-svyaschenniki-protiv-voyny/32432967.html |title=«Партизаню, как могу». Священники против войны |date=2023-05-08 |publisher=Север.Реалии |accessdate=2024-08-08 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/02/03/patriarh-kirill-zapretil-v-sluzhenii-moskovskogo-svyaschennika-kotoryy-v-molitve-zamenil-slovo-pobeda-na-mir |title=Патриарх Кирилл запретил в служении московского священника, который в молитве заменил слово «победа» на «мир» |date=2023-02-03 |publisher=[[Meduza]] |accessdate=2023-08-08 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kavkazr.com/a/ot-dzhihada-do-molitvy-za-mir-religioznye-deyateli-kavkaza-i-yuga-rossii-i-voyna-v-ukraine/32379901.html |title=От джихада до молитвы за мир. Религиозные деятели Кавказа и юга России и война в Украине |date=2023-04-26 |publisher=Кавказ.Реалии |accessdate=2023-08-12 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.moscowtimes.ru/2023/11/06/kak-propoveduyut-antivoennie-svyaschenniki-posle-izgnaniya-iz-prokremlevskoi-rpts-a112359 |title=Как проповедуют антивоенные священники после изгнания из прокремлевской РПЦ |date=2023-11-06 |publisher=The Moscow Times |accessdate=2023-08-12 |lang=ru |archive-date=7 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107015459/https://www.moscowtimes.ru/2023/11/06/kak-propoveduyut-antivoennie-svyaschenniki-posle-izgnaniya-iz-prokremlevskoi-rpts-a112359 |url-status=dead }}</ref>. Асноўныя вынікі даследчай дзейнасці ініцыятывы — гэта маніторынгавыя спісы: * пераследу хрысціян з боку рэлігійных арганізацый і ўладаў за антываенную пазіцыю або падтрымку Украіны ў абароне ад агрэсіі<ref>{{cite web |url=https://shaltnotkill.info/presledovanie-hristian-za-antivoennuyu-pozicziyu-ili-podderzhku-ukrainy-v-zashhite-ot-agressii-so-storony-religioznyh-organizaczij-i-vlastej/ |title=Преследование христиан со стороны религиозных организаций и властей за антивоенную позицию или поддержку Украины в защите от агрессии |accessdate=2024-08-25 |lang=ru}}</ref>; * загінуўшых падчас вайны свяшчэннаслужыцеляў і царкоўнаслужыцеляў хрысціянскіх цэркваў Украіны<ref>{{cite web |url=https://shaltnotkill.info/spisok-pogibshih-svyashhennosluzhitelej-i-czerkovnosluzhitelej-hristianskih-czerkvej-ukrainy/ |title=Список погибших священнослужителей и церковнослужителей христианских церквей Украины |accessdate=2024-08-08 |lang=ru}}</ref>; * святароў РПЦ, якія ўдзельнічаюць у якасці капеланаў ва Узброеных сілах РФ<ref>{{cite web |url=https://shaltnotkill.info/svyashhenniki-rpcz-na-fronte/ |title=Священники РПЦ на фронте |accessdate=2024-08-08 |lang=ru}}</ref>; * свядомых адмоўнікаў ад вайсковай службы па меркаваннях сумлення ва Украіне<ref>{{cite web |url=https://shaltnotkill.info/ukraina-soznatelnye-otkazchiki/ |title=Украина: сознательные отказчики от военной службы по соображениям совести |accessdate=2024-08-08 |lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus2020.churchby.info Афіцыйны сайт] {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Праваабарончыя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 64jow2y2wqhdb41ki85qpjjcbsy7vfg 0 682376 5220670 5172349 2026-10-18T06:25:57Z Ziv 148479 → File replacement: update to new version with better quality 5220670 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва}} '''Запарожцы пішуць ліст турэцкаму султану»''' (укр. ''Запорожці пишуть листа турецькому султанові'') — вядомая карціна ўкраінскага мастака [[Ілля Яфімавіч Рэпін|Іллі Рэпіна]], якую ён стварыў у чатырох асобніках. Працу над велізарным пано (2,03×3,58 м) ён пачаў у 1880 годзе і скончыў толькі ў 1891-м. Эцюды да карціны мастак пісаў у кубанскай станіцы Пашкоўскай, Кацярынаславе і ў маёнтку Качанаўка Чарнігаўскай губерні. Сюжэтам гэтай карціны стаў вядомы Ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану, напісаны ў 1676 годзе як адказ запарожскіх казакоў па вымозе [[Асманская Імперыя|асманскага султана]] [[Мехмед IV|Мехмеда IV]]. == Сюжэт == Па легендзе ліст быў напісаны ў 1676 годзе кашавым атаманам [[іван Сірко|Іванам Сірко]] «з усім кошэм Запарожскім» у адказ на ўльтыматум султана Асманскай імперыі Мехмеда (Мухамеда) IV. Арыгінал ліста не захаваўся, аднак у 1870-х гадах екацярынаслаўскім этнографам-аматарам Я. П. Навіцкім была знойдзена копія, зробленая ў XVIII стагоддзі. Ён перадаў яе вядомаму гісторыку Змітру Яварніцкаму, які аднойчы зачытаў яе як кур'ёз сваім гасцям, сярод якіх быў, у прыватнасці, Ілля Рэпін. Мастак зацікавіўся сюжэтам і ў 1880 годзе пачаў першую серыю эцюдаў. == Гісторыя стварэння == Рэпін сам на дастатковым роўні ведаў гісторыю ўкраінскага народа, аднак для стварэння гэтай працы звярнуўся да гісторыка Змітра Яварніцкага (на карціне намаляваў яго пісарам). У лісце да Уладзіміра Стасава Ілля Рэпін пісаў: «...ніхто на ўсім Свеце не адчуваў так глыбока волі, роўнасці і братэрства, як казакі». Папярэднія замалёўкі (альбом «Маларасейскія тыпы») здзейсніў падчас падарожжа 1880-1881 гадоў. Калі ў літаратурным часопісе «Поўнач» у 1886 годзе надрукавалі адну з гэтых эскізаў пад назвай «Хахол», Рэпін звярнуўся да гравёра Ў. Мате, каб той перадаў рэдактару часопіса П. Н. Гнедзічу, каб ён не змяняў надпісаў пад яго творамі на тыя, якія няправільна адлюстроўваюць назву народа і зневажаюць яго нацыянальную вартасць. [[Файл:Reply of the Zaporozhian Cossacks (sketch, 1893, Kharkiv).jpg|thumb|350px|right|Версія, якая захоўваецца ў Харкаўскім мастацкім музеі]] Пасля 1880 года Рэпін займаўся няспешнай і працяглай серыяй эскізаў і падборам мадэляў. Пазіравалі Рэпіну для карціны розныя вядомыя асобы. У прыватнасці, для цэнтральных персанажаў мастак выбраў Змітра Яварніцкага — пісар, а за атамана Сірко — самага кіеўскага генерал-губернатара Міхала Драгамірава. Усмешлівага казака ў белай шапцы пазіраваў журналіст і пісьменнік Уладзімір Гіляроўскі. Першы скончаны эскіз з'явіўся ў 1887 годзе. Рэпін падарыў яго Яварніцкаму. Пазней Яварніцкі прадаў яго Паўлу Траццякову, і цяпер эскіз вісіць у [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]. Асноўны (можна сказаць, класічны) варыянт карціны быў завершаны ў 1891 годзе. Пасля першага публічнага агляду мастака крытыкавалі, таму што, на думку шмат лікіх карціна была «гістарычна няпэўнай». Але лёс палатна склаўся ўдала: пасля аглушальнага поспеху на некалькіх выставах у Расіі і за мяжой ([[Чыкага]], [[Будапешт]], [[Мюнхен]], [[Стакгольм]]) карціну ў 1892 годзе купіў за 35 тысяч рублёў імператар [[Аляксандр III]]. Карціна заставалася ў царскіх сходах да 1917 года, а пасля рэвалюцыі апынулася ў сходзе [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўнага Рускага музея]]. Яшчэ не скончыўшы асноўнага варыянту, Рэпін у 1889 годзе пачаў працаваць над другім, працы над якім ён гэтак і не скончыў. Гэта палатно трохі саступае па памерах выточнаму варыянту і з'яўляецца «кулуарным асобнікам». Другі варыянт «Запарожцаў» мастак паспрабаваў зрабіць «гістарычна больш верагодным», але выяўна апынуўся нездаволены вынікам і кінуў яго на паўдарозе. Захоўваецца ён цяпер у Харкаўскім мастацкім музеі. === Прыклады папярэдніх эксперыментаў === <gallery> File:Repin Zaporozhtsy drawing.jpg|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя File:Repin Zaporozhtsy sketch 1878 2.JPG|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя File:1880середина.Запорожец в шапке.Писарь.Запорожец обнажённый по пояс.JPG|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя File:Study for Zaporazhian Cossacks.JPG|Эскіз драўняным вугалем (1878). Прыватная калекцыя </gallery> <gallery> Файл:Zaporozhian colonel by Repin.jpg|Запарожскі палкоўнік (1880). 56 × 31 см. Мастацкі музей, г. Сумы. Файл:Zaporozhian by Repin.jpg|Запарожац (1884). Алей. 49 × 41,5 см. Музей выяўленчых мастацтваў, Ніжні Тагіл, Расія. Файл:Sirko by Repin.jpg|Атаман Іван Сірко (1889). Алей. 68,5 × 82 см. Прыватная калекцыя. </gallery> == Прататыпы персанажаў == {| class="wikitable" width="100%" |bgcolor="#808080"|<div style='text-align: center;'> <span style=>'''Персанаж'''</span></div> |bgcolor="#808080"|<div style='text-align: center;'> <span style=>'''Звесткі'''</span></div> |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki1.jpg|100пкс]]||Адзін з вельмі каларытных персанажаў змаляваны з мастака Івана Францавіча Цыянглінскага, выкладніка малявальнай школы Імператарскага Грамадства заахвочання мастацтваў, актыўнага ўдзельніка піцерскага творчага з'яднання «Свет мастацтва». Па нацыянальнасці ён быў палякам, аднак усё-такі склаў кампанію запарожцам. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-2.jpg|100пкс]]||Красун са шляхетнымі рысамі твару і цалкам інтэлігентнай усмешкай — траюрадны пляменнік вядомага рускага кампазітара Міхала Глінкі. Знайшоў Рэпін маладога чалавека ў Пецярбургу — у тыя часы той быў камерпажем. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-3.jpg|100пкс]]||Высокі казачына з павязкай на галаве — гэта адэскі мастак Мікалай Дзмітрыевіч Кузняцоў. Жартаўнік, асілак, акадэмік Акадэміі майстэрстваў, прафесар, кіраўнік класа батальнага малярства ў Акадэміі. Па нацыянальнасці ён быў грэкам. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-4.jpg|100пкс]]||Бяззубы зморшчаны дзядуля з трубкай быў змаляваны Рэпіным з выпадковага падарожніка на прыстані горада Аляксандраўска (цяпер Запарожжа). |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-5.jpg|100пкс]]||Тыповы бурсак, падстрыжаны пад макацёр і які не паспеў яшчэ адпусціць вусоў — мастак Парфірый Дзянісавіч Мартынавіч. Вучыўся ў Акадэміі майстэрстваў, валодаў філіграннай графікай, але праз хваробу ў 25 гадоў быў змушаны пакінуць малярства. Рэпін ніколі яго не бачыў ужывую, таму персанажа ён пісаў не з жывога Мартынавіча, а з гіпсавай маскі, знятай з твару маладога мастака. Калі з яго здымалі маску, той усміхнуўся, і ўсмешка гэтак і засталася на масцы. Так яе Рэпін і змаляваў. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-6.jpg|100пкс]]||Для змрочнага казака са змрочным паглядам пазіраваў Васіль Васілевіч Тарноўскі, украінскі калекцыянер і мецэнат, уласнік вядомага маёнтка Качанаўка. У Качаноўке Рэпін змалёўваў казачую амуніцыю (а заадно — і самага Васіля Васільевіча), якой у Тарноўскага было вельмі шмат. Яго калекцыя рэліквій казацкай эпохі стала грунтам калекцыі Чарнігаўскага гістарычнага музея. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-7.jpg|100пкс]]||Выява казака Галоты змалявана з фурмана Васіля Тарноўскага Мікішкі. Рэпін, быўшы захопленым Мікішкінымі шчарбатасцю, аднавокасцю, нецвярозасцю і смяшлівасцю, паспеў яго замаляваць, калі яны разам з Тарноўскім перапраўляліся праз Дняпро на пароме. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-8.jpg|100пкс]]||Кашавы атаман Іван Дзмітрыевіч Сірко-адна з цэнтральных фігур карціны. Мастак доўга шукаў для яго падобную выяву, спыніўшыся, урэшце, на генералу Міхалу Іванавічу Драгаміраву, тагачасным камандуючым войскамі Кіеўскага вайскоўца акругі, пасля — кіеўскім генерал-губернатару. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-9.jpg|100пкс]]||Персанаж, які паказвае татарына, маляваўся, сапраўды, са студэнта-татарына. Але не ўсе рысы твару ў яго татарскія. Выдатныя белыя зубы былі змаляваны мастаком з чэрапа козака-запарожца, знойдзенага на раскопах каля Сечы. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-10.jpg|100пкс]]||Для таўстуна, які павінен быў стаць правобразам яшчэ аднаго хрэстаматыйнага персанажа — Тараса Бульбы, — прататыпам стаў прафесар Пецярбургскай кансерваторыі Аляксандр Іванавіч Рубец. Нягледзячы на тое, што Аляксандр Іванавіч жыў і працаваў у Пітару, родам ён быў са Старадуба, з'яўляўся нашчадкам польскага шляхецкага роду. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-11.jpg|100пкс]]||З-за Бульбы маркотна выглядвае худы, высокі даўгавусы казак. Гэта яшчэ адзін музыкант, саліст Марыінскага тэатра, Фёдар Ігнацьевіч Стравінскі, бацька вядомага кампазітара Ігара Стравінскага. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-12.jpg|100пкс]]||Уласнік гэтай шырокай лысіны і трохпавярховай патыліцы — Георгі Пятровіч Аляксееў. Правадыр дваранства Екацярынаслаўскай губерні, Обер-гофмайстар двара яго Вялікасці, кавалер амаль усіх расійскіх ордэнаў, ганаровы грамадзянін горада Кацярынаслава, жарсны нумізмат, аўтар навуковых прац па рускай нумізматыцы.<br/>Убачыўшы яго ўнікальную патыліцу і лысіну Рэпін загарэўся жаданнем захаваць іх на карціне. Аднак Аляксееў з абурэннем адпрэчыў прапанову мастака пазіраваць яму ў такой непрывабнай паставе. Тут на дапамогу Рэпіну прыйшоў Яварніцкі. Запрасіўшы Аляксеева паглядзець сваю калекцыю манет, ён цішком пасадзіў мастака ззаду, і пакуль даверлівы нумізмат цешыўся калекцыяй, спрытная рука майстра намалявала яго ў патрэбным ракурсе. Георгі Пятровіч пазнаў сябе ўжо ў Траццякоўцы і быў вельмі пакрыўджаны на абодвух, але рабіць было няма чаго. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-13.jpg|100пкс]]||Напаўголы запарожскі ваяр (заадно і картыга) — гэта прыяцель Рэпіна і Яварніцкага, педагог народнай школы, Кастусь Дзмітрыевіч Беланоўскі. Картыгам ён быў толькі па сюжэце карціны, а зусім не ў жыцці. Менавіта таму, што гэты персанаж павінен паказваць сабой выяву не толькі ваяра, але і аматара рызыковых гульняў, ён адлюстраваны з голым тулавам — пры сур'ёзнай гульні казакі здымалі кашулі, каб не хавалі карты за пазуху і ў рукавы. |-bgcolor="#FFFFF0" | [[Файл:Zaporoj kazaki-14.jpg|100пкс]]||Пісар — Зміцер Іванавіч Яварніцкі. Менавіта ён быў галоўным натхняльнікам і кансультантам мастака. Менавіта з экспанатаў сходу Яварніцкага Рэпін змаляваў вялікую частку амуніцыі, зброі і іншай казацкай атрыбутыкі. Першы скончаны эскіз карціны Ілля Яхімавіч падарыў менавіта Змітру Іванавічу.<br/> Усмешку, якая адлюстравана на карціне, Рэпіну атрымалася выдушыць з Яварніцкага не адразу. Калі Яварніцкі прыехаў у майстэрню мастака пазіраваць, ён быў вельмі змрочны. Але ў Рэпіна знайшоўся часопіс з карыкатурамі, які ён падсунуў Яварніцкаму. Той, прагледзеўшы некалькі старонак, заўсміхаўся, і ў такім выглядзе трапіў у даканцовы варыянт карціны. |} == Цікавыя факты == [[Файл:Zaparožskija kazaki paštoŭka časoŭ rasiejskaj imperyi.png|міні|Паштоўка часоў Расійскай Імперыі]] [[Файл:Stamp_of_Ukraine_s1378.jpg|thumb|Паштовая марка Украіны, 2014]] * У левай частцы палатна казакі трымаюць дзіды, тронкі якіх размаляваныя ў сіне-жоўтыя і чырвона-чорныя колеры. Кансультантам мастака падчас напісання гэтай карціны быў вядомы гісторык украінскага казацтва Зміцер Яварніцкі. Менавіта з экспанатаў калекцыі Яварніцкага Рэпін абмаляваў вялікую частку амуніцыі, зброі, іншай казацкай атрыбутыкі, у тым ліку і сцягі. * Карціна натхніла ўкраінскага пісьменніка Уладзіміра Малыка на стварэнне прыгодніцка-гістарычнай тэтралогіі «Таемны амбасадар». * Існуе таксама версія, што прататыпам Тараса Бульбы на карціне быў журналіст Уладзімір Гіляроўскі. == Зноскі == <references /> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Карціны 1891 года]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]] [[Катэгорыя:Украінскае казацтва]] [[Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты]] [[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна]] pjltjswtixd7pbv7n36dlkwhfr9j710 0 686214 5220499 5071390 2026-10-17T15:32:31Z 5220499 wikitext text/x-wiki '''Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб''' ({{lang-en|Specially Designated Nationals and Blocked Persons}}, таксама – ''SDN List'') – пералік [[Фізічная асоба|фізічных]] і [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асоб]], якія трапілі пад эканамічныя санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="крыніца1">[https://vitvet.com/articles/sdn-list/ SDN-list]{{ref-ru}}</ref>. Спіс вядзе Офіс (Упраўленне) па кантролі за замежнымі актывамі [[Міністэрства фінансаў ЗША|Міністэрства фінансаў Злучаных Штатаў Амерыкі]] – Office of Foreign Assets Control (OFAC)<ref name="крыніца1" />. == Апісанне == У спіс уключаюць прыватных асоб і кампаніі (напрыклад – урадавых чыноўнікаў, дзяржкарпарацыі, ваенныя вытворчасці, фінансавыя арганізацыі), якія<ref name="крыніца1" />: * дзейнічаюць у інтарэсах або ад імя краіны, групы, асобы, супраць якіх уведзены санкцыі; * займаюцца дзейнасцю, якая наўпрост забаронена: тэрарызмам, гандлем наркотыкамі, кіберзлачынствамі; * замежныя кампаніі, якія дапамагаюць абыходзіць санкцыі, ці іншым чынам парушаюць санкцыйнае заканадаўства могуць самі патрапіць у санкцыйны спіс. Наступствы<ref name="крыніца1" />: * блакіроўка ўсіх актываў, якія знаходзяцца ў ЗША – пад забарону трапляюць здзелкі, звязаныя з атрыманнем, перадачай, аплатай, экспартам маёмасці, маёмасных доляй і інтарэсаў; * спыненне ўсіх узаемадзеянняў з амерыканскімі [[Рэзідэнт (права)|рэзідэнтамі]] – становіцца незаконным атрыманне ад падсанкцыйных асоб або даванне ім, а таксама ў іх інтарэсах, грошай, тавараў або паслуг; * інвестыцыі ў акцыі кампаній, якія трапілі ў чорны спіс, новыя даўгавыя абавязацельствы, у тым ліку набыццё любых каштоўных папер, з тэрмінам пагашэння больш за 90 дзён; * візавыя абмежаванні для фізічных асоб. Санкцыі абавязаны выконваць усе грамадзяне ЗША, незалежна ад месца пражывання, імігранты, якія пастаянна пражываюць у краіне, усе фізічныя і юрыдычныя асобы, якія знаходзяцца ў ЗША, незалежна ад грамадзянства, усе прадпрыемствы, зарэгістраваныя ў ЗША і іх замежныя філіялы, а таксама часам асобы, якія валодаюць маёмасцю Злучаных Штатаў<ref name="крыніца1" />. Фактычна суб’екты, уключаныя ў спіс, страчваюць магчымасць рабіць трансакцыі ў [[Долар ЗША|амерыканскай валюце]]. Юрыдычна санкцыі прымяняюцца толькі на тэрыторыі ЗША, але на практыцы кампаніі па ўсім свеце імкнуцца пазбягаць разлікаў у доларах з контрагентамі з SDN-ліста, бо ёсць рызыка спагнанняў з боку ЗША або другасных санкцый<ref name="крыніца1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі== * {{cite web|author=Office of Foreign Assets Control|title=Specially Designated Nationals and Blocked Persons List|url=https://www.treasury.gov/ofac/downloads/sdnlist.pdf|publisher=[[Ведамства скарбу ЗША]]|language=en|date=2021-09-03|access-date=2021-09-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20210913064940/https://www.treasury.gov/ofac/downloads/sdnlist.pdf| archive-date =2021-09-13}} * [https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ Пошук па спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб], [[Міністэрства фінансаў ЗША]] [[Катэгорыя:Барацьба з тэрарызмам]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб| ]] [[Катэгорыя:Міністэрства фінансаў ЗША]] 7k3086zrwcgz99m59wx76qpxhjod2gi 0 689335 5220476 4826847 2026-10-17T14:44:13Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220476 wikitext text/x-wiki '''Скразная апрацоўка''' ({{lang-en|Straight-through processing, STP}}) — працэс бесперапыннай, цалкам аўтаматызаванай апрацоўкі інфармацыі. Першасныя даныя могуць фармавацца як аўтаматычнымі сістэмамі, так і ручным уводам, але іх наступная перадача і апрацоўка адбываецца цалкам аўтаматычна<ref>{{Cite web|url=http://www.investopedia.com/terms/s/straightthroughprocessing.asp|title=Straight-Through Processing (STP)|work=investopedia.com|accessdate=10-10-2021}}</ref>. У больш вузкім сэнсе STP-тэхналогія прадугледжвае, што брокерская кампанія выступае ў ролі аўтаматычнага пасярэдніка паміж кліентамі і знешнім рынкам. Ордары кліентаў аўтаматычна перапраўляюцца для заключэння здзелак на знешнім рынку ці на буйнога контрагента. == Трансакцыі == STP была распрацавана для гандлю [[Акцыя (фінансы)|акцыямі]] ў пачатку 1990-х гадоў у Лондане для аўтаматызаванай апрацоўкі на фондавых рынках<ref>{{Cite web|url=https://comparebrokers.co/compare/stp-brokers/|title=Straight Through Processing (STP) Brokers Guide|work=comparebrokers.co|accessdate=10-10-2021}}</ref>. У мінулым правядзенне плацяжоў заўсёды патрабавала ручной працы<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobaltreasurer.com/2004/11/22/rising-to-the-challenge-five-barriers-to-stp-in-the-treasury-department/|title=Rising to the Challenge: Five Barriers to STP in the Treasury Department|work=theglobaltreasurer.com|accessdate=10-10-2021}}</ref>. Працэс часта займаў некалькі гадзін. Да таго ж дадатковае ўмяшанне чалавека прыводзіла да большай рызыцы памылак. З дапамогай STP аперацыі з грашыма або каштоўнымі паперамі могуць апрацоўвацца і заключацца ў той жа дзень. Плацяжы ўсё яшчэ могуць быць не-STP з-за розных прычын<ref>{{Cite web|url=https://www.finextra.com/blogposting/8728/challenges-around-stp-in-payments|title=Challenges around STP in Payments|work=finextra.com|accessdate=10-10-2021}}</ref>. == Перавагі == Пры поўным укараненні STP можа даць кіраўнікам актывамі такія перавагі, як больш кароткія цыклы апрацоўкі, зніжэнне рызыкі разлікаў і больш нізкія аперацыйныя выдаткі<ref>{{Cite web|url=https://www.sebi.gov.in/sebi_data/faqfiles/jan-2017/1485846723481.pdf|title=Frequently Asked Questions On Straight Through Processing|work=sebi.gov.in|accessdate=10-10-2021}}</ref>. Некаторыя галіновыя аналітыкі лічаць, што 100 % аўтаматызацыя — недасяжная мэта<ref>{{Cite web|url=http://www.waterstechnology.com/waters/news/1610197/stp-credit-derivatives|title=STP and Credit Derivatives|work=waterstechnology.com|accessdate=10-10-2021}}</ref>. Замест гэтага яны прасоўваюць ідэю павышэння ўзроўняў унутранай STP унутры фірмы, падахвочваючы групы фірмаў працаваць разам над паляпшэннем якасці аўтаматызацыі трансакцыйнай інфармацыі паміж сабой, або на двухбаковай аснове, або як супольнасць карыстальнікаў (знешняя STP). Іншыя аналітыкі, аднак, мяркуюць, што STP будзе дасягнута са з’яўленнем функцыянальнай сумяшчальнасці бізнес-працэсаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-10-10}} [[Катэгорыя:Кіраванне данымі]] d4q958gswd7pwgdmmqlkjo0d4o60gb1 0 690737 5220682 4693078 2026-10-18T07:48:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220682 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Чалавек-павук (значэнні){{!}}Чалавек-павук}} {{мультфільм |Назва=Чалавек-павук: Скрозь сусветы |Прэм’ера=2023 |Выява=Spider-Man Across the Spider-Verse logo.webp}} '''«Чалавек-павук: Скрозь сусветы»''' ({{lang-en|Spider-Man: Across the Spider-Verse}}) — [[Мультыплікацыя|анімацыйны фільм]] амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]», прэм’ера якога адбылася на 2 чэрвеня [[2023]] года. З’яўляецца сіквелам мультфільма «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]». «Чалавек-павук: Скрозь сусветы» выпушчаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 2 чэрвеня 2023 года<ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2022-04-20 |title='Spider-Man: Across The Spider-Verse' Heads To Summer 2023; Sony Dates 'Equalizer 3' Among Other Release Changes |url=https://deadline.com/2022/04/spider-man-across-the-spider-verse-summer-2023-theatrical-release-sony-release-date-changes-1235007010/ |access-date=2022-04-20 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ў прэміум-фармаце вялікіх памераў і ў фармаце IMAX. Першапачаткова выпуск быў запланаваны на 8 красавіка 2022 года<ref>{{Cite web |last=Hipes |first=Patrick |date=2019-11-01 |title='Spider-Man: Into The Spider-Verse' Sequel Gets Release Date |url=https://deadline.com/2019/11/spider-man-into-the-spider-verse-sequel-release-date-1202775022/ |access-date=2019-11-01 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref>, але быў перанесены на 7 кастрычніка з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2022-04-24 |title='Spider-Man: Homecoming' Sequel Pushes 'Doctor Strange 2' To 2022: Disney & Sony Release Date Change Team-Up |url=https://deadline.com/2020/04/doctor-strange-2-heads-to-2022-thor-love-and-thunder-moves-up-a-week-1202917542/ |access-date=2020-03-28 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref>. Затым ён быў перанесены на чэрвень 2023 года<ref>{{Cite web |date=2022-04-20 |title='Spider-Man: Across The Spider-Verse' Heads To Summer 2023; Sony Dates 'Equalizer 3' Among Other Release Changes |url=https://allbusinessreviews.org/gwen-spider-man-2099-battle-vulture/ |access-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823164044/https://allbusinessreviews.org/gwen-spider-man-2099-battle-vulture/ |archive-date=23 жніўня 2022 |url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|9362722}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2023 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дэніэл Пембертан]] ggclepv9f88tpl2iah4rw1nana4s9ls 0 694539 5220560 5153101 2026-10-17T18:07:55Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220560 wikitext text/x-wiki {{картка праграмы}} '''Ethereum''' — другая па велічыні крыптавалютная платформа па рынкавай капіталізацыі пасля Біткойна. Ethereum мае адкрыты [[зыходны код]] і заснаваны на тэхналогіі [[блокчэйн]]. Як і [[Біткойн]], Ethereum з’яўляецца дэцэнтралізаванай сеткай і не знаходзіцца пад кантролем цэнтральнай арганізацыі, што дазваляе здзяйсняць анлайн-плацяжы ананімна без неабходнасці ў банку ці трэцім баку.<ref>{{Cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/private-transactions-now-available-ethereum-132053524.html|title=Transactions as anonymous as cash are now possible on Ethereum|work=finance.yahoo.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> Абрэвіятура ETH і сімвал у выглядзе грэчаскай літары Xi Ξ выкарыстоўваюцца для абазначэння абменных адзінак Ethereum. У дробаў ёсць свае назвы: 1/1000 — фіні, 1/106 — сабо, 1/1018 — вэй. Майнінг Ethereum падобны на майнінг біткойнаў, але пры рашэнні ланцужка блокаў Ethereum майнер зарабляе эфір. Адна з асноўных функцый Ethereum — смарт-кантракты. Смарт-кантракты Ethereum выконваюцца віртуальнай машынай Ethereum або EVM (віртуальная машына Ethereum).<ref>{{Cite web|url=https://www.techradar.com/news/best-cryptocurrencies-in-2021-bitcoin-ether-and-more|title=Top cryptocurrencies by value in 2021: Bitcoin, Ether and more|work=techradar.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> Як і любую іншую крыптавалюту, Ethereum можна купляць, прадаваць, аплачваць і абменьваць. Тэхналогія Ethereum дазваляе запісваць трансакцыі з любым актывам на размеркаванай аснове ў кантрактах тыпу блокчэйн без выкарыстання традыцыйных юрыдычных працэдур.<ref>{{Cite web|url=http://www.economistinsights.com/technology-innovation/analysis/money-no-middleman/tab/1|title=Why Bitcoin may herald a new era in finance|work=economistinsights.com|accessdate=2021-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304194838/http://www.economistinsights.com/technology-innovation/analysis/money-no-middleman/tab/1|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=}}</ref> У адрозненне ад Біткойна, Ethereum — гэта неабмежаваны запас крыптавалюты.<ref>{{Cite web|url=https://comparebrokers.co/compare/trading-ethereum/|title=Best Trading Ethereum Guide|work=comparebrokers.co|accessdate=2021-11-26}}</ref> Гэта азначае, што крыптавалюта можа знаходзіцца ў стане інфляцыі. На біржах крыптавалют актыўна ідзе гандаль Ethereum. Яго агульная капіталізацыя ў жніўні 2022 года перавысіла 198 мільярдаў долараў.<ref>{{Cite web|url=https://etherscan.io/stat/supply|title=Ether Total Supply and Market Capitalization Chart|work=etherscan.io|accessdate=2021-11-26}}</ref> Каманда распрацоўшчыкаў Ethereum цяпер працуе над запускам значнага абнаўлення, якое ўключае поўную рэарганізацыю ўсёй платформы і фарміраванне новай больш маштабнай версіі<ref>https://profinvestment.com/staking-ethereum/</ref>. Змена механізму кансэнсусу ад Proof of Work (PoW) да Proof of Stake (PoS) — асноўная прычына чакання Ethereum 2.0 ва ўсім крыптасвеце. Proof-of-stake, або PoS, — механізм, на аснове якога ўладальнікі некаторай долі токенаў сеткі атрымліваюць права на ўзнагароду за праверку блокаў. Гэта супрацьлегласць мадэлі Proof-of-Work (PoW), якая ўжываецца Bitcoin. PoW дае права на пацвярджэнне блокаў тым, хто мае найбольшую вылічальную магутнасць. Цікавасць да платформы праявілі розныя арганізацыі, у тым ліку [[Microsoft]], [[IBM]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/03/28/business/dealbook/ethereum-a-virtual-currency-enables-transactions-that-rival-bitcoins.html?_r=0|title=Ethereum, a Virtual Currency, Enables Transactions That Rival Bitcoin’s|work=nytimes.com|accessdate=2021-11-26}}</ref>, [[Intel]]<ref>{{Cite web |url=https://forklog.com/microsoft-intel-i-accenture-voshli-v-sostav-enterprise-ethereum-alliance/ |title=Microsoft, Intel и Accenture вошли в состав Enterprise Ethereum Alliance {{!}} ForkLog |access-date=2022-05-11 |archive-date=2017-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821112537/http://forklog.com/microsoft-intel-i-accenture-voshli-v-sostav-enterprise-ethereum-alliance/ |url-status=live }}</ref>, [[PayPal]]<ref>{{Cite web |url=https://itc.ua/news/paypal-razreshil-polzovatelyam-vyvodit-bitcoin-i-ethereum-na-vneshnie-koshelki/ |title=PayPal разрешил пользователям выводить Bitcoin и Ethereum на внешние кошельки — ITC.ua |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607173626/https://itc.ua/news/paypal-razreshil-polzovatelyam-vyvodit-bitcoin-i-ethereum-na-vneshnie-koshelki/ |url-status=live }}</ref>, [[Deutsche Bank]]<ref>[https://cryptohamster.org/deutsche-bank-zavershaet-testirovanie-tokenizirovannoy-investicionnoy-platformy/ Deutsche Bank завершает тестирование токенизированной инвестиционной платформы | CryptoHamster.org]</ref>, [[Facebook]]<ref>[https://mpost.io/ru/meta-begins-experimenting-with-ethereum-and-polygon-nfts-for-facebook/ Meta экспериментирует с Ethereum и Polygon NFT на Facebook | Сообщение Метавселенной]</ref>, [[Reddit]]<ref>{{Cite web |url=https://22century.ru/computer-it/95611 |title=Reddit сотрудничает с Ethereum Foundation. Отныне официально |access-date=2022-05-31 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511080305/https://22century.ru/computer-it/95611 |url-status=live }}</ref>, [[Instagram]]<ref>{{Cite web |url=https://forklog.com/smi-v-instagram-dobavyat-podderzhku-nft-na-ethereum-polygon-solana-i-flow/ |title=В Instagram добавят поддержку NFT на Ethereum, Polygon, Solana и Flow {{!}} ForkLog |access-date=2022-05-31 |archive-date=2022-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610092142/https://forklog.com/smi-v-instagram-dobavyat-podderzhku-nft-na-ethereum-polygon-solana-i-flow/ |url-status=live }}</ref>. Bloomberg Businessweek сцвярджае, што [[праграмнае забеспячэнне]], якое распаўсюджваецца Ethereum, можа быць выкарыстана любой асобай, якая шукае абароны ад несанкцыянаванага ўмяшання. Вы можаце бяспечна весці справы з кімсьці, каго вы не ведаеце, таму што ўмовы пазначаны ў смарт-кантракце, убудаваным у блокчэйн.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-25/this-is-your-company-on-blockchain|title=This Is Your Company on Blockchain|work=bloomberg.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> [[Вынаходнік]] і сузаснавальнік кампаніі [[Apple]] [[Стыў Возняк]] заявіў, што Ethereum можа аказацца гэтак жа ўплывовым, як Apple у доўгатэрміновай перспектыве<ref>{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/crypto/woz-ether/ |title=Стив Возняк заявил, что Ethereum может стать следующим Apple — Hi-Tech Mail.ru |access-date=29 красавіка 2022 |archive-date=28 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428165529/https://hi-tech.mail.ru/crypto/woz-ether/ |url-status=dead }}</ref>. == Смарт-кантракт == Смарт-кантракт — гэта [[камп’ютарная праграма]] або пратакол трансакцыі, прызначаны для аўтаматычнага выканання, кантролю або дакументавання юрыдычна значных падзей і дзеянняў у адпаведнасці з умовамі кантракта або пагаднення.<ref>{{Cite web|title=The Stanford InfoBus and its service layers: Augmenting the internet with higher-level information management protocols|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/BFb0052526|accessdate=2022-05-12|work=link.springer.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smart Contracts|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvn96h9r|accessdate=2022-05-12|work=jstor.org}}</ref> Мэтамі смарт-кантрактаў з’яўляюцца скарачэнне патрэбнасці ў давераных пасярэдніках, выдаткаў на арбітраж і правапрымяненне, страт ад махлярства, а таксама скарачэнне зламысных і выпадковых выключэнняў.<ref>{{Cite web|title=What Is A Smart Contract And How Does It Work?|url=https://www.kucoin.com/ru/blog/what-is-a-smart-contract-and-how-does-it-work|accessdate=2022-05-12|work=kucoin.com}}</ref> Гандлёвыя аўтаматы згадваюцца як найстарэйшая тэхналогія, эквівалентная рэалізацыі смарт-кантрактаў.<ref>{{Cite web|title=Contract Law 2.0: «Smart» Contracts As the Beginning of the End of Classic Contract Law|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=28852411|accessdate=2022-05-12|work=papers.ssrn.com}}</ref> Белая кніга 2014 года пра [[крыптавалюта|крыптавалюту]] Ethereum апісвае пратакол Біткойн як слабую версію канцэпцыі смарт-кантракту, як гэта вызначана навукоўцам-камп’ютаршчыкам, юрыстам і крыптографам Нікам Сабо.<ref>{{Cite web|title=Ethereum Whitepaper |url=https://ethereum.org/en/whitepaper/|accessdate=2022-05-12|work=ethereum.org}}</ref> Пачынаючы з Біткойна, розныя крыптавалюты падтрымліваюць мовы сцэнарыяў, якія дазваляюць выкарыстоўваць больш прасунутыя смарт-кантракты паміж недаверанымі бакамі.<ref>{{Cite web|title=Interpretation of Contracts and Smart Contracts: Smart Interpretation or Interpretation of Smart Contracts?|url=https://kluwerlawonline.com/journalarticle/European+Review+of+Private+Law/26.6/ERPL2018054|accessdate=2022-05-12|work=kluwerlawonline.com}}</ref> Смарт-кантракты варта адрозніваць ад смарт-юрыдычных кантрактаў. Апошняе належыць да традыцыйнага юрыдычнага абавязацельнага пагаднення на натуральнай мове, у якім вызначаныя ўмовы выяўлены і рэалізаваны ў машыначытальным кодзе.<ref>{{Cite web|title=Is code law? Current legal and technical adoption issues and remedies for blockchain-enabled smart contracts|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0268396220924669|accessdate=2022-05-12|work=journals.sagepub.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smart contracts from the contract law perspective: outlining new regulative strategies|url=https://academic.oup.com/ijlit/article-abstract/28/3/217/5897086?login=false|accessdate=2022-05-12|work=academic.oup.com}}</ref> == Літаратура == * ''Руслан Акст.'' Что такое Смарт-контракт. или Ethereum за час. — Ridero, 2017. — С. 19. — {{ISBN|978-5-4485-2907-8}}. * ''Сирадж Раваль.'' Децентрализованные приложения. Технология Blockchain в действии. — Питер, 2017. — С. 240. — {{ISBN|978-5-496-02988-9}}. * ''Chris Dannen.'' Introducing Ethereum and Solidity: Foundations of Cryptocurrency and Blockchain Programming for Beginners. — Apress, 2017. — С. 256. — {{ISBN|978-5-8459-1349-4}}. * ''Michael G. Solomon.'' Ethereum For Dummies. — John Wiley & Sons, 2019. — С. 272. — {{ISBN|978-1-119-47412-8}}. * ''Santiago Palladino.'' Ethereum for Web Developers: Learn to Build Web Applications on top of the Ethereum Blockchain. — Apress, 2019. — С. 349. — {{ISBN|978-1-484-25277-2}}. * ''Алексей Бурков.'' Ethereum: работа с сетью, смарт-контракты и распределенные приложения. — ЛитРес, 2020. — С. 542. — {{ISBN|9785042883842}}. * ''Matthew Leising.'' Out of the Ether: The Amazing Story of Ethereum and the $55 Million Heist that Almost Destroyed It All. — John Wiley & Sons, 2020. — С. 336. — {{ISBN|978-1-119-60293-4}}. * ''Camila Russo.'' The Infinite Machine: How an Army of Crypto-hackers Is Building the Next Internet with Ethereum. — HarperCollins, 2020. — С. 347. — {{ISBN|978-0-062-88614-9}}. * ''Андреас Антонопулос, Гэвин Вуд.'' Осваиваем Ethereum: создание смарт-контрактов и децентрализованных приложений. — Эксмо, 2021. — С. 512. — {{ISBN|978-5-04-106781-6}}. * ''Виталик Бутерин.'' Больше денег: что такое Ethereum и как блокчейн меняет мир. — Individuum, 2023. — С. 400. — {{ISBN|978-5-6048295-8-5}}. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] iegdf52dqm9a6f5f9uoa4gy4b3zzjil 0 698572 5220718 4350282 2026-10-18T08:45:15Z Zadorenko V 175157 5220718 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Машанскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Маршанскі раён''' ({{Lang-ru|Моршанский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае адукацыю (муніцыпальны раён) на поўначы [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Маршанск]] (у склад раёна не ўваходзіць). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйна-муніцыпальны падзел == Маршанскі раён як адміністрацыйна-тэрытарыяльнае утварэнне ўключае 16 сельсаветаў: # с. Алгасава — адміністрацыйны цэнтр Алгасаўскага сельсавета; # с. Алкужы — адміністрацыйны цэнтр Алкужбаркаўскага сельсавета; # с. Ванава — адміністрацыйны цэнтр Ванаўскага сельсавета; # с. Вясёлае — адміністрацыйны цэнтр Весялоўскага сельсавета; # пас. Вяжлі — адміністрацыйны цэнтр Дзмітрыеўскага сельсавета; # с. Кацярынаўка — адміністрацыйны цэнтр Кацярынаўскага сельсавета; # с. Івенне — адміністрацыйны цэнтр Івенскага сельсавета; # с. Карэлі — адміністрацыйны цэнтр Карэльскага сельсавета; # с. Крукава — адміністрацыйны цэнтр Крукаўскага сельсавета; # с. Малыя Кулікі — адміністрацыйны цэнтр Кулікоўскага сельсавета; # с. Левіна — адміністрацыйны цэнтр Левінскага сельсавета; # с. [[Наватомнікава]] — адміністрацыйны цэнтр Наватомнікаўскага сельсавета; # с. Ракша — адміністрацыйны цэнтр Ракшынскага сельсавета; # с. Серпавое — адміністрацыйны цэнтр Серпоўскага сельсавета; # с. Старатомнікава — адміністрацыйны цэнтр Старатомнікаўскага сельсавета; # с. Вусце — адміністрацыйны цэнтр Усцьінскага сельсавета<ref>[http://docs.cntd.ru/document/948000324 Закон «Об административно-территориальном устройстве Тамбовской области»]</ref>. У Маршанскі раён як муніцыпальнае ўтварэнне са статусам муніцыпальнага раёна ўваходзяць 16 муніцыпальных утварэнняў са статусам сельскіх паселішчаў<ref>[http://docs.cntd.ru/document/948003516 Закон Тамбовской области от 17 сентября 2004 года № 232-З Об установлении границ и определении места нахождения представительных органов муниципальных образований в Тамбовской области]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тамбоўская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Тамбоўскай вобласці]] oxr11y1p2srd17m0tsvyar82ru7jc7s 0 702967 5220588 4764757 2026-10-17T19:42:23Z M.L.Bot 261 афармленне 5220588 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Рыхеза''' ({{Lang-da|Richeza af Danmark}}, {{Lang-sv|Rikissa av Danmark}}; [[1182]], [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], [[Зеландыя (графства)|Зеландыя]] — [[8 мая]] [[1220]], Рынгстэд, Зеландыя) — дацкая прынцэса з дынастыі [[Эстрыдсены|Эстрыдсенаў]], жонка шведскага караля [[Эрык X Кнутсан|Эрыка X]]. == Біяграфія == Дачка дацкага караля [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] і менскай князёўны [[Сафія Валадараўна|Сафіі Валадараўны]]. Названа па бабулі з матчынай лініі — каралеве [[Рыкса Баляславаўна|Рыхезе]]. У 1210 годзе шведскі кароль [[Эрык X Кнутсан|Эрык X]], які скінуў свайго папярэдніка [[Сверкер Карлсан|Сверкера II]], для добрасуседскіх адносін з Даніяй, дзе традыцыйна падтрымлівалі дынастыю Сверкераў супраць дынастыі Эрыксанаў, ажаніўся з Рыхезай, сястрой тагачаснага дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара II]]. Пры жыцці мужа каралева нарадзіла дачок і толькі пасля яго смерці ў 1216 годзе, каралева-ўдава нарадзіла адзінага сына, будучага шведскага караля [[Эрык Шапялявы|Эрыка XI]]. Новы шведскі кароль [[Юхан I]] з дынастыі Сверкераў выгнаў са Швецыі ўсю дынастыю Эрыксанаў. Разам з дзецьмі, Рыхеза вярнулася на радзіму, дзе памерла ў 1220 годзе, не дажыўшы ні да заняцця сваім сынам на шведскага стальца ў 1222 годзе, ні да вяселляў сваіх дачок. == Сям’я == У Рыхезы і Эрыка X было чатыры дачкі і адзін сын. * Сафія Эрыксдотэр (пам. 1241), у шлюбе з Генрыхам III Борвінам, герцагам растоцкім. * Марта Эрыксдотэр, у шлюбе з Нільсам Сікстэнсанам Шпарэ. * [[Інгеборг Эрыксдоцір]] (пам. 1254), у шлюбе з [[Біргер Ярль|Біргерам Ярлем]], рэгентам шведскім. * Мар’яна, у шлюбе з [[Барнім I Добры|Барнімам I]], герцагам памеранскім. * [[Эрык Шапялявы|Эрык XI]] (1216—1250), кароль шведскі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://runeberg.org/dbl/14/0095.html Рыхеза] на сайце дацкага біяграфічнага лексікону. * Åke Ohlmarks. ''Alla Sveriges drottningar'' (''Усе каралевы Швецыі''){{Ref-sv}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эстрыдсены]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIII стагоддзя]] 5ie7ad7rixprvqhpxhbkcstw5vogp8u 0 706663 5220393 5220233 2026-10-17T12:10:54Z M.L.Bot 261 5220393 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Малевіч}} {{вучоны}} '''Сяргей Аляксандравіч Малевіч''' ({{ВДП}}; Крыптанімы: ''С. Малевіч'') — беларускі фалькларыст і мовазнавец. == Біяграфія == Дзед — Афанасій Малевіч, быў протадыяканам кафедральнага [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Петра-Паўлаўскага сабора]] ў Мінску{{Sfn|Баринов|2022}}. Бацька — Аляксандр (1848 — пасля 1918{{Sfn|Баринов|2022}}/да 1919{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}), скончыў Мінскую духоўную семінарыю (1871), з 1872 года настаўнік [[Чапліцы (вёска)|Чапліцкага]] народнага вучылішча Слуцкага павета, з 1877 года псаломшчык Чапліцкай Георгіеўскай царквы, з 1879 года служыў у [[Пярэжыр]]скай Мікалаеўскай царкве Ігуменскага павета, з 1883 года служыў у іншай царкве{{Sfn|Баринов|2022}}, прынамсі ў 1902 і да 1918 года служыў у [[Малева (Нясвіжскі раён)|Малеўскай]] Мікалаеўскай царкве{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. Маці — Надзея Антонаўна, памерла ва ўзросце 22 гадоў падчас родаў{{Sfn|Баринов|2022}}. Нарадзіўся 2 жніўня 1878 года{{Sfn|Баринов|2022}}. Паводле [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], у [[Малева (Нясвіжскі раён)|Малеве]]{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. Аднак гэта выглядае малаімаверным, бо ахрысцілі Сяргея ў [[Яўтушкавічы|Яўтушкавіцкай]] Раства-Багародзіцкай царкве Рэчыцкага павета{{Sfn|Баринов|2022}} (прыкладна за 150 км па прамой ад Малева). Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]] (1888—1889{{Sfn|Баринов|2022}}), праз нейкія праблемы перавёўся{{Sfn|Жанры|2013|с=186, 188}} ў [[Слуцкая гімназія|Слуцкую гімназію]] (1890—1900{{Sfn|Баринов|2022}}), страціўшы год у навучанні{{Sfn|Жанры|2013|с=186, 188}}. Студэнтам першага курсу Пецярбургскага ўніверсітэта{{Sfn|Жанры|2013|с=186, 188}} ажаніўся з Ганнай Аляксандраўнай Духоўскай (ахрышчанай яўрэйкай Ханнай Ашэраўнай), яны мелі дачку Антаніну (нар. 27.2.1906) і сына Дыядора (1.9.1910){{Sfn|Баринов|2022}}. У 1904 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта, адразу паступіў у Археалагічны інстытут у Пецярбургу, які скончыў у 1907 годзе{{Sfn|Баринов|2022}}. Спадзяванні заняцца па сканчэнні ўніверсітэта навукай не спраўдзіліся, прапаноў працы ад універсітэтаў не было, Малевіч паехаў у Рэвель і да 1913 года выкладаў рускую мову ў Мікалаеўскай гімназіі. Потым вярнуўся ў Пецярбург, на месца інспектара гімназіі Імператара Пятра Вялікага, быў на гэтай пасадзе да рэвалюцыі{{Sfn|Баринов|2022}}. У снежні 1916 года жыў у Петраградзе на [[Вялікі праспект Васілеўскага вострава|Вялікім праспекце В. В.]], магчыма, пры гімназіі{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. У 1918 годзе, 24 красавіка — 29 снежня быў у шпіталі Св. Панцеляймона праз псіхічны разлад{{Sfn|Баринов|2022}}. У 1919 годзе, ратуючыся ад галоду ў рэвалюцыйным Петраградзе, Малевіч пераехаў у Малева і жыў там каля двух гадоў. У 1921 годзе пераехаў у Нясвіж, некалькі месяцаў зарабляў цяжкай фізічнай працай, а потым быў запрошаны настаўнікам у новаствораную мясцовую рускую гімназію{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. У 1922 годзе выехаў у Польшчу{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. Вучыўся на двухгадовых (ці трохгадовых) настаўніцкіх курсах падрыхтоўкі выкладчыкаў польскіх школ у Лобзаве пад Кракавам{{Sfn|Жанры|2013|с=188-189}}. З 1923 года канчаткова пасяліўся з сям’ёй у Кракаве, як філолаг старой школы з вышэйшай адукацыяй працаваў выкладчыкам рускай мовы ў Кракаўскім (Ягелонскім) універсітэце{{Sfn|Жанры|2013|с=186, 189}}. Памёр, магчыма, у Кракаве пасля 1923 года{{Sfn|Жанры|2013|с=189}}. Дачка Антаніна, паводле Смоліча, пазней працавала асістэнткай у Віленскім універсітэце, а паводле Філатавай — дыктарам (канферансье) на Віленскім радыё{{Sfn|Жанры|2013|с=187, 189}}. Сын Дыядор (Дуда), па чутках, стаў афіцэрам{{Sfn|Жанры|2013|с=188-189}}. == Дзейнасць == Апублікаваў беларускія [[Песня пра Лазара|духоўныя вершы пра Лазара]] са звесткамі з жыцця жабракоў-[[колавая ліра|лірнікаў]] (1906), вершы запісаў ад Восіпа Адамацкага з вёскі [[Лоцвіны]] Слуцкага павета. Запіс «Лазара» Малевіч зрабіў асабіста: Адамацкі быў бязногім калекам-жабраком, ён сядзеў без шапкі летам на возе, а зімой на санях і спяваў пад акампанемент ліры{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. Малевіч звярнуў увагу на два розныя элементы песеннай мовы: «характэрныя рысы чыстага тутэйшага вымаўлення» спалучаюцца з царкоўна-кніжнымі. Аўтар падборкі матэрыялаў па беларускай мове і фальклоры «Белорусские народные песни», апублікаванай у зборніку Аддзялення рускай мовы і славеснасці [[ІАН]] (1907, Санкт-Пецярбург), якая змяшчае поўны цыкл народных песень і казку «Пан і мужык». Збор фальклорнага матэрыялу Малевіч арганізаваў падчас універсітэцкіх калядных вакацый 1902—1903 гадоў у Малеве: ён склікаў старэйшых вучняў Малеўскай царкоўна-прыходскай школы (сярод іх быў і Алесь Вініцкі), раздаў ім сшыткі з алоўкамі, навучыў правілам запісу і плаціў па 5 капеек за кожны запоўнены ад бацькоў сшытак песень і казак{{Sfn|Жанры|2013|с=186}}. Як навуковая праца публікацыя забяспечана фанетычным і марфалагічным нарысам мясцовага дыялекту «жывой беларускай гаворкі» і яе слоўнікам{{Sfn|Баринов|2022}}. Выданне падпісана крыптанімам «С. Малевіч»{{Пераход|Гіпотэза атаяснення з Севярынам Малевічам|pink}}. Матэрыялы для працы збіраў некалькі гадоў у Ланьскай воласці Слуцкага павета Мінскай губерні, у тым ліку ў сяле [[Малева (Нясвіжскі раён)|Малева]] за 10 км ад [[Нясвіж]]а і вёсках [[Альхоўка (Нясвіжскі раён)|Альхоўка]], [[Карцэвічы]], Яськевічы і [[Гусакі (Нясвіжскі раён)|Гусакі]], іх жыхароў называў «''карэннымі аселымі беларусамі, якія даволі шчасліва захавалі да цяперашняга часу найгалоўнейшыя этнаграфічныя рысы''»{{Sfn|Баринов|2022}}, а Малева — «''нашай старой беларускай вёскай''». На думку Малевіча, кансерватыўны земляробчы лад жыцця краю адыграў немалую ролю «ў доўгачасовым захаванні беларускага этнічнага тыпу» і спрыяў таму, што «беларуская вёска захавала ў сваёй памяці нямала твораў народна-паэтычнага духу»{{Sfn|Баринов|2022}}. За некалькі гадоў да Малевіча іншую падборку песень, але з такой самай назвай і ў тым самым выданні апублікаваў [[Аляксандр Разенфельд]]{{Sfn|Баринов|2022}}. Малевіч меў пэўныя спадзяванні на гэту працу. Яна і праўда была заўважана, у прыватнасці матэрыяламі Малевіча карыстаўся [[Я. Карскі|Яўхім Карскі]], у Львове аўтарытэтны этнограф [[Уладзімір Гнацюк]] апублікаваў добразычлівую рэцэнзію ў «Записках НТШ»{{Sfn|Баринов|2022}}{{Sfn|Жанры|2013|с=184, 314}}. У 1908 годзе Малевіч падаў сваю працу на конкурс у [[Рускае геаграфічнае таварыства]], але без вынікаў{{Sfn|Баринов|2022}}. == Гіпотэза атаяснення з Севярынам Малевічам == У студзені 1968 года старшыня [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва (БІНіМ) у Нью-Ёрку]] доктар [[Вітаўт Тумаш]] падумаў пра магчымасць, што аўтар кнігі «Белорусские народные песни» «С. Малевіч» можа быць бацькам або сваяком мастака-авангардыста [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]]. Каб праверыць гэта, Тумаш напісаў даследчыку Алесю Вініцкаму, ураджэнцу вёскі Малева{{Sfn|Жанры|2013|с=184-185}}. Вініцкі абверг такую магчымасць, бо ведаў аўтара «Белорусских народных песен» — Сяргея Малевіча, сына праваслаўнага святара. Казімір жа быў каталіком. Да таго ж сын Сяргея ў 1923 годзе быў яшчэ падлеткам, звалі яго неяк смешна, але не Казімірам. Таксама Вініцкі адзначыў, што прозвішча Малевіч вельмі распаўсюджана на Случчыне{{Sfn|Жанры|2013|с=186-187}}. Пазнейшую біяграфію Сяргея Малевіча Вініцкі ўдакладніў праз ліставанне з дачкой уладальнікаў суседняга з Малева фальварка пад Аліхоўкай Лідыяй Феліксаўнай Філатавай (Паржэцкай){{Sfn|Жанры|2013|с=187-189}}. Лідыя як суседка бывала ў доме айца Аляксандра — бацькі Сяргея Малевіча, а муж яе сястры Мані вучыўся разам з Малевічам на настаўніцкіх курсах у Лобзаве пад Кракавам{{Sfn|Жанры|2013|с=188-189}}. У 2007 годзе гіпотэзу пра «С. Малевіча» як Севярына Малевіча зноў прапанаваў [[Арсень Ліс]], яе падтрымаў [[Адам Мальдзіс]], і інфармацыя шырока распаўсюдзілася{{Sfn|Мальдзіс|2007}}{{Sfn|Жанры|2013|с=185}}. У 2022 годзе расійскі гісторык [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] зноў, ужо ў архівах, выявіў інфармацыю пра сапраўднага аўтара — Сяргея Аляксандравіча Малевіча{{Sfn|Баринов|2022}}. Таксама выказвалі думку, што і Севярын, і Сяргей Малевіч паходзяць з аднаго разгалінаванага роду, звязанага з сялом Малева; пэўных пацвярджэнняў гэтаму няма, але прынамсі мастацтвазнавец [[Сяргей Харэўскі]] выказаў гіпотэзу пра ролю Малева ў творчасці Казіміра Малевіча. Калі б было так, магчыма, этнаграфічная праца Сяргея Малевіча сведчыла б пра глыбокую сувязь гэтага роду з беларускай культурай. == Бібліяграфія == * ''Малевич С.'' [[:ru:s:Белорусский нищенский Лазарь (Малевич)/ДО|Белорусский нищенский «Лазарь»]] // Живая старина. Год XV. 1906. Вып. II. — Спб. * ''Малевич С.'' [https://www.prlib.ru/item/363831 Белорусские народные песни] // Сб. Отд-ния русского языка и словесности Академии наук. — СПб, 1907. — T. LXXXII, № 5. — С. 1-194. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Жанры|спасылка=https://knihi-online.com/zanry-lavon-jurevic.html|аўтар=Юрэвіч, Л.|загаловак=Жанры|адказны=|год=2013|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Кнігазбор|том=|pages=|allpages=528|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 21|isbn=978-985-7057-28-3|тыраж=}} * ЦГА СПб. Фонд Р-2742. Опись 1. Дело 660 * ЦГИА СПб. Фонд 14. Опись 3. Дело 37736 == Спасылкі == * {{Артыкул|ref=Баринов|год=2022|аўтар=Баринов И.|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/633648187783962|загаловак=Забытые белорусисты: Сергей Малевич|выданне=Запісы беларусаведа}} * {{h|Мальдзіс|2007|{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/kaz-m-r-malev-ch-nareshtse-atryma-belaruskuyu-prap-sku.html|title=Казімір Малевіч нарэшце атрымаў беларускую «прапіску»|author=Адам Мальдзіс |website=www.sb.by|date=2007-07-19|access-date=2026-10-15}} }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Малевіч Сяргей Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі]] 6n4k6r4rf33wozphdgxg0i17d1h9yko 0 706922 5220573 4795778 2026-10-17T18:28:04Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5220573 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джанан Толан''' ({{Lang-tr|Canan Tolon}}; нар. у [[1955]], [[Стамбул]]) — [[Турцыя|турэцкая]] мастачка. Жыве і працуе ў Эмерывіле, штат [[Каліфорнія]]. З’яўляецца адной з важных прадстаўніц сучаснага жывапісу Турцыі. Яе працы выкананы ў такіх відах мастацтва, як [[гравюра]], [[жывапіс]], [[малюнак]], [[скульптура]] і інсталяцыя<ref name="then2">{{Cite book|date=2012|title=Canan Tolon: Then, and then|url=http://www.canantolon.com/Publications/ThenAndThenDownload.pdf|publisher=Gallery Paule Anglim|access-date=26 красавіка 2022|archive-date=4 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704205355/http://www.canantolon.com/Publications/ThenAndThenDownload.pdf|url-status=dead}}</ref>. Яны выстаўляліся на міжнародных выставах у [[Анкара|Анкары]], [[Стамбул]]е, [[Кіеў|Кіеве]], [[Лондан]]е, [[Лос-Анджэлес]]е, [[Нью-Ёрк]]у, [[Окленд (Каліфорнія)|Оклендзе]] і [[Сан-Францыска]]. Работы Толан знаходзяцца ў розных нацыянальных і міжнародных калекцыях, на турэцкім рынку жывапісу іх купляюць па высокай цане<ref>{{Cite web|url=http://www.turkishtimedergi.com/genel/en-cok-kar-ettiren-40-ressam-2/|title=En çok kâr ettiren 40 ressam|author=Barış Soydan|date=2015-06-21|publisher=Turkish Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105002445/http://www.turkishtimedergi.com/genel/en-cok-kar-ettiren-40-ressam-2/|archive-date=2017-01-05|accessdate=26 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170105002445/http://www.turkishtimedergi.com/genel/en-cok-kar-ettiren-40-ressam-2/|archivedate=5 студзеня 2017|url-status=}}</ref>. У 2010 годзе адна з карцін Джанан Толан, «Глюк VI» (2008), асабліва вылучылася на аўкцыёне «Сотбіс» у Турцыі<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/6ea1fb46-f81a-11df-8875-00144feab49a|title=Turkey's contemporary art scene|website=ft.com}}</ref>. У 2012 годзе «Art + Auction» назваў мастачку адным з 50 самых калекцыянаваных мастакоў<ref>{{Cite web|url=https://newamericanpaintings.wordpress.com/2012/06/22/artauctions-50-next-most-collectible-artists/|title=Art+Auction's 50 Next Most Collectible Artists|website=wordpress.com|accessdate=26 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328231314/https://newamericanpaintings.wordpress.com/2012/06/22/artauctions-50-next-most-collectible-artists/|archivedate=28 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref>. У аглядзе Los Angeles Times у 2014 годзе адзначалася, што карціны Толан «падкрэсліваюць нашу схільнасць шукаць пазнавальныя формы» і «таксама, магчыма, з’яўляюцца каментаром да пагаршэння якасці нашага малюнка»<ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/arts/la-et-cm-canan-tolon-at-von-lintel-gallery-20141110-story.html|title=Canan Tolon looks for meaning in a pixilated landscape}}</ref>. == Біяграфія == Джанан Толан нарадзілася ў [[Стамбул]]е ў 1955 годзе<ref name="nev">{{Cite web|url=http://www.galerinev.com/tr/sanatcilar/detay/8/canan-tolon|title=Canan Tolon|website=http://www.galerinev.com|accessdate=26 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170105001400/http://www.galerinev.com/tr/sanatcilar/detay/8/canan-tolon|archivedate=5 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>. Дзяцінства правяла ў [[Францыя|Францыі]] з-за перанесенага [[поліяміэліт]]у<ref name="radikal">{{Cite web|url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/yildirim-turker/canan-tolon-1039730/|title=Canan Tolon|website=http://www.radikal.com.tr/}}</ref>. Джанан Толан распавяла пра сваё дзяцінства і доўгія гады лячэння ў малюнках і артыкулах, якія суправаджаюць малюнкі ў кнізе «Будучыня без мінулага» ({{Lang-tr|Geçmişsiz Gelecek}}; 2004)<ref name="norgunk2">{{Cite web|url=http://norgunk.com/kitap/gecmissiz-gelecek|title=Geçmişsiz Gelecek|website=http://norgunk.com/}}</ref>. Пасля заканчэння ў 1975 годзе Міжнароднай школы Ecole Française d'Istanbul вывучала дызайн і архітэктуру ў [[Эдынбургскі ўніверсітэт імя Непера|Эдынгбургскім універсітэце Непера]] (1976), Fachhochschule (1979), [[Мідлсекскі ўніверсітэт|Мідлсекскім універсітэце]] / Архітэктурнай асацыяцыі (1980) і [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]], дзе яна атрымала ступень магістра архітэктуры (1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.turkishculture.org/whoiswho/visual-arts/photograph/canan-tolon-1008.htm|title=who's who : canan tolon|website=turkishculture.org}}</ref>. Затым Толан працавала архітэктарам у Францыі і ў Сан-Францыска. Першая персанальная выстава Джанан Толан адкрылася ў [[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]] ў 1984 годзе. Пазней яна выстаўляла свае працы ў шматлікіх цэнтрах, такіх як [[Анкара]], [[Стамбул]], [[Нью-Ёрк]], [[Парыж]], [[Чыкага]] і [[Сан-Францыска]], у тым ліку працы «Я і іншы» ў [[Шарлотэнборг]]у, «Пластычныя дыялогі» ў мэрыі [[Брусель|Бруселя]], «Арганізаваны канфлікт» у Музеі сучаснага мастацтва Project 4 L, «Кут адказу» у Мастацкім музеі Мілс-каледжа, «Перасякальныя часы» і «Назіранне, інтэрпрэтацыя, разнастайнасць» у Істанбул Мадэрне<ref name="nev"/>. Працягнула сваю мастацкую адукацыю ў Берклі. Мастачка, якая цікавіцца такімі паняццямі сучаснага мастацтва, як пераемнасць, сінтэз і спалучэнне, у той час стварыла работы, заснаваныя на насценных інсталяцыях і біялагічных аб’ектах<ref name="paintings">{{Cite web|url=http://turkishpaintings.com/index.php?p=34&l=1&modPainters_artistDetailID=838|title=Canan Tolon|website=http://turkishpaintings.com/|publisher=Turkishpaintings.com sitesi|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234608/http://turkishpaintings.com/index.php?p=34&l=1&modPainters_artistDetailID=838|archive-date=4 Ocak 2017|url-status=evet}}</ref>. Толан мела намер ствараць працы з ілюзіяй таго, што ў гледача ёсць фатаграфія, структура або гісторыя. Гэта ажыццяўлялася шляхам дадання на палатно знешніх эфектаў, такіх як плямы іржы і кава<ref name="erciyes">{{Cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/hafife-alinmayacak-bir-agir-lik-28699403|title=Hafife alınmayacak bir ‘Ağır’lık|website=http://www.hurriyet.com.tr|publisher=Hürriyet gazetesi, 12 Nisan 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234443/http://www.hurriyet.com.tr/hafife-alinmayacak-bir-agir-lik-28699403|archive-date=4 Ocak 2017|url-status=hayır}}</ref><ref>Baas, Jacquelyn, Ingersoll, Richard, Lewallen, Constance ''Canan Tolon'' Finansbank Yayınları 2011 İstanbul ISBN 978-975-7529-25-5</ref>. == Калекцыя == Работы Джанан Толан захоўваюцца ў наступных публічных калекцыях: * [[Брытанскі музей]], Лондан<ref>{{Cite web|url=http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3556918&partId=1&searchText=Tolon&page=1|title=Futur Imparfait|website=britishmuseum.org}}</ref>; * İstanbul Modern, Istanbul IKSV (Стамбульскі фонд культуры і мастацтва). == Узнагароды і рэзідэнцыі == * 1989 — Прэмія «San Francisco Focus Design Award». [[Сан-Францыска]], штат [[Каліфорнія]]; * 1991 і 1992 — Фонд Беміса. [[Омаха]], штат [[Небраска]]; * 1994 — Прэмія Федэрацыі мастацтваў заходніх штатаў (WESTAF)/NEA у галіне жывапісу; * 1995 — Калонія МакДаўэл. Пітэрбора, [[Нью-Гэмпшыр]]; * 1996 — Фонд Камарга. Касіс, [[Францыя]]; * 1997 — Стыпендыя Гэмбліна ў галіне жывапісу. Vermont Studio Center, [[Вермонт]]; * 1998 — Скульптурная майстэрня Берландэры. [[Уэльс]]; * 1998 — Мастацкі савет Уэльса; * 1999 — Цэнтр міжземнаморскіх даследаванняў [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскага ўніверсітэта]]. [[Вашынгтон]]; * 2000 — Cité internationale des arts. [[Парыж]]; * 2007 — Прэмія Emeryville Public Arts Award. [[Эмерывіл]], штат [[Каліфорнія]]; * 2012 — Рэзідэнцыя Кідэра ў галіне мастацтваў. Інстытут гуманітарных навук, [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскі ўніверсітэт]], [[Ан-Арбар]]<ref>{{Cite web|url=https://events.umich.edu/event/10376|title=Canan Tolon Installation: Time After Time - Happening @ Michigan|website=umich.edu}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-04-27}} {{DEFAULTSORT:Толан Джанан}} [[Катэгорыя:Мастакі Турцыі]] 4gdsl240uvl9nzdf7buc3yxik4ort7n 0 707554 5220683 4114675 2026-10-18T07:48:27Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Музеі Гданьска]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220683 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Дом Упхагена |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Dom Uphagena}} |Выява = Kamienica Gdańsk, ul. Długa 12 by AW.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = [[Музей]] |Краіна = [[Польшча]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Гданьск]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 1357 |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Назва карты = |Сайт = |Commons = }} '''Дом Упхагена''' ({{lang-pl|Dom Uphagena}}) — гістарычны будынак у [[Галоўны горад (Гданьск)|Галоўным горадзе]] [[Гданьск|Гданьска]]. Сёння тут размешчаны аддзел [[Музей Гданьска|Музея Гданьска]]. == Гісторыя == Самыя старажытныя згадкі пра жылы будынак, верагодна драўляны, узведзены на гэтым месцы, адносяцца да [[1357]] года. У [[XV стагоддзе|XV стагоддзі]] будынак ужо быў мураваны. Яго фасад быў перабудаваны ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]]. Уладальнікі камяніцы былі з розных сем'яў. У [[1775]] годзе дом набыў багаты бібліяфіл і гісторык [[Іаган Вільгельм Упхаген]] ([[1731]]–[[1802]]). Ён замовіў рэканструкцыю фасада і інтэр'еру ў адпаведнасці з тагачаснай модай ([[ракако]]). Камяніца таксама атрымала новы [[дэкор]], які ўключаў, між іншым, драўляныя панэлі, [[пано]] з рознымі матывамі ([[Насякомыя|казуркі]], [[Кветка|кветкі]], [[птушкі]], старажытная [[архітэктура]], [[кітай|кітайскія]] сюжэты). У [[1910]] годзе дом быў перададзены ў арэнду гарадскім уладам, і тут быў створаны [[музей]], які дзейнічаў да [[1944]] года. Пасля таго, як у сакавіку [[1945]] года будынак быў спалены [[Савецкая Армія|Савецкай арміяй]] і большая частка першапачатковага [[Інтэр’ер|інтэр'ера]] знікла, было прынята рашэнне аб яго аднаўленні. На працягу многіх гадоў быў адноўлены знешні і ўнутраны выгляд дома [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], праведзена рэканструкцыя ўнутраных памяшканняў па захаванай дакументацыі. Пасля рэканструкцыі ў [[1953]] годзе ў доме спачатку размяшчаліся розныя ўстановы. У [[1981]] годзе ён аднавіў сваю функцыю музея, а пасля наступнай рэканструкцыі ў [[1998]] годзе стаў даступны для наведвальнікаў як Музей гарадскіх інтэр'ераў. Будынак размешчаны на вузкім, але доўгім участку. [[Фасад]] камяніцы трохвосевы, трохпавярховы, з двухпавярховай [[мансарда|мансардай]], пафарбаваны ў цагляна-чырвоны колер. Музей паказвае наведвальнікам каля дзясятка пакояў: зала, [[Антрэсоль|антрэсолі]], [[Гарбата|гарбатны]] пакой, зала на першым паверсе, гасцёўня на першым паверсе, вялікая сталовая, тры пакоі адпачынку ў бакавой прыбудове, невялікая сталовая, [[флігель]], пакой кухаркі, кухня, кладоўка і інш. Гэта адзіная камяніца ў [[Польшча|Польшчы]] і адна з нямногіх камяніц у [[Еўропа|Еўропе]], даступных для турыстаў, з інтэр'ерам, характэрным для дамоў багатых [[Мяшчане|мяшчан]], якія жылі ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. Інтэр'еры з багата ўпрыгожанымі панэлямі і ляпнінай абсталяваны каштоўным начыннем, як правіла, з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], у тым ліку мэбляй, гадзінамі, карцінамі і музычнымі інструментамі, а таксама трыма арыгінальнымі печамі. {{Славутасці Гданьска}} [[Катэгорыя:Славутасці Гданьска]] [[Катэгорыя:Музеі Гданьска]] prtkmogvfnju16ao5m51y313tawcrnp 0 708205 5220648 5183235 2026-10-18T03:28:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220648 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Хіуаз Каіраўна Даспанава''' ({{Lang-kk|Хиуаз Қайырқызы Доспанова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкая лётчыца [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], штурман-стралок. Народны Герой Казахстана (2004). == Біяграфія == [[Файл:Polikarpov_PO2_-_Shuttleworth_Military_Pageant_June_2013_(9185049059).jpg|злева|міні|250x250пкс|Біплан ПО-2, на якім змагаліся жанчыны-лётчыцы ў гады вайны.]] Нарадзілася 15 мая 1922 года ў вёсцы [[Ганюшкіна]] [[Гур’еўскі павет|Гур’еўскага павета]] [[Уральская губерня|Уральскай губерні]] [[РСФСР]]. Паходзіць з роду маскар племя байулы<ref>[http://infoportal.kz/ru/content/kanatty-kyz Казпочта — Справочник казпочты в Казахстане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200130035541/http://infoportal.kz/ru/content/kanatty-kyz |date=30 студзеня 2020 }}</ref><ref>http://anatili.kazgazeta.kz/?p=3032</ref>. У 1940 годзе скончыла з залатым медалём сярэднюю школу № 1 горада [[Уральск]] і разам з атэстатам атрымала пасведчанне пілота запасу мясцовага аэраклуба. Круглая выдатніца, адна з лепшых актывістак — [[Піянерскі рух|піянерважатая]], сакратар [[камсамол]]ьскай арганізацыі школы — улетку 1940 года яна паспяхова сканчыла і дзесяты клас, і аэраклуб, пасля чаго паехала ў [[Масква|Маскву]] і падала дакументы на паступленне ў Ваенна-паветраную акадэмію імя Жукоўскага. Пасля адмовы падала заяву ў Першы Маскоўскі медыцынскі інстытут, яе прынялі без экзаменаў. 13 кастрычніка 1941 года разам з аднакурсніцай Таццянай Сумарокавай запісалася на прыём да [[Марына Міхайлаўна Раскова|М. М. Расковай]], якая займалася фарміраваннем жаночых авіяпалкоў. Дзяўчат прынялі і залічылі ў групу штурманаў. 26 кастрычніка 1941 года яны прыбылі да месца фармавання палкоў у горад Энгельс. Там дзяўчыны прайшлі паскораны курс навучання ў Энгельскай ваеннай авіяцыйнай школе пілотаў. Хіуаз Даспанава была залічана штурманам-стралком у 588-ы начны бамбавальны авіяполк. Баявыя заданні выконвала на паўднёвым фронце, Паўночным Каўказе, у Закаўказзі, Украіне і Беларусі<ref>[https://www.caravan.kz/gazeta/kak-voevala-legendarnaya-kazakhskaya-letchica-khiuaz-dospanova-77214/? Как воевала легендарная казахская летчица Хиуаз Доспанова]</ref>. Двойчы адважная лётчыца была цяжка параненая, але зноў вярталася ў строй і сустрэла перамогу пад [[Берлін]]ам. З вайны вярнулася інвалідам II групы, са зрослымі пераломамі абедзвюх ног, але, нягледзячы на гэта, актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці. У апошнія месяцы вайны дзяўчына абдумвала планы вяртання ў медыцынскі інстытут, але ў выніку пайшла па іншым шляху — па шляху грамадскай дзейнасці. Першы сакратар Заходне-Казахстанскага абкама партыі Мінайдар Салін у гутарцы з камуністкай Хіуаз Даспанавай, якая толькі вярнулася з фронту, прапанаваў ёй папрацаваць на партыйна-палітычнай працы, і яна была зацверджаная інструктарам абкама партыі. Праз год Хіуаз адправілася ў вышэйшую партыйную школу ў [[Алматы]]. Прайшла шлях ад інструктара райкама партыі ў родным Заходнім Казахстане да сакратара ЦК ЛКСМ Казахстана. У 1951 годзе была абрана дэпутатам Вярхоўнага Савета Казахскай ССР і на першай жа сесіі — сакратаром Прэзідыўма. Да выхаду на пенсію была сакратаром Алматынскага гаркама партыі, праяўляючы дзейны ўдзел у жыцці сталіцы. У канцы 1950-х гадоў далі ведаць аб сабе наступствы франтавых раненняў і кантузій. Здароўе Хіуаз прыкметна пагоршылася. Не дасягнуўшы сарака гадоў, яна ў 1959 годзе была вымушана сысці на пенсію. Памерла 20 мая 2008 года<ref>Па іншых дадзеных, памерла 21 траўня 2008 года.</ref>, неўзабаве пасля атрыманага [[пералом шыйкі сцягна|пералому шыйкі сцягна]]. Пахавана ў [[Алматы]] на Кенсайскіх могілках. == Узнагароды == * «Народны Герой» (Указ Прэзідэнта Казахстана ад 7 снежня 2004 года, з уручэннем знака асаблівага адрознення — Залатой зоркі і ордэна «Атан»<ref>Указ Президента Республики Казахстан № 1487 от 7 декабря 2004 года «О награждении государственными наградами Республики Казахстан».</ref> * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (11.03.1985)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514960260/|title=Память народа :: Документ о награде :: Доспанова Хайуаз, Орден Отечественной войны I степени|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005202858/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514960260/|archive-date=5 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (29.02.1944)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21855657/|title=Память народа :: Документ о награде :: Доспанова Хыйуаз, Орден Отечественной войны II степени|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005202709/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21855657/|archive-date=5 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (28.10.1948)<ref>[http://opac.nekrasovka.ru/books/NEWSPAPERS/KP/1948/KP_1948_258.pdf ОТКЗ]</ref> * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (26.12.1942)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11689915/|title=Память народа :: Документ о награде :: Доспанова Хыйуаз, Орден Красной Звезды|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005202914/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11689915/|archive-date=5 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Медаль «За абарону Каўказа»]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1530621051/|title=Память народа :: Документ о награде :: Доспанова Хыйуаз, Медаль «За оборону Кавказа»|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005202936/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1530621051/|archive-date=5 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Іншыя медалі. == Сям’я == Муж — Шаку Аміраў. У пары нарадзілася двое сыноў: малодшы памёр ва ўзросце двух гадоў, старэйшы — Ербалат Аміраў, выкладчык КазНТУ імя Сатпаева. Унукі Баян Шаку, Канат Шаку. == Сачыненні == * Под командованием Расковой: Воспоминания военного летчика. — Алма-Ата: Казгослитиздат, 1960. == Памяць == * У гонар Даспанавай названы самалёт Embraer 190 авіякампанія Эйр Астана<ref>{{Cite web|url=http://airastana.com/kaz/ru/news/Embraer-after-Hiuaz.aspx|title=«Эйр Астана» присвоит самолету Embraer 190 имя первой казахстанской летчицы Хиуаз Доспановой|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222133929/http://airastana.com/kaz/ru/news/Embraer-after-Hiuaz.aspx|archivedate=2014-02-22|url-status=dead}}</ref>. * У Атырау у скверы ля Цэнтральнага моста усталяваны бюст у гонар лётчыцы-казашкі «Халық Каһарманы» Хіуаз Даспанавай<ref>[https://azh.kz/ru/news/view/4435 Открылся памятник отважной лётчице]</ref>. * Міжнароднаму аэрапорту «Атыраў» прысвоена імя Хіуаз Даспанавай<ref>{{Cite web |url=http://atpress.kz/9982-aeroportu-atyrau-prisvoeno-imya-khiuaz-dospanovoy |title=Аэропорту Атырау присвоено имя Хиуаз Доспановой |access-date=14 мая 2022 |archive-date=20 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320131214/http://atpress.kz/9982-aeroportu-atyrau-prisvoeno-imya-khiuaz-dospanovoy |url-status=dead }}</ref>, а перад будынкам аэрапорта знаходзіцца помнік франтавой лётчыцы Хіуаз Даспанавай<ref>[https://azh.kz/ru/news/view/62056 В аэропорту Атырау установлен памятник фронтовой лётчице Хиуаз Доспановой]</ref>. * Палацу спорту ў Атырау было прысвоена імя легендарнай лётчыцы Вялікай Айчыннай вайны Хіуаз Даспанавай. * У 2017 годзе ў [[Актабэ]] вуліцу Садовую перайменавалі ў гонар Хіуаз Даспанавай. * У Алматы назвалі вуліцу імя Хіуаз Даспанавай. На адным з дамоў маецца [[Мемарыяльная дошка|памятная дошка]] у яе гонар<ref>[http://www.voxpopuli.kz/post/view/id/767 Ночная ведьма Хиуаз Доспанова]</ref>. * 24 чэрвеня 2017 года ва Уральску адбылося адкрыццё помніка прысвечанага тром героям Вялікай Айчыннай вайны — Маншук Маметавай, Аліе Малдагулавай і Хіуаз Даспанавай пад назвай «слаўныя дачкі казахскага народа»<ref>{{Cite web |url=http://mgorod.kz/nitem/v-uralske-otkryli-pamyatnik-trem-geroyam-vov/ |title=В Уральске открыли памятник трем героям ВОВ |access-date=14 мая 2022 |archive-date=27 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327195336/http://mgorod.kz/nitem/v-uralske-otkryli-pamyatnik-trem-geroyam-vov/ |url-status=dead }}</ref>. * У горадзе [[Шымкент|Шымкенце]] мясцовымі [[графіці]]стамі ў 2017 годзе, у 16-м мікрараёне горада, на будынку паміж дамамі 18 і 19, выканана графіці, прысвечанае памяці Хіуаз Даспанавай. == Дакументальныя фільмы == * Хіуаз Даспанавай. Паспець Сказаць дзякуй. (Казахстан, 2005; Мурат Жакібаеў, Леў Вахітаў)<ref>{{Cite web|url=http://www.kazpravda.kz/c/1167428644|title=«Успеть сказать спасибо»|accessdate=2013-02-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMb5JMtr?url=http://www.kazpravda.kz/c/1167428644|archivedate=2013-02-11}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф.'' Нас называли ночными ведьмами. {{М.}} Изд-во МГУ, 2005—336 с. * Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-X. — С.276. == Спасылкі == * [http://history.voxpopuli.kz/post/view/id/767 Начная ведзьма Хіуаз Даспанава.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140601005630/http://history.voxpopuli.kz/post/view/id/767 |date=1 чэрвеня 2014 }} * [http://www.kazpravda.kz/index.php?status=banner&list_id=1&banner_uin=1205434683&lang=rus «Казахстанская праўда». «У небе толькі дзяўчыны…»] (недаступная спасылка) * [http://www.izvestia.kz/news.php?date=15-05-07&number=6 Штурман начнога бамбавіка. Інтэрв’ю з Хіуаз Даспанавай]{{Недаступная спасылка}} (недаступная спасылка) * [http://www.condensat.kz/nadezhda/nomer/02.11.06/5.htm «Паклон Вам, Хіуаз!»] * [http://www.airforce.ru/staff/who_is_who/d/d1.htm Хто ёсць хто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223021956/http://www.airforce.ru/staff/who_is_who/d/d1.htm |date=23 лютага 2020 }} * [http://www.nomad.su/?a=15-200502100318 Ворагі называлі іх «начнымі ведзьмамі»…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190408050858/http://nomad.su/?a=15-200502100318 |date=8 красавіка 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20120111100715/http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm КРЫЛАТАЯ гвардыя — галерэя малюнкаў][http://nomad.su/?a=15-200705160214 Хіуаз ДаспанавайХіуаз Даспанавай] [http://nomad.su/?a=15-200705160214 споўнілася 85 гадоў] * [http://www.tengizchevroil.com/docs/05-155_rus.pdf Слаўная Дачка стэпу, адважная ластаўка неба]{{Недаступная спасылка}} (недаступная спасылка) * [https://web.archive.org/web/20090906170909/http://azh.kz/2009/07/23/pust-led-budet-bystrym-i-dostupnym.html Адкрыццё лядовага палаца спорту імя Хіуаз Даспанавай] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-05-14}} {{DEFAULTSORT:Даспанава Хіуаз Каіраўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Жанчыны ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Ветэран працы»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За вызваленне Варшавы»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Сорак гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За абарону Каўказа»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10 гадоў Астане»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны II ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] j1qdrrkt3ksh9xw6mpkpudeoq0gvf6e 0 711296 5220411 5179351 2026-10-17T12:56:18Z ~2026-55844-07 175610 /* Гісторыя стварэння */ 5220411 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (03).jpg |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = [[гісторыя]], [[этнаграфія]], [[прыродазнаўства]] |дата= |заснаваны = 1982 |падпарадкаваны = аддзел культуры Нараўлянскага райвыканкама, [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |месцазнаходжанне= вул. Кастрычніцкая дом №12 , г. [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]], паштовы індэкс 247800 |наведвальнікі = |фонд = 3091 экспанат асноўнага фонду (2009 г.); 3270 экспанатаў асноўнага фонду (2012 г.)<ref name="narovlya.museum.by">{{Cite web |url=http://narovlya.museum.by/be |title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей» |access-date=22 чэрвеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |url-status=dead }}</ref> |агульная плошча = |выставачная плошча= 220 м кв.; 6 пастаянных і 5 часовых экспазіцый |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей''' — [[музей]] у [[Нароўля|Нароўлі]], заснаваны і адчынены ў [[1982]] г. Размешчаны ў [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|гістарычным драўляным будынку двараніна Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]], пабудаваным у 1912 г. Колькасць экспанатаў асноўнага фонду — 3270 (2012 г.)<ref name="narovlya.museum.by">{{Cite web |url=http://narovlya.museum.by/be |title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей» |access-date=22 чэрвеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |url-status=dead }}</ref>. З’яўляецца таксама даследчым і асветніцкім цэнтрам, які прапануе разнастайныя [[Экскурсія|экскурсіі]], музейныя заняткі, працу па праграме «Музей і Мы»<ref name="narovlya.museum.by"/>. == Гісторыя стварэння == У [[1982]] г. па ініцыятыве аддзела ідэалогіі Нараўлянскага РК КПБ у мясцовым Доме піянераў і школьнікаў пачалі ствараць музей краязнаўства<ref name="ReferenceA">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — №28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. Дом піянераў і школьнікаў размяшчаўся ў той час у [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|гістарычным драўляным будынку]], пабудаваным у [[1912]] г. у Нароўлі для двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), адміністратара маёнтка Нароўля [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). Сакратаром па ідэалогіі Зояй Лукінічнай Шкаран была створана група садзеяння, у якую ўвайшлі настаўнікі А.А. Дубоўскі, Л.Б. Кіль, былы сакратар Нараўлянскага РК КПБ Ф.П. Каваленка і іншыя асобы<ref name="ReferenceA"/>. Адразу пачаўся збор матэрыялаў. Мясцовыя жыхары горача адгукнуліся на ініцыятыву стварыць музей. Ветэраны Другой сусветнай вайны неслі ўзнагароды, ваенную форму, пісьмы, фотаздымкі; нараўлянскія арганізацыі і прадпрыемствы — свае летапісы; школьнікі — усё, што траплялася і здавалася непатрэбным. Члены ініцыятыўнай групы ездзілі па раёну, збіралі старажытныя рэчы, дакументы, прадметы побыту, якія ўяўлялі сабой музейную цікавасць. Сабраныя экспанаты, дзякуючы старанням мастакоў Мікалая Іванавіча Цімошчанкі і Аляксандра Сцяпанавіча Будкоўскага, афармляліся ў экспазіцыю, якая прадстаўляла сабой гісторыю Нараўлянскага раёна ад першабытнасці да сучаснасці. Асобныя дзве залы былі прысвечаны часу Другой сусветнай вайны і даўняму сялянскаму ладу жыцця<ref name="ReferenceA"/>. У [[лістапад]]зе [[1982]] г. музей быў урачыста адкрыты. Ён дзейнічаў на грамадскіх пачатках пры Доме піянераў і школьнікаў. Кіраўніцтва музеем было ўскладзена на метадыста Дома піянераў і школьнікаў Валянціну Іванаўну Ханяк, якая выконвала работу на грамадскіх пачатках (бясплатна)<ref name="ReferenceA"/>. Пад яе кіраўніцтвам рыхтаваліся з дзяцей [[экскурсавод]]ы, а таксама ажыццяўлялася навукова-пошукавая работа для музея. У музеі вялася кніга наведванняў, райком партыі зацвярджаў спіс дзяжурных. З 11.00 да 16.00 у музеі штодзённа па чарзе знаходзіліся ветэраны вайны, працы, кампартыі — паважаныя жыхары райцэнтра<ref name="ReferenceA"/>. У 1991 г. Дом піянераў і школьнікаў перавялі ў іншае месца, а будынак перадалі на баланс Нараўлянскага раённага аддзела культуры<ref name="ReferenceA"/>. 1 студзеня 1992 г. рашэннем выканкама Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў у доме быў адкрыты Нараўлянскі цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў<ref name="ReferenceA"/>, які дзейнічае ў [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|былым будынку Ліневіча]] дагэтуль. Хоць музей існаваў, але знаходзіўся на рэканструкцыі і музеіфікацыі. [[Файл:Нароўля. План жылога дома.jpg|thumb|План дома]] Аддзелу культуры райвыканкама было даручана ўкамплектаваць музей кваліфікаванымі кадрамі і арганізаваць музейную работу. Адразу ж у 1992 г. зрабілі рэканструкцыю ўнутраных пакояў музея, якія былі (па музейным прынцыпе) зроблены прахаднымі. Супрацоўнікі [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і быту]] ў [[Мінск]]у распрацавалі, а аддзел культуры нараўлянскага райвыканкама зацвердзіў тэматыка-экспазіцыйны план музея<ref name="ReferenceA"/>. План прадугледжваў абгрунтаванне навукова-экспазіцыйных рашэнняў, вызначэнне прынцыповай схемы музея, структурных адзінак экспазіцыі, навуковых прынцыпаў стварэння. Вельмі дапамагло супрацоўнікам музея і тое, што летам 1993 г. у раёне працавала навуковая экспедыцыя супрацоўнікаў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] і работнікаў вядучых дзяржаўных музеяў Рэспублікі Беларусь, якія былі накіраваны ў [[Нараўлянскі раён]] для збору этнаграфічных матэрыялаў і твораў народнай творчасці ў вёсках, жыхары якіх былі выселены з забруджаных тэрыторый пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]]<ref name="ReferenceA"/> У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама. Былі сабраны керамічныя і плеценыя вырабы, мэбля, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня. [[File:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (02).jpg|thumb|Мемарыяльная таблічка і ахоўная шыльда на доме. Фота 2017 г.]] У жніўні 1993 г. быў заключаны дагавор з Гомельскім вытворчым камбінатам «Мастацтва» Саюза мастакоў Беларусі на афармленне інтэр'еру і экспазіцыі музея<ref name="ReferenceA"/>. Аднымі з першых былі створаны залы «Прырода роднага краю», «Сялянская хата канца XIX — пачтку XX ст.» і «Сялянскае падвор'е», зала рамёстваў, «Чарнобыльская зала» і «Нараўляншчына сёння». Быў зроблены рамонт фасада будынка музея і праведзена добраўпарадкаванне яго тэрыторыі. У інтэрв'ю нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» [[доктар мастацтвазнаўства]], дырэктар [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры пры Акадэміі навук Беларусі]] [[Віктар Фёдаравіч Шматаў]] у 1994 г. сказаў: «Музей у Нароўлі можа быць адным з самых значных ва [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]]. Гэта першы музей, у якім комплексна будуць паказаны ўсе асноўныя віды і жанры народнай культуры Нараўляншчыны, іх самабытны характар»<ref name="ReferenceA"/>. Для першых наведвальнікаў музей афіцыйна адкрыў свае дзверы толькі 8 мая 1995 г. Пры непасрэдным удзеле супрацоўнікаў музея ў Нароўлі была створана [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], дзе размешчаны табліцы з асобамі, якія зрабілі значны ўнёсак у гісторыю і развіццё [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. == Экспазіцыя == [[File:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|238x238px|thumb|Беларуская паштовая марка з выявай традыцыйнага нараўлянскага тканага арнамента і [[Ельска-Нараўлянскі строй|нараўлянскага святочнага сялянскага жаночага строя адзення]]. 1996 г.]] У музеі дзейнічае 6 пастаянных і 5 часовых экспазіцый. Дэманстрацыйная плошча залаў складае 220 м кв. «Залаты фонд» музея — гэта зала з прадметамі [[Беларускае народнае ткацтва|беларускага сялянскага ткацтва]]. Зала «Сялянскае падвор'е» прадстаўляе шматлікі збор сялянскага інвентару, предметаў рыбалоўства. У экспазіцыі дэманструецца культура сельскага побыту. У музеі прадстаўлены цікавая калекцыя [[ікона|ікон]], [[Псалтыр]]ы, акафістнікі, жыццеапісанні, песеннікі, прапануецца інфармацыя аб дзеючых і страчаных [[храм]]ах. У зале посуду прадметы з дрэва, гліны, берасты, лыка распавядаюць пра доўгую эвалюцыю спосабаў вырабу посуду. Зала музея «Мая Нараўляншчына» прадстаўляе жывапіс [[Юрый Фісюк|Юрыя Фісюка]], а «Чарнобыльская зала» ў тым ліку карціны [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Фёдаравіча Шматава]] «Чорная быль», «Чорнае дрэва», дыяраму з панарамай адселенай вёскі [[Даўляды]], разгорнутую інфармацыю пра асобу [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref> — непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. Найбольш адметны праект апошніх гадоў – «Знакамітыя землякі». За 2011 г. музей наведала больш за 10 тысяч чалавек. Музей арганізоўвае і праводзіць выяздныя экскурсіі: распрацаваны маршруты «Дарогамі вайны», «Самабытная Нараўляншчына» і «Мой любы гарадок, мая Нароўля». == Мерапрыемствы == Музей штогод удзельнічае ў правядзенні культурна-масавых мерапрыемстваў раённага значэння: * «[[Масленіца]]» — якая праводзіцца ў цэнтры Нароўлі на плошчы Леніна. * «Ноч у музеі» — цэлую ноч музей праводзіць экскурсіі і забаўляльную праграму для гасцей. * тэатралізаваныя імпрэзы — у час навагодніх святаў. Для наведвальнікаў музей прапануе сувенірную прадукцыю: календары і сувенірныя талеркі з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага ансамбля Горватаў]], нараўлянскай альтанкі [[Горваты|Горватаў]], якая з’яўляецца неафіцыйным сімвалам [[Нароўля|Нароўлі]]. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] побач з будынкам музея (справа). Фота 2017 г. File:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|thumb|Злева на фасадзе — мемарыяльная шыльда з імем [[Казімір Францавіч Градзіцкі|Казіміра Францавіча Градзіцкага]]. Фота 2017 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў у маёнтку Нароўля]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|Нараўлянская альтанка [[Горваты|Горватаў]] — неафіцыйны сімвал [[Нароўля|Нароўлі]]. Фота 2012 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Музеі Беларусі. Музеи Беларуси / [рэд. савет: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]], Л. В. Календа, М. Г. Нікіцін]. — [[Мінск]] : [[Беларуская энцыклапедыя|Бел. Энцыклапедыя]], 2008. — 559 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]], 1998. — 445 с. * ''Якаўлеў, Л.'' Што пакінем пасля сябе? / Л. Якаўлеў // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — №28 (19 красавіка). — С. 1. == Спасылкі == * [http://www.gants-region.info/index/narawljanski_ehtnagrafichny_muzej/0-2871 НАРАЎЛЯНСКІ ЭТНАГРАФІЧНЫ МУЗЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220818225725/http://www.gants-region.info/index/narawljanski_ehtnagrafichny_muzej/0-2871 |date=18 жніўня 2022 }} * [http://narovlya.museum.by/be Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |date=9 ліпеня 2022 }} * [https://gp.by/novosti/kultura/news298974.html Дом управляющего в зеркале времени. Тайны и история здания Наровлянского историко-этнографического музея]. ''[[Гомельская праўда]]''. [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:1982 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Нароўля]] lnd4i9kj2z6avctl7edzdbb5c6gln2h 5220413 5220411 2026-10-17T12:57:15Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220413 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (03).jpg |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = [[гісторыя]], [[этнаграфія]], [[прыродазнаўства]] |дата= |заснаваны = 1982 |падпарадкаваны = аддзел культуры Нараўлянскага райвыканкама, [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |месцазнаходжанне= вул. Кастрычніцкая дом №12 , г. [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]], паштовы індэкс 247800 |наведвальнікі = |фонд = 3091 экспанат асноўнага фонду (2009 г.); 3270 экспанатаў асноўнага фонду (2012 г.)<ref name="narovlya.museum.by">{{Cite web |url=http://narovlya.museum.by/be |title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей» |access-date=22 чэрвеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |url-status=dead }}</ref> |агульная плошча = |выставачная плошча= 220 м кв.; 6 пастаянных і 5 часовых экспазіцый |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей''' — [[музей]] у [[Нароўля|Нароўлі]], заснаваны і адчынены ў [[1982]] г. Размешчаны ў [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|гістарычным драўляным будынку двараніна Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]], пабудаваным у 1912 г. Колькасць экспанатаў асноўнага фонду — 3270 (2012 г.)<ref name="narovlya.museum.by">{{Cite web |url=http://narovlya.museum.by/be |title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей» |access-date=22 чэрвеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |url-status=dead }}</ref>. З’яўляецца таксама даследчым і асветніцкім цэнтрам, які прапануе разнастайныя [[Экскурсія|экскурсіі]], музейныя заняткі, працу па праграме «Музей і Мы»<ref name="narovlya.museum.by"/>. == Гісторыя стварэння == У [[1982]] г. па ініцыятыве аддзела ідэалогіі Нараўлянскага РК КПБ у мясцовым Доме піянераў і школьнікаў пачалі ствараць музей краязнаўства<ref name="ReferenceA">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — №28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. Дом піянераў і школьнікаў размяшчаўся ў той час у [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|гістарычным драўляным будынку]], пабудаваным у [[1912]] г. у Нароўлі для двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), адміністратара маёнтка Нароўля [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). Сакратаром па ідэалогіі Зояй Лукінічнай Шкаран была створана група садзеяння, у якую ўвайшлі настаўнікі А.А. Дубоўскі, Л.Б. Кіль, былы сакратар Нараўлянскага РК КПБ Ф.П. Каваленка і іншыя асобы<ref name="ReferenceA"/>. Адразу пачаўся збор матэрыялаў. Мясцовыя жыхары горача адгукнуліся на ініцыятыву стварыць музей. Ветэраны Другой сусветнай вайны неслі ўзнагароды, ваенную форму, пісьмы, фотаздымкі; нараўлянскія арганізацыі і прадпрыемствы — свае летапісы; школьнікі — усё, што траплялася і здавалася непатрэбным. Члены ініцыятыўнай групы ездзілі па раёну, збіралі старажытныя рэчы, дакументы, прадметы побыту, якія ўяўлялі сабой музейную цікавасць. Сабраныя экспанаты, дзякуючы старанням мастакоў Мікалая Іванавіча Цімошчанкі і Аляксандра Сцяпанавіча Будкоўскага, афармляліся ў экспазіцыю, якая прадстаўляла сабой гісторыю Нараўлянскага раёна ад першабытнасці да сучаснасці. Асобныя дзве залы былі прысвечаны часу Другой сусветнай вайны і даўняму сялянскаму ладу жыцця<ref name="ReferenceA"/>. У [[лістапад]]зе [[1982]] г. музей быў урачыста адкрыты. Ён дзейнічаў на грамадскіх пачатках пры Доме піянераў і школьнікаў. Кіраўніцтва музеем было ўскладзена на метадыста Дома піянераў і школьнікаў Валянціну Іванаўну Ханяк, якая выконвала работу на грамадскіх пачатках (бясплатна)<ref name="ReferenceA"/>. Пад яе кіраўніцтвам рыхтаваліся з дзяцей [[экскурсавод]]ы, а таксама ажыццяўлялася навукова-пошукавая работа для музея. У музеі вялася кніга наведванняў, райком партыі зацвярджаў спіс дзяжурных. З 11.00 да 16.00 у музеі штодзённа па чарзе знаходзіліся ветэраны вайны, працы, кампартыі — паважаныя жыхары райцэнтра<ref name="ReferenceA"/>. У 1991 г. Дом піянераў і школьнікаў перавялі ў іншае месца, а будынак перадалі на баланс Нараўлянскага раённага аддзела культуры<ref name="ReferenceA"/>. 1 студзеня 1992 г. рашэннем выканкама Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў у доме быў адкрыты Нараўлянскі цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў<ref name="ReferenceA"/>, які дзейнічае ў [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|былым будынку Ліневіча]] дагэтуль. Хоць музей існаваў, але знаходзіўся на рэканструкцыі і музеіфікацыі. [[Файл:Нароўля. План жылога дома.jpg|thumb|План дома]] Аддзелу культуры райвыканкама было даручана ўкамплектаваць музей кваліфікаванымі кадрамі і арганізаваць музейную работу. Адразу ж у 1992 г. зрабілі рэканструкцыю ўнутраных пакояў музея, якія былі (па музейным прынцыпе) зроблены прахаднымі. Супрацоўнікі [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і быту]] ў [[Мінск]]у распрацавалі, а аддзел культуры нараўлянскага райвыканкама зацвердзіў тэматыка-экспазіцыйны план музея<ref name="ReferenceA"/>. План прадугледжваў абгрунтаванне навукова-экспазіцыйных рашэнняў, вызначэнне прынцыповай схемы музея, структурных адзінак экспазіцыі, навуковых прынцыпаў стварэння. Вельмі дапамагло супрацоўнікам музея і тое, што летам 1993 г. у раёне працавала навуковая экспедыцыя супрацоўнікаў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] і работнікаў вядучых дзяржаўных музеяў Рэспублікі Беларусь, якія былі накіраваны ў [[Нараўлянскі раён]] для збору этнаграфічных матэрыялаў і твораў народнай творчасці ў вёсках, жыхары якіх былі выселены з забруджаных тэрыторый пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]]<ref name="ReferenceA"/> У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама. Былі сабраны керамічныя і плеценыя вырабы, мэбля, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня. [[File:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (02).jpg|thumb|Мемарыяльная таблічка і ахоўная шыльда на доме. Фота 2017 г.]] У жніўні 1993 г. быў заключаны дагавор з Гомельскім вытворчым камбінатам «Мастацтва» Саюза мастакоў Беларусі на афармленне інтэр'еру і экспазіцыі музея<ref name="ReferenceA"/>. Аднымі з першых былі створаны залы «Прырода роднага краю», «Сялянская хата канца XIX — пачтку XX ст.» і «Сялянскае падвор'е», зала рамёстваў, «Чарнобыльская зала» і «Нараўляншчына сёння». Быў зроблены рамонт фасада будынка музея і праведзена добраўпарадкаванне яго тэрыторыі. У інтэрв'ю нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» [[доктар мастацтвазнаўства]], дырэктар [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры пры Акадэміі навук Беларусі]] [[Віктар Фёдаравіч Шматаў]] у 1994 г. сказаў: «Музей у Нароўлі можа быць адным з самых значных ва [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]]. Гэта першы музей, у якім комплексна будуць паказаны ўсе асноўныя віды і жанры народнай культуры Нараўляншчыны, іх самабытны характар»<ref name="ReferenceA"/>. Для першых наведвальнікаў музей афіцыйна адкрыў свае дзверы толькі 8 мая 1995 г. Пры непасрэдным удзеле супрацоўнікаў музея ў Нароўлі была створана [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], дзе размешчаны табліцы з асобамі, якія зрабілі значны ўнёсак у гісторыю і развіццё [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. == Экспазіцыя == [[File:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|238x238px|thumb|Беларуская паштовая марка з выявай традыцыйнага нараўлянскага тканага арнамента і [[Ельска-Нараўлянскі строй|нараўлянскага святочнага сялянскага жаночага строя адзення]]. 1996 г.]] У музеі дзейнічае 6 пастаянных і 5 часовых экспазіцый. Дэманстрацыйная плошча залаў складае 220 м кв. «Залаты фонд» музея — гэта зала з прадметамі [[Беларускае народнае ткацтва|беларускага сялянскага ткацтва]]. Зала «Сялянскае падвор'е» прадстаўляе шматлікі збор сялянскага інвентару, предметаў рыбалоўства. У экспазіцыі дэманструецца культура сельскага побыту. У музеі прадстаўлены цікавая калекцыя [[ікона|ікон]], [[Псалтыр]]ы, акафістнікі, жыццеапісанні, песеннікі, прапануецца інфармацыя аб дзеючых і страчаных [[храм]]ах. У зале посуду прадметы з дрэва, гліны, берасты, лыка распавядаюць пра доўгую эвалюцыю спосабаў вырабу посуду. Зала музея «Мая Нараўляншчына» прадстаўляе жывапіс [[Юрый Фісюк|Юрыя Фісюка]], а «Чарнобыльская зала» ў тым ліку карціны [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Фёдаравіча Шматава]] «Чорная быль», «Чорнае дрэва», дыяраму з панарамай адселенай вёскі [[Даўляды]], разгорнутую інфармацыю пра асобу [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref> — непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. Найбольш адметны праект апошніх гадоў – «Знакамітыя землякі». За 2011 г. музей наведала больш за 10 тысяч чалавек. Музей арганізоўвае і праводзіць выяздныя экскурсіі: распрацаваны маршруты «Дарогамі вайны», «Самабытная Нараўляншчына» і «Мой любы гарадок, мая Нароўля». == Мерапрыемствы == Музей штогод удзельнічае ў правядзенні культурна-масавых мерапрыемстваў раённага значэння: * «[[Масленіца]]» — якая праводзіцца ў цэнтры Нароўлі на плошчы Леніна. * «Ноч у музеі» — цэлую ноч музей праводзіць экскурсіі і забаўляльную праграму для гасцей. * тэатралізаваныя імпрэзы — у час навагодніх святаў. Для наведвальнікаў музей прапануе сувенірную прадукцыю: календары і сувенірныя талеркі з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага ансамбля Горватаў]], нараўлянскай альтанкі [[Горваты|Горватаў]], якая з’яўляецца неафіцыйным сімвалам [[Нароўля|Нароўлі]]. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] побач з будынкам музея (справа). Фота 2017 г. File:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|thumb|Злева на фасадзе — мемарыяльная шыльда з імем [[Казімір Францавіч Градзіцкі|Казіміра Францавіча Градзіцкага]]. Фота 2017 г. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў у маёнтку Нароўля]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|Нараўлянская альтанка [[Горваты|Горватаў]] — неафіцыйны сімвал [[Нароўля|Нароўлі]]. Фота 2012 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Музеі Беларусі. Музеи Беларуси / [рэд. савет: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]], Л. В. Календа, М. Г. Нікіцін]. — [[Мінск]] : [[Беларуская энцыклапедыя|Бел. Энцыклапедыя]], 2008. — 559 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]], 1998. — 445 с. * ''Якаўлеў, Л.'' Што пакінем пасля сябе? / Л. Якаўлеў // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — №28 (19 красавіка). — С. 1. == Спасылкі == * [http://www.gants-region.info/index/narawljanski_ehtnagrafichny_muzej/0-2871 НАРАЎЛЯНСКІ ЭТНАГРАФІЧНЫ МУЗЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220818225725/http://www.gants-region.info/index/narawljanski_ehtnagrafichny_muzej/0-2871 |date=18 жніўня 2022 }} * [http://narovlya.museum.by/be Дзяржаўная ўстанова культуры «Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220709024926/http://narovlya.museum.by/be |date=9 ліпеня 2022 }} * [https://gp.by/novosti/kultura/news298974.html Дом управляющего в зеркале времени. Тайны и история здания Наровлянского историко-этнографического музея]. ''[[Гомельская праўда]]''. [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:1982 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Нароўля]] bhtb955jkox0ctfb8noy3dfevoszwmr 0 711699 5220399 5184230 2026-10-17T12:40:19Z Ілля Касакоў 21245 5220399 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Панцялееў}} {{Асоба}} '''Л. Панцялееў''' (сапр. Аляксей Іванавіч Ерамееў; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Друкаваўся з 1924 года. Першая кніга — «Рэспубліка Шкід» (1927, з Р.​Бялых; аднайменны фільм, 1967) пра школу для беспрытульнікаў імя Ф.​М.​Дастаеўскага, у якой Панцялееў выхоўваўся. Кнігі «У абложаным горадзе» (1964) і «Студзень 1944» (1965) пра гераічную абарону Ленінграда ў Вялікую Айчынную вайну. Аўтар аўтабіяграфічнай аповесці «Лёнька Панцялееў» (1939, новы варыянт 1952), кніг для бацькоў «Наша Маша» (1966), вершаў, казак, апавяданняў для дзяцей і юнацтва, нарысаў, літаратурных успамінаў і інш. Яго творы адметныя тонкім веданнем і ўмелым паказам псіхалогіі падлетка, займальным сюжэтам, гумарам, лірызмам; многія з іх экранізаваны. На беларускую мову асобныя творы Панцялеева пераклаў [[С. Міхальчук]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Панцялееў Л.|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Панцялееў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] d6kgcd5nqk6csa1re7wqqmu6ib95636 0 711788 5220406 5174393 2026-10-17T12:53:11Z ~2026-55844-07 175610 5220406 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Іван Міхайлавіч Шаўрэй''' ({{lang-ru|Иван Михайлович Шаврей}}; {{ДН|3|1|1956}}, вёска [[Белая Сарока]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]] — {{ДС|20|11|2020}}, [[Нароўля]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). Прапаршчык унутранай службы. == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 студзеня]] [[1956]] г.<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref><ref>Паводле іншай інфармацыі нарадзіўся 3 студзеня 1956 года. Гл.:[http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }}.</ref> у вёсцы [[Белая Сарока]]<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref> [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] [[БССР]]. [[Беларусы|Беларус]], [[праваслаўе|праваслаўны]]. Бацька — Міхаіл Ніканоравіч Шаўрэй, маці — Вольга Піліпаўна Шаўрэй. Меў братоў — Пятра і Леаніда Міхайлавічаў Шаўрэяў, а таксама трох сясцёр — Таццяну, Марыю і Алену<ref>''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 2026. — № 4. — 24 студзеня 2026. — С. 9.</ref>. Скончыў сярэднюю школу, адслужыў у арміі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 383.</ref>. Сваю працоўную дзейнасць пачаў рабочым Мазырскага тэхучастка. Пасля служыў з кастрычніка 1981 па верасень 1986 г. у ваенізаванай пажарнай частцы па ахове [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]], на якой [[26 красавіка]] [[1986]] г. [[Чарнобыльская катастрофа|здарыўся выбух і наймацнейшы пажар]]. Пажарнік Іван Шаўрэй быў у ліку тых, хто без вагання прымаў удзел у тушэнні пажару. У дзень перад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыяй на Чарнобыльскай АЭС]], 25 красавіка 1986 г. Іван Шаўрэй са старэйшым братам Леанідам (1951—2012<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 382.</ref><ref>[http://luganskie-chernobilci.blogspot.com/2012/04/blog-post_5068.html Ушел из жизни Шаврей Леонид Михайлович]</ref>) заступілі на дзяжурства. Калі апоўначы спрацавала сігналізацыя і былі чутныя выбухі на чацвёртым энергаблоку АЭС, праз 5 хвілін падраздзяленне пажарнікаў было на месцы аварыі. Яны падняліся на дах энергаблока для тушэння рэактара АЭС. Пасля падачы ствалоў першай дапамогі, прыступілі да тушэння даху. На даху было каля 30 ачагоў пажару. З разарваных труб хвастала гарачая вада, разлілося масла і праходзілі кароткія замыканні электракабеляў. Усе рэактары станцыі знаходзіліся пад адным дахам, пакрытым руберойдам і залітым смалой, таму пажар нагадваў «даменную печ». Боты пажарнікаў гарэлі ў кіпячым бітуме, які таксама пырскаў на адзенне, абпальваў скуру людзей. Прымалі ўдзел у тушэнні пажару і браты Пётр і Леанід Шаўрэі, якія таксама атрымалі высокія дозы радыяцыі, як і Іван. Для Івана Шаўрэя, як і для ўсіх астатніх людзей пажарнай аховы, тушэнне (як патрабавала кіраўніцтва, у мэтах прадухілення іх смерці на месцы) працягвалася 15-20 хвілін, пасля чаго яны выбягалі з рэактару. У машыне хуткай дапамогі Іван Шаўрэй страціў прытомнасць, яго ратавальнікі павезлі ў [[Кіеў]], а пасля даставілі ў [[Масква|Маскву]], дзе ён ачнуўся толькі на бальнічным ложку, абмотаным цэлафанавай плёнкай. З тых першых герояў-пажарнікаў апошнім памёр у 2020 г. Іван Шаўрэй. У час тушэння пажару Іван Шаўрэй атрымаў 500 рэнтген радыяцыйнага апрамянення. Медыцына яшчэ не ведала выпадкаў, калі чалавек, які схапіў такую дозу радыяцыі, змог выжыць<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. Пасля працяглага лячэння Іван Шаўрэй знайшоў у сабе сілы жыць. За мужнасць і гераізм, праяўленыя пры тушэнні пажару, узнагароджаны ордэнам «Чырвонай Зоркі». Да выхаду на заслужаны адпачынак, Іван Шаўрэй працаваў у пажарнай частцы горада [[Нароўля|Нароўлі]]. Заўсёды прымаў актыўны ўдзел у грамадскім жыцці Нараўлянскага раёна, традыцыйных раённых мерапрыемствах, у сустрэчах з працоўнымі калектывамі, у навучальных установах. Неаднаразова ўзнагароджваўся ганаровымі граматамі, юбілейнымі медалямі. Прапаршчык унутранай службы (запасу). Яго імя занесена ў энцыклапедыю «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь». Быў двойчы жанаты. Пасля разводу, ад першага шлюбу засталіся дзеці Аляксей і Алена. Другім шлюбам пабраўся ў 44 гады з Наталляй Волкавай, якой было 24 гады і якая ад першага свайго шлюбу мела сына Арцёма<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У Івана і Наталлі, хоць лекары раней казалі, што Іван не можа мець дзяцей, 8 сакавіка 2001 г. нарадзілася дачка Ангеліна Іванаўна Шаўрэй, вельмі падобная знешне на Іванаву маці Вольгу Філіпаўну Шаўрэй<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Дачка была названа ў гонар лекаркі Ангеліны Гуськовай, якая разам з Аляксандрай Шамардзінай ратавала ў 1986 г. Івана Шаўрэя ў маскоўскай бальніцы<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Жыў у Нароўлі ў доме на вуліцы Каўпака, быў царкоўным старастам нараўлянскай [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўнай царквы Іаана Багаслова]]<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У 2020 г. Івану Шаўрэю першаму прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Памёр [[20 лістапада]] [[2020]] г. у [[Нароўля|Нароўлі]] ад наступстваў [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруснай інфекцыі]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122519/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |url-status=dead }}</ref>. Развітанне з Іванам Міхайлавічам Шаўрэем адбылося 21 лістапада 2020 г. у 13.00 каля Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях. Быў пахаваны ў Нароўлі на мясцовых могілках. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|229x229пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у сваёй экспазіцыі мае разгорнутую інфармацыю пра асобу Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 у [[Нароўля|Нароўлі]] было прысвоена імя Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарніка Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/srednej-shkole-2-prisvoeno-imja-nashego-legendarnogo-zemljaka-ivana-shavreja-19200/ |title=СРЕДНЕЙ ШКОЛЕ № 2 ПРИСВОЕНО ИМЯ НАШЕГО ЛЕГЕНДАРНОГО ЗЕМЛЯКА ИВАНА ШАВРЕЯ |access-date= |archive-date=27 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627085017/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/srednej-shkole-2-prisvoeno-imja-nashego-legendarnogo-zemljaka-ivana-shavreja-19200/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://narovlya2.schools.by/photoalbum/793004 Митинг, посвящённый открытию мемориальной доски почётного гражданина Наровлянского района — Ивана Михайловича Шаврея]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * На будынку Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях умацавана мемарыяльная шыльда ў гонар Івана Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/avtoprobeg-posvyashhennyj-38-j-godovshhine-katastrofy-na-chaes-proshel-v-narovle/ |title=Автопробег, посвященный 38-й годовщине катастрофы на ЧАЭС, прошел в Наровле |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122521/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/avtoprobeg-posvyashhennyj-38-j-godovshhine-katastrofy-na-chaes-proshel-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122519/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |url-status=dead }}</ref>. * 22 чэрвеня 2026 года імя і фатграфія Івана Шаўрэя размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=22 чэрвеня 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == * ''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 24 студзеня 2026. — № 4. — С. 8—9. * [https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле] // sb.by * {{Cite web|lang=ru|url=https://gomel.mchs.gov.by/novosti/305847/|title=Катастрофа на Чернобыльской АЭС - особая страница и в истории пожарной службы Республики Беларусь.|website=Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Беларусь|access-date=2026-06-23}} * [https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой] // sb.by * [http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }} * [https://sputnik.by/20160426/1022083448.html Братья-пожарные Шаврей: про сверхдозы, которые получаем, мы знали] * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ В Наровле почтили память героя-пожарного Ивана Шаврея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802193952/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ |date=2 жніўня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаўрэй Іван Міхайлававіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Постаці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] d3trzbg26h2zyjsp1oukdb8ctfbfqt9 5220410 5220406 2026-10-17T12:55:17Z ~2026-55844-07 175610 /* Ушанаванне памяці */ 5220410 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Іван Міхайлавіч Шаўрэй''' ({{lang-ru|Иван Михайлович Шаврей}}; {{ДН|3|1|1956}}, вёска [[Белая Сарока]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]] — {{ДС|20|11|2020}}, [[Нароўля]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). Прапаршчык унутранай службы. == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 студзеня]] [[1956]] г.<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref><ref>Паводле іншай інфармацыі нарадзіўся 3 студзеня 1956 года. Гл.:[http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }}.</ref> у вёсцы [[Белая Сарока]]<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref> [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] [[БССР]]. [[Беларусы|Беларус]], [[праваслаўе|праваслаўны]]. Бацька — Міхаіл Ніканоравіч Шаўрэй, маці — Вольга Піліпаўна Шаўрэй. Меў братоў — Пятра і Леаніда Міхайлавічаў Шаўрэяў, а таксама трох сясцёр — Таццяну, Марыю і Алену<ref>''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 2026. — № 4. — 24 студзеня 2026. — С. 9.</ref>. Скончыў сярэднюю школу, адслужыў у арміі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 383.</ref>. Сваю працоўную дзейнасць пачаў рабочым Мазырскага тэхучастка. Пасля служыў з кастрычніка 1981 па верасень 1986 г. у ваенізаванай пажарнай частцы па ахове [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]], на якой [[26 красавіка]] [[1986]] г. [[Чарнобыльская катастрофа|здарыўся выбух і наймацнейшы пажар]]. Пажарнік Іван Шаўрэй быў у ліку тых, хто без вагання прымаў удзел у тушэнні пажару. У дзень перад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыяй на Чарнобыльскай АЭС]], 25 красавіка 1986 г. Іван Шаўрэй са старэйшым братам Леанідам (1951—2012<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 382.</ref><ref>[http://luganskie-chernobilci.blogspot.com/2012/04/blog-post_5068.html Ушел из жизни Шаврей Леонид Михайлович]</ref>) заступілі на дзяжурства. Калі апоўначы спрацавала сігналізацыя і былі чутныя выбухі на чацвёртым энергаблоку АЭС, праз 5 хвілін падраздзяленне пажарнікаў было на месцы аварыі. Яны падняліся на дах энергаблока для тушэння рэактара АЭС. Пасля падачы ствалоў першай дапамогі, прыступілі да тушэння даху. На даху было каля 30 ачагоў пажару. З разарваных труб хвастала гарачая вада, разлілося масла і праходзілі кароткія замыканні электракабеляў. Усе рэактары станцыі знаходзіліся пад адным дахам, пакрытым руберойдам і залітым смалой, таму пажар нагадваў «даменную печ». Боты пажарнікаў гарэлі ў кіпячым бітуме, які таксама пырскаў на адзенне, абпальваў скуру людзей. Прымалі ўдзел у тушэнні пажару і браты Пётр і Леанід Шаўрэі, якія таксама атрымалі высокія дозы радыяцыі, як і Іван. Для Івана Шаўрэя, як і для ўсіх астатніх людзей пажарнай аховы, тушэнне (як патрабавала кіраўніцтва, у мэтах прадухілення іх смерці на месцы) працягвалася 15-20 хвілін, пасля чаго яны выбягалі з рэактару. У машыне хуткай дапамогі Іван Шаўрэй страціў прытомнасць, яго ратавальнікі павезлі ў [[Кіеў]], а пасля даставілі ў [[Масква|Маскву]], дзе ён ачнуўся толькі на бальнічным ложку, абмотаным цэлафанавай плёнкай. З тых першых герояў-пажарнікаў апошнім памёр у 2020 г. Іван Шаўрэй. У час тушэння пажару Іван Шаўрэй атрымаў 500 рэнтген радыяцыйнага апрамянення. Медыцына яшчэ не ведала выпадкаў, калі чалавек, які схапіў такую дозу радыяцыі, змог выжыць<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. Пасля працяглага лячэння Іван Шаўрэй знайшоў у сабе сілы жыць. За мужнасць і гераізм, праяўленыя пры тушэнні пажару, узнагароджаны ордэнам «Чырвонай Зоркі». Да выхаду на заслужаны адпачынак, Іван Шаўрэй працаваў у пажарнай частцы горада [[Нароўля|Нароўлі]]. Заўсёды прымаў актыўны ўдзел у грамадскім жыцці Нараўлянскага раёна, традыцыйных раённых мерапрыемствах, у сустрэчах з працоўнымі калектывамі, у навучальных установах. Неаднаразова ўзнагароджваўся ганаровымі граматамі, юбілейнымі медалямі. Прапаршчык унутранай службы (запасу). Яго імя занесена ў энцыклапедыю «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь». Быў двойчы жанаты. Пасля разводу, ад першага шлюбу засталіся дзеці Аляксей і Алена. Другім шлюбам пабраўся ў 44 гады з Наталляй Волкавай, якой было 24 гады і якая ад першага свайго шлюбу мела сына Арцёма<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У Івана і Наталлі, хоць лекары раней казалі, што Іван не можа мець дзяцей, 8 сакавіка 2001 г. нарадзілася дачка Ангеліна Іванаўна Шаўрэй, вельмі падобная знешне на Іванаву маці Вольгу Філіпаўну Шаўрэй<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Дачка была названа ў гонар лекаркі Ангеліны Гуськовай, якая разам з Аляксандрай Шамардзінай ратавала ў 1986 г. Івана Шаўрэя ў маскоўскай бальніцы<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Жыў у Нароўлі ў доме на вуліцы Каўпака, быў царкоўным старастам нараўлянскай [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўнай царквы Іаана Багаслова]]<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У 2020 г. Івану Шаўрэю першаму прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Памёр [[20 лістапада]] [[2020]] г. у [[Нароўля|Нароўлі]] ад наступстваў [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруснай інфекцыі]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122519/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |url-status=dead }}</ref>. Развітанне з Іванам Міхайлавічам Шаўрэем адбылося 21 лістапада 2020 г. у 13.00 каля Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях. Быў пахаваны ў Нароўлі на мясцовых могілках. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|229x229пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у сваёй экспазіцыі мае разгорнутую інфармацыю пра асобу Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 у [[Нароўля|Нароўлі]] было прысвоена імя Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарніка Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/srednej-shkole-2-prisvoeno-imja-nashego-legendarnogo-zemljaka-ivana-shavreja-19200/ |title=СРЕДНЕЙ ШКОЛЕ № 2 ПРИСВОЕНО ИМЯ НАШЕГО ЛЕГЕНДАРНОГО ЗЕМЛЯКА ИВАНА ШАВРЕЯ |access-date= |archive-date=27 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627085017/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/srednej-shkole-2-prisvoeno-imja-nashego-legendarnogo-zemljaka-ivana-shavreja-19200/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://narovlya2.schools.by/photoalbum/793004 Митинг, посвящённый открытию мемориальной доски почётного гражданина Наровлянского района — Ивана Михайловича Шаврея]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * На будынку Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях умацавана мемарыяльная шыльда ў гонар Івана Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/avtoprobeg-posvyashhennyj-38-j-godovshhine-katastrofy-na-chaes-proshel-v-narovle/ |title=Автопробег, посвященный 38-й годовщине катастрофы на ЧАЭС, прошел в Наровле |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122521/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/avtoprobeg-posvyashhennyj-38-j-godovshhine-katastrofy-na-chaes-proshel-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122519/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |url-status=dead }}</ref>. * 22 чэрвеня 2026 года імя і фатаграфія Івана Шаўрэя размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=22 чэрвеня 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == * ''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 24 студзеня 2026. — № 4. — С. 8—9. * [https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле] // sb.by * {{Cite web|lang=ru|url=https://gomel.mchs.gov.by/novosti/305847/|title=Катастрофа на Чернобыльской АЭС - особая страница и в истории пожарной службы Республики Беларусь.|website=Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Беларусь|access-date=2026-06-23}} * [https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой] // sb.by * [http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }} * [https://sputnik.by/20160426/1022083448.html Братья-пожарные Шаврей: про сверхдозы, которые получаем, мы знали] * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ В Наровле почтили память героя-пожарного Ивана Шаврея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802193952/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ |date=2 жніўня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаўрэй Іван Міхайлававіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Постаці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] j50xg98ahssqk6ycvswp7nilf3dcqoo 0 712213 5220423 5199129 2026-10-17T13:19:17Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220423 wikitext text/x-wiki '''[[Нароўля]]''' — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню вёска-слабада Нароўля згадана 20 ліпеня 1604 года<ref name="T. XXI 1894">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> як частка маёнтка Антонаў (у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), які належаў шляхціцу [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]] (каля 1552 — 1626). У першай палове XVIII ст. упамінаецца як [[мястэчка]] ў Мазырскім павеце. З 1793 г. мястэчка Нароўля увайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1829 годзе<ref name=":1"/> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 года. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац (1850)]] і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку (1913)]], якія дагэтуль з’яўляюцца галоўнымі [[сімвал]]амі горада. Шляхецкі [[Побуг (герб)|герб «Побуг»]], якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай для сучаснага герба (2001) горада Нароўля. З 1922 г. у складзе [[СССР]]. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а [[3 лістапада]] [[1971]] г. статус горада. Моцна пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у 1986—1995 гг. была выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. З 1991 г. у складзе [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == У часы Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref name="Polona">{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі Нароўля, Завайць і Смалігавічы (Смалегаў), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. (''з апублікавання дакумента ад 20 ліпеня 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)'').]] [[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «слабаду» Нароўля, якая належала шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)).'']] Напэўна, упершыню [[Нароўля]] (як вёска-слабада ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) згадваецца [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні немалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref name="T. XXI 1894"/> 20 ліпеня 1604 г. уласнік вёскі Вербкавічы шляхціц Ян Юндзіл падаў позву ў суд Кіеўскага ваяводства на Лукаша Сапегу, уласніка вёскі-слабады Нароўля, і яго жонку Сафію (з роду Кміт), якая была спадчыннай уласніцай маёнтка Чарнобыль, за насланне войта «з іх слабады Нароўлі» на луг, які належаў вёсцы Вербкавічы, і забранне там «вяпроў і свіняў» у селяніна вёскі Вербкавічы (Вербавічы)<ref name="ReferenceA">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Cлабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію ў гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў (Смалегава)]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref name="ReferenceA"/>. Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак Нароўлі, [[Завайць|Завайці]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш. 17 жніўня 1613 г. паміж шляхціцам Мікалаем Харлінскім (уласніка маёнтка [[Астрагляды|Астраглядавічы]]) і шляхціцам Лукашам Сапегам (з жонкай Сафіяй) узнікла праблема вяртання збеглых у вёску Нароўля сялян вёскі Вербкавічы ([[Вербавічы]]), якая належала Харлінскаму<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626), не маючы нашчадкаў мужчынскага полу, перад смерцю запісаў у тастаменце маёнтак Антонаў і ўвесь Чарнобыльскі маёнтак віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633). Леў Сапега, у сваю чаргу, аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (1569—1611), усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У 1627 г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref name="Polona"/>. З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. Нараўляншчына была месцам шматлікіх баявых сутычак падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648—1651)]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У верасні 1655 г. руская [[флатылія]], на суднах якой знаходзілася войска на чале з князем Дмітрыем Андрэевічам Валконскім, вырушыла з Кіева з баямі па Прыпяці на Нароўлю, [[Мазыр]], [[Петрыкаў]], [[Тураў]] і [[Пінск]], а ў кастрычніку 1655 г. флатылія з баямі вярнулася тым жа шляхам з Пінска ў [[Кіеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%81_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_(%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2)/%D0%A2%D0%BE%D0%BC_X/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_IV|title=История России с древнейших времён (Соловьёв)/Том X/Глава IV — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] (каля 1655 — 1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|Кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref> У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (верагодна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728), які быў сынам Канстанцыі Слушкі і мужам Сафіі Адамаўны Сяняўскай. 15 сакавіка 1716 г. у мястэчку Нароўля дэнгафаўскія камісары Казімір Крулікоўскі i Андрэй Пламунчук-Задольскі (пасля заканчэння рэвізіі Антонаўскай воласці Мазырскага павета) склалі кантракт аб перадачы Антонаўскай воласці ў арэнду на год дзвюх рудняў. Гэты кантракт быў дадзены «ўсім войтам i ўсім мужам Антонаўскай воласці» ад імя ўласніка маёнтка — Станіслава Дэнгафа. На думку беларускага гісторыка [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянціна Голубева]], хутчэй за ўсё, адміністрацыя (камісары Крулікоўскі і Пламунчук-Задольскі) не змагла арганізаваць працу згаданых рудняў i таму перадала ix y арэнду Антонаўскай воласці за 80 [[тынф]]аў y год. У кантракце было запісана, што «з гэтага часу Антонаўская воласць можа сама трымаць гэтыя рудні, a можа шукаць рудніка i здавадь y арэнду». Паводле Голубева, факт таго, што воласць павінна была разам збіраць грошы на выплату арэнды, разам арганізоўваць работу рудняў, размяркоўваць прыбыткі альбо пагашаць страты, сведыць аб наяўнасці ў Антонаўскай воласці добра ўсталяванай грамадскай структуры — валасной абшчыны, якая мела ў агульным карыстанні не толькі ворыўную зямлю i ўгоддзі, але i іншую маёмасць<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 224, 334.</ref>. Паводле інвентара Антонаўскай воласці, у 1728 г. у мястэчку [[Нараўлянская сядзіба|Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)]]<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]].]] У метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]] ёсць запіс ад 12 красавіка 1739 г. на [[латынь|латыні]], што хрост немаўля адбыўся «ў мястэчку Нароўля» («in oppido Narowla»)<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 937, воп. 1, спр. 60, арк. 6.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў XVIII ст. пры [[Аскеркі|Аскерках]] пачаўся новы этап у развіцці нараўлянскага пасялення, якое складалася з трох частак: двара з панскім домам, які, хутчэй за ўсё, знаходзіўся недалёка ад вусця ракі [[Нараўлянка|Нараўлянкі]]; вёскі Нароўлі, размешчанай побач з панскім дваром з захаду; і нараўлянскага астрога, дзе паны Аскеркі трымалі гарнізон узброеных людзей. Дзе быў нараўлянскі [[Тын|астрог]], можна толькі меркаваць, абапіраючыся на выпадковыя знаходкі, зробленыя мясцовымі жыхарамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|title=338 лет со дня первого упоминания о Наровле - Районная газета "Прыпяцкая праўда"|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2020-11-10|access-date=2025-09-10|archive-date=9 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|url-status=dead}}</ref><ref name="narovlya.gov.by">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |url-status=dead }}</ref>. Астрог быў пабудаваны для кантролю каля [[Прыпяць|Прыпяці]] і паблізу паўднёвай мяжы Вялікага Княства Літоўскага з украінскімі ваяводствамі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага каралеўства]]. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і аканома. Адзенне, мастацкі срэбны посуд, грошы, іншыя каштоўнасці былі пакладзены на 4 дубы, на якіх гайдамакі паплылі Прыпяццю на поўдзень да Дняпра на Украіну<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Таму 10 мая 1751 г. [[Францішак Мікалаевіч Ракіцкі]], ашмянскі ротмістар, афіцыйна прасіў рускага кіеўскага губернатара (1741—1752) [[Міхаіл Іванавіч Лявонце|Міхаіла Іванавіча Лявонцева]] (1672—1752) аказаць дапамогу супраць гайдамацкіх атрадаў, якія неаднаразова нападалі на шляхецкія ўладанні каля Нароўлі і [[Чарнобыль|Чарнобыля]], дзе гайдамакаў актыўна падтрымлівалі мясцовыя [[сяляне]]<ref name="ReferenceB"/>. Атрад гайдамакаў быў разбіты, а яго рэшткі схаваліся на рацэ [[Славечна (рака)|Славечна]] каля [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|вёскі Антонава]], дзе адно з урочышчаў дагэтуль мае назву Гайдамацкі Алёс. Каля вёсак [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Тульгавічы]] маецца ўрочышча Гайдамацкая Града, дзе, паводле народнай памяці, адбывалася злучэнне гайдамацкіх атрадаў (загонаў) і мясцовых сялян, якія рабілі напады на Нараўляншчыне<ref name="ReferenceB"/>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|250px|thumb|Пастанова Генеральнай Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай на канвакацыйным сойме ў Варшаве ў 1764 г., што ленныя маёнткі (Нароўля, Мухаеды, Антонаў, Вуглы, Галоўчыцы, Карпавічы і інш.) [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) пераводзяцца ў спадчынныя. ''(фрагмент дакумента)'']] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якая абавязвала кіраўніцтва ВКЛ забяспечыць у Мазырскім павеце спакой і парадак, якія перапыніліся з-за наездаў [[гайдамакі|гайдамакаў]] і ўзрушэнняў узброеных сялян каля Нароўлі і [[Мазыр]]а. Той жа канвакацыйны сойм у 1764 г. прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка [[Нароўля]] разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] і Карпавічы), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC"/>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, імаверна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»). Такім чынам каралеўскія валоданні Нароўля, Бабічы (Барбароў), Галоўчыцы і інш. сталі спадчыннай прыватнай уласнасцю шляхціцаў [[Аскеркі|Аскеркаў]] да 1794 г., што значна абагаціла і без таго заможны і ўплывовы ў Мазырскім павеце шляхецкі род, які адносіўся да павятовай эліты і прэтэндаваў на [[магнат|магнацкі статус]]. Акрамя Нароўлі, [[Барбароў|Бабіч (Барбарова)]] і іншых маёнткаў на Нараўляншчыне [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] валодаў у Мазырскім павеце маёнткамі [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]] і [[Скрыгалаў]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У мястэчку пражывала як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref name="narovlya.gov.by"/>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]].]] Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 114.</ref>. [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) акрамя Нароўлі валодаў у Мазырскім павеце маёнткам [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск, 2008. — 532 с.</ref>. У 1779 г. Ян Мікалай Аскерка падаў скаргу ў каралеўскі трыбунал на ўніяцкага мітрапаліта [[Леў Шаптыцкі|Льва Шаптыцкага]], бо маёнтак Нароўля і навакольныя вёскі падвяргаліся ўзброенаму нападу [[Ордэн Базыльян|базыльян]], якія адбіралі палі і лугі сялян<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 421.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат ярэяў]] (Бярковічы, Іцкавічы, Лейзяровічы, Ляйбовічы, Моўшавічы і інш.)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. == У складзе Расійскай імперыі == У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка [[Нароўля]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) (Нароўля, [[Барбароў]], [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]]) — цалкам 1954 душы сялян — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name=":0" />. Сам Сіверс у Барбарове (ці Нароўлі) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. У 1795 г. [[Ян Мікалай Аскерка]] быў арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў [[Сібір]], дзе ён памёр у [[Табольск]]у. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref>Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. У 1807 г. была пабудавана і асвечана [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная Царква Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова]], на беразе ракі Прыпяць<ref name=":0">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>. У 1840 г. (з-за разліва і падмыва ракі) царква была пераведзена ў новы будынак на ўскрайку мястэчка (цяпер цэнтр сучаснага горада). [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У [[1808]] г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка [[Нароўля]]) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]], які быў адным з самых давераных асоб [[Губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] (1810—1812) [[Германа Іванавіча Радзінг|Германа Іванавіча фон Радзінга]] (1753—1827)<ref name="ReferenceF"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name=":1">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 116.</ref>. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы<ref name=":1" />. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, які належаў нашчадкам Даніэля Горвата да 1917 г. У Нароўлі ў той час мелася каталіцкая капліца фундацыі Аскеркаў<ref name="Narowla"/>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref name="files.msu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Іх сястра Кацярына Ігнатаўна Горват была жонкай двараніна-маянткоўца [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884), брата Фелікса Кеневіча. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў паўстання, таму там яно разгарнулася слаба. Пасля падаўлення паўстання браты [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандр]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэль]] і [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслаў Горваты]] зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі<ref name="files.msu.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй роду [[Горваты|Горватаў]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Мястэчка «Наровль» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак [[Нароўля]] (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). 20 чэрвеня 1873 г. менавіта з Нароўлі пачаліся меліярацыйныя работы Заходняй экспедыцыі (1873—1898) Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі — пачаткам нівеліровачных работ з Нароўлі пад кіраўніцтвам палкоўніка Генштаба Расійскай імперыі [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Іпалітавіча Жылінскага]] (1834—1916)<ref>Вестник Европы. — 1878. — май. — кн. 5. — С. 770.</ref>. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref name="Парк — это гордость наровлян">{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceH">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceG"/>. У 1885 г. у польскамоўнай энцыклапедыі «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego» апублікаваны разгорнуты гісторыка-геаграфічны артыкул «Нароўля» аўтарства [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916)<ref name="Narowla"/>. [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка).'']] У 1893 г. у Нароўлі адкрыта сваё паштова-тэлеграфнае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://fgurgia.ru/object/5844023|title=РГИА|website=fgurgia.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>, першым начальнікам якога стаў Мікалай Валатоўскі<ref>Інфармацыя з кнігі «Памятная книжка Минской губернии на 1893 год» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref>. У 1897 г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі пражывала 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] роду [[Горваты|Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, прыстань, паромная пераправа, прыёмны пакой, [[хлебазапасны магазін]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. [[Кірмаш]]ы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. Меліся могілкі: старыя яўрэйскія (сучасная вул. Горкага, за старым будынкам Дома дзіцячай творчасці), праваслаўныя (сучасная вул. Камсамольская) і новыя яўрэйскія (сучасная вул. Маладзёжная). У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceH"/>. Меліяратыўныя работы на Палессі пад кіраўніцтвам генерала-лейтэнанта [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Жылінскага]] прывялі да асушэння многіх балот, што зрабіла мажлівым будаваць чыгунку ў рэгіёне і, адпаведна, па ёй вывозіць лесаматэрыялы. У 1890-ыя гг. пачынаецца бум лесанарыхтоўкі і лесаапрацоўкі ў павеце. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="ReferenceH"/><ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-[[Калінічы]]-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці, куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/>. На беразе ракі непадалёку ад мястэчка [[Нароўля|Нароўлі]] ў 1901 г. былі пабудаваны механічныя майстэрні і жыллё для рабочых Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі, якія атрымалі назву пасялення (вёскі) Калегава<ref name="ReferenceH"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceH"/>. У 1902 г. у маёнтку Артура Горвата быў устаноўлены тэлефон<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1904 г. у мястэчку існаваў невялікі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычны гурток]], у які ўваходзілі рабочыя-лесанарыхтоўшчыкі і яўрэйская моладзь<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 54.</ref>. У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 25—26.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла пражываў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. Хоць [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 20.</ref>. Другая дачка [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]] (1830—1911) Сафія (1873—1953) была жонкай дызайнера, мастака і аднаго з вядучых архітэктараў [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх зямель]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] (1860—1928), таму Тадэвуш Раствароўскі ў пачатку XX ст. пэўны час працаваў у нараўлянскім палацы Горватаў, дзе па замове ўладальнікаў зрабіў праект аздаблення плафонаў залаў палаца сцэнамі з антычнымі міфалагічнымі сюжэтамі, а таксама праект уяздной брамы перад сядзібным паркам. А сын архітэктара [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) у юнацкія гады стала пражываў у нараўлянскім палацы Горватаў і ў 1914 г. перад пачаткам Першай сусветнай вайны зрабіў шэраг фотаздымкаў палаца і сядзібы Горватаў, чым зафіксаваў іх для гісторыі. Тыя фотаздымкі пазней былі выкарыстаны ў многіх кніжных выданнях па гісторыі архітэктуры, у тым ліку [[Раман Афтаназы|Рамана Афтаназы]] (1914—2004). Пазней у сваіх мемуарах, успамінаючы гады свайго шчаслівага дзяцінства, Андрэй Раствароўскі нават напіша: ''«[[Нароўля]]! Ва ўспамінанні ўяўляецца найпрыгажэйшым і найлюбімейшым месцам на зямным шары»''<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 8.</ref>. У 1909 г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceG"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by"/>. У 1912 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў драўляны жылы дом з дрэва для адмінстратара свайго маёнтка — двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), які быў сынам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), ранейшага адміністратара нараўлянскага маёнтка Горватаў<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref name="ReferenceM">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — № 28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. У савецкія часы [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляны жылы дом Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]] атрымаў статус помніка архітэктуры і гістарычнай каштоўнасці, у якім з 1982 г. знаходзіўся [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|мясцовы краязначы музей (а з 1992 г. нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей)]]. У 1912 г. у Нароўлі працавала яўрэйскае пазыкова-ашчаднае таварыства; у 1913 г. яўрэям належалі адзіная ў мястэчку аптэка, адзіны склад аптэчных тавараў, 12 крам (у тым ліку ўсе 5 бакалейных, усе 4 мануфактурныя, адзіная галантарэйная)<ref name="Евреи в Наровле">{{Cite web|url=http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle|title=Евреи в Наровле|website=tutejszy.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|300px|thumb|Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі Эдварда Горвата]] (з чырвонай цэглы). Фота 2017 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У 1913 г. у Нароўлі адкрыта земская бальніца на 10 ложкаў, а пасля на 15 агульнага профілю і 5 ложкаў заразнага барака. Да 1913 г. ахова здароўя на Нараўляншчыне было прадстаўлена прыватнай медыцынай<ref>{{Cite web |url=https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |title=Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959) |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1913 г. каталіцкі арцыбіскуп [[Вінцэнт Ключынскі]] ў час вяртання з [[Рым]]у ў [[Санкт-Пецярбург]] выехаў на два месяцы на кананічную візітацыю касцёлаў і капліц у Мінскую дыяцэзію ў пінскі і мазырска-рэчыцкі дэканаты: Пінск, Любяшоў, Лагішын, Целяханы, Лунін, Лунінец, Лахва, Осаў, Манькавічы, Давід-Гарадок, Тураў, Дарашэвічы, Петрыкаў Лельчыцы, Высокае, Мазыр, Галоўчыцы, Нароўля, Барбароў, Хойнікі, Астрагляды, Рэчыца, Капаткевічы<ref>[https://ia601304.us.archive.org/20/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS001739_1913_187/NDIGCZAS001739_1913_187.pdf Dzennik Kijowski. — 1913. — № 187. — S. 1.]</ref>. Восенню 1913 г. Нароўлю наведала экспедыцыя (66 асоб на чале з К. Машкам) ад Польскага краязнаўчага таварыства (Варшава). Эдвард Горват рабіў дапамогу ўдзельнікам экспедыцыі<ref>[https://ia800200.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS088775_1913_001/NDIGCZAS088775_1913_001.pdf Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. — 1913. — T. VII. — 246 s. — с. 30.]</ref>. У 1914 г., пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], улады Расійскай імперыі пачалі прымусовае высяленне сваіх грамадзян [[немцы|нямецкай нацыянальнасці]] з прыфрантавых тэрыторый, таму ў Нароўлю і навакольныя вёскі прыбыла невялікая група немцаў-сялян з [[Валынская губерня|Валынскай губерні]], якая стварыла тут свае пасяленні Антонаўка, Дуброўка, Бярозаўка, Хаткі і інш.<ref name="ReferenceI">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref> [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. 19 снежня 1916 г. (у мэтах барацьбы са спекуляцыяй) створана нараўлянскае Таварыства спажыўцоў (займела 849 членаў), заснавальнікамі якога сталі святар Завітневіч, акцызны чыноўнік М. Каменскі, маянтковец [[Эдвард Артуравіч Горват]], фельчар Крэмень і царкоўны стараста Півавар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|title=Торговля была одним из ключевых факторов, которые позволили Наровле стать сначала местечком, а затем и городом|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-07-28|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121920/https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 1917 г., пасля ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917), у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|300px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя Львова і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе Першай сусветнай вайны<ref name="ReferenceJ">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. Мітынг завершыўся дэманстрацыяй у парку палаца Горватаў. Заклікі генерала Халюціна не падзейнічалі на рабочых і вайскоўцаў, якія працавалі на нараўлянскай суднаверфі, таму там пачалося дэзерцірства. Па просьбе падпалкоўніка Гармаша, начальніка суднаверфі, у Нароўлю прыбыла вайсковая каманда, каб несці каравульную службу і ахоўваць склады і майстэрні. У памяшканні казармы вайсковай каманды суднаверфі быў створаны т.зв. «дэмакратычны клуб», у якім праходзілі дыскусіі аб вайне, будучых формах улады і формах уласнасці ў краіне. Актыўнымі ўдзельнікамі клубных мерапрыемстваў сталі як салдаты вайсковай каманды, так і працаўнікі нараўлянскай суднаверфі, работнікі маёнтка Эдварда Горвата, дробныя саматужнікі, моладзь мястэчка і навакольных ад Нароўлі вёсак. Аднак у пачатку восені 1917 г. вайсковая каманда і падпалкоўнік Гармаш пакінулі Нароўлю<ref name="ReferenceJ"/>. Восенню 1917 г. яўрэйская моладзь стварыла мясцовую [[Сіянізм|сіянісцкую]] арганізацыю<ref name="ReferenceK">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71.</ref>. === Мяшчанская ўправа і ўпраўленне === '''Староста-старшыня мяшчанскай управы і ўпраўлення мястэчка Нароўлі'''{{заўвага|Кіраўнік мяшчанскай суполкі мястэчка.}} * ?-1891—1917-? — Іван Васілевіч Яфімаў (к.1864—1924-?)<ref name="ReferenceL">Інфармацыя з адпаведных кніг «Памятная книжка Минской губернии» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref><ref>{{Cite web|url=https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html|title=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|website=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|access-date=2025-09-10}}</ref> === Нараўлянскае валасное праўленне === '''Нараўлянскі валасны старшыня'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1879—1881-? — (выконваў абавязкі) Данііл Рыгоравіч Мазурэнка * 1882 — няма даных * ?-1883—1889-? — Рыгор Васілевіч Маляўскі (Міляўскі) * ?-1890—1891-? — Павел Сычоў * ?-1892—1897-? — Осіп Максімавіч Бондар * ?-1898—1900-? — Іван Сцяпанавіч Мелех * ?-1901—1904-? — Гаўрыіл Піскун * 1905 — няма даных * ?-1906—1909-? — Елісей Прахарэнка * ?-1910—1912-? — Пётр (Іванавіч?) Анішчанка * ?-1913-? — Дарафей Тугай * ?-1914-? — (выконваў абавязкі) Сцяпан Кучынскі * ?-1915—1917?- — Сцяпан Кучынскі '''Валасны пісар'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1881-? — Антон Рыгоравіч Качуроўскі * 1882 — няма даных * ?-1883—1885-? — Маркіян Жалязінскі * 1886 — няма даных * ?-1887—1889-? — Антон Фёдаравіч Сільвіч * ?-1890—1891-? — Мітрафан Жораў * ?-1892—1904-? — Канстанцін Францавіч Смольскі * 1905 — няма даных * ?-1906—1908-? — Аляксандр Педа * ?-1909—1917-? — Міхаіл Спаскі === Нараўлянскае аднакласнае народнае вучылішча === '''Настаўнік'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1909—1911-? — Вольга Умановіч * ?-1912—1913-? — Іван Аляксандравіч Іалобаў (1887—1973)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |title=Тайна забытых фотографий (1) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |title=Тайна забытых фотографий (2) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142021/https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |url-status=dead }}</ref> * ?-1914—1917-? — Елеазар Гусараў === Нараўлянская царкоўна-прыходская школа, 2-х класная === Мужчынская царкоўна-прыходская школа адкрыта ў 1890 г., пазней атрымала статус 2-х класнай<ref name="ReferenceL"/>. '''Загадчык і настаўнік рэлігіі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Міхаіл Завітневіч, прыходскі святар '''Настаўнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Васіль Кірыльчанка-Гайдаш * ?-1917-? — Іосіф Падбярэзны === Нараўлянскае паштова-тэлеграфнае аддзяленне (1893) === '''Начальнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1893—1895-? — Мікалай Фёдаравіч Валатоўскі * ?-1896-? — (выконваў абавязкі) Аляксандр Юліянавіч Графенбергер * ?-1897—1899-? — Антон Юліянавіч Маеўскі * ?-1900—1917-? — Іван Лаўрэнцевіч Букзееў === Нараўлянскія рабіны === * 1916—? — Іхл-Міхл Трайбух<ref name="Евреи в Наровле"/> <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> == У савецкія часы == З лістапада 1917 г. аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У канцы лістапада 1917 г. у мястэчку створана бальшавісцкая ячэйка (на чале з Уладзімірам Румянцавым, Ліпам Заланам і Ш. Фрыдманам), у якую ўвайшлі рабочыя суднаверфі і салдаты, якія вярнуліся з фронту<ref name="ReferenceN">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў (Ілья Мелех, Віктар Цімашэнка, Мікалай Цімошчанка), які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў. Савет адразу ўзяўся за ўлік нацыяналізаванай бальшавікамі памешчыцкай і царкоўнай зямлі<ref name="ReferenceN"/><ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 26 сакавіка 1918 г.]] 25 сакавіка 1918 г. згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Нароўля]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]: на чале воласці пастаўлены галава валасной рады Уладзімір Півавар<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceG"/>. Вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|полк Стракапытава]] заняў мястэчка і патрабаваў ад жыхароў кантрыбуцыю<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71, 422.</ref>. Пасля падаўлення [[Стракапытаўскае паўстанне|паўстання Стракапытава]], у Нароўлю зайшлі чырвонаармейцы, устанавілася савецкая ўлада: кіраваць мястэчкам пачаў нараўлянскі валасны рэўкам (Ілья Пятровіч Мелех, Уладзімір Мікалаевіч Падбярэзны, Мікалай Маркавіч Цімошчанка, Міхаіл Іванавіч Яфімаў) на чале з Аляксандрам Кавалёвым; валасную міліцыю ўзначаліў Андрэй Якаўлевіч Півавар<ref name="ReferenceK"/>. Адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі панскага двара, дзе знаходзіліся палац, парк і кандытарская фабрыка Горватаў, у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. 16 студзеня 1919 г. рашэннем Масквы мястэчка ўключана ў склад [[РСФСР]]. У красавіку 1919 г. мястэчка Нароўля ўвайшло ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1920 г. у праваслаўнай царкве здарыўся пажар, у час якога згарэў святар<ref name="turov.by">{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |title=Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003055056/http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |url-status=dead }}</ref>. Ахвяраваннямі вернікаў царква была адбудавана. [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|300px|thumb|Цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў лістападзе 1920 г.]] У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. Польскімі вайскоўцамі былі забіты бацька і жонка члена нараўлянскага рэўкама Карпмана, павешаны Мартын і Мікалай Жолудзі, Іван Кухнавец, падвергнуты публічнай экзекуцыі Яфім Фёдаравіч Носка і бібліятэкар Беньямін Рабіновіч<ref name="ReferenceO"/>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921)<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 30.</ref>. У ліпені 1920 г. Ціхан Данілавіч Губараў узначаліў валасную партыйную арганізацыю і рэўкам (Ілья Мелех і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 73.</ref>. 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|у мястэчка ўвайшлі падраздзяленні арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref>. З таго часу ўсталявалася савецкая ўлада. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка, ураджэнец вёскі [[Вербавічы]]), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. У 1921—1936 гг. галоўурачом нараўлянскай бальніцы быў [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), унук Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), адміністратара горватаўскага маёнтка. Пазней Градзіцкі стаў партызанам-медыкам, прымаў удзел у баях, стаў заслужаным ўрачом БССР (1956)<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=670 |title=Гродзицкий Казимир Францевич |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] 17 ліпеня 1924 г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам [[Нароўля]] ўвайшоў у склад [[БССР]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]: дзейнічалі школы, пункты навучання, раённая бібліятэка, таварыствы «Далоў непісьменнасць!», краязнаўчае таварыства, а таксама паштовае аддзяленне, царква. У маі 1925 г. каля Нароўлі была арганізавана яўрэйская земляробчая арцель «Пасёлак»<ref name="Евреи в Наровле"/>; мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceX">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. У канцы 1920-х гг. пры матэрыяльнай падтрымцы [[Ёсеф Іцхок Шнеерсон|Ёсефа Іцхока Шнеерсона]] (1880—1950) была пабудавана [[міква]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі: шакаладныя цукеркі, ірыскі, павідла, пасціла, джэм, зефір, мармелад. Фабрыка атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» у гонар таварыскай дапамогі мазырскіх рабочых, якія дапамаглі аднаўленню фабрыкі. На прадпрыемстве тады працавала 23 чалавекі<ref name="ReferenceP">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. У 1949 г. на фабрыцы працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceQ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. Летам 1926 г. член [[Інбелкульт]]а прафесар [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] зрабіў заалагічную экспедыцыю на [[беларускае Палессе]] па маршруце Мінск-Калінкавічы-Мазыр-Нароўля-Петрыкаў-Тураў-Млынск-Хліпінск-возера Чырвонае-Жыткавічы-Гомель-Мінск<ref>Інстытут беларускай культуры / М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 255 с. — С. 202.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|300px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceP"/>. 21 чэрвеня 1927 г. праваслаўны святар Свята-Іаанаўскай царквы Сяргей Якаўлевіч Мігай (1874—1937) быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці і неўзабаве па прыгаворы 7 кастрычніка высланы на тры гады ў [[Сібір]]<ref>Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953)/ авт.-сост. А. В. Слесарев. — Минск : Издательство Минской духовной академии, 2017. — 336 с. — С. 156.</ref>. У 1927 г. заснавана Нараўлянскае краязнаўчае таварыства<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 88.</ref>. У маі 1928 г. члены ўраду БССР ([[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]], [[Міхась Чарот]] і інш.) на чале з [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалаем Мацвеевічам Галадзедам]] у мэтах персанальнага азнаямлення з эканомікай і бытам раёнаў Мазырскай акругі (рыбная гаспадарка, меліярацыйныя работы, абшары для каланізацыі і г.д.) наведалі Мазыр, Нараўлянскі і Жыткавіцкі раёны, возера Белае, Людзяневічы, Капцэвічы і Лельчыцы. Урадавая дэлегацыя прыбыла з Мазыра ў Нароўлю пасажырскім параходам, была ўрачыста сустрэта на беразе амаль усімі жыхарамі мястэчка і многімі жыхарамі навакольных вёсак, наведала мясцовую кандытарскую фабрыку і пабудаваны ў 1928 годзе народны дом<ref>[https://dn720002.ca.archive.org/0/items/bel-newspapers-savieckaja_bielarus/1928-123.pdf Падарожжа членаў ураду БССР па Мазыршчыне // Савецкая Беларусь. — 1928. — № 123. — 30 мая. — С. 3.]</ref>. Летам 1928 г. у Мазырскай акрузе (Ельск, Калінкавічы, Юравічы, Нароўля, Лельчыцы) працавала навукова-даследчая экспедыцыя яўрэйскага аддзела [[Інбелкульт]]а<ref>[https://dn720005.ca.archive.org/0/items/kamunikat-46269-1.pdf/46269-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 6-7. — С. 97.]</ref>. 12 ліпеня 1929 г. было навукова абследавана нараўлянскае ўрочышча Баравіца, дзе выяўлена стаянка людзей каменнага веку і селішча каменнага веку<ref name="ReferenceY">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. У 1931 г. яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук разам з нацкамісіяй ЦВК БССР з мэтай абследавання палітыка-эканамічнага і культурнага стану мястэчак у рэканструкцыйны перыяд абследавана мястэчка Нароўля (у ліку 13 местачковых і гарадскіх пунктаў Беларусі), дзе быў сабраны багаты матэрыял, перш за ўсё — інфармацыя для «Яўрэйскага дыялекталагічнага атласа» з 75 дыялекталагічнымі картамі<ref>[https://ia902301.us.archive.org/11/items/kamunikat-46301-1.pdf/46301-1.pdf Савецкая краіна. (орган Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук). — Менск, 1931. — № 11. — С.82.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель і пабудаваны дамы для яе; адноўлена суднабудаўнічая верф, куды прывезена новае абсталяванне і якая вырабляла драўляныя [[баржа|баржы]] і [[дэбаркадар]]ы; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceP"/>. 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая газета «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]», галоўная афіцыйная газета Нараўлянскага раёна (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета): накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref name="ReferenceP"/>. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] роду [[Горваты|Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1935 г. у Нароўлі мелася швейная арцель яўрэяў-саматужнікаў<ref name="Евреи в Наровле"/>. У 1930-х гг. працавала яўрэйская бібліятэка, частка кніг якой была на [[ідыш]]ы<ref name="Евреи в Наровле"/>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у 1935 г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceX"/>. У 1936 г. з-за трухлявасці была разабрана [[нараўлянская сінагога]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |title=Арон КОСТЕЛЯНСКИЙ и история нашего города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143526/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Яна знаходзілася на Кастрычніцкай плошчы (там дзе цяпер знаходзіцца аддзяленне «Беларусбанка»)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |title=Моё местечко |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |url-status=dead }}</ref>. 27 верасня 1938 г. мястэчка [[Нароўля]] атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceG"/>. [[Прыпяцкая праўда|Газета «За калектывізацыю» (1932—1938) была перайменавана ў «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952)]]. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.) <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, у цэнтры горада быў устаноўлены помнік Уладзіміру Леніну<ref name="ReferenceR">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |title=Сколько было в Наровле памятников Ленину? |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709175359/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |url-status=dead }}</ref>, меліся 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР, у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. Большасць яўрэяў Нароўлі эвакуіравалася або была мабілізавана. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У палацы Горватаў месцілася нямецкая ваенная камендатура. У будынку царквы — жандармерыя, паліцыя<ref name="turov.by"/>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. У пачатку верасня 1941 г. уся Нараўляншчына была захоплена нямецка-фашысцкімі войскамі. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі вуліцы Ленінскую і Камуністычную, большую частку Інтэрнацыянальнай, падарвалі двухпавярховы будынак сярэдняй школы, перарабілі на вязніцу, давялі да нягоднага стану будынак няпоўнай сярэдняй школы, разрабавалі краязнаўчы музей (адзін з найцікавейшых у Палессі)<ref name="ReferenceS">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. Імі былі спалены ці падарваны будынкі раённага Палаца культуры і бібліятэкі, райкама партыі, гарсавета, раённага ваенкамата, лясгаса, усе склады раённага патрэбсаюза і інш.<ref name="ReferenceS"/> Немцы прымусілі мясцовых жыхароў разбурыць у цэнтры горада помнік Уладзіміру Леніну і кавалкі помніка скінуць у раку [[Прыпяць]], а пасля тых людзей расстаралялі<ref name="ReferenceR"/>. 23 лістапада 1941 г. на яўрэйскіх могілках у Нароўлі было [[Халакост у Нараўлянскім раёне|расстраляна больш 100 яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |title=Решение еврейского вопроса в Наровлянском районе в 1941—1943 годах |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730043617/http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |archivedate=30 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. У верасні пачаў разгортвацца савецкі партызанскі рух на Нараўляншчыне. 20 кастычніка 1943 г. у выніку аб’яднання асобных атрадаў створана [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. (Пазней савецкімі ўладамі ў парку быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе). 29-30 лістапада 1943 гг. прайшлі баі 415-й стралковай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) супраць немцаў за вызваленне Нароўлі, якія ўвайшлі ў гісторыю вайны пад назвай «[[Нараўлянская аперацыя]]». 30 лістапада 1943 г. савецкія войскі вызвалілі пасёлак Нароўля ад фашыстаў<ref name="ReferenceG"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceS"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceS"/>. Помнік Леніну быў адноўлены адразу пасля вайны<ref name="ReferenceR"/>. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынка былога палаца Горватаў]] значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Многія жыхары горада жылі ў зямлянках з-за адсутнасці дамоў у горадзе. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». З 1947 г. на фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» пачала выгатаўляцца адна з самых брэндавых [[Цукерка|цукерак]] СССР «[[Кароўка (цукеркі)|Кароўка]]»<ref>''[[Васіль Васілевіч Чайка|Васіль Чайка]]'' [https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ Десять уникальных фактов о Наровлянском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628110203/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ |date=28 чэрвеня 2022 }}</ref>. У канцы 1944 г. раённая бібліятэка атрымала 6500 кніг (па культурнай, эканамічнай і палітычнай тэматыцы)<ref name="ReferenceT">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 28.</ref>. Пасля заканчэння вайны частка [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]] вярнулася ў Нароўлю і займаліся тым жа, чым да вайны: працавалі шаўцамі, краўцамі, цырульнікамі, рабочымі на суднаверфі, кандытарскай фабрыцы<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html|title=Мое местечко\Наровля|website=shtetle.com|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 1945 г. на месцы базіравання [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] і падпольнага райкама КПБ устаноўлены памятны знак<ref name="ReferenceT"/>. 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі), дзе з 1974 г. рыхтавалі спецыялістаў для Нараўлянскага, Ельскага, Мазырскага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1948 г. арганізаваны збор падарункаў для дзяцей-сірот, бацькі якіх загінулі ў час вайны: сабрана 1700 рублёў<ref name="ReferenceT"/>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна з зямлянак у новыя дамы<ref name="ReferenceT"/>. На фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceQ"/><ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. У 1952 г. [[Прыпяцкая праўда|газета «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952) была перайменавана ў «Сталінскі сцяг» (1952—1956), пасля ў «Ленінскую праўду» (1956—1962)]]. (У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад Ельскага раёна). У 1959 г. памёр [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), на пахаванне якога ў Нароўлю прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем заслуг лекара. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 49.jpg|250px|thumb|Былы будынак кампартыі ''(справа)'' у Нароўлі. Фота 2021 г.]] У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама камуністычнай партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). У 1961 г. адкрылася сярэдняя 11-гадовая політэхнічная школа (на 510 месцаў) — будавалася з 1957 г.<ref name="ReferenceU">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |title=Гимназия Наровли отмечает 60-летний юбилей |access-date=20 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142024/https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |url-status=dead }}</ref>. Першым дырэктарам стала [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990)<ref name="ReferenceU"/>. У 1972 г. школа была ператворана ў сярэднюю школу № 1 з рускай мовай навучання, а 1 верасня 2009 г. — у гімназію<ref name="ReferenceU"/>. У 1961 г. у Нароўлі дзейнічаў неафіцыйны [[міньян]] [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. 25 снежня 1962 г. [[Нароўля]] страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна, у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «[[Прыпяцкая праўда]]». У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceV">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі і яе прыродзе і славутасцях апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceG"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім пражывала каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceG"/>. У 1972 г. была адкрыта сярэдняя школа № 2, якая аб’яднала ў сваіх сценах вучняў былой васьмігодкі і некаторых навучэнцаў СШ № 1<ref name="ReferenceW">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |title=Полувековой юбилей отметила наровлянская средняя школа № 2 |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216104020/https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |url-status=dead }}</ref>. У 1976 г. у цэнтры горада каля гарадскога парку пабудавана гасцініца «Нараўлянка» (існуе дагэтуль) — чатырохпавярховы будынак з сеткавай каналізацыяй і цэнтральным водазабеспячэннем. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceQ"/>. Парасоны, якія выпускаліся на прадпрыемстве, атрымалі дзяржаўны Знак якасці. У 1978 г. Г. М. Залашка выявіў у Нароўлі [[гарадзішча]]<ref name="ReferenceY"/>. У красавіку 1979 г. здарылася вялікая паводка ад Прыпяці<ref>{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/10-1979-xx.html|title=МОЗЫРЬ XX ВЕК: Небывалый паводок на Припяти, 10 апреля 1979 года XX века.|website=МОЗЫРЬ XX ВЕК|access-date=2025-09-10}}</ref>: была пашкоджана і вымыта вадой капліца з рэшткамі памерлых Горватаў, таму не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА"/>. У 1981 г. створаны праэкт дэталёвай планіроўкі цэнтра горада. Асноўныя вуліцы горада забудаваны 2-5-павярховымі дамамі. Створана некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] дзяліла яго на 2 жылых масівы — заходні і ўсходні. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceV"/>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У лістападзе 1982 г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. У 1992 г. ён быў рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. У 1983 г. у цэнтры горада на плошчы Леніна замест старога быў устаноўлены [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|новы помнік Уладзіміру Леніну]] з [[медзь|медзі]] (адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]]), аўтарам якога стаў вядомы беларускі скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] (1932—1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.leninstatues.ru/photo/3918/narovlya|title=Наровля {{!}} Памятники Ленину|website=www.leninstatues.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]].]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. 28 снежня 1985 г. прыняў першых гледачоў кінатэатр «Юность». У 1986 г. пачалося будаўніцтва новага корпусу фабрыкі «Чырвоны Мазыранін», завезена новае абсталяванне; у снежні 1987 г. будаўніцтва было паспяхова завершана<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |title=С чего все начиналось: помещик Горватт создал водочное и пивное производство |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115745/https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 25 красавіка 1986 г. нараўлянскаму вучылішчу № 7 прысвоена званне «вучылішча высокай культуры». 26 красавіка 1986 г. [[Нароўля]] пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі Нараўлянскага раёна ў 1986—1987 гг.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі і ёй дзяржаўныя ўлады бясплатна прадаставілі жыллё. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася з 1986 г. да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. 8 верасня 1986 г. адкрыта трэцяя ў горадзе сярэдняя школа — № 3. Нараўлянская сярэдняя школа № 2 насіла імя героя Савецкага саюза [[Марат Казей|Марата Казея]]. У маі [[1989]] г. на гарадскім стадыёне «Страла» адбыўся мітынг з удзелам кіраўнікоў [[БССР]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзе старшыня Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэта [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]] выступіў з дакладам аб прымаемых мерах па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС і выклаў патрабаванні жыхароў Нараўлянскага раёну і Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў да ўраду па паскарэнні праводзімай працы адсялення жыхароў Нараўлянскага раёна ў іншыя месцы [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]]), якія прынялі ўдзел у нарадзе ў нараўлянскім райвыканкаме, а пасля разам з прадстаўнікамі райвыканкама зрабілі аўтобусам паездку па тэрыторыі раёна, цікавіліся гамафонам, размаўлялі з мясцовымі жыхарамі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. == У складзе Рэспублікі Беларусь == У 1992 г. нараўлянскі музей краязнаўства рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. 28 студзеня 1992 года зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 21.jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994) на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. Фота 2021 г.]] Летам 1993 года ў адпаведнасці з праграмай дзейнасці дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі па выратаванні помнікаў гісторыі культуры Беларусі ў раёнах, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе]], супрацоўнікі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту і Музея старабеларускай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] даследавалі ў Нараўлянскім раёне пакінутыя вёскі Цешкаў, Дзёрнавічы, Ражава, Даўляды (жыхары якіх былі выселены з-за забруджання радыяцыяй) і вывезлі ў Мінск для захавання цікавыя прадметы народнай матэрыяльнай культуры (збаны, гладышы, ручнікі, дываны, куфры, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня і г.д.). У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама<ref name="ReferenceM"/><ref>Беларуская мінуўшчына — 1994, — № 1. — старонкі укладыша.</ref>. У 1994 г. усталяваны помнік вёскам Нараўлянскага раёна, выселеным пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, — на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад [[Нароўля]] аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Нараўлянскі гарадскі выканаўчы камітэт быў скасаваны: для Нароўлі яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт. У 1996 г. завершана [[Газатранспартная сістэма Беларусі|газіфікацыя]] Нароўлі і асноўных населеных пунктаў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]; зарэгістравана [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква хрысціян веры Евангельскай «Благадаць»]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-tserkvi-hristian-very-evangelskoj-blagodat-v-narovle-rasskazyvaet-yurij-harlan/ О церкви христиан веры евангельской «Благодать» в Наровле рассказывает Юрий Харлан]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1998 г. выдадзена гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі «Памяць. Нараўлянскі раён». З канца 1990-х гг. у горадзе дзейнічала аддзяленне яўрэйскай арганізацыі «Хесэда»<ref name="Евреи в Наровле"/>. 20 верасня 1998 г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. 4 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і 19 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]: у сінім полі «іспанскага» шчыта срэбная [[падкова]] з залатым [[крыж]]ом над ёй. Герб нагадвае шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся прадстаўнікі шляхецкага роду [[Горваты|Горватаў]] — ранейшыя ўласнікі нараўлянскіх зямель. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. 5 мая 2007 г. пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Беларусі]] ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь уключана 12 аб’ектаў матэрыяльнай спадчыны, размешчаных на тэрыторыі Нараўлянскага раёна. 1 верасня 2008 г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». У студзені 2011 г. створаны Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб. Па стану на 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. 26 красавіка 2011 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011/|title=Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район|website=belta.by|date=2011-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 26.jpg|250px|thumb|Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі ''(па цэнтру, за трактарам)''. Фота 2021 г.]] 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. 16 ліпеня 2013 г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 05.jpg|250px|thumb|Сярэдняя школа № 2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту 2013—2015 гг. Фота 2021 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раён — ад 500). 1 верасня 2015 г. разам з урачыстым адкрыццём школы быў адкрыты школьны музей «Дзяцінства», які быў створаны школьным настаўнікам і краязнаўцам [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Чайкам]] і яго паплечнікамі-краязнаўцамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|title=Дело жизни Василия Чайки|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|url-status=dead}}</ref>. 16 снежня 2013 г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98|title=УП "Наровлянский завод стройдеталей", УНП 400019380. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт», вуліца Сонечная, завершана рэканструкцыя цэнтральнай раённай бальніцы і раённай паліклінікі<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 51—52.</ref>. У 2015 г. выдадзена навукова-папулярнае выданне «Нараўляншчына самабытная і сучасная». У ліпені 2015 г. нараўлянскі спецлясгас з [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытутам лесу НАН Беларусі]] распрацаваў для наведвальнікаў экалагічны турыстычны маршрут «Легенды Нараўлянскага краю». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю аб’ект Дзяржаўнай інвестыцыйнай праграмы, зацверджанай ад 26 лютага 2015 г.: жылы дом для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, — дзіцячы Дом сямейнага тыпу. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|url-status=dead}}</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў]], а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''. Старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] (нар. 1970) у даважку ўручыў прэзідэнту кошык з прадукцыяй кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/|title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле|website=belta.by|date=2020-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>/ [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0|title=Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў|last=Не згубіць - адрадзіць|date=2022-01-13|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0|title=Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай. Навокал #6: палац Горватаў, Андрэй Горват, радыяцыя, бчб-пасціла|last=Годна|date=2021-07-12|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc|title=В следующий раз в бальных платьях! Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле|last=Сильные Новости: Гомель, Беларусь и мир|date=2021-06-22|access-date=2025-09-10}}</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/|title=«Главное - спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле|website=realt.by|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 26 красавіка 2021 г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарнага Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html|title=В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-04-30|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка)]] У 2022 г. ураджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 г. мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам]]. У кнізе былі апублікаваны ў тым ліку рэдкія фатаграфіі. Спансавала выданне кнігі адкрытае акцыянернае таварыства «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>[https://vk.com/wall-127941602_153 НЕ ТОЛЬКО О КНИГЕ]</ref>. У перыяд з 10 па 20 лютага 2022 г. на асобных участках Нараўлянскага раёна праходзілі сумесныя мерапрыемствы Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі ў рамках саюзных вучэнняў «[[Саюзная рашучасць-2022]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |title=К сведению жителей Наровлянского района! |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202135105/https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |url-status=dead }}</ref>. У самім горадзе 19 лютага 2022 г. для гараджан прайшло паказальнае мерапрыемства Узброеных Сіл Беларусі і Расіі: выстаўка ўзбраення і ваеннай экіпіроўкі, тэхнікі Узброеных Сіл і Пагранкамітэта, магчымасць азнаямлення з побытам ваеннаслужачых і дэгустацыі «салдацкай кашы», катанне на ваеннай тэхніцы, паказальныя выступленні па рукапашным бою, канцэртная праграма і г.д.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|title=В Наровле прошла военно-патриотическая акция в рамках совместных учений Беларуси и России «Союзная решимость-2022»|first=МОЗЫРЬ|last=NEWS|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2022-02-19|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202141923/https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|url-status=dead}}</ref> 30 снежня 2022 г. з удзелам старшыні райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка|Уладзіміра Антоненкі]] і старшыні раённага Савета дэпутатаў [[Ала Валерыеўна Навуменка|Алы Навуменкі]] адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп» у будынку былога кінатэатра «Юнацтва», пераабсталяванага за 1,5 месяцы ў спартыўную залу для заняткаў рознымі відамі адзінаборстваў і кафэ<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |title=В Наровле торжественно открыли молодежный спортивно-развлекательный центр |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130150224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |url-status=dead }}</ref>. 21 красавіка 2023 г. у горадзе прайшоў рэгіянальны форум «Ад гістарычнай памяці да міру і стварэння»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |title=В Наровле прошел региональный форум «От исторической памяти к миру и созиданию» |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=22 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151046/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2023 г. нараўлянскай бібліятэцы было прысвоена імя [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. А таксама ў той жа дзень адбылася прэзентацыя кнігі «Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна» (2023)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |title=В Наровле представили книгу о культуре края |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131130/https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2024 г. з удзелам старшыні Гомельскага аблвыканкама Івана Крупко, памочніка Прэзідэнта-інспектара па Гомельскай вобласці Юрыя Горлава, старшыні Нараўлянскага райвыканкама Уладзіміра Антоненкі адбылося адкрыццё добраўпарадкаванага гарадскога стадыёна «Страла» пасля капітальнага рамонту<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>. 24-25 красавіка 2024 г. у Мінску на [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускім народным сходзе]] Нароўлю і [[Нараўлянскі раён]] прадстаўлялі дэлегаты: старшыня Нараўлянскага раённага аб’яднання арганізацый прафсаюзаў Алена Анатолеўна Касуха (нар. 02.01.1969), дырэктар Галоўчыцкай сярэдняй школы Ала Якаўлеўна Беразоўская (нар. 21.01.1964) і старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]; а таксама прысутнічаў запрошаны госць — галоўны рэдактар газеты «[[Прыпяцкая праўда]]» [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]]. Прысутнічала і тагачасны дэпутат Палаты прадстаўнікоў ад Мазырскай акругі [[Ала Валерыеўна Навуменка]] (нар. 13.04.1969) — былы старшыня Нараўлянскага Савета дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|title=Михаил Шевченко, главный редактор газеты «Прыпяцкая праўда»:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121919/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|title=Алла Березовская, делегат Всебелорусского народного собрания (ВНС):|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|title=На заседании сессии Головчицкого сельского Совета депутатов был выдвинут кандидат в делегаты ВНС|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-03-26|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|title=Елена Косуха, председатель Наровлянского районного объединения организаций профсоюзов:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-25|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |title=Наровлянское районное объединение профсоюзов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2025 г. сярэдняй школе № 3 прысвоена імя [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэя Рыгоравіча Корзуна]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|title=Наровлянской средней школе № 3 присвоено имя Героя Советского Союза Андрея Корзуна|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-02|access-date=2025-09-10|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702143035/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|url-status=dead}}</ref>. 26-27 ліпеня 2025 г. у горадзе адбыўся злёт праваслаўнай моладзі Беларусі з удзелам [[Тураўская і Мазырская епархія|праваслаўнага епіскапа тураўскага і мазырскага]] [[Леанід (Філь)|Леаніда]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/letnij-slet-pravoslavnoj-molodezhi-prohodit-na-narovlyanshhine/|title=Летний слет православной молодежи проходит на Наровлянщине|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-26|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 27 красавіка 2026 г. Аляксандр Лукашэнка наведаў Нароўлю і іншыя мясціны раёна: фабрыку "Чырвоны мазыранін", малочнатаварную ферму "Будкі" і саўгас-камбінат "Зара"<ref>[https://president.gov.by/be/events/rabocaa-poezdka-v-narovlanskij-rajon-gomel-skoj-oblasti-1777296839 Рабочая паездка ў Нараўлянскі раён Гомельскай вобласці]</ref>. 22 чэрвеня 2026 г. была ўрачыста адкрыта абноўленая [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ Гісторыя Нароўлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216104611/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ Церковно-приходские школы Наровлянщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321103028/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ |date=21 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |date=28 верасня 2023 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі| ]] nm9ze8kl7oyzizoe6efr4dr7t9r2z1g 5220424 5220423 2026-10-17T13:20:06Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220424 wikitext text/x-wiki '''[[Нароўля]]''' — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню вёска-слабада Нароўля згадана 20 ліпеня 1604 года<ref name="T. XXI 1894">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> як частка маёнтка Антонаў (у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), які належаў шляхціцу [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]] (каля 1552 — 1626). У першай палове XVIII ст. упамінаецца як [[мястэчка]] ў Мазырскім павеце. З 1793 г. мястэчка Нароўля увайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1829 годзе<ref name=":1"/> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 года. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац (1850)]] і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку (1913)]], якія дагэтуль з’яўляюцца галоўнымі [[сімвал]]амі горада. Шляхецкі [[Побуг (герб)|герб «Побуг»]], якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай для сучаснага герба (2001) горада Нароўля. З 1922 г. у складзе [[СССР]]. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а [[3 лістапада]] [[1971]] г. статус горада. Моцна пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у 1986—1995 гг. была выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. З 1991 г. у складзе [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == У часы Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref name="Polona">{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі Нароўля, Завайць і Смалігавічы (Смалегаў), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. (''з апублікавання дакумента ад 20 ліпеня 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)'').]] [[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «слабаду» Нароўля, якая належала шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)).'']] Напэўна, упершыню [[Нароўля]] (як вёска-слабада ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) згадваецца [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні немалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref name="T. XXI 1894"/> 20 ліпеня 1604 г. уласнік вёскі Вербкавічы шляхціц Ян Юндзіл падаў позву ў суд Кіеўскага ваяводства на Лукаша Сапегу, уласніка вёскі-слабады Нароўля, і яго жонку Сафію (з роду Кміт), якая была спадчыннай уласніцай маёнтка Чарнобыль, за насланне войта «з іх слабады Нароўлі» на луг, які належаў вёсцы Вербкавічы, і забранне там «вяпроў і свіняў» у селяніна вёскі Вербкавічы (Вербавічы)<ref name="ReferenceA">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Cлабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію ў гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў (Смалегава)]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref name="ReferenceA"/>. Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак Нароўлі, [[Завайць|Завайці]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш. 17 жніўня 1613 г. паміж шляхціцам Мікалаем Харлінскім (уласніка маёнтка [[Астрагляды|Астраглядавічы]]) і шляхціцам Лукашам Сапегам (з жонкай Сафіяй) узнікла праблема вяртання збеглых у вёску Нароўля сялян вёскі Вербкавічы ([[Вербавічы]]), якая належала Харлінскаму<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626), не маючы нашчадкаў мужчынскага полу, перад смерцю запісаў у тастаменце маёнтак Антонаў і ўвесь Чарнобыльскі маёнтак віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633). Леў Сапега, у сваю чаргу, аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (1569—1611), усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У 1627 г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref name="Polona"/>. З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. Нараўляншчына была месцам шматлікіх баявых сутычак падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648—1651)]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У верасні 1655 г. руская [[флатылія]], на суднах якой знаходзілася войска на чале з князем Дмітрыем Андрэевічам Валконскім, вырушыла з Кіева з баямі па Прыпяці на Нароўлю, [[Мазыр]], [[Петрыкаў]], [[Тураў]] і [[Пінск]], а ў кастрычніку 1655 г. флатылія з баямі вярнулася тым жа шляхам з Пінска ў [[Кіеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%81_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_(%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2)/%D0%A2%D0%BE%D0%BC_X/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_IV|title=История России с древнейших времён (Соловьёв)/Том X/Глава IV — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] (каля 1655 — 1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|Кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref> У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (верагодна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728), які быў сынам Канстанцыі Слушкі і мужам Сафіі Адамаўны Сяняўскай. 15 сакавіка 1716 г. у мястэчку Нароўля дэнгафаўскія камісары Казімір Крулікоўскі i Андрэй Пламунчук-Задольскі (пасля заканчэння рэвізіі Антонаўскай воласці Мазырскага павета) склалі кантракт аб перадачы Антонаўскай воласці ў арэнду на год дзвюх рудняў. Гэты кантракт быў дадзены «ўсім войтам i ўсім мужам Антонаўскай воласці» ад імя ўласніка маёнтка — Станіслава Дэнгафа. На думку беларускага гісторыка [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянціна Голубева]], хутчэй за ўсё, адміністрацыя (камісары Крулікоўскі і Пламунчук-Задольскі) не змагла арганізаваць працу згаданых рудняў i таму перадала ix y арэнду Антонаўскай воласці за 80 [[тынф]]аў y год. У кантракце было запісана, што «з гэтага часу Антонаўская воласць можа сама трымаць гэтыя рудні, a можа шукаць рудніка i здавадь y арэнду». Паводле Голубева, факт таго, што воласць павінна была разам збіраць грошы на выплату арэнды, разам арганізоўваць работу рудняў, размяркоўваць прыбыткі альбо пагашаць страты, сведыць аб наяўнасці ў Антонаўскай воласці добра ўсталяванай грамадскай структуры — валасной абшчыны, якая мела ў агульным карыстанні не толькі ворыўную зямлю i ўгоддзі, але i іншую маёмасць<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 224, 334.</ref>. Паводле інвентара Антонаўскай воласці, у 1728 г. у мястэчку [[Нараўлянская сядзіба|Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)]]<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]].]] У метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]] ёсць запіс ад 12 красавіка 1739 г. на [[латынь|латыні]], што хрост немаўля адбыўся «ў мястэчку Нароўля» («in oppido Narowla»)<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 937, воп. 1, спр. 60, арк. 6.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў XVIII ст. пры [[Аскеркі|Аскерках]] пачаўся новы этап у развіцці нараўлянскага пасялення, якое складалася з трох частак: двара з панскім домам, які, хутчэй за ўсё, знаходзіўся недалёка ад вусця ракі [[Нараўлянка|Нараўлянкі]]; вёскі Нароўлі, размешчанай побач з панскім дваром з захаду; і нараўлянскага астрога, дзе паны Аскеркі трымалі гарнізон узброеных людзей. Дзе быў нараўлянскі [[Тын|астрог]], можна толькі меркаваць, абапіраючыся на выпадковыя знаходкі, зробленыя мясцовымі жыхарамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|title=338 лет со дня первого упоминания о Наровле - Районная газета "Прыпяцкая праўда"|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2020-11-10|access-date=2025-09-10|archive-date=9 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|url-status=dead}}</ref><ref name="narovlya.gov.by">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |url-status=dead }}</ref>. Астрог быў пабудаваны для кантролю каля [[Прыпяць|Прыпяці]] і паблізу паўднёвай мяжы Вялікага Княства Літоўскага з украінскімі ваяводствамі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага каралеўства]]. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і аканома. Адзенне, мастацкі срэбны посуд, грошы, іншыя каштоўнасці былі пакладзены на 4 дубы, на якіх гайдамакі паплылі Прыпяццю на поўдзень да Дняпра на Украіну<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Таму 10 мая 1751 г. [[Францішак Мікалаевіч Ракіцкі]], ашмянскі ротмістар, афіцыйна прасіў рускага кіеўскага губернатара (1741—1752) [[Міхаіл Іванавіч Лявонце|Міхаіла Іванавіча Лявонцева]] (1672—1752) аказаць дапамогу супраць гайдамацкіх атрадаў, якія неаднаразова нападалі на шляхецкія ўладанні каля Нароўлі і [[Чарнобыль|Чарнобыля]], дзе гайдамакаў актыўна падтрымлівалі мясцовыя [[сяляне]]<ref name="ReferenceB"/>. Атрад гайдамакаў быў разбіты, а яго рэшткі схаваліся на рацэ [[Славечна (рака)|Славечна]] каля [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|вёскі Антонава]], дзе адно з урочышчаў дагэтуль мае назву Гайдамацкі Алёс. Каля вёсак [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Тульгавічы]] маецца ўрочышча Гайдамацкая Града, дзе, паводле народнай памяці, адбывалася злучэнне гайдамацкіх атрадаў (загонаў) і мясцовых сялян, якія рабілі напады на Нараўляншчыне<ref name="ReferenceB"/>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|250px|thumb|Пастанова Генеральнай Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай на канвакацыйным сойме ў Варшаве ў 1764 г., што ленныя маёнткі (Нароўля, Мухаеды, Антонаў, Вуглы, Галоўчыцы, Карпавічы і інш.) [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) пераводзяцца ў спадчынныя. ''(фрагмент дакумента)'']] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якая абавязвала кіраўніцтва ВКЛ забяспечыць у Мазырскім павеце спакой і парадак, якія перапыніліся з-за наездаў [[гайдамакі|гайдамакаў]] і ўзрушэнняў узброеных сялян каля Нароўлі і [[Мазыр]]а. Той жа канвакацыйны сойм у 1764 г. прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка [[Нароўля]] разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] і Карпавічы), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC"/>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, імаверна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»). Такім чынам каралеўскія валоданні Нароўля, Бабічы (Барбароў), Галоўчыцы і інш. сталі спадчыннай прыватнай уласнасцю шляхціцаў [[Аскеркі|Аскеркаў]] да 1794 г., што значна абагаціла і без таго заможны і ўплывовы ў Мазырскім павеце шляхецкі род, які адносіўся да павятовай эліты і прэтэндаваў на [[магнат|магнацкі статус]]. Акрамя Нароўлі, [[Барбароў|Бабіч (Барбарова)]] і іншых маёнткаў на Нараўляншчыне [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] валодаў у Мазырскім павеце маёнткамі [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]] і [[Скрыгалаў]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У мястэчку пражывала як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref name="narovlya.gov.by"/>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]].]] Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 114.</ref>. [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) акрамя Нароўлі валодаў у Мазырскім павеце маёнткам [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск, 2008. — 532 с.</ref>. У 1779 г. Ян Мікалай Аскерка падаў скаргу ў каралеўскі трыбунал на ўніяцкага мітрапаліта [[Леў Шаптыцкі|Льва Шаптыцкага]], бо маёнтак Нароўля і навакольныя вёскі падвяргаліся ўзброенаму нападу [[Ордэн Базыльян|базыльян]], якія адбіралі палі і лугі сялян<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 421.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат ярэяў]] (Бярковічы, Іцкавічы, Лейзяровічы, Ляйбовічы, Моўшавічы і інш.)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. == У складзе Расійскай імперыі == У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка [[Нароўля]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) (Нароўля, [[Барбароў]], [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]]) — цалкам 1954 душы сялян — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name=":0" />. Сам Сіверс у Барбарове (ці Нароўлі) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. У 1795 г. [[Ян Мікалай Аскерка]] быў арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў [[Сібір]], дзе ён памёр у [[Табольск]]у. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref>Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. У 1807 г. была пабудавана і асвечана [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная Царква Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова]], на беразе ракі Прыпяць<ref name=":0">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>. У 1840 г. (з-за разліва і падмыва ракі) царква была пераведзена ў новы будынак на ўскрайку мястэчка (цяпер цэнтр сучаснага горада). [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У [[1808]] г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка [[Нароўля]]) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]], які быў адным з самых давераных асоб [[Губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] (1810—1812) [[Германа Іванавіча Радзінг|Германа Іванавіча фон Радзінга]] (1753—1827)<ref name="ReferenceF"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name=":1">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 116.</ref>. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы<ref name=":1" />. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, які належаў нашчадкам Даніэля Горвата да 1917 г. У Нароўлі ў той час мелася каталіцкая капліца фундацыі Аскеркаў<ref name="Narowla"/>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref name="files.msu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Іх сястра Кацярына Ігнатаўна Горват была жонкай двараніна-маянткоўца [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884), брата Фелікса Кеневіча. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў паўстання, таму там яно разгарнулася слаба. Пасля падаўлення паўстання браты [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандр]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэль]] і [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслаў Горваты]] зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі<ref name="files.msu.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй роду [[Горваты|Горватаў]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Мястэчка «Наровль» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак [[Нароўля]] (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). 20 чэрвеня 1873 г. менавіта з Нароўлі пачаліся меліярацыйныя работы Заходняй экспедыцыі (1873—1898) Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі — пачаткам нівеліровачных работ з Нароўлі пад кіраўніцтвам палкоўніка Генштаба Расійскай імперыі [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Іпалітавіча Жылінскага]] (1834—1916)<ref>Вестник Европы. — 1878. — май. — кн. 5. — С. 770.</ref>. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref name="Парк — это гордость наровлян">{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceH">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceG"/>. У 1885 г. у польскамоўнай энцыклапедыі «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego» апублікаваны разгорнуты гісторыка-геаграфічны артыкул «Нароўля» аўтарства [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916)<ref name="Narowla"/>. [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка).'']] У 1893 г. у Нароўлі адкрыта сваё паштова-тэлеграфнае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://fgurgia.ru/object/5844023|title=РГИА|website=fgurgia.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>, першым начальнікам якога стаў Мікалай Валатоўскі<ref>Інфармацыя з кнігі «Памятная книжка Минской губернии на 1893 год» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref>. У 1897 г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі пражывала 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] роду [[Горваты|Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, прыстань, паромная пераправа, прыёмны пакой, [[хлебазапасны магазін]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. [[Кірмаш]]ы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. Меліся могілкі: старыя яўрэйскія (сучасная вул. Горкага, за старым будынкам Дома дзіцячай творчасці), праваслаўныя (сучасная вул. Камсамольская) і новыя яўрэйскія (сучасная вул. Маладзёжная). У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceH"/>. Меліяратыўныя работы на Палессі пад кіраўніцтвам генерала-лейтэнанта [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Жылінскага]] прывялі да асушэння многіх балот, што зрабіла мажлівым будаваць чыгунку ў рэгіёне і, адпаведна, па ёй вывозіць лесаматэрыялы. У 1890-ыя гг. пачынаецца бум лесанарыхтоўкі і лесаапрацоўкі ў павеце. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="ReferenceH"/><ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-[[Калінічы]]-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці, куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/>. На беразе ракі непадалёку ад мястэчка [[Нароўля|Нароўлі]] ў 1901 г. былі пабудаваны механічныя майстэрні і жыллё для рабочых Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі, якія атрымалі назву пасялення (вёскі) Калегава<ref name="ReferenceH"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceH"/>. У 1902 г. у маёнтку Артура Горвата быў устаноўлены тэлефон<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1904 г. у мястэчку існаваў невялікі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычны гурток]], у які ўваходзілі рабочыя-лесанарыхтоўшчыкі і яўрэйская моладзь<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 54.</ref>. У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 25—26.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла пражываў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. Хоць [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 20.</ref>. Другая дачка [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]] (1830—1911) Сафія (1873—1953) была жонкай дызайнера, мастака і аднаго з вядучых архітэктараў [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх зямель]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] (1860—1928), таму Тадэвуш Раствароўскі ў пачатку XX ст. пэўны час працаваў у нараўлянскім палацы Горватаў, дзе па замове ўладальнікаў зрабіў праект аздаблення плафонаў залаў палаца сцэнамі з антычнымі міфалагічнымі сюжэтамі, а таксама праект уяздной брамы перад сядзібным паркам. А сын архітэктара [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) у юнацкія гады стала пражываў у нараўлянскім палацы Горватаў і ў 1914 г. перад пачаткам Першай сусветнай вайны зрабіў шэраг фотаздымкаў палаца і сядзібы Горватаў, чым зафіксаваў іх для гісторыі. Тыя фотаздымкі пазней былі выкарыстаны ў многіх кніжных выданнях па гісторыі архітэктуры, у тым ліку [[Раман Афтаназы|Рамана Афтаназы]] (1914—2004). Пазней у сваіх мемуарах, успамінаючы гады свайго шчаслівага дзяцінства, Андрэй Раствароўскі нават напіша: ''«[[Нароўля]]! Ва ўспамінанні ўяўляецца найпрыгажэйшым і найлюбімейшым месцам на зямным шары»''<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 8.</ref>. У 1909 г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceG"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by"/>. У 1912 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў драўляны жылы дом з дрэва для адмінстратара свайго маёнтка — двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), які быў сынам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), ранейшага адміністратара нараўлянскага маёнтка Горватаў<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref name="ReferenceM">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — № 28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. У савецкія часы [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляны жылы дом Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]] атрымаў статус помніка архітэктуры і гістарычнай каштоўнасці, у якім з 1982 г. знаходзіўся [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|мясцовы краязначы музей (а з 1992 г. нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей)]]. У 1912 г. у Нароўлі працавала яўрэйскае пазыкова-ашчаднае таварыства; у 1913 г. яўрэям належалі адзіная ў мястэчку аптэка, адзіны склад аптэчных тавараў, 12 крам (у тым ліку ўсе 5 бакалейных, усе 4 мануфактурныя, адзіная галантарэйная)<ref name="Евреи в Наровле">{{Cite web|url=http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle|title=Евреи в Наровле|website=tutejszy.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|300px|thumb|Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі Эдварда Горвата]] (з чырвонай цэглы). Фота 2017 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У 1913 г. у Нароўлі адкрыта земская бальніца на 10 ложкаў, а пасля на 15 агульнага профілю і 5 ложкаў заразнага барака. Да 1913 г. ахова здароўя на Нараўляншчыне было прадстаўлена прыватнай медыцынай<ref>{{Cite web |url=https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |title=Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959) |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1913 г. каталіцкі арцыбіскуп [[Вінцэнт Ключынскі]] ў час вяртання з [[Рым]]у ў [[Санкт-Пецярбург]] выехаў на два месяцы на кананічную візітацыю касцёлаў і капліц у Мінскую дыяцэзію ў пінскі і мазырска-рэчыцкі дэканаты: Пінск, Любяшоў, Лагішын, Целяханы, Лунін, Лунінец, Лахва, Осаў, Манькавічы, Давід-Гарадок, Тураў, Дарашэвічы, Петрыкаў Лельчыцы, Высокае, Мазыр, Галоўчыцы, Нароўля, Барбароў, Хойнікі, Астрагляды, Рэчыца, Капаткевічы<ref>[https://ia601304.us.archive.org/20/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS001739_1913_187/NDIGCZAS001739_1913_187.pdf Dzennik Kijowski. — 1913. — № 187. — S. 1.]</ref>. Восенню 1913 г. Нароўлю наведала экспедыцыя (66 асоб на чале з К. Машкам) ад Польскага краязнаўчага таварыства (Варшава). Эдвард Горват рабіў дапамогу ўдзельнікам экспедыцыі<ref>[https://ia800200.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS088775_1913_001/NDIGCZAS088775_1913_001.pdf Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. — 1913. — T. VII. — 246 s. — с. 30.]</ref>. У 1914 г., пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], улады Расійскай імперыі пачалі прымусовае высяленне сваіх грамадзян [[немцы|нямецкай нацыянальнасці]] з прыфрантавых тэрыторый, таму ў Нароўлю і навакольныя вёскі прыбыла невялікая група немцаў-сялян з [[Валынская губерня|Валынскай губерні]], якая стварыла тут свае пасяленні Антонаўка, Дуброўка, Бярозаўка, Хаткі і інш.<ref name="ReferenceI">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref> [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. 19 снежня 1916 г. (у мэтах барацьбы са спекуляцыяй) створана нараўлянскае Таварыства спажыўцоў (займела 849 членаў), заснавальнікамі якога сталі святар Завітневіч, акцызны чыноўнік М. Каменскі, маянтковец [[Эдвард Артуравіч Горват]], фельчар Крэмень і царкоўны стараста Півавар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|title=Торговля была одним из ключевых факторов, которые позволили Наровле стать сначала местечком, а затем и городом|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-07-28|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121920/https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 1917 г., пасля ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917), у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|300px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя Львова і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе Першай сусветнай вайны<ref name="ReferenceJ">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. Мітынг завершыўся дэманстрацыяй у парку палаца Горватаў. Заклікі генерала Халюціна не падзейнічалі на рабочых і вайскоўцаў, якія працавалі на нараўлянскай суднаверфі, таму там пачалося дэзерцірства. Па просьбе падпалкоўніка Гармаша, начальніка суднаверфі, у Нароўлю прыбыла вайсковая каманда, каб несці каравульную службу і ахоўваць склады і майстэрні. У памяшканні казармы вайсковай каманды суднаверфі быў створаны т.зв. «дэмакратычны клуб», у якім праходзілі дыскусіі аб вайне, будучых формах улады і формах уласнасці ў краіне. Актыўнымі ўдзельнікамі клубных мерапрыемстваў сталі як салдаты вайсковай каманды, так і працаўнікі нараўлянскай суднаверфі, работнікі маёнтка Эдварда Горвата, дробныя саматужнікі, моладзь мястэчка і навакольных ад Нароўлі вёсак. Аднак у пачатку восені 1917 г. вайсковая каманда і падпалкоўнік Гармаш пакінулі Нароўлю<ref name="ReferenceJ"/>. Восенню 1917 г. яўрэйская моладзь стварыла мясцовую [[Сіянізм|сіянісцкую]] арганізацыю<ref name="ReferenceK">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71.</ref>. === Мяшчанская ўправа і ўпраўленне === '''Староста-старшыня мяшчанскай управы і ўпраўлення мястэчка Нароўлі'''{{заўвага|Кіраўнік мяшчанскай суполкі мястэчка.}} * ?-1891—1917-? — Іван Васілевіч Яфімаў (к.1864—1924-?)<ref name="ReferenceL">Інфармацыя з адпаведных кніг «Памятная книжка Минской губернии» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref><ref>{{Cite web|url=https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html|title=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|website=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|access-date=2025-09-10}}</ref> === Нараўлянскае валасное праўленне === '''Нараўлянскі валасны старшыня'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1879—1881-? — (выконваў абавязкі) Данііл Рыгоравіч Мазурэнка * 1882 — няма даных * ?-1883—1889-? — Рыгор Васілевіч Маляўскі (Міляўскі) * ?-1890—1891-? — Павел Сычоў * ?-1892—1897-? — Осіп Максімавіч Бондар * ?-1898—1900-? — Іван Сцяпанавіч Мелех * ?-1901—1904-? — Гаўрыіл Піскун * 1905 — няма даных * ?-1906—1909-? — Елісей Прахарэнка * ?-1910—1912-? — Пётр (Іванавіч?) Анішчанка * ?-1913-? — Дарафей Тугай * ?-1914-? — (выконваў абавязкі) Сцяпан Кучынскі * ?-1915—1917?- — Сцяпан Кучынскі '''Валасны пісар'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1881-? — Антон Рыгоравіч Качуроўскі * 1882 — няма даных * ?-1883—1885-? — Маркіян Жалязінскі * 1886 — няма даных * ?-1887—1889-? — Антон Фёдаравіч Сільвіч * ?-1890—1891-? — Мітрафан Жораў * ?-1892—1904-? — Канстанцін Францавіч Смольскі * 1905 — няма даных * ?-1906—1908-? — Аляксандр Педа * ?-1909—1917-? — Міхаіл Спаскі === Нараўлянскае аднакласнае народнае вучылішча === '''Настаўнік'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1909—1911-? — Вольга Умановіч * ?-1912—1913-? — Іван Аляксандравіч Іалобаў (1887—1973)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |title=Тайна забытых фотографий (1) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |title=Тайна забытых фотографий (2) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142021/https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |url-status=dead }}</ref> * ?-1914—1917-? — Елеазар Гусараў === Нараўлянская царкоўна-прыходская школа, 2-х класная === Мужчынская царкоўна-прыходская школа адкрыта ў 1890 г., пазней атрымала статус 2-х класнай<ref name="ReferenceL"/>. '''Загадчык і настаўнік рэлігіі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Міхаіл Завітневіч, прыходскі святар '''Настаўнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Васіль Кірыльчанка-Гайдаш * ?-1917-? — Іосіф Падбярэзны === Нараўлянскае паштова-тэлеграфнае аддзяленне (1893) === '''Начальнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1893—1895-? — Мікалай Фёдаравіч Валатоўскі * ?-1896-? — (выконваў абавязкі) Аляксандр Юліянавіч Графенбергер * ?-1897—1899-? — Антон Юліянавіч Маеўскі * ?-1900—1917-? — Іван Лаўрэнцевіч Букзееў === Нараўлянскія рабіны === * 1916—? — Іхл-Міхл Трайбух<ref name="Евреи в Наровле"/> <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> == У савецкія часы == З лістапада 1917 г. аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У канцы лістапада 1917 г. у мястэчку створана бальшавісцкая ячэйка (на чале з Уладзімірам Румянцавым, Ліпам Заланам і Ш. Фрыдманам), у якую ўвайшлі рабочыя суднаверфі і салдаты, якія вярнуліся з фронту<ref name="ReferenceN">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў (Ілья Мелех, Віктар Цімашэнка, Мікалай Цімошчанка), які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў. Савет адразу ўзяўся за ўлік нацыяналізаванай бальшавікамі памешчыцкай і царкоўнай зямлі<ref name="ReferenceN"/><ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 26 сакавіка 1918 г.]] 25 сакавіка 1918 г. згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Нароўля]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]: на чале воласці пастаўлены галава валасной рады Уладзімір Півавар<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceG"/>. Вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|полк Стракапытава]] заняў мястэчка і патрабаваў ад жыхароў кантрыбуцыю<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71, 422.</ref>. Пасля падаўлення [[Стракапытаўскае паўстанне|паўстання Стракапытава]], у Нароўлю зайшлі чырвонаармейцы, устанавілася савецкая ўлада: кіраваць мястэчкам пачаў нараўлянскі валасны рэўкам (Ілья Пятровіч Мелех, Уладзімір Мікалаевіч Падбярэзны, Мікалай Маркавіч Цімошчанка, Міхаіл Іванавіч Яфімаў) на чале з Аляксандрам Кавалёвым; валасную міліцыю ўзначаліў Андрэй Якаўлевіч Півавар<ref name="ReferenceK"/>. Адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі панскага двара, дзе знаходзіліся палац, парк і кандытарская фабрыка Горватаў, у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. 16 студзеня 1919 г. рашэннем Масквы мястэчка ўключана ў склад [[РСФСР]]. У красавіку 1919 г. мястэчка Нароўля ўвайшло ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1920 г. у праваслаўнай царкве здарыўся пажар, у час якога згарэў святар<ref name="turov.by">{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |title=Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003055056/http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |url-status=dead }}</ref>. Ахвяраваннямі вернікаў царква была адбудавана. [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|300px|thumb|Цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў лістападзе 1920 г.]] У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. Польскімі вайскоўцамі былі забіты бацька і жонка члена нараўлянскага рэўкама Карпмана, павешаны Мартын і Мікалай Жолудзі, Іван Кухнавец, падвергнуты публічнай экзекуцыі Яфім Фёдаравіч Носка і бібліятэкар Беньямін Рабіновіч<ref name="ReferenceO"/>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921)<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 30.</ref>. У ліпені 1920 г. Ціхан Данілавіч Губараў узначаліў валасную партыйную арганізацыю і рэўкам (Ілья Мелех і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 73.</ref>. 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|у мястэчка ўвайшлі падраздзяленні арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref>. З таго часу ўсталявалася савецкая ўлада. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка, ураджэнец вёскі [[Вербавічы]]), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. У 1921—1936 гг. галоўурачом нараўлянскай бальніцы быў [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), унук Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), адміністратара горватаўскага маёнтка. Пазней Градзіцкі стаў партызанам-медыкам, прымаў удзел у баях, стаў заслужаным ўрачом БССР (1956)<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=670 |title=Гродзицкий Казимир Францевич |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] 17 ліпеня 1924 г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам [[Нароўля]] ўвайшоў у склад [[БССР]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]: дзейнічалі школы, пункты навучання, раённая бібліятэка, таварыствы «Далоў непісьменнасць!», краязнаўчае таварыства, а таксама паштовае аддзяленне, царква. У маі 1925 г. каля Нароўлі была арганізавана яўрэйская земляробчая арцель «Пасёлак»<ref name="Евреи в Наровле"/>; мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceX">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. У канцы 1920-х гг. пры матэрыяльнай падтрымцы [[Ёсеф Іцхок Шнеерсон|Ёсефа Іцхока Шнеерсона]] (1880—1950) была пабудавана [[міква]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі: шакаладныя цукеркі, ірыскі, павідла, пасціла, джэм, зефір, мармелад. Фабрыка атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» у гонар таварыскай дапамогі мазырскіх рабочых, якія дапамаглі аднаўленню фабрыкі. На прадпрыемстве тады працавала 23 чалавекі<ref name="ReferenceP">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. У 1949 г. на фабрыцы працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceQ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. Летам 1926 г. член [[Інбелкульт]]а прафесар [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] зрабіў заалагічную экспедыцыю на [[беларускае Палессе]] па маршруце Мінск-Калінкавічы-Мазыр-Нароўля-Петрыкаў-Тураў-Млынск-Хліпінск-возера Чырвонае-Жыткавічы-Гомель-Мінск<ref>Інстытут беларускай культуры / М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 255 с. — С. 202.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|300px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceP"/>. 21 чэрвеня 1927 г. праваслаўны святар Свята-Іаанаўскай царквы Сяргей Якаўлевіч Мігай (1874—1937) быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці і неўзабаве па прыгаворы 7 кастрычніка высланы на тры гады ў [[Сібір]]<ref>Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953)/ авт.-сост. А. В. Слесарев. — Минск : Издательство Минской духовной академии, 2017. — 336 с. — С. 156.</ref>. У 1927 г. заснавана Нараўлянскае краязнаўчае таварыства<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 88.</ref>. У маі 1928 г. члены ўраду БССР ([[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]], [[Міхась Чарот]] і інш.) на чале з [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалаем Мацвеевічам Галадзедам]] у мэтах персанальнага азнаямлення з эканомікай і бытам раёнаў Мазырскай акругі (рыбная гаспадарка, меліярацыйныя работы, абшары для каланізацыі і г.д.) наведалі Мазыр, Нараўлянскі і Жыткавіцкі раёны, возера Белае, Людзяневічы, Капцэвічы і Лельчыцы. Урадавая дэлегацыя прыбыла з Мазыра ў Нароўлю пасажырскім параходам, была ўрачыста сустрэта на беразе амаль усімі жыхарамі мястэчка і многімі жыхарамі навакольных вёсак, наведала мясцовую кандытарскую фабрыку і пабудаваны ў 1928 годзе народны дом<ref>[https://dn720002.ca.archive.org/0/items/bel-newspapers-savieckaja_bielarus/1928-123.pdf Падарожжа членаў ураду БССР па Мазыршчыне // Савецкая Беларусь. — 1928. — № 123. — 30 мая. — С. 3.]</ref>. Летам 1928 г. у Мазырскай акрузе (Ельск, Калінкавічы, Юравічы, Нароўля, Лельчыцы) працавала навукова-даследчая экспедыцыя яўрэйскага аддзела [[Інбелкульт]]а<ref>[https://dn720005.ca.archive.org/0/items/kamunikat-46269-1.pdf/46269-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 6-7. — С. 97.]</ref>. 12 ліпеня 1929 г. было навукова абследавана нараўлянскае ўрочышча Баравіца, дзе выяўлена стаянка людзей каменнага веку і селішча каменнага веку<ref name="ReferenceY">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. У 1931 г. яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук разам з нацкамісіяй ЦВК БССР з мэтай абследавання палітыка-эканамічнага і культурнага стану мястэчак у рэканструкцыйны перыяд абследавана мястэчка Нароўля (у ліку 13 местачковых і гарадскіх пунктаў Беларусі), дзе быў сабраны багаты матэрыял, перш за ўсё — інфармацыя для «Яўрэйскага дыялекталагічнага атласа» з 75 дыялекталагічнымі картамі<ref>[https://ia902301.us.archive.org/11/items/kamunikat-46301-1.pdf/46301-1.pdf Савецкая краіна. (орган Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук). — Менск, 1931. — № 11. — С.82.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель і пабудаваны дамы для яе; адноўлена суднабудаўнічая верф, куды прывезена новае абсталяванне і якая вырабляла драўляныя [[баржа|баржы]] і [[дэбаркадар]]ы; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceP"/>. 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая газета «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]», галоўная афіцыйная газета Нараўлянскага раёна (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета): накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref name="ReferenceP"/>. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] роду [[Горваты|Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1935 г. у Нароўлі мелася швейная арцель яўрэяў-саматужнікаў<ref name="Евреи в Наровле"/>. У 1930-х гг. працавала яўрэйская бібліятэка, частка кніг якой была на [[ідыш]]ы<ref name="Евреи в Наровле"/>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у 1935 г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceX"/>. У 1936 г. з-за трухлявасці была разабрана [[нараўлянская сінагога]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |title=Арон КОСТЕЛЯНСКИЙ и история нашего города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143526/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Яна знаходзілася на Кастрычніцкай плошчы (там дзе цяпер знаходзіцца аддзяленне «Беларусбанка»)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |title=Моё местечко |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |url-status=dead }}</ref>. 27 верасня 1938 г. мястэчка [[Нароўля]] атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceG"/>. [[Прыпяцкая праўда|Газета «За калектывізацыю» (1932—1938) была перайменавана ў «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952)]]. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.) <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, у цэнтры горада быў устаноўлены помнік Уладзіміру Леніну<ref name="ReferenceR">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |title=Сколько было в Наровле памятников Ленину? |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709175359/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |url-status=dead }}</ref>, меліся 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР, у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. Большасць яўрэяў Нароўлі эвакуіравалася або была мабілізавана. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У палацы Горватаў месцілася нямецкая ваенная камендатура. У будынку царквы — жандармерыя, паліцыя<ref name="turov.by"/>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. У пачатку верасня 1941 г. уся Нараўляншчына была захоплена нямецка-фашысцкімі войскамі. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі вуліцы Ленінскую і Камуністычную, большую частку Інтэрнацыянальнай, падарвалі двухпавярховы будынак сярэдняй школы, перарабілі на вязніцу, давялі да нягоднага стану будынак няпоўнай сярэдняй школы, разрабавалі краязнаўчы музей (адзін з найцікавейшых у Палессі)<ref name="ReferenceS">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. Імі былі спалены ці падарваны будынкі раённага Палаца культуры і бібліятэкі, райкама партыі, гарсавета, раённага ваенкамата, лясгаса, усе склады раённага патрэбсаюза і інш.<ref name="ReferenceS"/> Немцы прымусілі мясцовых жыхароў разбурыць у цэнтры горада помнік Уладзіміру Леніну і кавалкі помніка скінуць у раку [[Прыпяць]], а пасля тых людзей расстаралялі<ref name="ReferenceR"/>. 23 лістапада 1941 г. на яўрэйскіх могілках у Нароўлі было [[Халакост у Нараўлянскім раёне|расстраляна больш 100 яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |title=Решение еврейского вопроса в Наровлянском районе в 1941—1943 годах |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730043617/http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |archivedate=30 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. У верасні пачаў разгортвацца савецкі партызанскі рух на Нараўляншчыне. 20 кастычніка 1943 г. у выніку аб’яднання асобных атрадаў створана [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. (Пазней савецкімі ўладамі ў парку быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе). 29-30 лістапада 1943 гг. прайшлі баі 415-й стралковай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) супраць немцаў за вызваленне Нароўлі, якія ўвайшлі ў гісторыю вайны пад назвай «[[Нараўлянская аперацыя]]». 30 лістапада 1943 г. савецкія войскі вызвалілі пасёлак Нароўля ад фашыстаў<ref name="ReferenceG"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceS"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceS"/>. Помнік Леніну быў адноўлены адразу пасля вайны<ref name="ReferenceR"/>. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынка былога палаца Горватаў]] значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Многія жыхары горада жылі ў зямлянках з-за адсутнасці дамоў у горадзе. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». З 1947 г. на фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» пачала выгатаўляцца адна з самых брэндавых [[Цукерка|цукерак]] СССР «[[Кароўка (цукеркі)|Кароўка]]»<ref>''[[Васіль Васілевіч Чайка|Васіль Чайка]]'' [https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ Десять уникальных фактов о Наровлянском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628110203/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ |date=28 чэрвеня 2022 }}</ref>. У канцы 1944 г. раённая бібліятэка атрымала 6500 кніг (па культурнай, эканамічнай і палітычнай тэматыцы)<ref name="ReferenceT">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 28.</ref>. Пасля заканчэння вайны частка [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]] вярнулася ў Нароўлю і займаліся тым жа, чым да вайны: працавалі шаўцамі, краўцамі, цырульнікамі, рабочымі на суднаверфі, кандытарскай фабрыцы<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html|title=Мое местечко\Наровля|website=shtetle.com|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 1945 г. на месцы базіравання [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] і падпольнага райкама КПБ устаноўлены памятны знак<ref name="ReferenceT"/>. 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі), дзе з 1974 г. рыхтавалі спецыялістаў для Нараўлянскага, Ельскага, Мазырскага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1948 г. арганізаваны збор падарункаў для дзяцей-сірот, бацькі якіх загінулі ў час вайны: сабрана 1700 рублёў<ref name="ReferenceT"/>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна з зямлянак у новыя дамы<ref name="ReferenceT"/>. На фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceQ"/><ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. У 1952 г. [[Прыпяцкая праўда|газета «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952) была перайменавана ў «Сталінскі сцяг» (1952—1956), пасля ў «Ленінскую праўду» (1956—1962)]]. (У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад Ельскага раёна). У 1959 г. памёр [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), на пахаванне якога ў Нароўлю прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем заслуг лекара. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 49.jpg|250px|thumb|Былы будынак кампартыі ''(справа)'' у Нароўлі. Фота 2021 г.]] У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама камуністычнай партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). У 1961 г. адкрылася сярэдняя 11-гадовая політэхнічная школа (на 510 месцаў) — будавалася з 1957 г.<ref name="ReferenceU">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |title=Гимназия Наровли отмечает 60-летний юбилей |access-date=20 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142024/https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |url-status=dead }}</ref>. Першым дырэктарам стала [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990)<ref name="ReferenceU"/>. У 1972 г. школа была ператворана ў сярэднюю школу № 1 з рускай мовай навучання, а 1 верасня 2009 г. — у гімназію<ref name="ReferenceU"/>. У 1961 г. у Нароўлі дзейнічаў неафіцыйны [[міньян]] [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. 25 снежня 1962 г. [[Нароўля]] страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна, у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «[[Прыпяцкая праўда]]». У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceV">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі і яе прыродзе і славутасцях апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceG"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім пражывала каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceG"/>. У 1972 г. была адкрыта сярэдняя школа № 2, якая аб’яднала ў сваіх сценах вучняў былой васьмігодкі і некаторых навучэнцаў СШ № 1<ref name="ReferenceW">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |title=Полувековой юбилей отметила наровлянская средняя школа № 2 |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216104020/https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |url-status=dead }}</ref>. У 1976 г. у цэнтры горада каля гарадскога парку пабудавана гасцініца «Нараўлянка» (існуе дагэтуль) — чатырохпавярховы будынак з сеткавай каналізацыяй і цэнтральным водазабеспячэннем. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceQ"/>. Парасоны, якія выпускаліся на прадпрыемстве, атрымалі дзяржаўны Знак якасці. У 1978 г. Г. М. Залашка выявіў у Нароўлі [[гарадзішча]]<ref name="ReferenceY"/>. У красавіку 1979 г. здарылася вялікая паводка ад Прыпяці<ref>{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/10-1979-xx.html|title=МОЗЫРЬ XX ВЕК: Небывалый паводок на Припяти, 10 апреля 1979 года XX века.|website=МОЗЫРЬ XX ВЕК|access-date=2025-09-10}}</ref>: была пашкоджана і вымыта вадой капліца з рэшткамі памерлых Горватаў, таму не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА"/>. У 1981 г. створаны праэкт дэталёвай планіроўкі цэнтра горада. Асноўныя вуліцы горада забудаваны 2-5-павярховымі дамамі. Створана некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] дзяліла яго на 2 жылых масівы — заходні і ўсходні. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceV"/>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У лістападзе 1982 г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. У 1992 г. ён быў рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. У 1983 г. у цэнтры горада на плошчы Леніна замест старога быў устаноўлены [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|новы помнік Уладзіміру Леніну]] з [[медзь|медзі]] (адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]]), аўтарам якога стаў вядомы беларускі скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] (1932—1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.leninstatues.ru/photo/3918/narovlya|title=Наровля {{!}} Памятники Ленину|website=www.leninstatues.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]].]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. 28 снежня 1985 г. прыняў першых гледачоў кінатэатр «Юность». У 1986 г. пачалося будаўніцтва новага корпусу фабрыкі «Чырвоны Мазыранін», завезена новае абсталяванне; у снежні 1987 г. будаўніцтва было паспяхова завершана<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |title=С чего все начиналось: помещик Горватт создал водочное и пивное производство |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115745/https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 25 красавіка 1986 г. нараўлянскаму вучылішчу № 7 прысвоена званне «вучылішча высокай культуры». 26 красавіка 1986 г. [[Нароўля]] пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі Нараўлянскага раёна ў 1986—1987 гг.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі і ёй дзяржаўныя ўлады бясплатна прадаставілі жыллё. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася з 1986 г. да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. 8 верасня 1986 г. адкрыта трэцяя ў горадзе сярэдняя школа — № 3. Нараўлянская сярэдняя школа № 2 насіла імя героя Савецкага саюза [[Марат Казей|Марата Казея]]. У маі [[1989]] г. на гарадскім стадыёне «Страла» адбыўся мітынг з удзелам кіраўнікоў [[БССР]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзе старшыня Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэта [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]] выступіў з дакладам аб прымаемых мерах па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС і выклаў патрабаванні жыхароў Нараўлянскага раёну і Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў да ўраду па паскарэнні праводзімай працы адсялення жыхароў Нараўлянскага раёна ў іншыя месцы [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]]), якія прынялі ўдзел у нарадзе ў нараўлянскім райвыканкаме, а пасля разам з прадстаўнікамі райвыканкама зрабілі аўтобусам паездку па тэрыторыі раёна, цікавіліся гамафонам, размаўлялі з мясцовымі жыхарамі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. == У складзе Рэспублікі Беларусь == У 1992 г. нараўлянскі музей краязнаўства рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. 28 студзеня 1992 года зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 21.jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994) на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. Фота 2021 г.]] Летам 1993 года ў адпаведнасці з праграмай дзейнасці дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі па выратаванні помнікаў гісторыі культуры Беларусі ў раёнах, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе]], супрацоўнікі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту і Музея старабеларускай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] даследавалі ў Нараўлянскім раёне пакінутыя вёскі Цешкаў, Дзёрнавічы, Ражава, Даўляды (жыхары якіх былі выселены з-за забруджання радыяцыяй) і вывезлі ў Мінск для захавання цікавыя прадметы народнай матэрыяльнай культуры (збаны, гладышы, ручнікі, дываны, куфры, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня і г.д.). У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама<ref name="ReferenceM"/><ref>Беларуская мінуўшчына — 1994, — № 1. — старонкі укладыша.</ref>. У 1994 г. усталяваны помнік вёскам Нараўлянскага раёна, выселеным пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, — на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад [[Нароўля]] аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Нараўлянскі гарадскі выканаўчы камітэт быў скасаваны: для Нароўлі яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт. У 1996 г. завершана [[Газатранспартная сістэма Беларусі|газіфікацыя]] Нароўлі і асноўных населеных пунктаў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]; зарэгістравана [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква хрысціян веры Евангельскай «Благадаць»]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-tserkvi-hristian-very-evangelskoj-blagodat-v-narovle-rasskazyvaet-yurij-harlan/ О церкви христиан веры евангельской «Благодать» в Наровле рассказывает Юрий Харлан]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1998 г. выдадзена гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі «Памяць. Нараўлянскі раён». З канца 1990-х гг. у горадзе дзейнічала аддзяленне яўрэйскай арганізацыі «Хесэда»<ref name="Евреи в Наровле"/>. 20 верасня 1998 г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. 4 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і 19 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]: у сінім полі «іспанскага» шчыта срэбная [[падкова]] з залатым [[крыж]]ом над ёй. Герб нагадвае шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся прадстаўнікі шляхецкага роду [[Горваты|Горватаў]] — ранейшыя ўласнікі нараўлянскіх зямель. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. 5 мая 2007 г. пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Беларусі]] ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь уключана 12 аб’ектаў матэрыяльнай спадчыны, размешчаных на тэрыторыі Нараўлянскага раёна. 1 верасня 2008 г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». У студзені 2011 г. створаны Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб. Па стану на 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. 26 красавіка 2011 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011/|title=Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район|website=belta.by|date=2011-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 26.jpg|250px|thumb|Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі ''(па цэнтру, за трактарам)''. Фота 2021 г.]] 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. 16 ліпеня 2013 г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 05.jpg|250px|thumb|Сярэдняя школа № 2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту 2013—2015 гг. Фота 2021 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раён — ад 500). 1 верасня 2015 г. разам з урачыстым адкрыццём школы быў адкрыты школьны музей «Дзяцінства», які быў створаны школьным настаўнікам і краязнаўцам [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Чайкам]] і яго паплечнікамі-краязнаўцамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|title=Дело жизни Василия Чайки|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|url-status=dead}}</ref>. 16 снежня 2013 г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98|title=УП "Наровлянский завод стройдеталей", УНП 400019380. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт», вуліца Сонечная, завершана рэканструкцыя цэнтральнай раённай бальніцы і раённай паліклінікі<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 51—52.</ref>. У 2015 г. выдадзена навукова-папулярнае выданне «Нараўляншчына самабытная і сучасная». У ліпені 2015 г. нараўлянскі спецлясгас з [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытутам лесу НАН Беларусі]] распрацаваў для наведвальнікаў экалагічны турыстычны маршрут «Легенды Нараўлянскага краю». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю аб’ект Дзяржаўнай інвестыцыйнай праграмы, зацверджанай ад 26 лютага 2015 г.: жылы дом для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, — дзіцячы Дом сямейнага тыпу. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|url-status=dead}}</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў]], а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''. Старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] (нар. 1970) у даважку ўручыў прэзідэнту кошык з прадукцыяй кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/|title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле|website=belta.by|date=2020-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>/ [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0|title=Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў|last=Не згубіць - адрадзіць|date=2022-01-13|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0|title=Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай. Навокал #6: палац Горватаў, Андрэй Горват, радыяцыя, бчб-пасціла|last=Годна|date=2021-07-12|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc|title=В следующий раз в бальных платьях! Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле|last=Сильные Новости: Гомель, Беларусь и мир|date=2021-06-22|access-date=2025-09-10}}</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/|title=«Главное - спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле|website=realt.by|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 26 красавіка 2021 г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарнага Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html|title=В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-04-30|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка)]] У 2022 г. ураджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 г. мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам]]. У кнізе былі апублікаваны ў тым ліку рэдкія фатаграфіі. Спансавала выданне кнігі адкрытае акцыянернае таварыства «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>[https://vk.com/wall-127941602_153 НЕ ТОЛЬКО О КНИГЕ]</ref>. У перыяд з 10 па 20 лютага 2022 г. на асобных участках Нараўлянскага раёна праходзілі сумесныя мерапрыемствы Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі ў рамках саюзных вучэнняў «[[Саюзная рашучасць-2022]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |title=К сведению жителей Наровлянского района! |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202135105/https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |url-status=dead }}</ref>. У самім горадзе 19 лютага 2022 г. для гараджан прайшло паказальнае мерапрыемства Узброеных Сіл Беларусі і Расіі: выстаўка ўзбраення і ваеннай экіпіроўкі, тэхнікі Узброеных Сіл і Пагранкамітэта, магчымасць азнаямлення з побытам ваеннаслужачых і дэгустацыі «салдацкай кашы», катанне на ваеннай тэхніцы, паказальныя выступленні па рукапашным бою, канцэртная праграма і г.д.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|title=В Наровле прошла военно-патриотическая акция в рамках совместных учений Беларуси и России «Союзная решимость-2022»|first=МОЗЫРЬ|last=NEWS|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2022-02-19|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202141923/https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|url-status=dead}}</ref> 30 снежня 2022 г. з удзелам старшыні райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка|Уладзіміра Антоненкі]] і старшыні раённага Савета дэпутатаў [[Ала Валерыеўна Навуменка|Алы Навуменкі]] адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп» у будынку былога кінатэатра «Юнацтва», пераабсталяванага за 1,5 месяцы ў спартыўную залу для заняткаў рознымі відамі адзінаборстваў і кафэ<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |title=В Наровле торжественно открыли молодежный спортивно-развлекательный центр |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130150224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |url-status=dead }}</ref>. 21 красавіка 2023 г. у горадзе прайшоў рэгіянальны форум «Ад гістарычнай памяці да міру і стварэння»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |title=В Наровле прошел региональный форум «От исторической памяти к миру и созиданию» |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=22 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151046/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2023 г. нараўлянскай бібліятэцы было прысвоена імя [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. А таксама ў той жа дзень адбылася прэзентацыя кнігі «Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна» (2023)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |title=В Наровле представили книгу о культуре края |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131130/https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2024 г. з удзелам старшыні Гомельскага аблвыканкама Івана Крупко, памочніка Прэзідэнта-інспектара па Гомельскай вобласці Юрыя Горлава, старшыні Нараўлянскага райвыканкама Уладзіміра Антоненкі адбылося адкрыццё добраўпарадкаванага гарадскога стадыёна «Страла» пасля капітальнага рамонту<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>. 24-25 красавіка 2024 г. у Мінску на [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускім народным сходзе]] Нароўлю і [[Нараўлянскі раён]] прадстаўлялі дэлегаты: старшыня Нараўлянскага раённага аб’яднання арганізацый прафсаюзаў Алена Анатолеўна Касуха (нар. 02.01.1969), дырэктар Галоўчыцкай сярэдняй школы Ала Якаўлеўна Беразоўская (нар. 21.01.1964) і старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]; а таксама прысутнічаў запрошаны госць — галоўны рэдактар газеты «[[Прыпяцкая праўда]]» [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]]. Прысутнічала і тагачасны дэпутат Палаты прадстаўнікоў ад Мазырскай акругі [[Ала Валерыеўна Навуменка]] (нар. 13.04.1969) — былы старшыня Нараўлянскага Савета дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|title=Михаил Шевченко, главный редактор газеты «Прыпяцкая праўда»:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121919/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|title=Алла Березовская, делегат Всебелорусского народного собрания (ВНС):|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|title=На заседании сессии Головчицкого сельского Совета депутатов был выдвинут кандидат в делегаты ВНС|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-03-26|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|title=Елена Косуха, председатель Наровлянского районного объединения организаций профсоюзов:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-25|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |title=Наровлянское районное объединение профсоюзов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2025 г. сярэдняй школе № 3 прысвоена імя [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэя Рыгоравіча Корзуна]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|title=Наровлянской средней школе № 3 присвоено имя Героя Советского Союза Андрея Корзуна|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-02|access-date=2025-09-10|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702143035/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|url-status=dead}}</ref>. 26-27 ліпеня 2025 г. у горадзе адбыўся злёт праваслаўнай моладзі Беларусі з удзелам [[Тураўская і Мазырская епархія|праваслаўнага епіскапа тураўскага і мазырскага]] [[Леанід (Філь)|Леаніда]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/letnij-slet-pravoslavnoj-molodezhi-prohodit-na-narovlyanshhine/|title=Летний слет православной молодежи проходит на Наровлянщине|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-26|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 27 красавіка 2026 г. Аляксандр Лукашэнка наведаў Нароўлю і іншыя мясціны раёна: фабрыку "Чырвоны мазыранін", малочнатаварную ферму "Будкі" і саўгас-камбінат "Зара"<ref>[https://president.gov.by/be/events/rabocaa-poezdka-v-narovlanskij-rajon-gomel-skoj-oblasti-1777296839 Рабочая паездка ў Нараўлянскі раён Гомельскай вобласці]</ref>. 22 чэрвеня 2026 г. была ўрачыста адкрыта абноўленая [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная Інстытутам гісторыі НАН Беларусі сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ Гісторыя Нароўлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216104611/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ Церковно-приходские школы Наровлянщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321103028/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ |date=21 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |date=28 верасня 2023 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі| ]] 7adfy02rquhw9u9z25urq2kawj42xtu 5220428 5220424 2026-10-17T13:27:45Z ~2026-55844-07 175610 /* У складзе Рэспублікі Беларусь */ 5220428 wikitext text/x-wiki '''[[Нароўля]]''' — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню вёска-слабада Нароўля згадана 20 ліпеня 1604 года<ref name="T. XXI 1894">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> як частка маёнтка Антонаў (у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), які належаў шляхціцу [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]] (каля 1552 — 1626). У першай палове XVIII ст. упамінаецца як [[мястэчка]] ў Мазырскім павеце. З 1793 г. мястэчка Нароўля увайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1829 годзе<ref name=":1"/> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 года. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац (1850)]] і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку (1913)]], якія дагэтуль з’яўляюцца галоўнымі [[сімвал]]амі горада. Шляхецкі [[Побуг (герб)|герб «Побуг»]], якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай для сучаснага герба (2001) горада Нароўля. З 1922 г. у складзе [[СССР]]. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а [[3 лістапада]] [[1971]] г. статус горада. Моцна пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у 1986—1995 гг. была выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. З 1991 г. у складзе [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == У часы Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref name="Polona">{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі Нароўля, Завайць і Смалігавічы (Смалегаў), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. (''з апублікавання дакумента ад 20 ліпеня 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)'').]] [[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «слабаду» Нароўля, якая належала шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)).'']] Напэўна, упершыню [[Нароўля]] (як вёска-слабада ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) згадваецца [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні немалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref name="T. XXI 1894"/> 20 ліпеня 1604 г. уласнік вёскі Вербкавічы шляхціц Ян Юндзіл падаў позву ў суд Кіеўскага ваяводства на Лукаша Сапегу, уласніка вёскі-слабады Нароўля, і яго жонку Сафію (з роду Кміт), якая была спадчыннай уласніцай маёнтка Чарнобыль, за насланне войта «з іх слабады Нароўлі» на луг, які належаў вёсцы Вербкавічы, і забранне там «вяпроў і свіняў» у селяніна вёскі Вербкавічы (Вербавічы)<ref name="ReferenceA">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Cлабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію ў гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў (Смалегава)]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref name="ReferenceA"/>. Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак Нароўлі, [[Завайць|Завайці]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш. 17 жніўня 1613 г. паміж шляхціцам Мікалаем Харлінскім (уласніка маёнтка [[Астрагляды|Астраглядавічы]]) і шляхціцам Лукашам Сапегам (з жонкай Сафіяй) узнікла праблема вяртання збеглых у вёску Нароўля сялян вёскі Вербкавічы ([[Вербавічы]]), якая належала Харлінскаму<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626), не маючы нашчадкаў мужчынскага полу, перад смерцю запісаў у тастаменце маёнтак Антонаў і ўвесь Чарнобыльскі маёнтак віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633). Леў Сапега, у сваю чаргу, аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (1569—1611), усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У 1627 г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref name="Polona"/>. З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. Нараўляншчына была месцам шматлікіх баявых сутычак падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648—1651)]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У верасні 1655 г. руская [[флатылія]], на суднах якой знаходзілася войска на чале з князем Дмітрыем Андрэевічам Валконскім, вырушыла з Кіева з баямі па Прыпяці на Нароўлю, [[Мазыр]], [[Петрыкаў]], [[Тураў]] і [[Пінск]], а ў кастрычніку 1655 г. флатылія з баямі вярнулася тым жа шляхам з Пінска ў [[Кіеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%81_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_(%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2)/%D0%A2%D0%BE%D0%BC_X/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_IV|title=История России с древнейших времён (Соловьёв)/Том X/Глава IV — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] (каля 1655 — 1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|Кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref> У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (верагодна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728), які быў сынам Канстанцыі Слушкі і мужам Сафіі Адамаўны Сяняўскай. 15 сакавіка 1716 г. у мястэчку Нароўля дэнгафаўскія камісары Казімір Крулікоўскі i Андрэй Пламунчук-Задольскі (пасля заканчэння рэвізіі Антонаўскай воласці Мазырскага павета) склалі кантракт аб перадачы Антонаўскай воласці ў арэнду на год дзвюх рудняў. Гэты кантракт быў дадзены «ўсім войтам i ўсім мужам Антонаўскай воласці» ад імя ўласніка маёнтка — Станіслава Дэнгафа. На думку беларускага гісторыка [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянціна Голубева]], хутчэй за ўсё, адміністрацыя (камісары Крулікоўскі і Пламунчук-Задольскі) не змагла арганізаваць працу згаданых рудняў i таму перадала ix y арэнду Антонаўскай воласці за 80 [[тынф]]аў y год. У кантракце было запісана, што «з гэтага часу Антонаўская воласць можа сама трымаць гэтыя рудні, a можа шукаць рудніка i здавадь y арэнду». Паводле Голубева, факт таго, што воласць павінна была разам збіраць грошы на выплату арэнды, разам арганізоўваць работу рудняў, размяркоўваць прыбыткі альбо пагашаць страты, сведыць аб наяўнасці ў Антонаўскай воласці добра ўсталяванай грамадскай структуры — валасной абшчыны, якая мела ў агульным карыстанні не толькі ворыўную зямлю i ўгоддзі, але i іншую маёмасць<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 224, 334.</ref>. Паводле інвентара Антонаўскай воласці, у 1728 г. у мястэчку [[Нараўлянская сядзіба|Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)]]<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]].]] У метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]] ёсць запіс ад 12 красавіка 1739 г. на [[латынь|латыні]], што хрост немаўля адбыўся «ў мястэчку Нароўля» («in oppido Narowla»)<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 937, воп. 1, спр. 60, арк. 6.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў XVIII ст. пры [[Аскеркі|Аскерках]] пачаўся новы этап у развіцці нараўлянскага пасялення, якое складалася з трох частак: двара з панскім домам, які, хутчэй за ўсё, знаходзіўся недалёка ад вусця ракі [[Нараўлянка|Нараўлянкі]]; вёскі Нароўлі, размешчанай побач з панскім дваром з захаду; і нараўлянскага астрога, дзе паны Аскеркі трымалі гарнізон узброеных людзей. Дзе быў нараўлянскі [[Тын|астрог]], можна толькі меркаваць, абапіраючыся на выпадковыя знаходкі, зробленыя мясцовымі жыхарамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|title=338 лет со дня первого упоминания о Наровле - Районная газета "Прыпяцкая праўда"|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2020-11-10|access-date=2025-09-10|archive-date=9 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|url-status=dead}}</ref><ref name="narovlya.gov.by">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |url-status=dead }}</ref>. Астрог быў пабудаваны для кантролю каля [[Прыпяць|Прыпяці]] і паблізу паўднёвай мяжы Вялікага Княства Літоўскага з украінскімі ваяводствамі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага каралеўства]]. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і аканома. Адзенне, мастацкі срэбны посуд, грошы, іншыя каштоўнасці былі пакладзены на 4 дубы, на якіх гайдамакі паплылі Прыпяццю на поўдзень да Дняпра на Украіну<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Таму 10 мая 1751 г. [[Францішак Мікалаевіч Ракіцкі]], ашмянскі ротмістар, афіцыйна прасіў рускага кіеўскага губернатара (1741—1752) [[Міхаіл Іванавіч Лявонце|Міхаіла Іванавіча Лявонцева]] (1672—1752) аказаць дапамогу супраць гайдамацкіх атрадаў, якія неаднаразова нападалі на шляхецкія ўладанні каля Нароўлі і [[Чарнобыль|Чарнобыля]], дзе гайдамакаў актыўна падтрымлівалі мясцовыя [[сяляне]]<ref name="ReferenceB"/>. Атрад гайдамакаў быў разбіты, а яго рэшткі схаваліся на рацэ [[Славечна (рака)|Славечна]] каля [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|вёскі Антонава]], дзе адно з урочышчаў дагэтуль мае назву Гайдамацкі Алёс. Каля вёсак [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Тульгавічы]] маецца ўрочышча Гайдамацкая Града, дзе, паводле народнай памяці, адбывалася злучэнне гайдамацкіх атрадаў (загонаў) і мясцовых сялян, якія рабілі напады на Нараўляншчыне<ref name="ReferenceB"/>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|250px|thumb|Пастанова Генеральнай Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай на канвакацыйным сойме ў Варшаве ў 1764 г., што ленныя маёнткі (Нароўля, Мухаеды, Антонаў, Вуглы, Галоўчыцы, Карпавічы і інш.) [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) пераводзяцца ў спадчынныя. ''(фрагмент дакумента)'']] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якая абавязвала кіраўніцтва ВКЛ забяспечыць у Мазырскім павеце спакой і парадак, якія перапыніліся з-за наездаў [[гайдамакі|гайдамакаў]] і ўзрушэнняў узброеных сялян каля Нароўлі і [[Мазыр]]а. Той жа канвакацыйны сойм у 1764 г. прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка [[Нароўля]] разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] і Карпавічы), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC"/>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, імаверна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»). Такім чынам каралеўскія валоданні Нароўля, Бабічы (Барбароў), Галоўчыцы і інш. сталі спадчыннай прыватнай уласнасцю шляхціцаў [[Аскеркі|Аскеркаў]] да 1794 г., што значна абагаціла і без таго заможны і ўплывовы ў Мазырскім павеце шляхецкі род, які адносіўся да павятовай эліты і прэтэндаваў на [[магнат|магнацкі статус]]. Акрамя Нароўлі, [[Барбароў|Бабіч (Барбарова)]] і іншых маёнткаў на Нараўляншчыне [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] валодаў у Мазырскім павеце маёнткамі [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]] і [[Скрыгалаў]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У мястэчку пражывала як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref name="narovlya.gov.by"/>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]].]] Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 114.</ref>. [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) акрамя Нароўлі валодаў у Мазырскім павеце маёнткам [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск, 2008. — 532 с.</ref>. У 1779 г. Ян Мікалай Аскерка падаў скаргу ў каралеўскі трыбунал на ўніяцкага мітрапаліта [[Леў Шаптыцкі|Льва Шаптыцкага]], бо маёнтак Нароўля і навакольныя вёскі падвяргаліся ўзброенаму нападу [[Ордэн Базыльян|базыльян]], якія адбіралі палі і лугі сялян<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 421.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат ярэяў]] (Бярковічы, Іцкавічы, Лейзяровічы, Ляйбовічы, Моўшавічы і інш.)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. == У складзе Расійскай імперыі == У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка [[Нароўля]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) (Нароўля, [[Барбароў]], [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]]) — цалкам 1954 душы сялян — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name=":0" />. Сам Сіверс у Барбарове (ці Нароўлі) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. У 1795 г. [[Ян Мікалай Аскерка]] быў арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў [[Сібір]], дзе ён памёр у [[Табольск]]у. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref>Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. У 1807 г. была пабудавана і асвечана [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная Царква Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова]], на беразе ракі Прыпяць<ref name=":0">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>. У 1840 г. (з-за разліва і падмыва ракі) царква была пераведзена ў новы будынак на ўскрайку мястэчка (цяпер цэнтр сучаснага горада). [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У [[1808]] г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка [[Нароўля]]) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]], які быў адным з самых давераных асоб [[Губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] (1810—1812) [[Германа Іванавіча Радзінг|Германа Іванавіча фон Радзінга]] (1753—1827)<ref name="ReferenceF"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name=":1">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 116.</ref>. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы<ref name=":1" />. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, які належаў нашчадкам Даніэля Горвата да 1917 г. У Нароўлі ў той час мелася каталіцкая капліца фундацыі Аскеркаў<ref name="Narowla"/>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref name="files.msu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Іх сястра Кацярына Ігнатаўна Горват была жонкай двараніна-маянткоўца [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884), брата Фелікса Кеневіча. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў паўстання, таму там яно разгарнулася слаба. Пасля падаўлення паўстання браты [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандр]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэль]] і [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслаў Горваты]] зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі<ref name="files.msu.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй роду [[Горваты|Горватаў]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Мястэчка «Наровль» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак [[Нароўля]] (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). 20 чэрвеня 1873 г. менавіта з Нароўлі пачаліся меліярацыйныя работы Заходняй экспедыцыі (1873—1898) Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі — пачаткам нівеліровачных работ з Нароўлі пад кіраўніцтвам палкоўніка Генштаба Расійскай імперыі [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Іпалітавіча Жылінскага]] (1834—1916)<ref>Вестник Европы. — 1878. — май. — кн. 5. — С. 770.</ref>. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref name="Парк — это гордость наровлян">{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceH">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceG"/>. У 1885 г. у польскамоўнай энцыклапедыі «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego» апублікаваны разгорнуты гісторыка-геаграфічны артыкул «Нароўля» аўтарства [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916)<ref name="Narowla"/>. [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка).'']] У 1893 г. у Нароўлі адкрыта сваё паштова-тэлеграфнае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://fgurgia.ru/object/5844023|title=РГИА|website=fgurgia.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>, першым начальнікам якога стаў Мікалай Валатоўскі<ref>Інфармацыя з кнігі «Памятная книжка Минской губернии на 1893 год» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref>. У 1897 г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі пражывала 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] роду [[Горваты|Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, прыстань, паромная пераправа, прыёмны пакой, [[хлебазапасны магазін]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. [[Кірмаш]]ы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. Меліся могілкі: старыя яўрэйскія (сучасная вул. Горкага, за старым будынкам Дома дзіцячай творчасці), праваслаўныя (сучасная вул. Камсамольская) і новыя яўрэйскія (сучасная вул. Маладзёжная). У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceH"/>. Меліяратыўныя работы на Палессі пад кіраўніцтвам генерала-лейтэнанта [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Жылінскага]] прывялі да асушэння многіх балот, што зрабіла мажлівым будаваць чыгунку ў рэгіёне і, адпаведна, па ёй вывозіць лесаматэрыялы. У 1890-ыя гг. пачынаецца бум лесанарыхтоўкі і лесаапрацоўкі ў павеце. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="ReferenceH"/><ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-[[Калінічы]]-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці, куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/>. На беразе ракі непадалёку ад мястэчка [[Нароўля|Нароўлі]] ў 1901 г. былі пабудаваны механічныя майстэрні і жыллё для рабочых Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі, якія атрымалі назву пасялення (вёскі) Калегава<ref name="ReferenceH"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceH"/>. У 1902 г. у маёнтку Артура Горвата быў устаноўлены тэлефон<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1904 г. у мястэчку існаваў невялікі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычны гурток]], у які ўваходзілі рабочыя-лесанарыхтоўшчыкі і яўрэйская моладзь<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 54.</ref>. У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 25—26.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла пражываў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. Хоць [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 20.</ref>. Другая дачка [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]] (1830—1911) Сафія (1873—1953) была жонкай дызайнера, мастака і аднаго з вядучых архітэктараў [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх зямель]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] (1860—1928), таму Тадэвуш Раствароўскі ў пачатку XX ст. пэўны час працаваў у нараўлянскім палацы Горватаў, дзе па замове ўладальнікаў зрабіў праект аздаблення плафонаў залаў палаца сцэнамі з антычнымі міфалагічнымі сюжэтамі, а таксама праект уяздной брамы перад сядзібным паркам. А сын архітэктара [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) у юнацкія гады стала пражываў у нараўлянскім палацы Горватаў і ў 1914 г. перад пачаткам Першай сусветнай вайны зрабіў шэраг фотаздымкаў палаца і сядзібы Горватаў, чым зафіксаваў іх для гісторыі. Тыя фотаздымкі пазней былі выкарыстаны ў многіх кніжных выданнях па гісторыі архітэктуры, у тым ліку [[Раман Афтаназы|Рамана Афтаназы]] (1914—2004). Пазней у сваіх мемуарах, успамінаючы гады свайго шчаслівага дзяцінства, Андрэй Раствароўскі нават напіша: ''«[[Нароўля]]! Ва ўспамінанні ўяўляецца найпрыгажэйшым і найлюбімейшым месцам на зямным шары»''<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 8.</ref>. У 1909 г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceG"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by"/>. У 1912 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў драўляны жылы дом з дрэва для адмінстратара свайго маёнтка — двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), які быў сынам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), ранейшага адміністратара нараўлянскага маёнтка Горватаў<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref name="ReferenceM">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — № 28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. У савецкія часы [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляны жылы дом Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]] атрымаў статус помніка архітэктуры і гістарычнай каштоўнасці, у якім з 1982 г. знаходзіўся [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|мясцовы краязначы музей (а з 1992 г. нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей)]]. У 1912 г. у Нароўлі працавала яўрэйскае пазыкова-ашчаднае таварыства; у 1913 г. яўрэям належалі адзіная ў мястэчку аптэка, адзіны склад аптэчных тавараў, 12 крам (у тым ліку ўсе 5 бакалейных, усе 4 мануфактурныя, адзіная галантарэйная)<ref name="Евреи в Наровле">{{Cite web|url=http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle|title=Евреи в Наровле|website=tutejszy.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|300px|thumb|Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі Эдварда Горвата]] (з чырвонай цэглы). Фота 2017 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У 1913 г. у Нароўлі адкрыта земская бальніца на 10 ложкаў, а пасля на 15 агульнага профілю і 5 ложкаў заразнага барака. Да 1913 г. ахова здароўя на Нараўляншчыне было прадстаўлена прыватнай медыцынай<ref>{{Cite web |url=https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |title=Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959) |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1913 г. каталіцкі арцыбіскуп [[Вінцэнт Ключынскі]] ў час вяртання з [[Рым]]у ў [[Санкт-Пецярбург]] выехаў на два месяцы на кананічную візітацыю касцёлаў і капліц у Мінскую дыяцэзію ў пінскі і мазырска-рэчыцкі дэканаты: Пінск, Любяшоў, Лагішын, Целяханы, Лунін, Лунінец, Лахва, Осаў, Манькавічы, Давід-Гарадок, Тураў, Дарашэвічы, Петрыкаў Лельчыцы, Высокае, Мазыр, Галоўчыцы, Нароўля, Барбароў, Хойнікі, Астрагляды, Рэчыца, Капаткевічы<ref>[https://ia601304.us.archive.org/20/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS001739_1913_187/NDIGCZAS001739_1913_187.pdf Dzennik Kijowski. — 1913. — № 187. — S. 1.]</ref>. Восенню 1913 г. Нароўлю наведала экспедыцыя (66 асоб на чале з К. Машкам) ад Польскага краязнаўчага таварыства (Варшава). Эдвард Горват рабіў дапамогу ўдзельнікам экспедыцыі<ref>[https://ia800200.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS088775_1913_001/NDIGCZAS088775_1913_001.pdf Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. — 1913. — T. VII. — 246 s. — с. 30.]</ref>. У 1914 г., пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], улады Расійскай імперыі пачалі прымусовае высяленне сваіх грамадзян [[немцы|нямецкай нацыянальнасці]] з прыфрантавых тэрыторый, таму ў Нароўлю і навакольныя вёскі прыбыла невялікая група немцаў-сялян з [[Валынская губерня|Валынскай губерні]], якая стварыла тут свае пасяленні Антонаўка, Дуброўка, Бярозаўка, Хаткі і інш.<ref name="ReferenceI">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref> [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. 19 снежня 1916 г. (у мэтах барацьбы са спекуляцыяй) створана нараўлянскае Таварыства спажыўцоў (займела 849 членаў), заснавальнікамі якога сталі святар Завітневіч, акцызны чыноўнік М. Каменскі, маянтковец [[Эдвард Артуравіч Горват]], фельчар Крэмень і царкоўны стараста Півавар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|title=Торговля была одним из ключевых факторов, которые позволили Наровле стать сначала местечком, а затем и городом|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-07-28|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121920/https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 1917 г., пасля ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917), у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|300px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя Львова і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе Першай сусветнай вайны<ref name="ReferenceJ">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. Мітынг завершыўся дэманстрацыяй у парку палаца Горватаў. Заклікі генерала Халюціна не падзейнічалі на рабочых і вайскоўцаў, якія працавалі на нараўлянскай суднаверфі, таму там пачалося дэзерцірства. Па просьбе падпалкоўніка Гармаша, начальніка суднаверфі, у Нароўлю прыбыла вайсковая каманда, каб несці каравульную службу і ахоўваць склады і майстэрні. У памяшканні казармы вайсковай каманды суднаверфі быў створаны т.зв. «дэмакратычны клуб», у якім праходзілі дыскусіі аб вайне, будучых формах улады і формах уласнасці ў краіне. Актыўнымі ўдзельнікамі клубных мерапрыемстваў сталі як салдаты вайсковай каманды, так і працаўнікі нараўлянскай суднаверфі, работнікі маёнтка Эдварда Горвата, дробныя саматужнікі, моладзь мястэчка і навакольных ад Нароўлі вёсак. Аднак у пачатку восені 1917 г. вайсковая каманда і падпалкоўнік Гармаш пакінулі Нароўлю<ref name="ReferenceJ"/>. Восенню 1917 г. яўрэйская моладзь стварыла мясцовую [[Сіянізм|сіянісцкую]] арганізацыю<ref name="ReferenceK">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71.</ref>. === Мяшчанская ўправа і ўпраўленне === '''Староста-старшыня мяшчанскай управы і ўпраўлення мястэчка Нароўлі'''{{заўвага|Кіраўнік мяшчанскай суполкі мястэчка.}} * ?-1891—1917-? — Іван Васілевіч Яфімаў (к.1864—1924-?)<ref name="ReferenceL">Інфармацыя з адпаведных кніг «Памятная книжка Минской губернии» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref><ref>{{Cite web|url=https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html|title=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|website=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|access-date=2025-09-10}}</ref> === Нараўлянскае валасное праўленне === '''Нараўлянскі валасны старшыня'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1879—1881-? — (выконваў абавязкі) Данііл Рыгоравіч Мазурэнка * 1882 — няма даных * ?-1883—1889-? — Рыгор Васілевіч Маляўскі (Міляўскі) * ?-1890—1891-? — Павел Сычоў * ?-1892—1897-? — Осіп Максімавіч Бондар * ?-1898—1900-? — Іван Сцяпанавіч Мелех * ?-1901—1904-? — Гаўрыіл Піскун * 1905 — няма даных * ?-1906—1909-? — Елісей Прахарэнка * ?-1910—1912-? — Пётр (Іванавіч?) Анішчанка * ?-1913-? — Дарафей Тугай * ?-1914-? — (выконваў абавязкі) Сцяпан Кучынскі * ?-1915—1917?- — Сцяпан Кучынскі '''Валасны пісар'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1881-? — Антон Рыгоравіч Качуроўскі * 1882 — няма даных * ?-1883—1885-? — Маркіян Жалязінскі * 1886 — няма даных * ?-1887—1889-? — Антон Фёдаравіч Сільвіч * ?-1890—1891-? — Мітрафан Жораў * ?-1892—1904-? — Канстанцін Францавіч Смольскі * 1905 — няма даных * ?-1906—1908-? — Аляксандр Педа * ?-1909—1917-? — Міхаіл Спаскі === Нараўлянскае аднакласнае народнае вучылішча === '''Настаўнік'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1909—1911-? — Вольга Умановіч * ?-1912—1913-? — Іван Аляксандравіч Іалобаў (1887—1973)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |title=Тайна забытых фотографий (1) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |title=Тайна забытых фотографий (2) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142021/https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |url-status=dead }}</ref> * ?-1914—1917-? — Елеазар Гусараў === Нараўлянская царкоўна-прыходская школа, 2-х класная === Мужчынская царкоўна-прыходская школа адкрыта ў 1890 г., пазней атрымала статус 2-х класнай<ref name="ReferenceL"/>. '''Загадчык і настаўнік рэлігіі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Міхаіл Завітневіч, прыходскі святар '''Настаўнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Васіль Кірыльчанка-Гайдаш * ?-1917-? — Іосіф Падбярэзны === Нараўлянскае паштова-тэлеграфнае аддзяленне (1893) === '''Начальнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1893—1895-? — Мікалай Фёдаравіч Валатоўскі * ?-1896-? — (выконваў абавязкі) Аляксандр Юліянавіч Графенбергер * ?-1897—1899-? — Антон Юліянавіч Маеўскі * ?-1900—1917-? — Іван Лаўрэнцевіч Букзееў === Нараўлянскія рабіны === * 1916—? — Іхл-Міхл Трайбух<ref name="Евреи в Наровле"/> <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> == У савецкія часы == З лістапада 1917 г. аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У канцы лістапада 1917 г. у мястэчку створана бальшавісцкая ячэйка (на чале з Уладзімірам Румянцавым, Ліпам Заланам і Ш. Фрыдманам), у якую ўвайшлі рабочыя суднаверфі і салдаты, якія вярнуліся з фронту<ref name="ReferenceN">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў (Ілья Мелех, Віктар Цімашэнка, Мікалай Цімошчанка), які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў. Савет адразу ўзяўся за ўлік нацыяналізаванай бальшавікамі памешчыцкай і царкоўнай зямлі<ref name="ReferenceN"/><ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 26 сакавіка 1918 г.]] 25 сакавіка 1918 г. згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Нароўля]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]: на чале воласці пастаўлены галава валасной рады Уладзімір Півавар<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceG"/>. Вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|полк Стракапытава]] заняў мястэчка і патрабаваў ад жыхароў кантрыбуцыю<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71, 422.</ref>. Пасля падаўлення [[Стракапытаўскае паўстанне|паўстання Стракапытава]], у Нароўлю зайшлі чырвонаармейцы, устанавілася савецкая ўлада: кіраваць мястэчкам пачаў нараўлянскі валасны рэўкам (Ілья Пятровіч Мелех, Уладзімір Мікалаевіч Падбярэзны, Мікалай Маркавіч Цімошчанка, Міхаіл Іванавіч Яфімаў) на чале з Аляксандрам Кавалёвым; валасную міліцыю ўзначаліў Андрэй Якаўлевіч Півавар<ref name="ReferenceK"/>. Адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі панскага двара, дзе знаходзіліся палац, парк і кандытарская фабрыка Горватаў, у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. 16 студзеня 1919 г. рашэннем Масквы мястэчка ўключана ў склад [[РСФСР]]. У красавіку 1919 г. мястэчка Нароўля ўвайшло ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1920 г. у праваслаўнай царкве здарыўся пажар, у час якога згарэў святар<ref name="turov.by">{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |title=Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003055056/http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |url-status=dead }}</ref>. Ахвяраваннямі вернікаў царква была адбудавана. [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|300px|thumb|Цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў лістападзе 1920 г.]] У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. Польскімі вайскоўцамі былі забіты бацька і жонка члена нараўлянскага рэўкама Карпмана, павешаны Мартын і Мікалай Жолудзі, Іван Кухнавец, падвергнуты публічнай экзекуцыі Яфім Фёдаравіч Носка і бібліятэкар Беньямін Рабіновіч<ref name="ReferenceO"/>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921)<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 30.</ref>. У ліпені 1920 г. Ціхан Данілавіч Губараў узначаліў валасную партыйную арганізацыю і рэўкам (Ілья Мелех і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 73.</ref>. 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|у мястэчка ўвайшлі падраздзяленні арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref>. З таго часу ўсталявалася савецкая ўлада. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка, ураджэнец вёскі [[Вербавічы]]), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. У 1921—1936 гг. галоўурачом нараўлянскай бальніцы быў [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), унук Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), адміністратара горватаўскага маёнтка. Пазней Градзіцкі стаў партызанам-медыкам, прымаў удзел у баях, стаў заслужаным ўрачом БССР (1956)<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=670 |title=Гродзицкий Казимир Францевич |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] 17 ліпеня 1924 г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам [[Нароўля]] ўвайшоў у склад [[БССР]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]: дзейнічалі школы, пункты навучання, раённая бібліятэка, таварыствы «Далоў непісьменнасць!», краязнаўчае таварыства, а таксама паштовае аддзяленне, царква. У маі 1925 г. каля Нароўлі была арганізавана яўрэйская земляробчая арцель «Пасёлак»<ref name="Евреи в Наровле"/>; мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceX">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. У канцы 1920-х гг. пры матэрыяльнай падтрымцы [[Ёсеф Іцхок Шнеерсон|Ёсефа Іцхока Шнеерсона]] (1880—1950) была пабудавана [[міква]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі: шакаладныя цукеркі, ірыскі, павідла, пасціла, джэм, зефір, мармелад. Фабрыка атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» у гонар таварыскай дапамогі мазырскіх рабочых, якія дапамаглі аднаўленню фабрыкі. На прадпрыемстве тады працавала 23 чалавекі<ref name="ReferenceP">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. У 1949 г. на фабрыцы працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceQ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. Летам 1926 г. член [[Інбелкульт]]а прафесар [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] зрабіў заалагічную экспедыцыю на [[беларускае Палессе]] па маршруце Мінск-Калінкавічы-Мазыр-Нароўля-Петрыкаў-Тураў-Млынск-Хліпінск-возера Чырвонае-Жыткавічы-Гомель-Мінск<ref>Інстытут беларускай культуры / М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 255 с. — С. 202.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|300px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceP"/>. 21 чэрвеня 1927 г. праваслаўны святар Свята-Іаанаўскай царквы Сяргей Якаўлевіч Мігай (1874—1937) быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці і неўзабаве па прыгаворы 7 кастрычніка высланы на тры гады ў [[Сібір]]<ref>Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953)/ авт.-сост. А. В. Слесарев. — Минск : Издательство Минской духовной академии, 2017. — 336 с. — С. 156.</ref>. У 1927 г. заснавана Нараўлянскае краязнаўчае таварыства<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 88.</ref>. У маі 1928 г. члены ўраду БССР ([[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]], [[Міхась Чарот]] і інш.) на чале з [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалаем Мацвеевічам Галадзедам]] у мэтах персанальнага азнаямлення з эканомікай і бытам раёнаў Мазырскай акругі (рыбная гаспадарка, меліярацыйныя работы, абшары для каланізацыі і г.д.) наведалі Мазыр, Нараўлянскі і Жыткавіцкі раёны, возера Белае, Людзяневічы, Капцэвічы і Лельчыцы. Урадавая дэлегацыя прыбыла з Мазыра ў Нароўлю пасажырскім параходам, была ўрачыста сустрэта на беразе амаль усімі жыхарамі мястэчка і многімі жыхарамі навакольных вёсак, наведала мясцовую кандытарскую фабрыку і пабудаваны ў 1928 годзе народны дом<ref>[https://dn720002.ca.archive.org/0/items/bel-newspapers-savieckaja_bielarus/1928-123.pdf Падарожжа членаў ураду БССР па Мазыршчыне // Савецкая Беларусь. — 1928. — № 123. — 30 мая. — С. 3.]</ref>. Летам 1928 г. у Мазырскай акрузе (Ельск, Калінкавічы, Юравічы, Нароўля, Лельчыцы) працавала навукова-даследчая экспедыцыя яўрэйскага аддзела [[Інбелкульт]]а<ref>[https://dn720005.ca.archive.org/0/items/kamunikat-46269-1.pdf/46269-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 6-7. — С. 97.]</ref>. 12 ліпеня 1929 г. было навукова абследавана нараўлянскае ўрочышча Баравіца, дзе выяўлена стаянка людзей каменнага веку і селішча каменнага веку<ref name="ReferenceY">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. У 1931 г. яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук разам з нацкамісіяй ЦВК БССР з мэтай абследавання палітыка-эканамічнага і культурнага стану мястэчак у рэканструкцыйны перыяд абследавана мястэчка Нароўля (у ліку 13 местачковых і гарадскіх пунктаў Беларусі), дзе быў сабраны багаты матэрыял, перш за ўсё — інфармацыя для «Яўрэйскага дыялекталагічнага атласа» з 75 дыялекталагічнымі картамі<ref>[https://ia902301.us.archive.org/11/items/kamunikat-46301-1.pdf/46301-1.pdf Савецкая краіна. (орган Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук). — Менск, 1931. — № 11. — С.82.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель і пабудаваны дамы для яе; адноўлена суднабудаўнічая верф, куды прывезена новае абсталяванне і якая вырабляла драўляныя [[баржа|баржы]] і [[дэбаркадар]]ы; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceP"/>. 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая газета «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]», галоўная афіцыйная газета Нараўлянскага раёна (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета): накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref name="ReferenceP"/>. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] роду [[Горваты|Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1935 г. у Нароўлі мелася швейная арцель яўрэяў-саматужнікаў<ref name="Евреи в Наровле"/>. У 1930-х гг. працавала яўрэйская бібліятэка, частка кніг якой была на [[ідыш]]ы<ref name="Евреи в Наровле"/>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у 1935 г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceX"/>. У 1936 г. з-за трухлявасці была разабрана [[нараўлянская сінагога]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |title=Арон КОСТЕЛЯНСКИЙ и история нашего города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143526/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Яна знаходзілася на Кастрычніцкай плошчы (там дзе цяпер знаходзіцца аддзяленне «Беларусбанка»)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |title=Моё местечко |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |url-status=dead }}</ref>. 27 верасня 1938 г. мястэчка [[Нароўля]] атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceG"/>. [[Прыпяцкая праўда|Газета «За калектывізацыю» (1932—1938) была перайменавана ў «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952)]]. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.) <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, у цэнтры горада быў устаноўлены помнік Уладзіміру Леніну<ref name="ReferenceR">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |title=Сколько было в Наровле памятников Ленину? |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709175359/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |url-status=dead }}</ref>, меліся 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР, у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. Большасць яўрэяў Нароўлі эвакуіравалася або была мабілізавана. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У палацы Горватаў месцілася нямецкая ваенная камендатура. У будынку царквы — жандармерыя, паліцыя<ref name="turov.by"/>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. У пачатку верасня 1941 г. уся Нараўляншчына была захоплена нямецка-фашысцкімі войскамі. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі вуліцы Ленінскую і Камуністычную, большую частку Інтэрнацыянальнай, падарвалі двухпавярховы будынак сярэдняй школы, перарабілі на вязніцу, давялі да нягоднага стану будынак няпоўнай сярэдняй школы, разрабавалі краязнаўчы музей (адзін з найцікавейшых у Палессі)<ref name="ReferenceS">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. Імі былі спалены ці падарваны будынкі раённага Палаца культуры і бібліятэкі, райкама партыі, гарсавета, раённага ваенкамата, лясгаса, усе склады раённага патрэбсаюза і інш.<ref name="ReferenceS"/> Немцы прымусілі мясцовых жыхароў разбурыць у цэнтры горада помнік Уладзіміру Леніну і кавалкі помніка скінуць у раку [[Прыпяць]], а пасля тых людзей расстаралялі<ref name="ReferenceR"/>. 23 лістапада 1941 г. на яўрэйскіх могілках у Нароўлі было [[Халакост у Нараўлянскім раёне|расстраляна больш 100 яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |title=Решение еврейского вопроса в Наровлянском районе в 1941—1943 годах |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730043617/http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |archivedate=30 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. У верасні пачаў разгортвацца савецкі партызанскі рух на Нараўляншчыне. 20 кастычніка 1943 г. у выніку аб’яднання асобных атрадаў створана [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. (Пазней савецкімі ўладамі ў парку быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе). 29-30 лістапада 1943 гг. прайшлі баі 415-й стралковай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) супраць немцаў за вызваленне Нароўлі, якія ўвайшлі ў гісторыю вайны пад назвай «[[Нараўлянская аперацыя]]». 30 лістапада 1943 г. савецкія войскі вызвалілі пасёлак Нароўля ад фашыстаў<ref name="ReferenceG"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceS"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceS"/>. Помнік Леніну быў адноўлены адразу пасля вайны<ref name="ReferenceR"/>. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынка былога палаца Горватаў]] значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Многія жыхары горада жылі ў зямлянках з-за адсутнасці дамоў у горадзе. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». З 1947 г. на фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» пачала выгатаўляцца адна з самых брэндавых [[Цукерка|цукерак]] СССР «[[Кароўка (цукеркі)|Кароўка]]»<ref>''[[Васіль Васілевіч Чайка|Васіль Чайка]]'' [https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ Десять уникальных фактов о Наровлянском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628110203/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ |date=28 чэрвеня 2022 }}</ref>. У канцы 1944 г. раённая бібліятэка атрымала 6500 кніг (па культурнай, эканамічнай і палітычнай тэматыцы)<ref name="ReferenceT">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 28.</ref>. Пасля заканчэння вайны частка [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]] вярнулася ў Нароўлю і займаліся тым жа, чым да вайны: працавалі шаўцамі, краўцамі, цырульнікамі, рабочымі на суднаверфі, кандытарскай фабрыцы<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html|title=Мое местечко\Наровля|website=shtetle.com|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 1945 г. на месцы базіравання [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] і падпольнага райкама КПБ устаноўлены памятны знак<ref name="ReferenceT"/>. 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі), дзе з 1974 г. рыхтавалі спецыялістаў для Нараўлянскага, Ельскага, Мазырскага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1948 г. арганізаваны збор падарункаў для дзяцей-сірот, бацькі якіх загінулі ў час вайны: сабрана 1700 рублёў<ref name="ReferenceT"/>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна з зямлянак у новыя дамы<ref name="ReferenceT"/>. На фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceQ"/><ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. У 1952 г. [[Прыпяцкая праўда|газета «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952) была перайменавана ў «Сталінскі сцяг» (1952—1956), пасля ў «Ленінскую праўду» (1956—1962)]]. (У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад Ельскага раёна). У 1959 г. памёр [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), на пахаванне якога ў Нароўлю прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем заслуг лекара. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 49.jpg|250px|thumb|Былы будынак кампартыі ''(справа)'' у Нароўлі. Фота 2021 г.]] У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама камуністычнай партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). У 1961 г. адкрылася сярэдняя 11-гадовая політэхнічная школа (на 510 месцаў) — будавалася з 1957 г.<ref name="ReferenceU">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |title=Гимназия Наровли отмечает 60-летний юбилей |access-date=20 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142024/https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |url-status=dead }}</ref>. Першым дырэктарам стала [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990)<ref name="ReferenceU"/>. У 1972 г. школа была ператворана ў сярэднюю школу № 1 з рускай мовай навучання, а 1 верасня 2009 г. — у гімназію<ref name="ReferenceU"/>. У 1961 г. у Нароўлі дзейнічаў неафіцыйны [[міньян]] [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. 25 снежня 1962 г. [[Нароўля]] страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна, у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «[[Прыпяцкая праўда]]». У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceV">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі і яе прыродзе і славутасцях апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceG"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім пражывала каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceG"/>. У 1972 г. была адкрыта сярэдняя школа № 2, якая аб’яднала ў сваіх сценах вучняў былой васьмігодкі і некаторых навучэнцаў СШ № 1<ref name="ReferenceW">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |title=Полувековой юбилей отметила наровлянская средняя школа № 2 |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216104020/https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |url-status=dead }}</ref>. У 1976 г. у цэнтры горада каля гарадскога парку пабудавана гасцініца «Нараўлянка» (існуе дагэтуль) — чатырохпавярховы будынак з сеткавай каналізацыяй і цэнтральным водазабеспячэннем. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceQ"/>. Парасоны, якія выпускаліся на прадпрыемстве, атрымалі дзяржаўны Знак якасці. У 1978 г. Г. М. Залашка выявіў у Нароўлі [[гарадзішча]]<ref name="ReferenceY"/>. У красавіку 1979 г. здарылася вялікая паводка ад Прыпяці<ref>{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/10-1979-xx.html|title=МОЗЫРЬ XX ВЕК: Небывалый паводок на Припяти, 10 апреля 1979 года XX века.|website=МОЗЫРЬ XX ВЕК|access-date=2025-09-10}}</ref>: была пашкоджана і вымыта вадой капліца з рэшткамі памерлых Горватаў, таму не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА"/>. У 1981 г. створаны праэкт дэталёвай планіроўкі цэнтра горада. Асноўныя вуліцы горада забудаваны 2-5-павярховымі дамамі. Створана некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] дзяліла яго на 2 жылых масівы — заходні і ўсходні. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceV"/>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У лістападзе 1982 г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. У 1992 г. ён быў рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. У 1983 г. у цэнтры горада на плошчы Леніна замест старога быў устаноўлены [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|новы помнік Уладзіміру Леніну]] з [[медзь|медзі]] (адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]]), аўтарам якога стаў вядомы беларускі скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] (1932—1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.leninstatues.ru/photo/3918/narovlya|title=Наровля {{!}} Памятники Ленину|website=www.leninstatues.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]].]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. 28 снежня 1985 г. прыняў першых гледачоў кінатэатр «Юность». У 1986 г. пачалося будаўніцтва новага корпусу фабрыкі «Чырвоны Мазыранін», завезена новае абсталяванне; у снежні 1987 г. будаўніцтва было паспяхова завершана<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |title=С чего все начиналось: помещик Горватт создал водочное и пивное производство |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115745/https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 25 красавіка 1986 г. нараўлянскаму вучылішчу № 7 прысвоена званне «вучылішча высокай культуры». 26 красавіка 1986 г. [[Нароўля]] пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі Нараўлянскага раёна ў 1986—1987 гг.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі і ёй дзяржаўныя ўлады бясплатна прадаставілі жыллё. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася з 1986 г. да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. 8 верасня 1986 г. адкрыта трэцяя ў горадзе сярэдняя школа — № 3. Нараўлянская сярэдняя школа № 2 насіла імя героя Савецкага саюза [[Марат Казей|Марата Казея]]. У маі [[1989]] г. на гарадскім стадыёне «Страла» адбыўся мітынг з удзелам кіраўнікоў [[БССР]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзе старшыня Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэта [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]] выступіў з дакладам аб прымаемых мерах па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС і выклаў патрабаванні жыхароў Нараўлянскага раёну і Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў да ўраду па паскарэнні праводзімай працы адсялення жыхароў Нараўлянскага раёна ў іншыя месцы [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]]), якія прынялі ўдзел у нарадзе ў нараўлянскім райвыканкаме, а пасля разам з прадстаўнікамі райвыканкама зрабілі аўтобусам паездку па тэрыторыі раёна, цікавіліся гамафонам, размаўлялі з мясцовымі жыхарамі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. == У складзе Рэспублікі Беларусь == У 1992 г. нараўлянскі музей краязнаўства рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. 28 студзеня 1992 года зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 21.jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994) на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. Фота 2021 г.]] Летам 1993 года ў адпаведнасці з праграмай дзейнасці дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі па выратаванні помнікаў гісторыі культуры Беларусі ў раёнах, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе]], супрацоўнікі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту і Музея старабеларускай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] даследавалі ў Нараўлянскім раёне пакінутыя вёскі Цешкаў, Дзёрнавічы, Ражава, Даўляды (жыхары якіх былі выселены з-за забруджання радыяцыяй) і вывезлі ў Мінск для захавання цікавыя прадметы народнай матэрыяльнай культуры (збаны, гладышы, ручнікі, дываны, куфры, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня і г.д.). У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама<ref name="ReferenceM"/><ref>Беларуская мінуўшчына — 1994, — № 1. — старонкі укладыша.</ref>. У 1994 г. усталяваны помнік вёскам Нараўлянскага раёна, выселеным пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, — на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад [[Нароўля]] аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Нараўлянскі гарадскі выканаўчы камітэт быў скасаваны: для Нароўлі яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт. У 1996 г. завершана [[Газатранспартная сістэма Беларусі|газіфікацыя]] Нароўлі і асноўных населеных пунктаў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]; зарэгістравана [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква хрысціян веры Евангельскай «Благадаць»]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-tserkvi-hristian-very-evangelskoj-blagodat-v-narovle-rasskazyvaet-yurij-harlan/ О церкви христиан веры евангельской «Благодать» в Наровле рассказывает Юрий Харлан]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1998 г. выдадзена гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі «Памяць. Нараўлянскі раён». З канца 1990-х гг. у горадзе дзейнічала аддзяленне яўрэйскай арганізацыі «Хесэда»<ref name="Евреи в Наровле"/>. 20 верасня 1998 г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. 4 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і 19 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]: у сінім полі «іспанскага» шчыта срэбная [[падкова]] з залатым [[крыж]]ом над ёй. Герб нагадвае шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся прадстаўнікі шляхецкага роду [[Горваты|Горватаў]] — ранейшыя ўласнікі нараўлянскіх зямель. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. 5 мая 2007 г. пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Беларусі]] ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь уключана 12 аб’ектаў матэрыяльнай спадчыны, размешчаных на тэрыторыі Нараўлянскага раёна. 1 верасня 2008 г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». У студзені 2011 г. створаны Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб. Па стану на 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. 26 красавіка 2011 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011/|title=Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район|website=belta.by|date=2011-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 26.jpg|250px|thumb|Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі ''(па цэнтру, за трактарам)''. Фота 2021 г.]] 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. 16 ліпеня 2013 г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 05.jpg|250px|thumb|Сярэдняя школа № 2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту 2013—2015 гг. Фота 2021 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раён — ад 500). 1 верасня 2015 г. разам з урачыстым адкрыццём школы быў адкрыты школьны музей «Дзяцінства», які быў створаны школьным настаўнікам і краязнаўцам [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Чайкам]] і яго паплечнікамі-краязнаўцамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|title=Дело жизни Василия Чайки|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|url-status=dead}}</ref>. 16 снежня 2013 г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98|title=УП "Наровлянский завод стройдеталей", УНП 400019380. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт», вуліца Сонечная, завершана рэканструкцыя цэнтральнай раённай бальніцы і раённай паліклінікі<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 51—52.</ref>. У 2015 г. выдадзена навукова-папулярнае выданне «Нараўляншчына самабытная і сучасная». У ліпені 2015 г. нараўлянскі спецлясгас з [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытутам лесу НАН Беларусі]] распрацаваў для наведвальнікаў экалагічны турыстычны маршрут «Легенды Нараўлянскага краю». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю аб’ект Дзяржаўнай інвестыцыйнай праграмы, зацверджанай ад 26 лютага 2015 г.: жылы дом для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, — дзіцячы Дом сямейнага тыпу. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|url-status=dead}}</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў]], а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''. Старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] (нар. 1970) у даважку ўручыў прэзідэнту кошык з прадукцыяй кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/|title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле|website=belta.by|date=2020-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>/ [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0|title=Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў|last=Не згубіць - адрадзіць|date=2022-01-13|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0|title=Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай. Навокал #6: палац Горватаў, Андрэй Горват, радыяцыя, бчб-пасціла|last=Годна|date=2021-07-12|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc|title=В следующий раз в бальных платьях! Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле|last=Сильные Новости: Гомель, Беларусь и мир|date=2021-06-22|access-date=2025-09-10}}</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/|title=«Главное - спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле|website=realt.by|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 26 красавіка 2021 г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарнага Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html|title=В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-04-30|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка)]] У 2022 г. ураджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 г. мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам]]. У кнізе былі апублікаваны ў тым ліку рэдкія фатаграфіі. Спансавала выданне кнігі адкрытае акцыянернае таварыства «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>[https://vk.com/wall-127941602_153 НЕ ТОЛЬКО О КНИГЕ]</ref>. У перыяд з 10 па 20 лютага 2022 г. на асобных участках Нараўлянскага раёна праходзілі сумесныя мерапрыемствы Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі ў рамках саюзных вучэнняў «[[Саюзная рашучасць-2022]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |title=К сведению жителей Наровлянского района! |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202135105/https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |url-status=dead }}</ref>. У самім горадзе 19 лютага 2022 г. для гараджан прайшло паказальнае мерапрыемства Узброеных Сіл Беларусі і Расіі: выстаўка ўзбраення і ваеннай экіпіроўкі, тэхнікі Узброеных Сіл і Пагранкамітэта, магчымасць азнаямлення з побытам ваеннаслужачых і дэгустацыі «салдацкай кашы», катанне на ваеннай тэхніцы, паказальныя выступленні па рукапашным бою, канцэртная праграма і г.д.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|title=В Наровле прошла военно-патриотическая акция в рамках совместных учений Беларуси и России «Союзная решимость-2022»|first=МОЗЫРЬ|last=NEWS|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2022-02-19|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202141923/https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|url-status=dead}}</ref> 30 снежня 2022 г. з удзелам старшыні райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка|Уладзіміра Антоненкі]] і старшыні раённага Савета дэпутатаў [[Ала Валерыеўна Навуменка|Алы Навуменкі]] адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп» у будынку былога кінатэатра «Юнацтва», пераабсталяванага за 1,5 месяцы ў спартыўную залу для заняткаў рознымі відамі адзінаборстваў і кафэ<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |title=В Наровле торжественно открыли молодежный спортивно-развлекательный центр |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130150224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |url-status=dead }}</ref>. 21 красавіка 2023 г. у горадзе прайшоў рэгіянальны форум «Ад гістарычнай памяці да міру і стварэння»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |title=В Наровле прошел региональный форум «От исторической памяти к миру и созиданию» |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=22 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151046/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2023 г. нараўлянскай бібліятэцы было прысвоена імя [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. А таксама ў той жа дзень адбылася прэзентацыя кнігі «Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна» (2023)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |title=В Наровле представили книгу о культуре края |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131130/https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2024 г. з удзелам старшыні Гомельскага аблвыканкама Івана Крупко, памочніка Прэзідэнта-інспектара па Гомельскай вобласці Юрыя Горлава, старшыні Нараўлянскага райвыканкама Уладзіміра Антоненкі адбылося адкрыццё добраўпарадкаванага гарадскога стадыёна «Страла» пасля капітальнага рамонту<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>. 24-25 красавіка 2024 г. у Мінску на [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускім народным сходзе]] Нароўлю і [[Нараўлянскі раён]] прадстаўлялі дэлегаты: старшыня Нараўлянскага раённага аб’яднання арганізацый прафсаюзаў Алена Анатолеўна Касуха (нар. 02.01.1969), дырэктар Галоўчыцкай сярэдняй школы Ала Якаўлеўна Беразоўская (нар. 21.01.1964) і старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]; а таксама прысутнічаў запрошаны госць — галоўны рэдактар газеты «[[Прыпяцкая праўда]]» [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]]. Прысутнічала і тагачасны дэпутат Палаты прадстаўнікоў ад Мазырскай акругі [[Ала Валерыеўна Навуменка]] (нар. 13.04.1969) — былы старшыня Нараўлянскага Савета дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|title=Михаил Шевченко, главный редактор газеты «Прыпяцкая праўда»:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121919/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|title=Алла Березовская, делегат Всебелорусского народного собрания (ВНС):|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|title=На заседании сессии Головчицкого сельского Совета депутатов был выдвинут кандидат в делегаты ВНС|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-03-26|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|title=Елена Косуха, председатель Наровлянского районного объединения организаций профсоюзов:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-25|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |title=Наровлянское районное объединение профсоюзов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2025 г. сярэдняй школе № 3 прысвоена імя [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэя Рыгоравіча Корзуна]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|title=Наровлянской средней школе № 3 присвоено имя Героя Советского Союза Андрея Корзуна|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-02|access-date=2025-09-10|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702143035/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|url-status=dead}}</ref>. 26-27 ліпеня 2025 г. у горадзе адбыўся злёт праваслаўнай моладзі Беларусі з удзелам [[Тураўская і Мазырская епархія|праваслаўнага епіскапа тураўскага і мазырскага]] [[Леанід (Філь)|Леаніда]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/letnij-slet-pravoslavnoj-molodezhi-prohodit-na-narovlyanshhine/|title=Летний слет православной молодежи проходит на Наровлянщине|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-26|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 27 красавіка 2026 г. Аляксандр Лукашэнка наведаў Нароўлю і іншыя мясціны раёна: фабрыку "Чырвоны мазыранін", малочнатаварную ферму "Будкі" і саўгас-камбінат "Зара"<ref>[https://president.gov.by/be/events/rabocaa-poezdka-v-narovlanskij-rajon-gomel-skoj-oblasti-1777296839 Рабочая паездка ў Нараўлянскі раён Гомельскай вобласці]</ref>. 22 чэрвеня 2026 г. была ўрачыста адкрыта абноўленая [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. 8-9 кастрычніка 2026 г. у горадзе прайшла першая ў гісторыі Нароўлі міжнародная навукова-практычная канферэнцыя — «Нараўлянскія чытанні: гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю», арганізаваная [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]] сумесна з Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэтам і прысвечаная гісторыі, археалогіі, этнаграфіі і архітэктуры Нараўлянскагна края<ref>[https://history.by/news_october_2026/ Нараўлянскія чытанні. Гісторыя і культурная спадчына Нараўлянскага краю]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 2026. — №41. 10 кастрычніка. — С. 5.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ Гісторыя Нароўлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216104611/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ Церковно-приходские школы Наровлянщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321103028/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ |date=21 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |date=28 верасня 2023 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі| ]] 24q9zwzy1kd0lxxi7x4sjr0md1gdfj6 0 716904 5220558 5218601 2026-10-17T18:04:40Z DBatura 73587 /* Путч у іншых рэгіёнах Іспаніі */ 5220558 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Путч у Іспаніі | Выява = GCE frente en jul 1936.svg | Подпіс = Рэгіёны Іспаніі, якія падтрымалі Рэспубліку (ружовым) і путч (карычневым). | Месца = {{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}} | Месцы = | Дата =17—20 ліпеня 1936 года | Прычына =Прыход да ўлады іспанскага [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага фронту]] і яго палітыка | Прычыны = | Мэта =Звяржэнне ўрада Народнага фронту, устанаўленне [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]] | Мэты = | Вынік = | Вынікі = | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = [[Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі|Узброеныя сілы Іспаніі]], [[Грамадзянская гвардыя (Іспанія)|Грамадзянская гвардыя]], [[Іспанская фаланга]], [[карлізм|карлісты]], манархісты-легітымісты | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} {{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}} '''Путч 17—18 ліпеня 1936 года''' ({{lang-es|Pronunciamiento del 17 y 18 de julio de 1936}}) — спроба дзяржаўнага перавароту ў Іспаніі, арганізаваная часткай армейскага камандавання пры ўдзеле правых і ўльтраправых палітычных партый краіны. Скончыўся частковым поспехам, паслужыў пачаткам [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі (1936—1939)]]. == Прычыны і падрыхтоўка == Непасрэднай прычынай ліпеньскага путчу стала непрыманне палітыкі [[Другая Іспанская Рэспубліка|другой рэспублікі]] значнай часткай іспанскага грамадства, у тым ліку і большасцю [[афіцэр]]аў, што пагоршылася пасля перамогі на [[Парламенцкія выбары ў Іспаніі (1936)|парламенцкіх выбарах 1936 года]] [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] (кааліцыі ліберальных і левых партый, дзе кіруючую ролю гулялі левыя лібералы, [[Іспанская сацыялістычная рабочая партыя|сацыялістычная]] і [[Камуністычная партыя Іспаніі|камуністычная партыі]]). Народны фронт перамог варожыя яму правыя партыі з невялікай перавагай, але яе хапіла для атрымання парламенцкай большасці і права на фармаванне ўрада, які спачатку ўзначаліў лідар леваліберальнай партыі «Левыя рэспубліканцы» [[Мануэль Асанья]]. Улада левых была яшчэ больш узмоцнена пасля датэрміновага зрушэння ў красавіку кансерватыўнага прэзідэнта [[Нісета Алькала Самора-і-Торэс|Нісета Алькала Саморы]], пасля чаго Асанья заняў яго месца, а прэм’ер-міністрам стаў [[Сант’яга Касарэс Кірога]]. Прыйшоўшы да ўлады, Народны фронт паскорыў рэформы, пачатыя яшчэ ў 1932—1933 гг. Асабліва варта вылучыць наступныя меры, якія паслужылі прычынамі путчу 18 ліпеня. * скарачэнне генералітэту і афіцэрскага корпуса, адхіленне ад ключавых пасад кансерватыўных і праварадыкальных генералаў і афіцэраў; * паступовае адчужэнне за выкуп лішкаў памешчыцкіх зямель і перадача іх сялянам (размеркавана 750 тыс. га зямлі); * спыненне пераследу [[прафсаюз]]аў за іх канфлікты з прадпрымальнікамі; * аддзяленне ад дзяржавы [[каталіцызм|каталіцкай царквы]]; * нарастанне гвалту ў краіне, тэрактаў і сутыкненняў паміж правымі і левымі радыкаламі.<ref>''Шубин А. В.'' Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 80-81, 90-91.</ref> Значная частка афіцэраў стала праціўнікамі Другой Рэспублікі яшчэ з першых месяцаў яе існавання ў Іспаніі (1931 год). Галоўнай прычынай гэтаму паслужыла скарачэнне колькасці арміі і сродкаў на яе ўтрыманне пры новай уладзе. Так, у жніўні 1932 частка вайскоўцаў распачала [[Санхурхада|спробу путчу]] пад кіраўніцтвам генерала [[Хасэ Санхурха]], якая скончылася няўдачай. А ў 1935-м пад кіраўніцтвам таго ж Санхурха, які жыў у эміграцыі, быў створаны [[Іспанскі ваенны саюз]] (ІВС) — паўлегальнае аб’яднанне [[кансерватызм|кансерватыўна]] настроеных афіцэраў. Сваёй мэтай ІВС паставіў «выратаванне Іспаніі», гэта значыць змену ўлады ў краіне шляхам ваеннага перавароту. Яшчэ ў лютым 1936 года, калі сталі вядомы вынікі парламенцкіх выбараў, лідары ІВС генералы [[Франсіска Франка]] і [[Мануэль Годэд]] паспрабавалі сарваць перадачу ўлады ад правацэнтрысцкай кааліцыі Народнаму фронту. Прэзідэнт краіны М. Алькала Самора пакінуў пытанне аб прызнанні выбараў несапраўднымі на меркаванне прэм’ер-міністра Партэлы Вільядарэса, а той не адважыўся на гэта, баючыся, што спроба «скрасці перамогу» ў Народнага Фронту можа выклікаць грамадзянскую вайну<ref>''Шубин А. В.'' Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 79.</ref>. Урад Касарэса Кірога паспрабаваў паралізаваць дзейнасць ІВС, даслаўшы яго значных членаў служыць у аддаленыя вобласці краіны; так, Франка быў пераведзены на [[Канарскія астравы]], Годэд — на [[Балеарскія астравы]], а фактычны кіраўнік ІВС генерал [[Эміліа Мола]] па мянушцы «Дырэктар» — [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навару]]. Таксама новымі ўладамі заахвочвалася дзейнасць у арміі лаяльнага Народнаму фронту Рэспубліканскага антыфашысцкага ваеннага саюза (РАВС). Правыя радыкалы, перш за ўсё [[іспанская фаланга|фалангісты]] спрабавалі адказаць на гэта забойствамі [[Левыя (палітыка)|левых]] вайскоўцаў. Напрыклад, 12 ліпеня 1936 г. быў забіты левы лейтэнант штурмавой гвардыі Касціла. У адплату таварышы лейтэнанта на чале з капітанам Кондэсам 13 ліпеня забілі аднаго з лідараў апазіцыі, праварадыкальнага прафашысцкага ідэолага [[Хасэ Кальва Сатэла]]<ref>''Шубин А. В.'' Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 64, 90-91.</ref>. На кіруючыя пасады ва [[Узброеныя сілы|ўзброеных сілах]] прызначаліся амаль выключна палітычна добранадзейныя афіцэры. Аднак гэта не перашкодзіла Мола і яго памочнікам працягнуць падрыхтоўку антыўрадавага выступлення. Змоўшчыкі атрымалі згоду на ўдзел у мецяжы з боку большасці іспанскіх высокапастаўленых афіцэраў, якія мелі баявы вопыт і ўзнагароды. Выключэннем сталі іспанскія [[ВПС]], дзе сярод вайскоўцаў традыцыйна моцнымі былі [[лібералізм|ліберальныя]] і [[сацыялізм|сацыялістычныя]] ідэі. Мола пасля перамоваў удалося дамагчыся пагаднення аб сумесных дзеяннях з грамадзянскімі палітыкамі: манархісты і ўльтраправая Іспанская Фаланга. Пазіцыі змоўшчыкаў былі моцны ў грамадзянскай гвардыі — іспанскай ваенізаванай паліцыі, чые паўнамоцтвы былі істотна зменшаны Рэспублікай. Але большасць афіцэраў штурмавой гвардыі, створанай для абароны Рэспублікі, засталіся лаяльны ўраду. Прыкметным з’яўляецца той факт, што Мола не стаў заручацца падтрымкай замежных дзяржаў. Перамовы аб ваеннай дапамозе з [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Фашысцкай Італіяй]] і [[Трэці Рэйх|Нацыянал-сацыялістычнай Германіяй]] путчысты пачнуць ужо пасля свайго паўстання. Нягледзячы на ўсе намаганні Мола і яго паплечнічнікаў, асобныя звесткі пра змову даходзілі да рэспубліканскіх уладаў. «Дырэктара» нават абшуквала рэспубліканская контрразведка. 23 чэрвеня генерал Франка, відавочна не перакананы ў поспеху бунту, напісаў кіраўніку ўрада ліст з двухсэнсоўнымі намёкамі на хуткае выступленне вайскоўцаў і просьбай аб сваім пераводзе ў кантынентальную Іспанію. Аднак Касарэс Кірога не надаваў чуткам аб мецяжы значэння, праігнараваўшы ліст Франка. Толькі пасля гэтага Франка канчаткова даў згоду на ўдзел у путчы. Дата бунту некалькі разоў пераносілася па розных прычынах. Канчатковым часам пачатку выступлення стала 17 гадзін 17 ліпеня. Па плане Мола, спачатку павінны былі паўстаць войскі ў [[Іспанскае Марока|Марока]], а затым і ў кантынентальнай Іспаніі. == Мяцеж у Марока і на поўдні Іспаніі == Мяцеж у Марока пачаўся раней названага Мола тэрміну. Яшчэ 16 ліпеня пачынаецца бунт у мараканскіх часцях [[Рэгуларэс|(«Тубыльных рэгулярных войсках»)]], якія налічвалі ў агульнай складанасці 14 тысяч чалавек. [[Мараканцы]] былі абыякавы да Другой рэспубліцы, так як яна нічога не змяніла ў іх жыцці, а ўдзел у мецяжы абяцаў здабычу і павышэнне ў званні. Падтрымала мяцеж і [[іслам]]скае духавенства Марока. Іншай ударнай сілай бунту стаў 11-тысячны [[Іспанскі легіён|Замежны легіён]]. Супраць Рэспублікі выступілі і ўласна іспанскія часці [[Афрыканская армія (Іспанія)|Афрыканскай арміі]] (20 тысяч чалавек). Афрыканская армія мела баявы вопыт у [[Рыфская вайна|Рыфскай вайне]] і лічылася элітнай у [[Узброеныя сілы Іспаніі|іспанскіх Узброеных сілах]]. Яна была непараўнальна мацнейшай за кантынентальныя войскі, і, тое, што Афрыканская армія амаль у поўным складзе далучылася да паўстання, стала істотным поспехам кіраўнікоў путчу. Да ўрада ў Мадрыдзе даходзілі чуткі, што войскі ў Марока хутка паўстануць. Касарэс Кірога звязаўся з камандуючым войскамі пратэктарата генералам Гомесам Прада і папрасіў далажыць аб сітуацыі ў Іспанскім Марока. Гомес Прада быў лаяльны Рэспубліцы, але абсалютна не валодаў сітуацыяй і нічога пэўнага паведаміць не змог. Неўзабаве яго арыштавалі мяцежнікі. Мяцеж у Марока прайшоў досыць хутка і паспяхова. Ужо да вечара [[17 ліпеня]] паўсталыя войскі ўзялі ўладу ў сталіцы пратэктарата [[Тэтуан]]е, [[Мелілья|Мелільі]], [[Сеута|Сеуце]] і іншых яго буйных гарадах. Путчысты распаўсюджвалі зварот генерала Франка, які ў гэты час кіраваў мецяжом на Канарскіх астравах. У звароце, вытрыманым у дэмакратычнай рыторыцы, ні слова не было аб устанаўленні ваеннай дыктатуры, гаварылася толькі аб неабходнасці барацьбы з [[анархія]]й і ўстанаўлення парадку ў Іспаніі. Супраціў путчыстам у Марока аказвалі ў асноўным толькі нешматлікія актывісты левых партый і прафсаюзаў. З вайскоўцаў супраць путчыстаў выступілі толькі часці ВПС: аэрадром Санія-Рамель маёра Лапуэнтэ і база гідрасамалётаў у Аталаёне лейтэнанта Ларэта. Аднак абодва ачага супраціву былі хутка ўзяты, а іх арганізатары расстраляны (Лапуэнтэ не выратавала нават сваяцтва з Франка — яны былі кузенамі). Расстраляны былі і амаль усе праўрадавыя афіцэры Марока, якія займалі вышэйшыя камандныя пасады. Сцвярджаецца, што мяцежнікамі з Марока была перададзена ўмоўная фраза ў Іспанію: «[[Над усёй Іспаніяй бясхмарнае неба]]» як сігнал да паўстання ўжо ў самой метраполіі. Аднак іспанскія крыніцы гэта не пацвярджаюць, і многія іспанскія гісторыкі ставяць гэта пад сумнеў<ref>{{cite web|author=Александр Пеунов|url=http://spalex.narod.ru/history/peu_nebo.html|title=Легенда об испанском небе|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2004-07-16|url-status=live|archive-date=2009-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607042141/http://spalex.narod.ru/history/peu_nebo.html}}</ref>. Па плане Мола важная роля адводзілася паўднёвай іспанскай правінцыі [[Андалусія|Андалусіі]]. Яна павінна была стаць плацдармам для высадкі афрыканскай арміі і яе наступлення на поўнач. Аднак «Дырэктар» усведамляў, што ўзяць пад кантроль хоць бы частку вобласці будзе няпроста; у гэтым рэгіёне Народны фронт карыстаўся шырокай падтрымкай насельніцтва, а андалузская сталіца [[Севілья]] лічылася апорай [[Федэрацыя анархістаў Іберыі|іспанскіх анархістаў]] і [[Камуністычная партыя Іспаніі|камуністаў]]. Паказальна, што [[Узброенае паўстанне ў Севільі (1936)|мецяжом у Севільі]] даручылі кіраваць не мясцоваму вайскоўцу, а састарэламу кіраўніку корпуса карабінераў генералу [[Гансала Кейпа дэ Льяна]]. Кейпа дэ Льяна быў вядомы як ліберал і змагар з манархіяй, таму абсалютна не падазраваўся ўладамі ва ўдзеле ў мецяжы. Аднак днём 18 ліпеня ён разам з чатырма адданымі афіцэрамі прыйшоў да камандуючага гарнізонам горада і арыштаваў таго, заявіўшы, што ўжо ўся Іспанія ва ўладзе паўстанцаў. Такім жа спосабам Кейпа дэ Льяна ўзяў пад кантроль усе важныя ўстановы ў горадзе, а ўвечары па радыё паведаміў аб поўным поспеху путчу ва ўсёй Іспаніі і Севільі ў прыватнасці, усяму гораду. Аднак хлусня хутка выявілася — Кейпа дэ Льяна ўтрымліваў толькі цэнтр горада, і размяшчаў менш чым дзвюма сотнямі прыхільнікаў. Камуністы і анархісты сталі спешна фармаваць свае атрады, на іх бок рашуча ўстала мясцовая штурмавая гвардыя (альтэрнатыўная паліцыя, створаная пры Рэспубліцы ў процівагу грамадзянскай гвардыі). Аднак у праціўнікаў Кейпа дэ Льяна амаль не было зброі, а мясцовыя ўлады адмовіліся ім выдаваць яго. Да таго ж гарнізон Севільі пасля некаторых роздумаў далучыўся да путчыстаў, а 20 ліпеня ў горад пачалі прыбываць часці афрыканскай арміі. Тым не менш, у Севільі яшчэ тыдзень працягваліся вулічныя баі, якія скончыліся перамогай Кейпа дэ Льяна. Высадка «афрыканцаў» і бяздзейнасць рэспубліканскіх грамадзянскіх і ваенных уладаў дазволілі ўзяць путчыстам верх у шэрагу іншых андалузскіх гарадоў — [[Кадыс]], [[Альхесірас]], [[Гранада]], [[Кордава (Іспанія)|Кордава]]. У [[Малага|Малазе]], [[Хаэн]]е, [[Уэльва|Уэльве]] і [[Альмерыя|Альмерыі]] путч скончыўся няўдачай, так як прыхільнікі Народнага Фронту дзейнічалі больш рашуча, але патрэбны мяцежнікам плацдарм ў Андалузіі быў створаны. На ўзятай пад кантроль тэрыторыі Кейпа дэ Льяна ўвёў ваеннае становішча і пачаў рэпрэсіі ў дачыненні не толькі да актывістаў Народнага фронту, але і афіцэраў, што не далучыліся да паўстання. Так, быў расстраляны ваенны губернатар Кардовы генерал [[Мігель Кампінс]], хоць той быў вернікам-каталіком, кансерватарам па перакананнях і адмовіўся выдаць зброю прыхільнікам Рэспублікі. Кампінса не выратавалі нават просьбы аб памілаванні з боку яго старога сябра Франка. У тыя ж дні ў Гранадзе быў пакараны смерцю путчыстамі і іспанскі паэт [[Федэрыка Гарсія Лорка]]. == Рэакцыя ўрада на путч. Падзеі ў Мадрыдзе == Першапачаткова ўрад Касарэса Кірога не надаў мецяжу сур’ёзнага значэння. Урадавая радыёсводка раніцай 18 ліпеня сцвярджала: {{цытата|У некаторых раёнах пратэктарата адзначаны паўстанцкі рух. Але на паўвостраве ніхто да гэтай змовы вар’ятаў не далучыўся. Урадавых сіл дастаткова для яго хуткага падаўлення.}} Падзеі таго дня паказалі, што путч уяўляе для Іспанскай Рэспублікі сур’ёзную небяспеку. Аднак Касарэс Кірога працягваў няправільна ацэньваць сітуацыю і ўпарта адмаўляўся дазволіць выдаваць прыхільнікам Народнага Фронту зброю. Ён толькі абвясціў аб зрушэнні лідараў путчу са сваіх пастоў, роспуску паўстанцкіх [[воінская часць|часцей]] і адмене абвешчанага путчыстамі [[ваеннае становішча|ваеннага становішча]]. Гэтых мер было відавочна недастаткова, і Касарэс Кірога пакінуў свой пост у ноч з 18 на 19 ліпеня. Новым старшынёй урада быў прызначаны ўмераны ліберал [[Дыега Марцінес Барыа]]. Ён па тэлефоне звязаўся з генералам Мола ў [[Памплона|Памплоне]] і паспрабаваў схіліць таго да спынення бунту, прапанаваўшы сфармаваць урад нацыянальнага адзінства. Але Мола адмовіў: {{цытата|Народны фронт не можа забяспечыць парадак. У вас ёсць свае прыхільнікі, а ў мяне свае. Калі б мы заключылі здзелку, мы здрадзілі б і свае ідэалы, і сваіх людзей. І нас абодвух варта было б павесіць.}} Сярод левых партый і прафсаюзаў учынак Марцінес Барыа выклікаў абурэнне. Новага прэм’ер-міністра абвінавацілі ў здрадзе і капітулянцтве, і ўжо праз 8 гадзін ён быў вымушаны пакінуць сваю пасаду. Фарміраванне новага ўрада прэзідэнт Асанья даручыў леваму лібералу [[Хасэ Хіраль|Хасэ Хіралю]]. Той тут жа санкцыянаваў выдачу зброі партыям і прафсаюзам Народнага Фронту. Гэтая мера, хоць і відавочна запазнілася, перашкодзіла путчыстам узяць уверх на значнай тэрыторыі Іспаніі. У самім жа [[Мадрыд]]зе доўгі час не адбывалася значных падзей. На вуліцах горада 18 ліпеня ішлі баі паміж грамадзянскімі прыхільнікамі і праціўнікамі Народнага фронту, а армія не ўмешвалася ў падзеі. Толькі ў другой палове дня 19 ліпеня генерал [[Хаакін Фанхуль]], які знаходзіўся ў прыгарадных казармах Ла-Мантанья, узяў на сябе камандаванне сталічнай ваеннай акругай і абвясціў ваеннае становішча ў Мадрыдзе. Аднак [[апалчэнне]] прыхільнікаў Рэспублікі дзейнічала значна больш рашуча. У ноч з 19 на 20 ліпеня яны ўзялі штурмам казармы ў мадрыдскім прыгарадзе Карабанчэле. Фанхуль не адважыўся выступаць сваімі сіламі, і да 20 ліпеня быў блакаваны рэспубліканцамі ў Ла-Мантаньі. Генерал двойчы адмовіўся здацца. 21 ліпеня яго казармы пасля артабстрэлаў і авіяналёту былі ўзяты ворагам. Сам Фанхуль захоплены ў палон і пасля расстраляны. Такім чынам, путч у сталіцы праваліўся. Шмат у чым гэтаму паспрыяла рашэнне Хіраля выдаць зброю Народнаму фронту. Яно ж перашкодзіла ўзбунтаваным вайскоўцам узяць уладу ў многіх іншых гарадах і рэгіёнах Іспаніі. == Путч у іншых рэгіёнах Іспаніі == [[File:Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|thumb|upright|300px|Салдаты [[Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі|ўрадавых войскаў]] і [[Ахоўна-штурмавы корпус (Іспанія)|ахоўна-штурмавога корпуса]] падчас баёў у [[Барселона|Барселоне]].]] Як і меркаваў Мола, лягчэй за ўсё апынулася ўзяць уладу ў патрыярхальных [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навары]] і [[Касцілья-ла-Вьеха|Старой Кастыліі]]. Асноўнае насельніцтва гэтых рэгіёнаў складала заможнае сялянства, якое ненавідзела Рэспубліку; кастыльскія і наварскія апалчэнцы ([[рэкетэ]]) пасля былі аднымі з самых стойкіх байцоў у арміі іспанскіх нацыяналістаў. Мяцеж у [[Памплона|Памплоне]], [[Бургас (Іспанія)|Бургас]]е, [[Саламанка|Саламанцы]] і [[Вальядалід]]зе фактычна насіў характар народнага свята. Супраціў аказвалі нешматлікія актывісты Народнага Фронту. Так, 18 ліпеня быў арыштаваны камандзір VI ваеннай акругі генерал [[Дамінга Батэт]]. Батэт здагадваўся аб хуткім мецяжы, але літаральна за дзень да бунту Мола даў яму слова, што нічога не ведае пра змову супраць урада. Праз паўгода, шмат у чым па патрабаванні Франка, Батэт будзе пакараны смерцю, хоць многія вайскоўцы, напрыклад, Кейпа дэ Льяна, выступалі ў яго абарону. Камандуючы VII ваеннай акругай генерал Мальера аказаў пры арышце ўзброены супраціў путчыстам і загінуў у перастрэлцы. У іншым паўночна-заходнім рэгіёне Іспаніі, [[Галісія|Галісіі]], сімпатыі насельніцтва да рэспубліцы былі куды мацней. Нядзіўна, што вайскоўцы ў цэнтры правінцыі, [[Ла-Карунья]], і іншым буйным галісійскім горадзе [[Віга]] наважыліся выступіць толькі 20 ліпеня. На руку ім адыграла тое, што ўлады занадта позна вырашылі раздаць зброю сваім прыхільнікам. Тым не менш, вулічныя баі ў гарадах Галісіі ішлі яшчэ на працягу тыдня. Путчыстам удалося дасягнуць поспеху, яны ўзялі пад кантроль усю Галісію, у тым ліку і адну з найбуйнейшых баз іспанскага ваеннага флоту [[Эль-Фероль]]. На поўначы Іспаніі, у [[Астурыя|Астурыі]], [[Кантабрыя|Кантабрыі]] і [[баскі|басконскіх]] правінцыях [[Алава (Іспанія)|Алава]], [[Гіпускаа]] і [[Біская]], мяцеж прадказальна праваліўся. Пэўныя надзеі Мола ўскладаў толькі на кансерватыўную [[Краіна Баскаў|Краіну Баскаў]], аднак тут баскі, зрэшты, як і далучаная да Краіны Баскаў рэспубліканцамі Навара, атрымалі ад урада Народнага Фронту [[аўтаномія|аўтаномію]], чаму пярэчылі іспанскія правыя партыі, і нават правыя басконскія нацыяналісты-клерыкалы нягледзячы на традыцыйныя карлісцкія сімпатыі паўставаць супраць рэспублікі не збіраліся, бо, у адрозненне ад Навары, дзе кіравалі левыя, у іншых частках Краіны Баскаў ўлада была ў правых басконскіх нацыяналістаў-клерыкалаў. У басконскай сталіцы [[Більбаа]] мяцеж быў сарваны — афіцэры, падазраваныя ў змове, былі арыштаваны яшчэ да таго, як пачалі дзейнічаць. Войскі паўсталі толькі ў [[Сан-Себасцьян]]е, але да 24 ліпеня пасля баёў путчысты былі блакаваны ў гасцініцы ў цэнтры горада і капітулявалі. Путчысты захапілі [[Аўеда]], цэнтр шахцёрскай правінцыі [[Астурыя]], дзе былі вельмі моцныя пазіцыі [[Іспанская сацыялістычная рабочая партыя|сацыялістаў]] і [[Камуністычная партыя Іспаніі|камуністаў]]. У 1934 годзе яны паднялі ў Астурыі паўстанне, пратэстуючы супраць пераходу ўлады да правых рэспубліканцаў. Але і тады левым не ўдалося захапіць Аўеда. З пачаткам бунту ў 1936 г. камандуючы ваеннай акругай генерал [[Антоніа Аранда]] запэўніў актывістаў Народнага Фронту ў сваёй лаяльнасці. Больш за тое, калі частка апалчэння астурыйскіх рабочых вырашыла рушыць у Мадрыд на дапамогу ўраду, Аранда нават выдаў ім партыю вінтовак і кулямётаў. Аднак як толькі большая частка ўзброеных прыхільнікаў Народнага Фронту пакінула горад, Аранда неадкладна арыштаваў і загадаў расстраляць мясцовых лідараў ІСРП і КПІ. Улада неадкладна перайшла да вайскоўцаў і грамадзянскай гвардыі. Тым не менш, атрады шахцёраў хутка блакавалі горад, і аж да 17 кастрычніка войскі Аранда былі вымушаны трымаць [[Кругавая абарона|кругавую абарону]] Аўеда. Путч у сталіцы Арагона [[Сарагоса|Сарагосе]] прайшоў шмат у чым аналагічна падзеям у Аўеда і Севільі. Камандуючы V ваеннай акругай генерал [[Мігель Кабанельяс]] быў вядомы як прыхільнік Рэспублікі. Ён прымаў удзел у антыманархічнай змове, затым нават быў дэпутатам парламента ад [[лібералізм|ліберальнай]] Радыкальнай партыі. Пагаворвалі, што да ўдзелу ў путчы яго прымусілі літаральна пад руляй пісталета. З пачаткам бунту Кабанельяс запэўніў урад у сваёй безумоўнай лаяльнасці. Аднак 18 ліпеня ён арыштоўвае генеральнага інспектара авіяцыі генерала [[Мігель Нуньес дэ Прада|Мігеля Нуньеса дэ Прада]], а раніцай 19 ліпеня ўводзіць у Сарагосе ваеннае становішча. Сарагоса мела рэпутацыю анархісцкага горада, але ні [[Федэрацыя анархістаў Іберыі|ФАІ]], ні [[Нацыянальная канфедэрацыя працы|НКП]] рэальнага супраціву Кабанельсу не аказалі. Акрамя Сарагосы, путч скончыўся поспехам яшчэ ў некаторых гарадах Арагона. [[Іспанскі Левант]] і [[Каталонія]] цалкам засталіся пад Рэспублікай. У [[Валенсія|Валенсіі]] мяцеж не адбыўся наогул. Толькі ў [[Альбасетэ]] грамадзянскія гвардзейцы здолелі ўзяць уладу, але ўжо праз тыдзень апалчэнцы-рэспубліканцы аднавілі ў горадзе зыходнае становішча. У путчыстаў былі нізкія шанцы на поспех у Каталоніі і яе сталіцы Барселоне, найбуйнейшым на той момант горадзе Іспаніі. Барселона была апорай не толькі каталонскай нацыянал-ліберальнай «Эскеры», але і ўльтралевых анархісцкіх ФАІ-НКП і камуністычнай антысталінскай партыі [[Рабочая партыя марксісцкага адзінства|РПМА]]. Малодшы брат Мола Раман, які служыў там, раіў Эміліа нават не спрабаваць зрынуць рэспубліку ў Барселоне. Але «Дырэктар» [[Узброенае паўстанне ў Барселоне (1936)|вырашыў рызыкнуць]]. На досвітку 19 ліпеня ў гарадскім порце высадзіліся войскі генерала Годэда — днём раней яны лёгка ўзялі ўладу на Канарскіх астравах. Войскі Годэда дзейнічалі хутка і рашуча, яны хутка арыштавалі афіцэраў-рэспубліканцаў і сталі кантраляваць цэнтр Барселоны з яе найважнейшымі ўстановамі (вакзалам, поштай, тэлеграфам і г.д.). Аднак барселонскія анархісты захапілі гарадскі арсенал, раздаўшы зброю свае прыхільнікам. Да вечара таго ж дня путчысты былі акружаны. Раман Мола загінуў у баі. Годэд быў узяты ў палон і неўзабаве пакараны смерцю. У астатніх каталонскіх гарадах мяцеж не адбыўся наогул. == Мяцеж на флоце == Важная роля адводзілася іспанскім ваенна-марскім сілам (2 [[лінкор]]ы, 7 [[крэйсер]]аў, 17 [[эсмінец|эсмінцаў]], 8 [[мінаносец|мінаносцаў]], 5 [[кананерская лодка|кананерскіх]] і 12 [[падводная лодка|падводных лодак]], дзе з улікам берагавых часцей служыла каля 35 тысяч чалавек). Яны маглі альбо перакінуць афрыканскую армію ў Іспанію, альбо пакінуць яе ў Марока. Так, 18 ліпеня эсмінец «Чурука», не дасведчаны аб мецяжы, перакінуў у Андалусію батальён «Бандэру» Замежнага легіёну. Але хутка экіпаж даведаўся пра путч і адмовіўся выконваць загады афіцэраў і ўзяў камандаванне на сябе. Аналагічныя падзеі адбыліся на крэйсерах «Лібертад» і «Сервантэс». Няўдачай скончылі спробы змоўшчыкаў займець хаця б адну падводную лодку. У выніку большая частка флоту засталася ў Рэспублікі. Мяцежнікам дасталіся толькі, галоўным чынам, караблі, якія стаялі ў порце [[Эль-Фероль|Эль-Фероля]]: стары лінкор «[[Эспанья (лінкор)|Эспанья]]», два лёгкія крэйсеры і чатыры кананерскія лодкі. Хоць вялікая частка марскіх афіцэраў падтрымлівала мяцеж, але былі забіты ў баях з [[матрос]]амі, альбо імі арыштаваны. Рэспубліка пазбавілася вялікай колькасці марскіх спецыялістаў — 17 [[адмірал]]аў з 21, 29 капітанаў 1 рангу з 31, 58 капітанаў 2 рангу з 65 і г. д. == Вынікі == Да 22 ліпеня можна было падвесці канчатковыя вынікі бунту. Паўстанцы ўзялі верх на траціне іспанскай тэрыторыі (175 тысяч кв.км.). Асноўную частку іх тэрыторыі складаў кансерватыўны аграрны паўночны захад краіны. З дзесяці найбуйнейшых гарадоў Іспаніі путчысты змаглі ўзяць толькі [[Севілья|Севілью]] і [[Сарагоса|Сарагосу]]. Мяцеж паказаў, што большасць іспанцаў на той момант падтрымлівалі Другую Рэспубліку і Народны фронт. Амаль усюды, дзе мяцежнікам быў аказаны актыўны супраціў, путч скончыўся няўдачай. У першыя дні вайны парадак і паслухмянасць насельніцтва на сваёй тэрыторыі паўсталыя вайскоўцы і іх саюзнікі былі вымушаны падтрымліваць жорсткімі рэпрэсіямі. Так, толькі ў Сарагосе ў першыя дні пасля захопу ўлады путчыстамі было пакарана смерцю больш за 2 тысячы чалавек, а ў Ла-Каруньі — больш за 7 тысяч. Мяцежнікі адчувалі востры недахоп не толькі ў самалётах і караблях, але і ў патронах і ў стралковай зброі. Большасць іспанскіх ваенных заводаў знаходзілася ў Астурыі і Каталоніі, а гэтыя рэгіёны былі рашуча на баку Рэспублікі. Яшчэ адным ударам па путчыстах стала гібель іх лідара генерала [[Хасэ Санхурха]]. Ён загінуў 20 ліпеня ў авіякатастрофе пры пералёце з Партугаліі, дзе жыў апошнія гады, у Бургас. Роўнага яму па аўтарытэту сярод лідараў путчыстаў не было. Было спешна складзена калегіяльнае кіраўніцтва паўсталымі («Хунта нацыянальнай абароны») пад старшынствам генерала Кабанельяса. [[Хунта]] абвясціла сябе і свае войскі «нацыянальнымі сіламі», якія вядуць барацьбу за «абарону рэлігіі, навядзенне парадку і знішчэнне камуністычнай пагрозы Іспаніі». Аднак з іншага боку, мяцежнікам удалося прыцягнуць на свой бок большую частку сухапутных войскаў. Іх падтрымалі галоўныя пастаўшчыкі аграрнай прадукцыі краіны — Старая Кастылія і Навара, што дазволіла нацыяналістам не адчуваць праблем з харчаваннем. У іх шэрагах не было міжпартыйных разладаў, а ў войсках панавала строгая дысцыпліна, у той час як рэспубліканцы ні тым, ні тым пахваліцца не маглі. Да путчу спачувальна паставіліся і многія замежныя дзяржавы, у першую чаргу суседняя Салазараўская Партугалія, а таксама Фашысцкая Італія і Нацысцкая Германія, якія неўзабаве сталі аказваць войскам Мола і Франка актыўную падтрымку. Такім чынам, путч перайшоў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну]]. == Літаратура == * Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7. * Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8. * Платошкин Н. Н. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 478 с. — ISBN 5-2240-4456-1. * Шубин А. В. Великая испанская революция.. — М.: URSS, Книжный дом "Либроком", 2011. — 605 с. — ISBN ISBN 978-5-397-02355-9. {{Зноскі}} {{Грамадзянская вайна ў Іспаніі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] [[Катэгорыя:Ліпень 1936 года]] [[Катэгорыя:1936 год у Іспаніі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Іспаніі]] 08z1iz2jneyk48dqnjeshmc5t2fq87w 0 717383 5220556 4192853 2026-10-17T18:00:47Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5220556 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Антоніа Кастэхон Эспіноса''' ({{lang-es|Antonio Castejón Espinosa}}; [[1 чэрвеня]] [[1896]] — [[2 ліпеня]] [[1979]]) — іспанскі ваенны дзеяч, [[генерал-лейтэнант]]. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў]]. == Біяграфія == Атрымаў ваенную адукацыю, пяхотны афіцэр, які належаў да ліку «афрыканістаў» (афіцэраў, якія доўгі час служылі ў [[Афрыка|Афрыцы]]). Да [[1936]] года быў маёрам [[Іспанскі легіён|Замежнага легіёну]] ў [[Марока]]. Актыўны ўдзельнік [[Путч у Іспаніі (1936)|ваеннай змовы]] супраць урада [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]]. [[17 ліпеня]] года маёр Кастэхон стаў адным з кіраўнікоў выступлення правых вайскоўцаў у Марока, якое паклала пачатак [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайне]]. Быў адным з кіраўнікоў захопу горада [[Тэтуан]], дзе знаходзіўся Вярхоўны камісарыят Іспаніі ў Марока. Пасля ўсталявання паўстанцамі кантролю над Марока Кастэхон вылецеў на самалёце ў [[Севілья|Севілью]], якая перайшла да таго часу пад кантроль мяцежных сіл. Удзельнічаў у перакідцы афрыканскай арміі на поўдзень Іспаніі, дзе па загадзе генерала [[Гансала Кейпа дэ Льяна]] ўсталёўваў кантроль над рознымі гарадамі [[Андалузія|Андалузіі]]. Пасля вяртання ў Севілью, [[1 жніўня]] атрымаў загад генерала [[Франсіска Франка]] на чале камандзіра другой калоны афрыканскіх войскаў выступіць на поўнач для злучэння з войскамі генерала [[Эміліа Мола]]. Аперацыя праводзілася пад агульным кіраўніцтвам падпалкоўніка [[Хуан Ягуэ|Хуана Ягуэ]], аднак камандзіры калон (Кастэхон, падпалкоўнік [[Карлас Асенсіа Кабанільяс]], маёр Тэлья) валодалі высокай ступенню самастойнасці. У склад кожнай калоны ўваходзілі байцы замежнага легіёна і «[[рэгуларэс]]» (мараканскіх войскаў пад камандаваннем іспанскіх афіцэраў), з адной або двума артылерыйскімі батарэямі. Выступіўшы з Севіллі [[3 жніўня]] і перасоўваючыся на грузавіках, калона Кастэхона падчас імклівага [[Наступленне ў Эстрэмадуры|наступлення]] ўдзельнічала ў баях за гарады [[Сафра]], [[Альмендралеха]], [[Мерыда (Іспанія)|Мерыда]] і [[Бадахос]], а таксама шэрагу іншых населеных пунктаў у [[Эстрэмадура|Эстрэмадуры]], дайшоўшы да [[3 верасня]] да [[Талавера-дэ-ла-Рэйна]]. Яна таксама была ўзяты штурмам. Войскі Кастэхона прымалі актыўны ўдзел ва ўзяцці [[Таледа]] і ў наступленні на [[Мадрыд]] восенню 1936 года, калі ім удалося прарваць абарону рэспубліканцаў. Удзельнічаў у няўдалым [[Абарона Мадрыда|штурме Мадрыда]] ў раёне Універсітэцкага гарадка, падчас якога асабіста вадзіў салдат у атакі і быў цяжка паранены ў сцягно. Быў выраблены ў палкоўнікі і ўдзельнічаў у [[Бітва на Эбра|бітве]] на рацэ [[Эбра]] ў якасці камандзіра дывізіі ў складзе арміі Андалузіі. У канцы вайны быў выраблены ў генералы. У далейшым працягнуў службу ў іспанскай арміі, займаў пасаду генерал-капітана другой ваеннай акругі са штабам у Севільі. Завяршыў ваенную кар’еру ў чыне генерал-лейтэнанта. == Літаратура == * Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М..: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140202102221/http://www.guerracivil1936.galeon.com/bionac2.htm Біяграфія] {{ref-es}} [[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты]] h479a4unuivzd2a79aqg6u9si8tbxgr 0 719385 5220619 5218009 2026-10-18T00:40:13Z 5220619 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Узброены канфлікт|канфлікт=Контрнаступленне на Харкаўшчыне|частка=[[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)]]|памер=|загаловак=|дата=[[6 верасня]] — на дадзены момант|месца=[[Харкаўская вобласць]], [[Украіна]]|прычына=|casus belli=|вынік=''Працягваецца'' * Ліквідацыя [[Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці|расійскай акупацыйнай ваенна-цывільнай адміністрацыі ў Харкаўскай вобласці]]<ref name=ukrnews20220911/> * аднавілася бітва за [[Ліман]] |змены=Украіна вярнула [[Ізюм]], [[Балаклія|Балаклею]],<ref>{{cite news |last1=Tyshchenko |first1=Kateryna |title=Volodymyr Zelenskyy has confirmed the dismissal of the city of Balakliia |url=https://news.yahoo.com/volodymyr-zelenskyy-confirmed-dismissal-city-184006066.html |access-date=9 September 2022 |publisher=Yahoo News |date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908234805/https://news.yahoo.com/volodymyr-zelenskyy-confirmed-dismissal-city-184006066.html |url-status=live }}</ref> [[Шэўчэнкавэ (Харкаўская вобласць)|Шэўчэнкавэ]], [[Куп’янск]]<ref>{{cite news |last1=Rebane |first1=Teele |last2=Ochman |first2=Oleksandra |title=Ukrainian forces raise country's flag in Shevchenkove, inch closer to Kupyansk |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-09-09-22/h_75731dc80810bfd5a5c9bedb4fdcf607 |access-date=9 September 2022 |publisher=CNN |date=9 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910140546/https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-09-09-22/h_75731dc80810bfd5a5c9bedb4fdcf607 |url-status=live }}</ref> і больш за 30 населеных пунктаў Харкаўскай вобласці<ref>{{cite news |last1=Terajima |first1=Asami |title=Ukraine liberates 1,000 square kilometers, over 20 settlements in the Kharkiv Oblast |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-liberates-1-000-square-kilometers-over-20-settlements-in-kharkiv-oblast |access-date=9 September 2022 |publisher=The Kyiv Independent |date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908230024/https://kyivindependent.com/national/ukraine-liberates-1-000-square-kilometers-over-20-settlements-in-kharkiv-oblast |url-status=live }}</ref>|праціўнік1={{UKR}}|праціўнік2={{RUS}}<br/>{{Сцяг|ДНР}} «[[ДНР]]»<br/>{{Сцяг|ЛНР}} «[[ЛНР]]»<br/>[[Файл:Flag of Russian occupied Kharkiv Oblast.svg|23px]] [[Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці|ХВЦА]]|праціўнік3=|праціўнік4=|камандзір1={{Flag|UKR}} [[Аляксандр Сырскі]]|камандзір2={{Flag|RUS}} Андрэй Сычавой|камандзір3=|камандзір4=|сілы1=*[[Файл:Emblem_of_the_Ukrainian_Ground_Forces.svg|20px]] [[Сухапутныя войскі Украіны|СВУ]] * [[Файл:Territorial_Defence_Forces_branch_SSI.svg|20px]] [[Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны|СТА Украіны]] * [[Файл:Emblem_of_the_National_Guard_of_Ukraine.svg|20px]] [[Нацыянальная гвардыя Украіны|НГУ]] * [[Файл:Emblem_of_the_Ukrainian_Air_Force.svg|20px]] [[Паветраныя сілы Украіны|ПСУ]] * [[Файл:Емблема_ДШВ.svg|20px]] [[Дэсантна-штурмавыя войскі Украіны|ДШВУ]] * [[Файл:Ukrainian_National_Police_logo.svg|20px]] [[Нацыянальная паліцыя Украіны|НПУ]]|сілы2=*[[Файл:Great_emblem_of_the_Russian_Ground_Forces.svg|20px]] [[Сухапутныя войскі Расіі|СВ РФ]] * [[Файл:Great_emblem_of_the_Russian_Airborne_Troops.svg|20px]] [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|ПДВ РФ]] * [[Файл:Great_emblem_of_the_Special_Operations_Forces.svg|20px]] [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|ССО]] * [[Файл:National_Guard_of_Russia.svg|20px]] [[Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі|Расгвардыя]]|сілы3=|сілы4=|страты1=|страты2=|страты3=|страты4=|агульныя страты=|заўвага=|Commons=|выява=Kharkiv Oblast Control Evolution.png|подпіс=Тэрытарыяльны кантроль над рэгіёнам: заняты тэрыторыяй Расійскай Федэрацыі – ружовай, былай акупіраванай тэрыторыяй – сіняй, а тэрыторыя, якую кантралюе Украіна – жоўтая.}}'''Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны''' (''таксама сустракаецца назва'' '''«Фрэдэрікус 2.0»''')&nbsp; — бесперапынны наступ [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]] на акупаваную Расіяй тэрыторыю [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]], які быў пачаты 6 верасня 2022 года.<ref name="rs">{{Cite web|author=Сергей Добрынин|date=8 September 2022|title=Украина диктует ход войны. Наступление ВСУ под Харьковом и Херсоном|url=https://www.svoboda.org/a/ukraina-diktuet-hod-voyny-nastuplenie-vsu-pod-harjkovom-i-hersonom/32024575.html|publisher=Радио Свобода|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909004206/https://www.svoboda.org/a/ukraina-diktuet-hod-voyny-nastuplenie-vsu-pod-harjkovom-i-hersonom/32024575.html}}</ref> Пасля пачатку ўкраінскага паўднёвага контрнаступлення ў Херсоне ў канцы жніўня ўкраінскія сілы пачалі адначасовы контрнаступ у пачатку верасня ў Харкаўскай вобласці, на паўночным усходзе краіны. Пасля нечаканага ўварвання ўглыб расійскіх ліній Украіна заявіла, што да 9 верасня вярнула сабе многія сотні квадратных кіламетраў тэрыторыі.<ref name="wion20220909">{{Cite news|title=Moscow sends reinforcement to Kharkiv as Ukraine claims taking several towns and villages from Russia. Is the Russian front crumbling near Kharkiv?|url=https://twitter.com/WIONews/status/1568309512842448903|author=Njoka|date=9 August 2022}}</ref> Да 10 верасня Інстытут вывучэння вайны заявіў, што ўкраінскія сілы захапілі каля 2,500 км² у Харкаўскай вобласці, эфектыўна выкарыстаўшы прарыў,<ref name="isw20220909">{{Cite web|url=https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 9|archive-date=2022-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910102731/https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html}}</ref> і агенцтва ''Reuters'' паведаміла, што расійскія войскі былі вымушаныя адступіць са сваёй базы ў [[Ізюм]]е пасля таго, як былі адрэзаны захопам ключавога чыгуначнага вузла [[Куп’янск]].<ref>{{Cite news|author=Hunder|title=Russian grip on northeast Ukraine collapses after Kyiv severs supply line|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/|date=10 September 2022}}</ref> == Перадумовы == {{Асноўны артыкул|Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці}} Перад пачаткам наступу расійскія [[блог]]еры папярэджвалі аб хуткім украінскім наступе на паўночны захад ад [[Ізюм]]а, аднак ніякіх дзеянняў па ўзмацненні расійскіх фарміраванняў прадпрынята не было.<ref name="usw8">{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909223744/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8}}</ref> Пачатак украінскага контрнаступлення ў Харкаве, верагодна, быў кан’юнктурным высілкам, які стаў магчымым дзякуючы разгортванню расійскіх сіл удалечыні ад гэтага раёна для ўмацавання расійскіх пазіцый супраць украінскага контрнаступлення ў Херсонскай вобласці, якое пачалося днямі раней.<ref name=":0">{{Cite web|title=RUSSIAN OFFENSIVE CAMPAIGN ASSESSMENT, SEPTEMBER 6|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-6|website=Institute for the Study of War|language=en|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908195038/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-6}}</ref> Пасля гэтага развароту ўкраінскія і заходнія ваенныя аналітыкі палічылі, што Расіі не хапае сухапутных сіл, каб пачаць новы наступ, і на працягу наступных месяцаў баявыя лініі ў рэгіёне заставаліся ў асноўным нерухомымі. У гэты час Харкаў падвяргаўся моцным бамбардзіроўкам расійскіх сіл, ад якіх загінула каля 1000 чалавек, а па заявах афіцыйных прадстаўнікоў бамбардзіроўка хутчэй павінна была прымусіць Украіну захаваць сілы ў рэгіёне.<ref>{{cite news|last1=Santora|first1=Marc|title=Missile Strike Kills 6 Civilians in Kharkiv, as Front Remains Static|url=https://www.nytimes.com/live/2022/08/17/world/ukraine-russia-news-war#a-missile-strike-on-a-residential-building-in-kharkiv-kills-at-least-6-people|access-date=11 September 2022|work=The New York Times|date=17 August 2022}}</ref> У канцы жніўня — пачатку верасня 2022 года расійскія войскі ў рэгіёне былі аслаблены, асабліва пасля таго, як частка войскаў была перакінута ў бок Херсона.<ref name="reuters12">{{cite news|last1=Hunder|first1=Max|last2=Balmforth|first2=Tom|title=Ukraine retakes territory in Kharkiv region as Russian front crumbles|url=https://www.reuters.com/world/europe/blinken-visits-ukraine-pivotal-moment-kyiv-claims-gains-2022-09-08/|access-date=11 September 2022|work=Reuters|date=9 September 2022|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite web|title=RUSSIAN OFFENSIVE CAMPAIGN ASSESSMENT, SEPTEMBER 6|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-6|access-date=2022-09-09|website=Institute for the Study of War|language=en|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908195038/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-6|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Axe|first1=David|title=Russian Troops Are Dashing Around Ukraine Trying To Block Ukrainian Counterattacks|url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/09/08/russian-troops-are-dashing-around-ukraine-trying-to-block-ukrainian-counterattacks/|access-date=11 September 2022|work=Forbes|language=en}}</ref> На думку ўкраінскіх спецназаўцаў, гэта шырока разрэкламаванае контрнаступленне было дэзынфармацыйнай кампаніяй, прызначанай для дасягнення гэтага выніку, адначасова замаскіраваўшы падрыхтоўку Украіны да контрнаступлення ў Харкаве.<ref name="Guardian-disinformation">{{cite news|last1=Koshiw|first1=Isobel|last2=Tondo|first2=Lorenzo|last3=Mazhulin|first3=Artem|title=Ukraine's southern offensive 'was designed to trick Russia'|url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/10/ukraines-publicised-southern-offensive-was-disinformation-campaign|access-date=11 September 2022|work=the Guardian|date=10 September 2022|language=en}}</ref> == Контрнаступленне == 6 верасня 2022 г. украінскія войскі пачалі контрнаступленне ў Харкаўскай вобласці,<ref>{{cite news|last1=Luce|first1=Phil McCausland and Dan De|title=Ukraine punches through Russian lines as surprise offensive retakes land in the east|url=https://www.cnbc.com/2022/09/10/ukraine-punches-through-russian-lines-as-surprise-offensive-retakes-land-in-the-east.html|access-date=11 September 2022|work=CNBC|language=en}}</ref> верагодна, захапіўшы расійскія войскі знянацку<ref>{{cite news|title=Russia sends reinforcements to Kharkiv to repel Ukraine counterattack|url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/09/russia-kharkiv-reinforcements-ukraine-counterattack|access-date=11 September 2022|work=the Guardian|date=9 September 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Ukraine's Zelenskyy says Russia's pullback from Kharkiv region 'a good decision'|url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-invasion-day-199-1.6578722|access-date=11 September 2022}}</ref><ref name="nytimes-surprise">{{cite news|last1=Dlugy|first1=Yana|title=Ukraine Claims Major Gains in Kharkiv|url=https://www.nytimes.com/2022/09/09/briefing/russia-ukraine-war-kharkiv-himars.html|access-date=11 September 2022|work=The New York Times|date=9 September 2022}}</ref> і прасунуўшыся па меншай меры на 20 кіламетраў на кантраляваную Расіяй тэрыторыю ў напрамку [[Куп’янск]]а і Ізюма і адваяваўшы каля 400 км² тэрыторыі 7 верасня.<ref>{{cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7|access-date=2022-09-09|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909082230/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7|url-status=live}}</ref> Да 9 верасня Украіна прарвала расійскую абарону, а ўкраінскія вайскоўцы заявілі, што яны прасунуліся амаль на 50 км.<ref>and recaptured over 1000 square kilometers of territory,{{cite news|title=Zelenskyy announces breakthrough in Ukraine's east and south|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/9/zelenskyy-announces-breakthrough-in-ukraines-east-and-south|access-date=11 September 2022|work=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Гэта прасоўванне змясціла іх прыкладна на 44 кіламетры на паўночны захад ад Ізюма,<ref name="usw82">{{cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8|access-date=2022-09-09|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909223744/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8|url-status=live}}</ref> галоўнай базы матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння Расійскай Федэрацыі ў вобласці.<ref>{{cite news|title=Ukrainian counter-offensive in north-east inflicts a defeat on Moscow|url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/10/ukrainian-forces-kupiansk-advances-north-east-russia-izyum|access-date=11 September 2022|work=the Guardian|date=10 September 2022|language=en}}</ref> Тэмпы прасоўвання, якіх амаль не было, калі Расійская Федэрацыя адступіла ад Кіева ў пачатку вайны.<ref name="reuters12"/> Гэта адбылося 10 верасня ў выніку здарэння, якое ''[[Washington Post]]'' назвала «ўзрушаючай паразай»,<ref>{{cite news|title=Russia confirms big retreat near Kharkiv as Ukraine offensive advances|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/09/10/ukraine-kharkiv-russia-retreat-izyum/|access-date=11 September 2022|newspaper=Washington Post}}</ref> тады як расійскі ваенны каментатар апісаў наступ як «катастрофу» і «найвялікшую ваенную паразу Масквы з 1943 года»;<ref>{{cite news|title=Ukraine's lightning advance near Kharkiv leaves Russian forces in disarray|url=https://www.ft.com/content/2a26a9d9-9866-4479-b2c5-aeee791e6e0e|access-date=11 September 2022|work=Financial Times|date=10 September 2022}}</ref> Інстытут вывучэння вайны ацаніў, што ўкраінскія сілы захапілі прыкладна 2500 км² падчас Харкаўскага прарыву,<ref name="isw202209092">{{cite web|url=https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 9|access-date=2022-09-10|archive-date=2022-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910102731/https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html|url-status=live}}</ref> і адзін вайсковы эксперт сказаў, што гэта быў першы выпадак пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі цэлыя расійскія падраздзяленні былі разгромленыя.<ref name="autogenerated1">{{cite news|title=Ukraine counter-offensive: Russian forces retreat as Ukraine takes key towns|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62860774|access-date=11 September 2022|work=BBC News|date=10 September 2022}}</ref> === Падзеі па днях === 6 верасня, засяродзіўшы сілы на поўнач ад [[Балаклія|Балаклеі]], украінскія войскі перайшлі ў контрнаступ у Харкаўскай вобласці, што, верагодна, адкінула расійскія войскі на левы бераг рэк Северскі Данец і Сярэдняя Балаклія. Паведамляецца, што ў той жа дзень украінскія сілы захапілі [[Вярбоўка|Вярбоўку]], менш чым за 3 км на паўночны захад ад Балаклеі. Некалькі расійскіх крыніц паведамілі, што расійскія войскі знеслі неназваныя масты на ўсходняй ускраіне Балаклеі, каб прадухіліць далейшае наступленне Украіны.<ref name=":0"/> Украінскія войскі перайшлі ў наступленне ў напрамках Балаклія, Волохаў Яр і [[Шэўчэнкавэ (Харкаўская вобласць)|Шаўчэнкава]], [[Куп’янск]] і на ўсход ад Балаклеі, у раёнах [[Савынці|Савінцы]] і Кунье. На лініі судакранання ўкраінцам супрацьстаялі лёгкаўзброеныя атрады апалчэння ДНР.<ref name="rs"/> На наступны дзень украінскія войскі прасунуліся прыкладна на 20 км на акупаваную Расіяй тэрыторыю, сцвярджаючы, што вярнула сабе каля 400 км на працягу 6-7 верасня. Паведамляецца, што ўкраінскія сілы дасягнулі пазіцый на паўночны ўсход ад [[Ізюм]]а. Расійскія крыніцы сцвярджаюць, што гэты посьпех, верагодна, быў зьвязаны з перадысьлякацыяй расійскіх сілаў у Херсон у адказ на наступ украінцаў там. Інстытут вывучэння вайны ахарактарызаваў наступленне Харкава як «кан’юнктурнае, але вельмі эфектыўнае».<ref>{{Cite web|author=Karolina Hird, Grace Mappes, George Barros, Layne Philipson, and Mason Clark|date=7 September 2022|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7|url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909220809/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7|archive-date=9 верасня 2022|access-date=10 верасня 2022|url-status=dead}}</ref> Да 8 верасня ўкраінскія войскі прасунуліся на 50 км углыб расійскіх абарончых пазіцый на поўнач ад Ізюма. Падраздзяленні [[САХР (Расія)|СОБР]] Нацыянальнай гвардыі РФ страцілі кантроль над горадам [[Балаклія|Балаклея]], прыкладна ў 44 км на паўночны захад ад Ізюма.<ref name="usw8"/> Пад горадам украінскія войскі адбілі найбуйнейшую базу захоўвання боепрыпасаў Цэнтральнага ракетна-артылерыйскага ўпраўлення Узброеных сіл Украіны.<ref name="rs"/> Украінскія сілы таксама аднавілі кантроль над больш чым 20 населенымі пунктамі.<ref>{{Cite web|title=Жители Балаклеи сообщили, что ВСУ вошли в город|url=https://www.svoboda.org/a/zhiteli-balaklei-soobschili-chto-vsu-voshli-v-gorod/32024629.html|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908194443/https://www.svoboda.org/a/zhiteli-balaklei-soobschili-chto-vsu-voshli-v-gorod/32024629.html}}</ref> У той жа дзень стала вядома, што камандуючы Заходняй ваеннай акругай Узброеных сіл Расіі генерал-лейтэнант Андрэй Сычавы быў узяты ў палон украінскімі сіламі на Харкаўскім фронце.<ref name="newsweek20220909">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-sychevoi-capture-commander-1741356|title=Top Russian Commander of Invading Army Captured by Ukraine—Report|archive-date=9 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909081847/https://www.newsweek.com/russia-ukraine-sychevoi-capture-commander-1741356}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ukraine Situation Report: Liberators Greeted With Cheers, Tears Of Joy|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/ukraine-situation-report-liberators-greeted-with-cheers-tears-of-joy|archive-date=10 September 2022}}</ref> 9 верасня падтрыманая Расіяй адміністрацыя загадала «эвакуіраваць» насельніцтва з Ізюма, Куп’янска і [[Вэлыкы Бурлук|Вэлыкага Бурлука]].<ref>{{Cite web|title=Окупанти оголосили «евакуацію» з Ізюма, Куп'янська і Великого Бурлука на Харківщині|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/09/09/novyna/suspilstvo/okupanty-oholosyly-evakuacziyu-izyuma-kupyanska-velykoho-burluka-xarkivshhyni|website=Слово і Діло|language=uk|archive-date=2022-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910140551/https://www.slovoidilo.ua/2022/09/09/novyna/suspilstvo/okupanty-oholosyly-evakuacziyu-izyuma-kupyanska-velykoho-burluka-xarkivshhyni}}</ref> Пазней у той жа дзень украінскія войскі дасягнулі Куп’янска, жыццёва важнага транзітнага вузла на скрыжаванні некалькіх асноўных чыгуначных ліній, якія забяспечваюць расійскія войскі на фронце.<ref>{{Cite news|title='Substantial victory' for Kyiv as Russian front crumbles near Kharkiv|url=https://www.reuters.com/world/europe/blinken-visits-ukraine-pivotal-moment-kyiv-claims-gains-2022-09-08/}}</ref> Інстытут вывучэння вайны заявіў, што, хутчэй за ўсё, Куп’янск упадзе ў бліжэйшыя 72 гадзіны.<ref>{{Cite web|title=Ukraine retakes settlements in Kharkiv advance - Russian-installed official|url=https://www.reuters.com/world/europe/civilians-being-evacuated-russian-held-kharkiv-region-towns-russian-installed-2022-09-09/|website=reuters.com}}</ref> На відэа бачна, што ўкраінская ўзброеная тэхніка рухаецца ў бок [[Ліман]]а.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/osinttechnical/status/1568305891279048710|website=Twitter|language=en}}</ref> На падмацаванне і ў Куп’янск, і ў Ізюм былі накіраваны расійскія рэзервовыя часткі. Паводле расійскага ваеннага журналіста Яўгена Паддубнага, падмацаваньне перакідвалася з сушы і верталётаў Мі-26.<ref>{{Cite web|title=Russia sends reinforcements to Kharkiv as Ukrainians advance|url=https://edition.cnn.com/2022/09/10/europe/ukraine-kharkiv-advances-intl-hnk/index.html|website=cnn.com|archive-date=10 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910051130/https://edition.cnn.com/2022/09/10/europe/ukraine-kharkiv-advances-intl-hnk/index.html}}</ref> Паведамляецца, што 10 верасня Куп’янск і Ізюм былі ўзяты ўкраінскімі сіламі, а ўкраінскія сілы, як паведамляецца, прасоўваліся да [[Ліман]]а.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/09/10/ukrainskie-voyska-voshli-v-gorod-kupyansk-v-harkovskoy-oblasti-takzhe-soobschaetsya-chto-vsu-vzyali-izyum-i-nastupayut-na-liman|title=Украинские войска вошли в ранее оккупированный Купянск в Харьковской области. Также сообщается, что ВСУ взяли Изюм и наступают на Лиман|website=[[Meduza]]|archive-date=2022-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910140554/https://meduza.io/news/2022/09/10/ukrainskie-voyska-voshli-v-gorod-kupyansk-v-harkovskoy-oblasti-takzhe-soobschaetsya-chto-vsu-vzyali-izyum-i-nastupayut-na-liman}}</ref> Дарадца старшыні Харкаўскага абласнога савета Наталля Папова апублікавала ў Facebook фота вайскоўцаў, якія трымаюць украінскі сцяг ля мэрыі Куп’янска. Паводле дарадцы прэзідэнта [[Аляксей Мікалаевіч Арастовіч|Аляксея Арэстовіча]], расійскія сілы ў Ізюме былі «амаль» ізаляваныя. Сапраўды гэтак жа Міністэрства абароны Вялікабрытаніі заявіла ў сваім штодзённым абнаўленні, што расійскія сілы ў Ізюме, «верагодна, усё больш ізаляваныя». Расійскае адступленне было апісана як тое, што магло стаць разгромам.<ref>{{Cite web|title=Ukraine retakes railway hub as Kharkiv counteroffensive gains ground|url=https://finance.yahoo.com/news/ukraine-retakes-railway-hub-kharkiv-142352051.html|website=Yahoo Finance}}</ref> Украінскія сілавікі і паліцыя рушылі ў адваяваныя населеныя пункты, каб праверыць асобы тых, хто застаўся пад расійскай акупацыяй.<ref>{{Cite web|title=Ukraine troops reach railway hub as breakthrough threatens to turn into rout|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/|website=reuters.com|archive-date=10 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910114602/https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/}}</ref> Пазней у той жа дзень кіраўнік Луганскай вобласці Сяргей Гайдай заявіў, што ўкраінскія войскі прасунуліся ў наваколлі Лісічанска, а ўкраінскім партызанам удалося захапіць частку Крамянной. ''[[The New York Times]]'' адзначыла, што «падзенне стратэгічна важнага горада Ізюм на ўсходзе Украіны з’яўляецца самым знішчальным ударам для Расіі з моманту яе зневажальнага адступлення з Кіева».<ref name="nyt20220910">{{cite news|title=Ukrainian Offensive Seen as Reshaping the War’s Contours|date=10 September 2022|url=https://www.nytimes.com/2022/09/10/world/europe/ukraine-offensive-izium-donbas.html|newspaper=[[New York Times]]|access-date=11 September 2022}}</ref> Прадстаўнік Мінабароны Расіі Ігар Канашэнкаў позна вечарам 10 верасня заявіў, што расійскія войскі ў раёне Балаклеі і Ізюма «перагрупуюцца» ў раёне Данецка «для дасягнення заяўленых мэт спецыяльнай ваеннай аперацыі па вызваленні Данбаса». Зяленскі адзначыў, што «расійскае войска ў гэтыя дні дэманструе лепшае, на што яно здольнае, — паказвае спіну. І, вядома, для іх гэта добрае рашэнне бегчы»,<ref>{{cite news|agency=Associated Press|date=10 September 2022|title=Ukraine's Zelenskyy says Russia's pullback from Kharkiv region 'a good decision'|url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-invasion-day-199-1.6578722|access-date=11 September 2022|website=cbc.ca|archive-date=11 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911081356/https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-invasion-day-199-1.6578722|url-status=live}}</ref> і заявіў, што з пачатку контрнаступлення Украіна адбіла 2000 км².<ref>{{Cite news|author=Hugo Bachega and Matt Murphy|date=11 September 2022|title=Ukraine counter-offensive: Russian forces retreat as Ukraine takes key towns|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62860774|work=BBC News|access-date=11 September 2022|archive-date=10 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910232609/https://www.bbc.com/news/world-europe-62860774|url-status=live}}</ref> 11 верасня паведамлялася, што расійскія войскі адступілі з [[Казача Лопань|Казачай Лопані]], а мясцовыя жыхары паднялі ўкраінскі сцяг ля ратушы.<ref>{{Cite web|last=©2007- 2022|last2=группа "Объектив"|first2=ООО "Медиа|last3=Свободы|first3=Площадь|date=2022-09-11|title=Над Казачьей Лопанью подняли флаг Украины (фото) {{!}} objectiv.tv|url=https://www.objectiv.tv/objectively/2022/09/11/nad-kazachej-lopanyu-podnyali-flag-ukrainy-foto/|access-date=2022-09-11|website=www.objectiv.tv|language=ru-RU}}</ref> Карта, выкарыстаная ў брыфінгу Міністэрства абароны Расіі ў той жа дзень, пацвердзіла, што расійскія войскі адышлі з Казачай Лопані, а таксама [[Ваўчанск (Харкаўская вобласць)|Ваўчанска]] і іншых населеных пунктаў на ўкраінска-расійскай мяжы.<ref>{{Cite web|last=Анисимова|first=Ольга|date=2022-09-11|title=ВО: российские войска оставили север Харьковской области, сосредоточив оборону по реке Оскол|url=https://rus-bel.online/novosti/armiya/vo-rossijskie-vojska-ostavili-sever-harkovskoj-oblasti-sosredotochiv-oboronu-po-reke-oskol/|access-date=2022-09-11|website=RB Новости|language=ru-RU}}</ref> [[Вэлыкы Бурлук]] таксама быў адбіты.<ref>https://www.newsweek.com/ukraine-map-invasion-rolled-back-200-days-russia-war-1741816</ref> Тым часам кіраўнік Чачні [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзан Кадыраў]] паставіў пад сумнеў расійскае кіраўніцтва ў вайне, напісаўшы ў сваім Telegram-канале:<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62867560|title=Kharkiv offensive: Ukrainian army says it has tripled retaken area|author=Hugo Bachega and Orla Guerin in Ukraine and Matt Murphy in London|work=BBC.com|date=11 September 2022|access-date=11 September 2022}}</ref> «''Я не стратэг, у плане як на ўзроўні міністэрства абароны, але былі дапушчаныя памылкі. Я думаю, што яны зробяць высновы […] Калі сёння-заўтра не будуць зроблены змены ў стратэгіі правядзення СВА, я буду вымушаны выходзіць на кіраўніцтва мінабароны і краіны, каб растлумачыць ім рэальную сітуацыю. Сітуацыя вельмі цікавая''».<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/ukraine-pushes-russia-retreat-counteroffensive-89686831|title=Russian troops retreat after Ukraine counteroffensive|author=KARL RITTER and HANNA ARHIROVA|work=ABC news|date=11 September 2022|access-date=11 September 2022}}</ref> 11 верасня ў 20:06 рашысты патрапілі ракетай [[Калібр]] па Харкаўскай ЦЭЦ-5, якая пакінула без святла Палтаўскую, Сумскую, Харкаўскую, Днепрапятроўскую, Адэскую (часткова), Данецкую вобласці.<ref>{{Cite web|title=Окупанти вдарили по об'єктах критичної інфраструктури на Харківщині|url=https://glavcom.ua/country/incidents/okupanti-vdarili-po-objektakh-kritichnoji-infrastrukturi-na-kharkivshchini-874676.html|website=Главком {{!}} Glavcom|date=2022-09-11|accessdate=2022-09-11|language=uk}}</ref> == Гл. таксама == * [[Баі за Харкаў (2022)]] * [[Ізюмскія брацкія магілы]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://rutube.ru/video/d6eebe3c51c13976de6b169501c9f9c6/ Хроніка баёў 8 верасня] {{Уварванне Расіі ва Украіну}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Расійска-ўкраінская вайна]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 8t0a1zbza7tjfa5xvdfv16268194hx2 0 730333 5220445 4862492 2026-10-17T13:45:36Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220445 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | аперацыйныя сістэмы = [[Android]] 5 ці пазнейшая [[Wear OS]] 2 ці пазнейшая [[Fitbit OS]] на Versa 4 ці Sense 2 | першы выпуск = {{start date and age|2011|5|26}} | апаратная платформа = {{plainlist| * '''''У крамах:'''''<br> Тэлефоны Android ці смарт-гадзіннікі Wear OS з NFC, таксама некаторыя Smarfit гадзіннікі * '''''У сеціве:'''''<br> Android, [[ChromeOS]], [[Windows]], [[macOS]], [[iOS]], [[iPadOS]], і [[Linux]] з [[Chrome]], [[Edge]], [[Firefox]], [[Opera]], [[Samsung Internet]], ці [[Safari]] }} }} '''Google Pay''', раней '''Android Pay''' — сэрвіс мабільных плацяжоў, распрацаваны кампаніяй [[Google]] для забеспячэння плацяжоў у праграмах, інтэрнэце і бескантактавых купляў з дапамогай [[смартфон]]аў, [[Планшэтны камп’ютар|планшэтаў]] або гадзіннікаў з аперацыйнай сістэмай [[Android]]. Карыстальнікі могуць прайсці аўтэнтыфікацыю з дапамогай PIN-кода, пароля або біяметрычных даных, такіх як 3D-сканаванне твару або распазнаванне адбіткаў пальцаў. <ref>{{Cite web | title = Set up screen lock to make contactless payments - Android - Google Pay Help | url = https://support.google.com/pay/answer/7644132 | website = support.google.com }}</ref> На 2022 год сэрвіс працуе ў 46 краінах.<ref>{{Cite web | url = https://support.google.com/pay/answer/7454247 | title = Find supported payment methods for contactless purchases - Android | work = Google Pay Help | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611075451/https://support.google.com/pay/answer/7454247 | archive-date = June 11, 2020 }}</ref> У 2022 годзе была выдадзена праграма [[Кашалёк Google|Google Wallet]]. == Тэхналогія == Google Pay выкарыстоўвае тэхналогію [[NFC]] для перадачы інфармацыі аб картцы, што палягчае перавод сродкаў прадаўцу. Ён замяняе чып [[Карта растэрміноўкі|крэдытнай]] або дэбетовай карткі і трансакцыю з PIN-кодам або магнітнай паласой у гандлёвых тэрміналах, дазваляючы карыстальніку загружаць іх у Google Wallet. Гэта падобна на бескантактавыя плацяжы, якія ўжо выкарыстоўваюцца ў многіх краінах, з дадаваннем двухфактарнай аўтэнтыфікацыі. Паслуга дазваляе прыладам Android ажыццяўляць бесправадную сувязь з сістэмамі гандлёвых пунктаў з дапамогай антэны блізкага дзеяння (NFC) і эмуляцыі карткі на аснове хоста (HCE). Калі карыстальнік робіць плацеж прадаўцу, Google Pay не адпраўляе фактычны нумар плацежнай карткі. Замест гэтага ён стварае нумар віртуальнага рахунку, які прадстаўляе інфармацыю аб уліковым запісе карыстальніка.<ref name="TheVerge-androidpay">{{Cite web | date = May 28, 2015 | title = Google introduces Android Pay, a replacement for its wallet app on mobile | url = https://www.theverge.com/2015/5/28/8661867/google-introduces-android-pay-replace-wallet-app | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150528200923/http://www.theverge.com/2015/5/28/8661867/google-introduces-android-pay-replace-wallet-app | archive-date = May 28, 2015 | website = The Verge }}</ref> Google Pay патрабуе, каб на тэлефоне або гадзінніку была ўстаноўлена блакіроўка экрана. <ref>{{Cite web | url = https://support.google.com/pay/answer/6224811?hl=en | title = Set up Google Pay | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20180604223014/https://support.google.com/pay/answer/6224811?hl=en | archive-date = June 4, 2018 }}</ref> Карыстальнікі могуць дадаваць плацежныя карткі ў сэрвіс, сфатаграфаваўшы картку, або ўвёўшы інфармацыю пра картку ўручную. Для аплаты ў гандлёвых пунктах карыстальнікі падносяць сваю аўтэнтыфікаваную прыладу да сістэмы гандлёвых пунктаў. Сэрвіс мае інтэлектуальную аўтэнтыфікацыю, якая дазваляе сістэме вызначаць, калі прылада лічыцца бяспечнай (напрыклад, калі яна была разблакіравана за апошнія пяць хвілін), і пры неабходнасці апытваць інфармацыю аб разблакіроўцы. <ref name="fingerp15">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=VOn7VrTRlA4&t=2m59s | title = Fingerprint and payments APIs (100 Days of Google Dev) | publisher = Google Developers | year = 2015 | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160826195248/https://www.youtube.com/watch?v=VOn7VrTRlA4 | archive-date = August 26, 2016 }}</ref> === Тэхналогіі плацяжу === Google Pay выкарыстоўвае спецыфікацыю такенізацыі аплаты EMV. <ref name="emvpaytok">{{Cite web | title = Payment Tokenisation | url = http://www.emvco.com/specifications.aspx?id=263 | publisher = EMVco | accessdate = 22 студзеня 2023 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161014221023/http://emvco.com/specifications.aspx?id=263 | archivedate = 14 кастрычніка 2016 | url-status = dead }}</ref> Сэрвіс захоўвае інфармацыю аб аплаце кліента ў канфідэнцыяльнасці ад прадаўца, замяняючы нумар першаснага рахунку фінансавання (FPAN) крэдытнай або дэбетовай карткі кліента на нумар асноўнага рахунку прылады (DPAN) і стварае «дынамічны код бяспекі [...], які ствараецца для кожнай трансакцыі». «Дынамічны код бяспекі» — гэта крыптаграма ў трансакцыі ў рэжыме EMV, і значэнне праверкі дынамічнай карты (dCVV) у трансакцыі з данымі з магнітнай паласы ў рэжыме эмуляцыі. Карыстальнікі таксама могуць дыстанцыйна спыніць паслугу на страчаным тэлефоне праз службу Google Find My Device. Для аплаты ў гандлёвых пунктах карыстальнікі падносяць сваю аўтэнтыфікаваную прыладу Android да счытвальніка NFC сістэмы гандлёвага пункта. Карыстальнікі Android праходзяць аўтэнтыфікацыю пры разблакіроўцы свайго тэлефона з дапамогай біяметрыі, шаблона або кода доступу, у той час як карыстальнікі Wear OS праходзяць аўтэнтыфікацыю адкрываючы праграму Google Wallet перад аплатай. <ref>{{Cite web | url = https://support.google.com/wearos/answer/7643998 | title = Pay with your smartwatch | website = Google Pay Help | publisher = Google Inc. }}</ref> === Метад праверкі ўладальніка карткі спажывецкай прылады (CDCVM) === У трансакцыях у рэжыме EMV Google Pay падтрымлівае выкарыстанне метаду праверкі трымальніка карткі спажыўца прылады (CDCVM) з выкарыстаннем біяметрычных даных, шаблону, пароля тэлефона або гадзінніка. Выкарыстанне CDCVM дазваляе прыладзе самастойна забяспечваць праверку трансакцый і можа не патрабаваць ад уладальніка ўводу PIN-кода. Акрамя таго, на некаторых рынках, на якіх дзейнічае «ліміт бескантактавай праверкі» з выкарыстаннем бескантактавых картак (напрыклад, ліміт у 100 фунтаў стэрлінгаў у Вялікабрытаніі і ліміт у 100 канадскіх долараў у Канадзе), выкарыстанне CDCVM можа дазволіць гандлярам прымаць трансакцыі, якія перавышаюць гэтыя сумы з дапамогай Google Pay. <ref>{{Cite news | url = https://support.google.com/pay/answer/7644132 | title = Set up screen lock to make contactless payments – Android – Google Pay Help }}</ref> <ref>{{Cite news | url = https://support.google.com/pay/merchants/answer/7381753 | title = CDCVM – Google Pay Merchant Help }}</ref> == Даступнасць == Па большай частцы Google Pay даступны ва ўсіх тых жа рэгіёнах, што і Google Wallet.<ref>https://support.google.com/wallet/answer/12060037#zippy=</ref> Таксама ёсць асаблівасці для некаторых краін. У Індыі функцыя «націскная аплата» праз Google Pay даступная праз праграму GPay. У Японіі стары брэнд Google Pay выкарыстоўваецца для абазначэння праграмы Google Wallet. === Падтрымліваюцца сеткі === * [[Visa]] / Visa Debit / Visa electron * [[Mastercard]] / Debit Mastercard * [[American Express]] * [[:en:Discover_Card|Discover]] * [[:en:Diners_Club_International|Diners Club International]] * [[JCB]] * [[:en:Maestro_(debit_card)|Maestro]] * [[PayPal]] у ЗША, Германіі * EFTPOS у Аўстраліі * Interac у Канадзе == Гл. таксама == * [[PayPal]] * [[Apple Pay]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://pay.google.com}} [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Сэрвісы Google]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] 0s38mbrab5my0yrk82hnqrvyxxtxb29 0 733431 5220751 4356465 2026-10-18T10:01:26Z Zadorenko V 175157 5220751 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Шуры́шкарскі раён''' ({{Lang-ru|Шурышкарский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2022 гады — муніцыпальны раён) у [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Мужы (Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга)|Мужы]]. Шурышкарскі раён утвораны 10 снежня 1930 года пастановай УЦВК. Да 1937 года ўваходзіў у склад Асцяка-Вагульскай нацыянальнай акругі. == Геаграфія == Размешчаны на захадзе аўтаномнай акругі. Мяжуе на ўсходзе і поўначы з Прыуральскім раёнам ЯНАА; на поўдні і паўднёвым захадзе — з Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругай — Югра, у прыватнасці, з Белаярскім і Бярозаўскім раёнамі ХМАА; а на захадзе — з [[Рэспубліка Комі|Рэспублікай Комі]], у прыватнасці, з тэрыторыямі, падпарадкаванымі гарадам рэспубліканскага значэння (гарадскімі акругамі) Варкута і Інта. Плошча тэрыторыі — {{num|54741|км²}}. Асноўная водная артэрыя — рака [[Об]] з яе рукавамі і пратокамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] tw9sp5tg2jjuw5adrggzzqsiemmnsu4 0 733433 5220744 4356452 2026-10-18T09:59:05Z Zadorenko V 175157 5220744 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Краснасялькупскі раён''' ({{Lang-ru|Красноселькупский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2021 гады — муніцыпальны раён) у [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Краснасялькуп]]. == Геаграфія == Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы аўтаномнай акругі. Працягласць з поўначы на поўдзень складае 500 км, з захаду на ўсход — 350 км. Плошча раёна — 106 758,99 км², што складае прыблізна 13,88 % ад агульнай плошчы Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі і 7,29 % ад плошчы ўсёй Цюменскай вобласці. Акрамя таго, па плошчы Краснасялькупскі раён буйнейшы за 54 з 85 рэгіёнаў Расіі. Краснасялькупскі раён мяжуе: * на поўначы — з Тазаўскім раёнам Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі; * на захадзе — з Пуроўскім раёнам Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі; * на поўдні — з Ніжневартаўскім раёнам суседняй Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югры; * на ўсходзе — з Туруханскім раёнам суседняга [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]]. Акрамя таго, усходняя мяжа раёна з’яўляецца часткай мяжы паміж Уральскай і Сібірскай федэральнымі акругамі, а таксама Заходне-Сібірскім і Усходне-Сібірскім эканамічнымі раёнамі Расіі. Асноўная водная артэрыя — рака Таз з яе прытокамі. Ёсць значныя запасы нафты і газу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] q9am8fs8wlu94hg0zoeljk98damjapx 0 733434 5220745 4356455 2026-10-18T09:59:33Z Zadorenko V 175157 5220745 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Надымскі раён''' ({{Lang-ru|Надымский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2020 гады — муніцыпальны раён) у складзе [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Надым (горад)|Надым]]. Раён утвораны ў 1930 годзе, да 1972 года яго цэнтрам было сяло [[Ныда (сяло)|Ныда]]. Надымскі раён быў утвораны 10 снежня 1930 года з цэнтрам у сяле Хэ ў Ямальскай (Ненецкай) нацыянальнай акрузе Уральскай вобласці. == Геаграфія == Размешчаны ў цэнтральнай частцы ЯНАА, на поўдзень ад [[Обская губа|Обскай губы]]. Мяжуе на ўсходзе з Пураўскім, на паўночным усходзе — з Тазаўскім, на захадзе — з Прыуральскім, на паўночным захадзе і поўначы (праз Обскую губу) — з Ямальскім раёнам ЯНАА. На поўдні праходзіць мяжа з Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругай — Югра, у прыватнасці, з Белаярскім і Сургуцкім раёнамі ХМАА. Паўночны ўсход раёна ахоплівае заходнюю і паўночна-заходнюю часткі Тазаўскага паўвострава, з выхадам на яго поўначы і паўднёвым усходзе на ўчасткі ўзбярэжжа [[Тазаўская губа|Тазаўскай губы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] 09a2dwohgkf5n2l7vic1og6yckce2fs 0 733439 5220752 4356468 2026-10-18T10:01:48Z Zadorenko V 175157 5220752 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ямальскі раён''' ({{Lang-ru|Ямальский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2021 гады — муніцыпальны раён) у складзе [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Геаграфічна адпавядае паўвостраву [[Ямал]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Яр-Сале]]. == Геаграфія == Ямальскі раён размешчаны ў паўночна-заходняй частцы Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. На ўсходзе ён мяжуе з Тазаўскім раёнам, на поўдні (праз [[Обская губа|Обскую губу]]) — з [[Надымскі раён|Надымскім раёнам]], на паўднёвым захадзе — з Прыуральскім раёнам, на захадзе і поўначы мяжа праходзіць па акваторыі [[Байдарацкая губа|Байдарацкай губы]] і [[Карскае мора|Карскага мора]]. У межах Ямальскага раёна акрамя паўвострава Ямал разам з прылеглай акваторыяй Карскага мора, Байдарацкай і Обскай губ, рэк Об (Надымская Об) і Хаманельская Об, таксама ўваходзяць землі на правабярэжжы Обі ў ваколіцах вёскі Салемал і на поўдзень ад яго. Акрамя гэтага да раёна адносіцца найбуйнейшы па плошчы ў аўтаномнай акрузе [[Белы востраў (Карскае мора)|востраў Белы]], а таксама шматлікія іншыя астравы: Літке, Нганярца і Паўмесяц у Байдарацкай губе, астравы Шарапавы Кошкі ў заліве Шарапаў Шар і ўласна астравы ў дэльце Обі і іншыя. Плошча Ямальскага раёна — {{num|148726,53|км²}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] b64b3epjg0vqm8kpojf8w6n9421q8oz 0 733441 5220749 4356462 2026-10-18T10:01:00Z Zadorenko V 175157 5220749 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Тазаўскі раён''' ({{Lang-ru|Тазовский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2021 гады — муніцыпальны раён) у складзе [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак [[Тазаўскі]]. Раён утвораны 10 снежня 1930 года. == Геаграфія == Размешчаны за Палярным кругам, на паўночным усходзе ЯНАА. Мяжуе з [[Пураўскі раён|Пураўскім]], [[Надымскі раён|Надымскім]], [[Краснасялькупскі раён|Краснасялькупскім]] раёнамі, праз [[Обская губа|Обскую губу]] мяжуе з [[Ямальскі раён|Ямальскім раёнам]]. На ўсходзе мяжуе з [[Краснаярскі край|Краснаярскім краем]]. Плошча тэрыторыі — 174 343,92 км². Большая частка раёна размяшчаецца на [[Гыданскі паўвостраў|Гыданскім паўвостраве]]. Паўднёвы захад раёна ахоплівае паўночна-ўсходнюю частку [[Тазаўскі паўвостраў|Тазаўскага паўвострава]]. Акрамя гэтага, да раёна адносяцца прылеглыя астравы [[Карскае мора|Карскага мора]]: [[Алені востраў|Алені]], [[востраў Шакальскага|Шакальскага]], [[Востраў Вількіцкага (Карскае мора)|Вількіцкага]], [[востраў Неўпакоева|Неўпакоева]], а таксама астравы ў дэльце ракі Таз і [[Тазаўская губа|Тазаўскай губы]]. Важнае транспартнае значэнне ў раёне маюць рэкі і залівы: Таз, [[Обская губа]], [[Гыданская губа]], [[Тазаўская губа]]. Навігацыя доўжыцца з ліпеня па верасень. Самыя буйныя рэкі раёна — Таз, Танама, Месаяха, Юрыбей. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] kiy3mb7nlbyystnkaxfmbkb0xqceq6m 0 733444 5220748 4356461 2026-10-18T10:00:35Z Zadorenko V 175157 5220748 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пураўскі раён''' ({{Lang-ru|Пуровский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2020 гады — муніцыпальны раён) у складзе [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Тарка-Сале]]. == Геаграфія == Раён займае ўсход і поўдзень цэнтральнай часткі аўтаномнай акругі. Мяжуе на захадзе з [[Надымскі раён|Надымскім]], на ўсходзе — з [[Краснасялькупскі раён|Краснасялькупскім]] раёнамі, а на паўночным усходзе — з [[Тазаўскі раён|Тазаўскім раёнам]]. На поўдні на працягу 530 кіламетраў цягнецца мяжа з Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругай — Юграй, у прыватнасці, з Сургуцкім і Ніжнявартаўскім раёнамі. Акрамя гэтага, Пураўскі раён мае межы з анклавамі гарадоў акруговага значэння ЯНАА: [[Наябрск]]ам на поўдні (і з яго аддаленым мікрараёнам Вынгапураўскі), Мураўленкам на паўднёвым захадзе, Губкінскім на паўднёвым захадзе цэнтральнай часткі (і з яго аддаленым мікрараёнам Пурпэ). Асноўная водная артэрыя — рака [[Пур]] — дзеліць раён на амаль роўныя па плошчы лева- і правабярэжжа. На крайняй поўначы раён выходзіць на ўзбярэжжа [[Тазаўская губа|Тазаўскай губы]]. Працягласць раёна з поўначы на поўдзень — каля 600 кіламетраў. Плошча раёна складае 108800 км². Па тэрыторыі гэта трэці раён у аўтаномнай акрузе, які саступае толькі Тазаўскаму і Ямальскаму раёнам. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] 53dupa9pwr0pqmo5yibgj6thduqt4ry 0 733471 5220747 4356446 2026-10-18T10:00:09Z Zadorenko V 175157 5220747 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Прыуральскі раён''' ({{Lang-ru|Приуральский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальная акруга, з 2005 па 2021 гады — муніцыпальны раён) [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Аксарка]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на паўночным захадзе [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] і [[Уральская федэральная акруга|Уральскай федэральнай акругі]]. Раён выцягнуты з паўночнага-паўночнага захаду на паўднёва-паўднёвы ўсход. Плошча раёна — 64 971,29 км², што складае прыблізна 8,45 % ад агульнай плошчы Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі і 4,44 % плошчы [[цюменская вобласць|Цюменскай вобласці]]. Па плошчы Прыуральскі раён буйнейшы за Латвію (64589 км²), але меншы за Літву (65300 км²). Прыуральскі раён з усіх бакоў атачае горад акруговага значэння [[Лабытнангі]] (2 анклава — уласна горад і пасёлак Харп), а таксама мяжуе з іншымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі: * на ўсходзе — з [[Ямальскі раён|Ямальскім]] і [[Надымскі раён|Надымскім]] раёнамі Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі; * на паўднёвым захадзе — з горадам акруговага значэння [[Салехард]]ам і [[Шурышкарскі раён|Шурышкарскім раёнам]] Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі; * на поўдні — з [[Белаярскі раён|Белаярскім раёнам]] у складзе суседняй Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югры; * на паўночным захадзе — з горадам рэспубліканскага значэння Варкутой з падпарадкаванай тэрыторыяй суседняй Рэспублікі Комі і Запалярным раёнам Ненецкай аўтаномнай акругі суседняй [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі]] cx6x628h00086p1k5cl1sffxs09eczl 0 733717 5220775 4359886 2026-10-18T10:06:50Z Zadorenko V 175157 5220775 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бірабіджанскі раён''' ({{Lang-ru|Биробиджанский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у цэнтральнай частцы [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бірабіджан]], які не ўваходзіць у склад раёна (самастойнае муніцыпальнае ўтварэнне «горад Бірабіджан» са статусам гарадской акругі). == Геаграфія == Раён мяжуе са [[Смідовіцкі раён|Смідовіцкім]], [[Ленінскі раён (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Ленінскім]], [[Аблучанскі раён|Аблучанскім]] раёнамі ЯАВ, а таксама з [[Хабараўскі край|Хабараўскім краем]] і [[Кітай|Кітаем]]. Плошча тэрыторыі — 4500 км². Раён акружаны перадгор’ямі [[Малы Хінган|Малога Хінгана]], вяршынямі Пактой, Шчука, Вялікі Ушумун, Чуркінскім хрыбтом. Размешчаны ў басейне ніжняй плыні ракі [[Біра (прыток Амура)|Біры]], па тэрыторыі раёна таксама працякаюць яе прытокі: Малая Біра, Вялікі і Малы Ушумун, Папярэчная, Бірушка і інш. Радовішчы гаручых карысных выкапняў (Ушумунскае радовішча бурага вугалю і дванаццаць радовішчаў торфу) і будаўнічых матэрыялаў. {{зноскі}} {{Яўрэйская аўтаномная вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] 99qrtod9b447glmtkvcwye40io2ga2s 0 733719 5220777 4359888 2026-10-18T10:07:31Z Zadorenko V 175157 5220777 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Смідовіцкі раён''' ({{Lang-ru|Смидовичский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу [[Смідовіч]]. == Геаграфія == Раён займае ўсходні ўчастак тэрыторыі Яўрэйскай аўтаномнай вобласці, прымыкае да ракі [[Амур]]. На паўночным усходзе раён мяжуе з [[Хабараўскі край|Хабараўскім краем]], на паўднёвым усходзе — з [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікай]], на захадзе — з Бірабіджанскім муніцыпальным раёнам ЯАВ. Плошча тэрыторыі — 5,9 тыс. км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яўрэйская аўтаномная вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] 6swa9snhpw4ojf6co2smtry5zxlvx9w 0 733721 5220774 4826600 2026-10-18T10:06:28Z Zadorenko V 175157 5220774 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Акцябрскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акцябрскі раён''' ({{Lang-ru|Октябрьский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Амурзет]]. Раён размешчаны на левым беразе [[Амур]]а ў паўднёвай частцы вобласці. На поўдні і захадзе па Амуру мяжуе з [[КНР]], на поўначы — з [[Аблучанскі раён|Аблучанскім]], на ўсходзе — з [[Ленінскі раён (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Ленінскім]] раёнамі ЯАВ. Плошча тэрыторыі — 6,4 тыс. км². == Гісторыя == 20 ліпеня 1934 года УЦВК пастанавіў «утварыць у складзе аўтаномнай Яўрэйскай нацыянальнай вобласці Сталінскі раён з цэнтрам у паселішчы Сталінск (Сталінфельд)». У 1961 годзе Сталінскі раён перайменаваны ў Амурскі раён. 18 лютага 1963 года Амурскі раён перайменаваны ў Акцябрскі раён. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Яўрэйская аўтаномная вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] tezxna7rutg2rnv2o10gm4wbbqt3fdm 0 733787 5220776 4358486 2026-10-18T10:07:11Z Zadorenko V 175157 5220776 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ленінскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ле́нінскі раён''' ({{Lang-ru|Ленинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Ленінскае (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Ленінскае]], размешчанае на беразе рэкі [[Амур]], за 120 км ад горада [[Бірабіджан]] па чыгунцы і за 132 км па аўтатрасе. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўднёвай частцы Яўрэйскай аўтаномнай вобласці. На поўначы мяжуе з [[Аблучанскі раён|Аблучанскім]], на ўсходзе — з [[Бірабіджанскі раён|Бірабіджанскім]], на захадзе — з [[Акцябрскі раён (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Акцябрскім]] раёнамі. Плошча тэрыторыі раёна — 606 806 га (6,1 тыс. км²). 60 % плошчы раёна займае Сярэднеамурская нізіна, на поўначы адрогі [[Малы Хінган|Малога Хінгана]]. У паўднёвай частцы размешчаны хрыбет Даур. Рачная сетка прадстаўлена левымі прытокамі Амура: Біджан, Унгун, шмат мілых азёраў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яўрэйская аўтаномная вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] jxrdh8hb6ipymv1xazcfk8nb6ck5n6s 0 733788 5220773 4358416 2026-10-18T10:06:05Z Zadorenko V 175157 5220773 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аблу́чанскі раён''' ({{lang-ru|Облу́ченский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Аблучча]]. == Геаграфія == Паводле плошчы раён з’яўляецца найбуйнейшым у вобласці, размяшчаецца ў паўночнай і паўночна-заходняй яе частцы. На поўдні мяжуе з [[Бірабіджанскі раён|Бірабіджанскім]], [[Ленінскі раён (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Ленінскім]] і [[Акцябрскі раён (Яўрэйская аўтаномная вобласць)|Акцябрскім]] раёнамі ЯАВ, на поўначы і паўночным усходзе з Хабараўскім краем, на захадзе з [[Амурская вобласць|Амурскай вобласцю]] і [[КНР]]. Па цэнтральнай частцы раёна праходзяць Транссібірская магістраль і федэральная аўтамабільная траса М58 «Амур». Горны комплекс Малога Хінгана займае большую частку раёна. 2/3 тэрыторыі пакрыта лесам, пераважна хвойных парод. Горны рэльеф раёна спрыяе фармаванню густой рачной сеткі. Найбольш буйныя рэкі, якія праходзяць па тэрыторыі раёна — Амур і яго прытокі: Біра, Біджан, Кульдур, Хінган, Вялікая Камянушка і Сутара. Разведаны радовішчы жалезных (Кімканскае, Касцёнгіньскае і Сутарскае), марганцавых (Біджанскае) і алавяных руд, рассыпнога золата, брусіту (Кульдурскае радовішча). Крыніца мінеральных вод (Кульдурскі). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яўрэйская аўтаномная вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] i2qqq7bzjlitt9tth20q7ve6d8lmzu7 0 733792 5220771 4358411 2026-10-18T10:05:38Z Zadorenko V 175157 5220771 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Угліцкі раён''' ({{lang-ru|У́гличский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) на паўднёвым захадзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Угліч]], які мае статус горада абласнога значэння і не ўваходзіць у раён, але з’яўляецца складовай часткай аднайменнага Угліцкага муніцыпальнага раёна. == Геаграфія == Плошча 2565 км² (4-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Мышкінскі раён|Мышкінскім]], на ўсходзе — з [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]] і [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]], на поўдні — з [[Пераслаўскі раён|Пераслаўскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на захадзе — з [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Волга]], [[Каражэчна]], Улейма. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] n7m6jdf1esgn9txmocjoez8561e5qkj 0 733794 5220761 4358412 2026-10-18T10:03:48Z Zadorenko V 175157 5220761 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Мышкінскі раён''' ({{lang-ru|Мы́шкинский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Мышкін]]. == Геаграфія == Плошча — 1111,25 км² (17-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Некаузскі раён|Некаузскім]], на ўсходзе — з [[Рыбінскі раён (Яраслаўская вобласць)|Рыбінскім]] і [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]], на поўдні — з [[Угліцкі раён|Угліцкім]] раёнамі [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]], на захадзе — з [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Волга]], [[Юхаць]], Сутка. == Гісторыя == Раён утвораны 10 чэрвеня 1929 года на частцы тэрыторыі былога Мышкінскага павета (1777—1923) у складзе Рыбінскай акругі Іванаўскай прамысловай вобласці. У 1935 годзе ў новаўтвораны Велікасельскі раён перададзены Алексінскі і Гарскі сельсаветы. 11 сакавіка 1936 года раён увайшоў у склад Яраслаўскай вобласці. 18 снежня 1944 года 7 сельсаветаў адышлі да новаўтворанага Маслоўскага раёна. 6 сакавіка 1959 года ў сувязі з ліквідацыяй Маслоўскага раёна ў Мышкінскі раён увайшлі Багародскі, Мартынаўскі і Раждзественскі сельсаветы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 13iua33lf97kr8haqxvnbsl7wsufnsm 0 734077 5220754 4361182 2026-10-18T10:02:35Z Zadorenko V 175157 5220754 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Барысаглебскі раён''' ({{lang-ru|Борисогле́бский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу [[Барысаглебскі (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскі]]. == Геаграфія == Плошча 1750 км² (12-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]], на паўночным усходзе — з [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]] і [[Гаўрылаў-Ямскі раён|Гаўрылаў-Ямскім]], на ўсходзе — з [[Растоўскі раён|Растоўскім]], на поўдні — з [[Пераслаўскі раён|Пераслаўскім]], на захадзе — з [[Угліцкі раён|Угліцкім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці. Асноўныя рэкі — Усцье, Могза. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 5ohwi9eq3y57xci2vzgh69vqc56m0pc 0 734080 5220755 4361183 2026-10-18T10:02:44Z Zadorenko V 175157 5220755 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Брэйтаўскі раён''' ({{lang-ru|Брейтовский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Брэйтава]]. == Геаграфія == Плошча 2155 км² (7-е месца сярод раёнаў). Брэйтаўскі раён мяжуе на поўдні з [[Некаузскі раён|Некаузскім раёнам]] Яраслаўскай вобласці, а таксама з [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласцю]] на захадзе і з [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласцю]] на поўначы. Асноўныя рэкі — [[Сіць]], Сёбла. Тэрыторыя раёна на значнай адлегласці прымыкае да [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. Частка раёна, аддзеленая вадасховішчам ад астатняй вобласці, з’яўляецца тэрыторыяй Дарвінскага біясфернага запаведніка. Па сушы дабрацца сюды можна толькі праз тэрыторыю Цвярской і Валагодскай абласцей. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] k41ox9lnt59ul223ckwu5dx4e3xjkvq 0 734081 5220756 4361189 2026-10-18T10:03:07Z Zadorenko V 175157 5220756 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Велікасельскі раён''' ({{lang-ru|Большесе́льский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Вялікае Сяло (Яраслаўская вобласць)|Вялікае Сяло]]. Плошча — 1333 км² (14-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Рыбінскі раён (Яраслаўская вобласць)|Рыбінскім]], на ўсходзе — з [[Тутаеўскі раён|Тутаеўскім]], на паўднёвым усходзе — з [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]], на поўдні — з [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]], на захадзе — з [[Угліцкі раён|Угліцкім]] і [[Мышкінскі раён|Мышкінскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці. У геалагічнай будове раёна (да глыбіні 120—150 м) бяруць удзел мезазойскія (мелавыя і юрскія) адклады, якія падсцілаюцца трыясавымі і пермскімі пародамі. Юрска-крэйдавая тоўшча прадстаўлена пераважна разнастайнымі пяскамі з рэдкімі праслоямі глін. Глыбіня залягання даху мезазойскіх парод ад 28 да 80 м, звычайна 40—70 м. Мезазойскія пароды перакрыты чацвярцічнымі адкладамі. Для апошніх характэрна спалучэнне азёрна-ледавіковых, флювіягляцыйных, азёрна-балотных і марэнных адкладаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] aqzds709ce1ch3plvocxblb5coydnr4 0 734082 5220757 4361192 2026-10-18T10:03:17Z Zadorenko V 175157 5220757 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Гаўрылаў-Ямскі раён''' ({{lang-ru|Гаврилов-Ямский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Гаўрылаў-Ям]]. == Геаграфія == Плошча — 1120 км² (16-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]] і [[Някрасаўскі раён|Някрасаўскім]], на поўдні і захадзе — з [[Растоўскі раён|Растоўскім]], на паўночным захадзе — з [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, а таксама з [[Кастрамская вобласць|Кастрамской вобласцю]] на ўсходзе і з [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласцю]] на паўднёвым усходзе. Агульная плошча водных рэсурсаў 851 га (у тым ліку рэкі — 263 га). Асноўныя рэкі — [[Котарасль]], Лахасць. == Гісторыя == Раён утвораны ў 1929 годзе. 17 сакавіка 1944 года частка тэрыторыі Гаўрылаў-Ямскага раёна была перададзена ў новыя Бурмакінскі і Курбскі раёны. 22 лістапада 1957 года да Гаўрылаў-Ямскага раёна была далучана частка тэрыторыі скасаванага Курбскага раёна, а 6 сакавіка 1959 года — частка тэрыторыі скасаванага Бурмакінскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] exma2w8ydyydrdff9i0uavb04aujd24 0 734083 5220769 4361195 2026-10-18T10:05:16Z Zadorenko V 175157 5220769 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Рыбінскі раён''' ({{lang-ru|Ры́бинский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Рыбінск]] (у склад раёна не ўваходзіць). == Геаграфія == Плошча — 3142 км² (2-е месца сярод раёнаў). Раён размешчаны на паўночным захадзе Яраслаўскай вобласці і мяжуе на паўночным усходзе з [[Пашахонскі раён|Пашахонскім]], на ўсходзе — з [[Тутаеўскі раён|Тутаеўскім]], на поўдні — з [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]], на захадзе з [[Мышкінскі раён|Мышкінскім]] і [[Некаузскі раён|Некаузскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці. У цэнтры раёна знаходзіцца райцэнтр, які як горад абласнога значэння не ўваходзіць у раён і ўтварае самастойную гарадскую акругу. Асноўныя рэкі — [[Волга]], [[Ухра]], Чаромуха. На поўначы і паўночным захадзе тэрыторыя раёна прымыкае да [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 45i15botfpur32zv7c6b0i1d1edep42 0 734084 5220770 4361194 2026-10-18T10:05:28Z Zadorenko V 175157 5220770 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Тутаеўскі раён''' ({{lang-ru|Тута́евский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у цэнтры [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Тутаеў]], які мае статус горада абласнога значэння і не ўваходзіць у раён, але з’яўляецца складовай часткай аднайменнага Тутаеўскага муніцыпальнага раёна. == Геаграфія == Плошча — 1452 км² (13-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Пашахонскі раён|Пашахонскім]], на паўночным усходзе — з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]], на паўднёвым усходзе — з [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]], на паўднёвым захадзе — з [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]], на захадзе — з [[Рыбінскі раён (Яраслаўская вобласць)|Рыбінскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці. Асноўныя рэкі — [[Волга]], [[Урдама]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 744w472h0dkdibf6pwos13883oryy4r 0 734085 5220772 5032674 2026-10-18T10:05:49Z Zadorenko V 175157 5220772 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яраслаўскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Яраслаўскі раён''' ({{lang-ru|Ярославский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр размешчаны ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] (у склад раёна не ўваходзіць). == Геаграфія == Размешчаны на ўсходзе цэнтральнай часткі Яраслаўскай вобласці. Плошча — 1915 км² (11-е месца сярод раёнаў вобласці). У цэнтральнай частцы знаходзіцца горад Яраслаўль, які не ўваходзіць у раён і ўтварае асобную гарадскую акругу. Мяжуе з іншымі раёнамі Яраслаўскай вобласці: на поўначы з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]], на ўсходзе — з [[Някрасаўскі раён|Някрасаўскім]], на поўдні — з [[Гаўрылаў-Ямскі раён|Гаўрылаў-Ямскім]], на захадзе — з [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]] і [[Велікасельскі раён|Велікасельскім]], на паўночным захадзе — з [[Тутаеўскі раён|Тутаеўскім]] раёнамі. Асноўныя рэкі — [[Волга]], Пахма, [[Котарасль]], Іць. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 526o2lhnph2qdzq4z9niqhakjefch83 0 734087 5220758 4361200 2026-10-18T10:03:27Z Zadorenko V 175157 5220758 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Данілаўскі раён''' ({{lang-ru|Дани́ловский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. У межах раёна ўтвораны аднайменны муніцыпальны раён. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Данілаў (горад)|Данілаў]]. == Геаграфія == Плошча — 2212 км² (6-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Першамайскі раён (Яраслаўская вобласць)|Першамайскім]], на ўсходзе — з [[Любімскі раён|Любімскім]], на поўдні — з [[Някрасаўскі раён|Някрасаўскім]] і [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]], на захадзе — з [[Тутаеўскі раён|Тутаеўскім]], на паўночным захадзе — з [[Пашахонскі раён|Пашахонскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, а таксама мяжуе з [[Кастрамская вобласць|Кастрамской вобласцю]] на паўднёвым усходзе. Асноўныя рэкі — [[Соць]], Касць, Ухра. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] lmippxgw50bz9xyjf17wjo162hplleu 0 734089 5220760 4361205 2026-10-18T10:03:38Z Zadorenko V 175157 5220760 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Любімскі раён''' ({{lang-ru|Люби́мский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Любім]]. == Геаграфія == Плошча 1967 км² (10-е месца сярод раёнаў). Любімскі раён мяжуе за захад з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]] і [[Першамайскі раён (Яраслаўская вобласць)|Першамайскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на поўначы — з [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласцю]], на ўсходзе — з [[Кастрамская вобласць|Кастрамской вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Абнора]], [[Кастрама (рака)|Кастрама]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] geygmm8jl1knrgg3zablvybkk7e9fid 0 734091 5220764 4361214 2026-10-18T10:04:27Z Zadorenko V 175157 5220764 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пашахонскі раён''' ({{lang-ru|Пошехонский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) на поўначы [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Пашахонне]]. == Геаграфія == Плошча — 4385 км² (1-е месца сярод раёнаў вобласці). Мяжуе на ўсходзе з [[Першамайскі раён (Яраслаўская вобласць)|Першамайскім]], на паўднёвым усходзе — з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]], на поўдні — з [[Тутаеўскі раён|Тутаеўскім]], на паўднёвым захадзе — з [[Рыбінскі раён (Яраслаўская вобласць)|Рыбінскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на поўначы — з [[Чарапавецкі раён|Чарапавецкім]], [[Шакснінскі раён|Шакснінскім]], [[Валагодскі раён|Валагодскім]] і [[Гразавецкі раён|Гразавецкім]] раёнамі [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]]. Асноўныя рэкі — [[Согажа]], Сога, Кештама і Пяртомка. На захадзе тэрыторыя раёна прымыкае да [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 82vrwghc9gkf1td2d4ympkrn6wx6tfu 0 734099 5220763 4361208 2026-10-18T10:04:11Z Zadorenko V 175157 5220763 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Някрасаўскі раён''' ({{lang-ru|Некра́совский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу [[Някрасаўскае]]. == Геаграфія == Плошча — 1364 км² (15-е месца сярод раёнаў). Някрасаўскі раён мяжуе з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]] на поўначы, з [[Яраслаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Яраслаўскім]] на захадзе, з [[Гаўрылаў-Ямскі раён|Гаўрылаў-Ямскім]] на поўдні, а таксама з [[Кастрамская вобласць|Кастрамской вобласцю]] на ўсходзе. Асноўныя рэкі — [[Волга]], Саланіца, Тунашонка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] n468l23ln5o2ubec5m8osskzm9abvsg 0 734101 5220768 4361229 2026-10-18T10:05:04Z Zadorenko V 175157 5220768 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Растоўскі раён''' ({{lang-ru|Росто́вский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) на паўднёвым усходзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Растоў]], які мае статус горада абласнога значэння і не ўваходзіць у раён, але з’яўляецца складовай часткай аднайменнага Растоўскага муніцыпальнага раёна. == Геаграфія == Плошча 2082 км² (8-е месца сярод раёнаў вобласці). Раён мяжуе на поўначы з [[Гаўрылаў-Ямскі раён|Гаўрылаў-Ямскім]], на захадзе — з [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]], на поўдні — з [[Пераслаўскі раён|Пераслаўскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на ўсходзе — з [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Котарасль]], Усцье, Сара, Вёкса. Таксама на тэрыторыі раёна размешчана возера [[Нера]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] dcfrsmeli76qcrqne082qw3tb9p1iel 0 734109 5220766 4361218 2026-10-18T10:04:43Z Zadorenko V 175157 5220766 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пераслаўскі раён''' ({{lang-ru|Пересла́вский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) на поўдні [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Пераслаўль-Залескі]] (у раён не ўваходзіць). У межах арганізацыі мясцовага самакіравання ў межах раёна і райцэнтра функцыянуе гарадская акруга горад Пераслаўль-Залескі. == Геаграфія == Плошча — 3108 км² (3-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе з [[Угліцкі раён|Угліцкім]] і [[Барысаглебскі раён (Яраслаўская вобласць)|Барысаглебскім]] раёнамі на поўначы, з [[Растоўскі раён|Растоўскім раёнам]] на паўночным усходзе, а таксама з [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай]] (поўдзень), [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] (паўднёвы захад) і [[Цвярская вобласць|Цвярской]] (захад) абласцямі. На поўначы раёна знаходзіцца найвышэйшы пункт усёй вобласці — узвышша Тархаў узгорак (292,4 м над узроўнем мора). Асноўныя рэкі — [[Нерль (прыток Волгі)|Нерль]], [[Кубр]], Трубеж. Таксама на тэрыторыі раёна размешчана [[Пляшчэева возера]]. Узімку сярэдняя тэмпература −11 °C (мінімум −39,5 °C), летам сярэдняя тэмпература +18 °C (максімум +37 °C). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] rzv5bpz9h1s15yloa3ftu7mdz2egbyn 0 734113 5220767 4361230 2026-10-18T10:04:54Z Zadorenko V 175157 5220767 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Першамайскі раён''' ({{lang-ru|Первомайский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу (рабочы пасёлак) [[Прачыстае (Яраслаўская вобласць)|Прачыстае]]. == Геаграфія == Плошча — 2227 км² (5-е месца сярод раёнаў). Першамайскі раён мяжуе на ўсходзе з [[Любімскі раён|Любімскім]], на поўдні з [[Данілаўскі раён (Яраслаўская вобласць)|Данілаўскім]], на захадзе з [[пашахонскі раён|Пашахонскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на поўначы і паўночным усходзе — з [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Соць]], [[Абнора]], Ухтома. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] ln7da8iqb4l2ihqpidlyq5onr13ielo 0 734117 5220762 4361234 2026-10-18T10:04:01Z Zadorenko V 175157 5220762 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Некаузскі раён''' ({{lang-ru|Некоу́зский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Новы Некауз]]. == Геаграфія == Плошча — 1954,45 км² (9-е месца сярод раёнаў). Раён мяжуе на поўначы з [[Брэйтаўскі раён|Брэйтаўскім]], на ўсходзе — з [[Рыбінскі раён (Яраслаўская вобласць)|Рыбінскім]], на поўдні — з [[Мышкінскі раён|Мышкінскім]] раёнамі Яраслаўскай вобласці, на захадзе — з [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласцю]]. Асноўныя рэкі — [[Сіць]], Сутка. На ўсходзе тэрыторыя раёна выходзіць на [[Волга|Волгу]] і [[Рыбінскае вадасховішча]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Яраслаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Яраслаўскай вобласці]] 9211f625hyvhowd21b3lz4vxlmovfhp 0 735014 5220503 5146887 2026-10-17T15:44:11Z ~2026-55805-39 175618 /* */ няма крыніц з акадэмічных слоўнікаў, якія б дазвалялі ўжываць такое словаспалучэнне як дадатковую асноўную назву. Літаральна памылка дапускаецца сэнсавая. 5220503 wikitext text/x-wiki [[Файл:Instagram app on smartphone (grass background) (cropped).jpg|міні|Праграма для абмену фотаздымкамі [[Instagram]] на [[смартфон]]е]] '''Мабі́льная прагра́ма'''<ref>{{cite web|url = https://www.microsoft.com/en-us/language/Search?&searchTerm=mobile%20application&langID=76&Source=true&productid=0|title = The Microsoft Terminology Collection|author = |authorlink = |date = |publisher = microsoft.com|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref> ({{lang-en|mobile application, mobile app}}) — [[камп’ютарная праграма]] або [[праграмнае забеспячэнне]], прызначанае для працы на [[Мабільная прылада|мабільнай прыладзе]], такой як [[Смартфон|тэлефон]], [[Планшэтны камп’ютар|планшэт]] ці [[Разумны гадзіннік|гадзіннік]]. Мабільныя праграмы часта адрозніваюцца ад [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|праграм для стацыянарных камп’ютараў]] і [[Вэб-праграма|вэб-праграм]], якія працуюць у [[Мабільны браўзер|мабільных вэб-браўзерах]], а не непасрэдна на мабільнай прыладзе. Спачатку мабільныя праграмы прызначаліся для праверкі [[Электронная пошта|электроннай пошты]], работы з календаром і базай даных кантактаў, але высокі попыт на мабільныя праграмы прывёў да іх хуткага распаўсюджвання ў іншых галінах, такіх як [[мабільныя гульні]], праца з [[GPS]]-навігацыяй, сувязь праз [[Месэнджар|месэнджары]], прагляд відэа і інш. Мабільныя праграмы звычайна спампоўваюць з крам мабільных праграм, якія з'яўляюцца разнавіднасцю платформ [[Лічбавае распаўсюджванне|лічбавага распаўсюджвання]]. Мабільныя праграмы дзеляцца на тры тыпы: родныя, вэб- і гібрыдныя. Родныя праграмы распрацоўваюцца спецыяльна для пэўнай мабільнай аперацыйнай сістэмы, як правіла [[iOS]] або [[Android]], кампілююцца ў натыўны код і маюць прамы доступ да сістэмных API. Вэб-праграмы ствараюцца з выкарыстаннем [[HTML|HTML5]], [[CSS]] і [[JavaScript]], выконваюцца ў [[браўзер]]ы і не патрабуюць усталявання праз краму праграм. Гібрыдныя праграмы — гэта вэб-праграмы, змешчаныя ў натыўны кантэйнер (звычайна на аснове WebView), якія распаўсюджваюцца праз крамы праграм і атрымліваюць доступ да функцый прылады праз прамежкавы праграмны слой<ref>{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/mobile/mobile-application-development/|title=Mobile Application Development|publisher=[[Amazon Web Services]], Inc.}}</ref>. == Беларускае паняцце == У [[Беларуская мова|беларускай мове]] варыянт «мабільная праграма» (або проста «праграма») прыняты ў акадэмічнай і прафесійнай перакладчыцкай супольнасці. Але, нягледзячы на гэта, пад уплывам суседніх моў (напрыклад [[Руская мова|рускай]], дзе ўжываецца [[тэрмін]] «''приложение''», узятае з бухгалтарскай тэрміналогіі) ва ўжытку ў беларускай мове з’явіліся і іншыя кароткія формы, як «''дадатак''», «''прыкладанне''», «''аплікацыя''», «''дастасаванне''» і іншыя<ref>У некаторых беларускіх перакладах праграм і сайтаў таксама сустракаецца варыянты '''дадатак''', '''аплікацыя''' і '''дастасаванне'''. [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/07/19_paslugach_ne_znojdzeny.pdf Паслугач не знойдзены, або Складанасці беларускамоўнай камп’ютарнай тэрміналогіі]</ref>. Такія формы не зафіксаваны слоўнікамі ў значэннях блізкіх да арыгінальнага англійскага, і не адлюстроўваюць поўны сэнс тэрміна ''application software'' — праграмнага забеспячэння, створанага менавіта для карыстальніка, а не для фонавых сэрвісаў і функцыянавання камп’ютара. Тым часам, з пункту гледжання акадэмічнага [[Тэрміналогія|тэрміназнаўства]] і беларускай літаратурнай мовы паняцце «''application software''» трэба перакладаць як «''прыкладное праграмнае забеспячэнне'' ''(ПЗ)''» або як «''прыкладная праграма''». Кароткую форму паняцця «''application''» можна перакладаць як «''прыкладная праграма''» або проста «''праграма''».<ref name="svab1995">[https://devby.io/news/peraklad Як айцішнік перакладае Psiphon, Ubuntu і гульні (вам захочацца перайсцi на беларускiя інтэрфейсы!)] dev.by{{Праверана|12|10|2022}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/194857/1/%d0%a1%d0%b2%d1%96%d1%81%d1%82%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0_%d1%81.167-175.pdf|аўтар=Свістунова, М. І.|год=2018|загаловак=Некаторыя праблемы сучаснай беларускамоўнай ІТ-тэрміналогіі|мова=be|выдавецтва=БДУ|месца=Мінск|выданне=2018. Беларускае слова: тэрмін і вобраз|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221013130122/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/194857/1/%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%81.167-175.pdf|archivedate=13 кастрычніка 2022}}</ref><ref>{{Кніга|год=1999|мова=be|загаловак=Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі|аўтар=Г. Арашонкава, А. Булыка, У. Люшцік, А. Падлужны|спасылка=https://knihi.com/Hanna_Arasonkava/Teoryja_i_praktyka_bielaruskaj_terminalohii.html#|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|isbn=985-08-0317-7}}</ref>{{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне мабільных тэлефонаў]] 9f3iwfpqf6j10vdfnnahllpx57jc2ij 0 738293 5220516 4999386 2026-10-17T15:54:47Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220516 wikitext text/x-wiki '''Размеркаваны рэестр''' ({{lang-en|distributed ledger technology, DLT}}) — набор рэплікаваных, сінхранізаваных лічбавых даных агульнага карыстання, якія геаграфічна размеркаваны па многіх сайтах, краінах або ўстановах. Увогуле, для размеркаванага рэестру патрабуецца аднарангавая (P2P) камп’ютарная сетка і алгарытмы кансэнсусу, каб рэестр надзейна тыражаваўся на размеркаваных камп’ютарных вузлах (серверах, кліентах і г.д.)<ref name="raiib">{{Cite book|last=Scardovi|first=Claudio|url=https://play.google.com/store/books/details?id=uNM0DQAAQBAJ|title=Restructuring and Innovation in Banking|publisher=Springer|year=2016|isbn=978-331940204-8|page=36|access-date=21 November 2016}}</ref>. Найбольш распаўсюджанай формай тэхналогіі размеркаванага рэестру з’яўляецца [[блокчэйн]] (звычайна асацыюецца з [[Крыптавалюта|крыптавалютай]] [[біткойн]]), які можа знаходзіцца ў публічнай або прыватнай сетцы. == Характарыстыка == Даныя размеркаванага рэестру звычайна распаўсюджваюцца на некалькі вузлоў (вылічальных прылад) у сетцы P2P, дзе кожны рэплікуе і захоўвае ідэнтычную копію даных рэестру і абнаўляецца незалежна ад іншых вузлоў. Калі трансакцыя абнаўлення рэестру ствараецца ў сетцы P2P, кожны размеркаваны вузел апрацоўвае новую трансакцыю абнаўлення незалежна адзін ад аднаго, а затым разам усе працоўныя вузлы выкарыстоўваюць алгарытм кансэнсусу для вызначэння правільнай копіі абноўленага рэестру. Пасля вызначэння кансэнсусу ўсе астатнія вузлы абнаўляюцца апошняй правільнай копіяй абноўленай кнігі<ref>{{Cite journal|last=Maull|first=Roger|date=21 Sep 2017|title=Distributed ledger technology: Applications and implications|url=https://openresearch.surrey.ac.uk/esploro/outputs/journalArticle/Distributed-Ledger-Technology-Applications-and-Implications/99514404202346}}</ref><ref name="Shaan">{{Cite web|last=Ray|first=Shaan|date=2018-02-20|title=The Difference Between Blockchains & Distributed Ledger Technology|url=https://towardsdatascience.com/the-difference-between-blockchains-distributed-ledger-technology-42715a0fa92|website=Towards Data Science|access-date=2 мая 2023|archive-date=10 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810163328/https://towardsdatascience.com/the-difference-between-blockchains-distributed-ledger-technology-42715a0fa92|url-status=dead}}</ref>. Бяспека забяспечваецца з дапамогай крыптаграфічных ключоў і подпісаў<ref>{{Cite press release|title=Distributed Ledger Technology: beyond block chain|date=19 January 2016|url=https://www.gov.uk/government/news/distributed-ledger-technology-beyond-block-chain}}</ref><ref>{{Cite web|last=Brakeville|first=Sloane|date=18 Mar 2018|title=Blockchain basics: Introduction to distributed ledgers|url=https://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-blockchain-basics-intro-bluemix-trs/|website=Developer works}}</ref><ref>{{Cite web|last=Rutland|first=Emily|title=Blockchain Byte|url=https://www.finra.org/sites/default/files/2017_BC_Byte.pdf|website=FINRA}}</ref>. == Тыпы == Тэхналогіі размеркаванага рэестру можна падзяліць на катэгорыі з пункту гледжання іх [[Структура даных|структур даных]], алгарытмаў кансэнсусу, дазволаў і таго, ці майняцца яны. Тыпы структур даных уключаюць лінейныя структуры даных ([[Блокчэйн|блокчэйны]]), больш складаныя накіраваныя ацыклічныя графы і гібрыдныя структуры даных. Блокчэйны — найбольш распаўсюджаны тып размеркаваных рэестраў з 256-бітным бяспечным алгарытмам хэшавання (SHA — {{нп5|SHA|secure hash algorithm|en|Secure Hash Algorithms}}). == Заўвагі == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-03}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Размеркаваныя вылічэнні]] [[Катэгорыя:Блокчэйны]] kvy977pv6cb6dwtcqz9xzpwmld551m9 0 738296 5220482 4572832 2026-10-17T14:58:11Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220482 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | genre = шматмадэльная [[сістэма кіравання базамі даных]] }} '''Oracle Database''' ('''Oracle DBMS''', '''Oracle Autonomous Database''' або проста '''Oracle''') — шматмадэльная [[База даных|сістэма кіравання базамі даных]], якая вырабляецца і пастаўляецца карпарацыяй [[Oracle]]. Гэта база даных шырока выкарыстоўваецца для выканання працоўных нагрузак баз даных, апрацоўкі анлайн-трансакцый, сховішчаў даных. == Гісторыя == Лары Элісан і два яго сябры і былыя калегі, Боб Майнер і Эд Оўтс, заснавалі кансультацыйную кампанію пад назвай Software Development Laboratories (SDL) у 1977 годзе. Кампанія SDL распрацавала арыгінальную версію праграмнага забеспячэння Oracle. Назва ''Oracle'' паходзіць ад кодавай назвы праекта, які фінансуецца [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]], над якім працаваў Элісан, калі раней працаваў у Ampex. == Спасылкі == * [https://docs.oracle.com/cd/B19306_01/server.102/b14220/intro.htm Агляд прадстаўлены карпарацыяй Oracle] {{Базы даных}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сістэмы кіравання базамі даных]] [[Катэгорыя:Oracle]] e67akm4k6odct02rrfcq1yv181pd10g 0 738366 5220563 5060659 2026-10-17T18:10:02Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220563 wikitext text/x-wiki '''Размеркаваная база даных''' — [[база даных]], у якой даныя захоўваюцца ў розных фізічных месцах<ref>{{Cite web|url=http://www.its.bldrdoc.gov/fs-1037/dir-012/_1750.htm|title=Definition: distributed database|author=|date=|website=www.its.bldrdoc.gov}}</ref>. Яны могуць захоўвацца на некалькіх [[камп’ютар]]ах, размешчаных у адным фізічным месцы, або на раскіданых па [[Камп’ютарная сетка|сетцы]] ўзаемазлучаных камп’ютарах. У адрозненне ад паралельных сістэм, у якіх працэсары цесна звязаны і складаюць адзіную сістэму баз даных, сістэма размеркаванай базы даных складаецца са слаба звязаных сайтаў, якія не маюць агульных фізічных кампанентаў. Сістэмныя адміністратары могуць размяркоўваць даныя ў базе па некалькіх фізічных месцах. Размеркаваная база даных можа размяшчацца на арганізаваных [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сеткавых серверах]] або [[Блокчэйн|дэцэнтралізаваных незалежных камп’ютарах]] у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], у карпаратыўных унутраных або экстрасетках або ў [[Камп’ютарная сетка|сетках]] іншых арганізацый. Паколькі размеркаваныя базы даных захоўваюць [[даныя]] на некалькіх камп’ютарах, яны могуць палепшыць прадукцыйнасць на працоўных месцах канечных карыстальнікаў, дазваляючы апрацоўваць трансакцыі на многіх машынах, а не абмяжоўвацца адной<ref name="O'Brien"> O’Brien, J. & Marakas, G.M.(2008) Management Information Systems (pp. 185—189). New York, NY: McGraw-Hill Irwin</ref>. Два працэсы гарантуюць, што размеркаваныя базы даных застаюцца актуальнымі: рэплікацыя<ref>{{Cite journal|last1=Ozsu|first1=M.T.|last2=Valduriez|first2=P.|date=1991|title=Distributed database systems: where are we now?|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/84879|journal=Computer|volume=24|issue=8|pages=68–78|doi=10.1109/2.84879|issn=1558-0814}}</ref> і дубліраванне. # Рэплікацыя прадугледжвае выкарыстанне спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, якое шукае змены ў размеркаванай базе даных. Пасля вызначэння змен у працэсе рэплікацыі ўсе базы даных выглядаюць аднолькава. Працэс рэплікацыі можа быць складаным і працаёмкім у залежнасці ад памеру і колькасці размеркаваных баз даных. Гэты працэс таксама можа запатрабаваць шмат часу і рэсурсаў камп’ютара. # Дубліраванне, з іншага боку, мае меншую складанасць. Яно вызначае адну базу даных як галоўную, а затым дубліруе гэтую базу даных. Працэс дубліравання звычайна выконваецца ў нерабочы час. Гэта робіцца для таго, каб кожнае размеркаванае месца мела аднолькавыя даныя. У працэсе дубліравання карыстальнікі могуць змяняць толькі галоўную базу даных. Гэта гарантуе, што лакальныя даныя не будуць перазапісаны. Як рэплікацыя, так і дубліраванне могуць падтрымліваць актуальныя даныя ва ўсіх месцах распаўсюджвання<ref name="O'Brien"/>. == Гл. таксама == * [[Цэнтралізаваная база даных]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * M. T. Özsu and P. Valduriez, ''Principles of Distributed Databases'' (3rd edition) (2011), Springer, {{ISBN|978-1-4419-8833-1}} * Elmasri and Navathe, ''Fundamentals of database systems'' (3rd edition), Addison-Wesley Longman, {{ISBN|0-201-54263-3}} * ''Oracle Database Administrator’s Guide 10g'' (Release 1), http://docs.oracle.com/cd/B14117_01/server.101/b10739/ds_concepts.htm {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктура размеркаваных вылічэнняў]] [[Катэгорыя:Кіраванне данымі]] [[Катэгорыя:Базы даных]] p07y3c54xh95bh8gdoccecge8ksahg3 0 739744 5220721 4504020 2026-10-18T08:47:15Z Zadorenko V 175157 5220721 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ачхой-Мартанаўскі раён''' ({{lang-ru|Ачхо́й-Марта́новский райо́н}}, {{lang-ce|Тӏехьа-Мартанан кӀошт}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ачхой-Мартан]] (да 2023 года — сяло). == Геаграфія == Раён знаходзіцца на захадзе Чачэнскай Рэспублікі і выцягнуты ў мерыдыянальным напрамку. Мяжуе на захадзе з [[Сернаводскі раён|Сернаводскім раёнам]], на поўначы — з Грозненскім раёнам, на ўсходзе — з [[Урус-Мартанаўскі раён|Урус-Мартанаўскім раёнам]], на паўднёвым усходзе — з Ітум-Калінскім раёнам Чачні, на паўднёвым захадзе — з Сунжанскім і Джэйрахскім раёнамі Рэспублікі Інгушэціі. Плошча раёна са студзеня 2020 года — 753,21 км² (паводле даных на канец 2018 года — 1152,83 км²), 1 студзеня 2020 года плошча скарацілася ў сувязі з перадачай Бамуцкага сельскага паселішча ў Сернаводскі раён і частка ненаселенай тэрыторыі Стара-Ачхойскага сельскага паселішча перадаецца ва Урус-Мартанаўскі і [[Шатойскі раён]]ы. Раён размешчаны ў перадгор’ях Вялікага Каўказскага хрыбта, праз тэрыторыю раёна працягнуліся два з трох асноўных хрыбтоў Прадкаўказзя — Лясісты і Скалісты; на поўнач раёна заходзіць невялікі Сунжанскі хрыбет, на поўдні — хрыбет Мордлам. Найбуйнейшыя горы — Ахчынкорт, Барзонці (2511), Базгенты (1540,0), Даргакорт, Мордлам, Балой-Лам (2029,9) Хайхі (2162,8), Ханц-Бала-Корт (790,2), Хахалгі (3031) Чал-Гамі-Корт (760,7). Асноўныя рэкі — Аса, Ачху, Валярык, Нетхой, Сунжа, Фартанга і Шалажа; ёсць азёры — Галанчож, Гехі-Ам. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Чачня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Чачні]] b1trylyb98a9lpvgkkkkhmoiajkxmor 0 739749 5220723 4504037 2026-10-18T08:48:28Z Zadorenko V 175157 5220723 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сернаводскі раён''' ({{lang-ru|Серноводский район}}, {{lang-ce|Эна-Хишкан кӀошт}}; да 2019 года — Сунжанскі раён) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Сернаводскае (Чачня)|Сернаводскае]]. == Геаграфія == Раён знаходзіцца на захадзе Чачэнскай Рэспублікі і выцягнуты ў мерыдыянальным напрамку. Мяжуе на поўначы — з [[Грозненскі раён|Грозненскім раёнам]], на поўдні і ўсходзе — з [[Ачхой-Мартанаўскі раён|Ачхой-Мартанаўскім раёнам]], на захадзе — з Сунжанскім раёнам [[Інгушэція|Інгушэціі]]. Плошча раёна — 358,17 км². Размяшчэнне — ля паўднёвага падножжа Сунжанскага хрыбта, які з’яўляецца часткай Церска-Сунжанскага масіва, праз раён працякаюць рэкі Сунжа і Аса. Нягледзячы на невялікую плошчу, клімат, расліннасць і глебы тут адрозніваюцца разнастайнасцю, бо тэрыторыя раёна дзеліцца на дзве розныя прыродныя зоны — перадгорную і раўнінную. Большасць глеб лугава-чарназёмныя, лясны масіў складае 91,18 км², на раўніне, у асноўным, рознатраўна-зёлкавыя лугі і пашы. Значныя вяршыні — гара Сернаводская (583,2 м) і курган Галоўны (316,9 м). Па тэрыторыі раёна праходзіць хрыбет Ердые. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Чачня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Чачні]] ku4bysdkep001jhrvc9bfhhyeej47ay 0 739764 5220725 4504027 2026-10-18T08:48:54Z Zadorenko V 175157 5220725 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Шатойскі раён''' ({{lang-ru|Шатойский район}}, {{lang-ce|Шуьйтан кӀошт}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Шатой]]. == Геаграфія == Раён знаходзіцца ў горнай частцы паўднёвай Чачні. Мяжуе на поўначы з [[Грозненскі раён|Грозненскім раёнам]], на поўдні — з [[Ітум-Калінскі раён|Ітум-Калінскім]], на ўсходзе — з [[Шаройскі раён|Шаройскім]], на захадзе — з [[Урус-Мартанаўскі раён|Урус-Мартанаўскім]] раёнамі рэспублікі. Плошча тэрыторыі раёна — 876,26 км². Значную частку раёна займае Аргунская цясніна. Сярэдняя вышыня пласкагор’я 800—1000 м над узроўнем мора, а навакольныя хрыбты дасягаюць вышыні ад 1500 м да 2600 м. У раёне працякаюць рэчышчы рэк каньённага тыпу [[Шарааргун]]а і Чанты-Аргуна, пачынаючы з поўдня бакавых хрыбтоў Галоўнага Каўказскага хрыбта і на поўнач да Чачэнскай раўніны, дзе зліваюцца з Сунжай. У высакагорнай частцы Чачэнскай Рэспублікі выпадае 800—1000 мм ападкаў у год. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Чачня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Чачні]] jd9hl36nsr88kguysurcoeo2zte3sct 0 739788 5220724 4504112 2026-10-18T08:48:43Z Zadorenko V 175157 5220724 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Шалінскі раён''' ({{lang-ru|Шали́нский райо́н}}, {{lang-ce|Шелан кӏошт}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Шалі (горад)|Шалі]]. == Геаграфія == Раён знаходзіцца ў перадгорнай зоне, у цэнтральнай частцы рэспублікі. На поўдні мяжуе з [[Шатойскі раён|Шатойскім]], на ўсходзе — з [[Ведзенскі раён|Ведзенскім]] і [[Курчалоеўскі раён|Курчалоеўскім]], на захадзе — з [[Грозненскі раён|Грозненскім]] раёнамі, а на поўначы — з гарадской акругай горад Аргун. Плошча тэрыторыі раёна — 598,89 км² (па іншых дадзеных — 635,73 км²). Па яго тэрыторыі працякае мноства рэк, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца — [[Аргун (рака)|Аргун]], Бас, Джалка, Хулхулау і іншыя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Чачня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Чачні]] egl33nj9o39jiv7oes0fbm67kpeae93 0 739790 5220722 4590627 2026-10-18T08:48:10Z Zadorenko V 175157 5220722 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Грозненскі раён''' ({{lang-ru|Гро́зненский райо́н}}, {{lang-ce| Соьлжа-ГӀалин кӀошт}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Талстой-Юрт]], паводле Статута горад Грозны. Пры гэтым адміністрацыя муніцыпальнага раёна знаходзілася ў станіцы Гарачаісточненскай, а 21 чэрвеня 2021 года адміністрацыйны цэнтр Грозненскага муніцыпальнага раёна перанесены ў сяло Талстой-Юрт. == Геаграфія == Раён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. Прыродна-кліматычныя і эканамічныя ўмовы дазваляюць поўнасцю забяспечыць патрэбнасці насельніцтва муніцыпальнага ўтварэння сельскагаспадарчай прадукцыяй: збожжам, агароднінай, садавіной, ягадамі, жывёлагадоўчымі прадуктамі мясамалочнага напрамку. З 1 студзеня 2020 года, пасля ўступлення ў сілу закона № 41-РЗ адбыліся змены межаў Чачэнскай Рэспублікі. Раён мяжуе з [[Інгушэція|Рэспублікай Інгушэція]], з гарадамі Грозны і Аргун (ад паўднёвага захаду да поўначы, ад поўначы да паўднёвага ўсходу «паўмесяцам» вакол г. Грознага, на паўднёвым усходзе з г. Аргун), на паўднёвым захадзе з [[Урус-Мартанаўскі раён|Урус-Мартанаўскім]], [[Ачхой-Мартанаўскі раён|Ачхой-Мартаноўскім]], на захадзе з [[Сернаводскі раён|Сернаводскім]], на паўночным захадзе з Надцерачным, на поўначы з [[Наурскі раён|Наурскім]], Шалкаўскім і на ўсходзе з [[Гудэрмескі раён|Гудэрмескім]] раёнамі. Працягласць раёна з поўначы на поўдзень складае — 18 км, з захаду на ўсход — 74 км, з поўначы на паўднёвы ўсход — 30 км, з поўначы на паўднёвы захад — 43 км. Плошча тэрыторыі раёна складае 1236,26 км² (да 1 студзеня 2020 года — 1480,43 км²). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Чачня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Чачні]] 68mnzc8jd1vzv7f1l3t9un7e5ceoymm 0 739950 5220570 4919301 2026-10-17T18:17:51Z Pabojnia 135280 афармленне 5220570 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Russian_clothes_Soln.jpeg|міні|250px|Памесны воін у ''саф’янавых'' [[Боты|ботах]] з жонкай]] '''Саф’ян''' (ад ''{{Lang-fa|seχt}}'' «трывалы, жорсткі»)<ref name=":1">[[Этымалагічны слоўнік рускай мовы Макса Фасмера]]</ref> — тонкая і мяккая казіная або авечая скура, спецыяльна вырабленая і афарбаваная ў яркі колер. Саф’ян ішоў на вытворчасць пераплётаў і ботаў. == Этымалогія == Запазычана беларускай мовай з [[Цюркскія мовы|цюркскай]], а там з [[Персідская мова|персідскай]], дзе ''seχt'' «моцны, жорсткі»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://shansky.lexicography.online/с/сафьян|title=Этимологический онлайн-словарь русского языка Шанского Н. М.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Этымалогія ад назвы горада [[Сафі]] ў [[Марока]] аспрэчваецца<ref name=":1"/>. У [[быліна]]х фігуруе як ''турэц-саф’ян''<ref name=":1" />. == Гісторыя == Да 1666 года на Русі саф’ян не вырабляўся. Ён быў увесь прывазным. У гэтым годзе з’явіўся першы саф’янавы завод у гаспадарцы цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] на [[Масква (рака)|Маскве-рацэ]]<ref>''Курбатов А. В.'' Древнерусская животноводческая практика и проблема сбора кожевенного сырья // Записки института материальной культуры РАН. — СПб.: «ДМИТРИЙ БУЛАНИН», 2012. — № 7. — С. 112, 113. — 248 с. — ISBN 978-5-86007-714-0.</ref>. == Выраб == Для апрацоўкі казінай шкуры на саф’ян яе размочваюць у вадзе, затым — у вапнавых {{нп3|Заленне|зольніках|ru|Золение}} нарастаючай крэпасці (2-3). Калі волас пачне ісці, яго зганяюць на калодзе, а шкуру зноў пускаюць у зольнік, пакуль не ўтворыцца дастатковы нажор (1-2 тыдня). Паміж зольнікамі і пасля іх шкура мяздрыцца, правы бок яе старанна падбрываецца і паліруецца каменем. Затым ідуць прамыванне ў вярчальных бочках пры пастаянным прытоку свежай вады. Паколькі саф’ян павінен валодаць бездакорнай правай паверхняй, то пасля прамывання шкура ідзе ў кісель з {{нп3|Пшанічнае вотруб’е|пшанічнага вотруб’я|sv|Vetekli}} — для выдалення апошніх слядоў вапны. Пасля гэтага шкура старанна вымываецца і прапускаецца праз 2-3 сокавых чаны са старога сумачнага соку, пасля якіх рушыць уласна дубленне [[Сумах|сумахам]]. Гэта апошняе здзяйсняецца ў вярчальных барабанах, куды ўводзяцца падрыхтаваныя шкуры, цёплая вада і парашок сумаха. Дубленне канчаецца ў 1,5-2 сутак. == Афарбоўка == Афарбоўка саф’яна здзяйсняецца апрацоўкай ўжо прадубленай скуры ў растворах [[анілін]]авых фарбаў, прычым дубільнае рэчыва само служыць пратравай. Калі афарбоўваюць адварамі фарбавальных дрэў, то папярэдне скуру перад фарбавальнай ваннай пратраўліваюць алавянай або [[Аксід алюмінію|гліназёмнай]] пратравай. У чырвоны колер саф’ян фарбуецца звычайна [[Кашаніль|кашаніллю]] перад апрацоўкай сумачнымі сокамі. Для гэтай мэты дбайным чынам вымытыя шкуры пратраўліваюцца цёплым растворам {{нп3|Хларыд волава(II)|хлорыстага волава|ru|Хлорид олова(II)}}. Фарбавальная ванна складаецца з раствора кашанілі і {{нп3|Антыманілтартрат калію|ванітавага каменя|ru|Антимонилтартрат калия}}. Двух ваннаў звычайна дастаткова, каб надаць тавару ярка-чырвоны колер. Выфарбаваныя скуры высушваецца і затым на іх наводзіцца глянец. Для гэтага правы бок скуры змазваецца эмульсіяй з узбітых яечных бялкоў, [[Ільняны алей|ільнянога алею]] і воднага раствора той фарбы, якой скура афарбаваная, і расціраецца шкляным цыліндрам пры моцным націсканні. Для надання таго ці іншага малюнка ({{нп3|шчыгрын||ru|Шагрень}}) скура падвяргаецца накатванню вальцом з адпаведна аздобленай паверхняй. Ніжэйшыя гатункі саф’яна рыхтуюць з авечых і цялячых шкур. Авечыя шкуры пры гэтым дваяць; на саф’ян ідзе правы бок, а левы перарабляецца на [[Замша|замшу]]. Дубленне здзяйсняецца вярбовай, дубовай або хваёвай карой. Гэты род саф’яна часта афарбоўваецца ў чорны колер. Цялячыя скуры пасля афарбоўкі не глазіруюцца, а пакідаюцца матавымі з малюнкам або без яго. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Андреева Р. П. Сафьян // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 322. — ISBN 5-86617-030-2. * Беловинский Л. В. Сафьян // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 598. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4. {{commonscat}} {{Гарбарства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скура (матэрыял)]] [[Катэгорыя:Прадукцыя лёгкай прамысловасці]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] a3jr8gs0264cj5kr2gk7xbw7x0hujbt 0 747916 5220498 5060654 2026-10-17T15:30:09Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220498 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы |genre = рэляцыйная [[сістэма кіравання базамі даных]] }} '''PostgreSQL''' (''постгрэс-кью-эл''), таксама вядомая як '''Postgres'''<ref>{{Cite web|url=https://wiki.postgresql.org/wiki/FAQ#What_is_PostgreSQL.3F_How_is_it_pronounced.3F_What_is_Postgres.3F|title=FAQ: What is PostgreSQL? How is it pronounced? What is Postgres?|website=PostgreSQL Wiki|publisher=PostgreSQL community|access-date=October 2, 2021}}</ref> — [[Свабодныя праграмы|свабодная]] рэляцыйная [[сістэма кіравання базамі даных]] з адкрытым зыходным кодам. Першапачаткова была названа POSTGRES, адсылаючы да яе паходжання ад базы даных Ingres, распрацаванай у [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]]. У 1996 годзе праект быў перайменаваны ў PostgreSQL, каб адлюстраваць падтрымку [[SQL]]. У 2007 годзе каманда распрацоўшчыкаў вырашыла выкарыстоўваць разам назву PostgreSQL і псеўданім Postgres. PostgreSQL рэалізуе трансакцыі, якія адпавядаюць прынцыпам [[ACID]], трыгеры, знешнія ключы і захаваныя працэдуры. Яна прызначана для падтрымкі высокіх нагрузак, можа выкарыстоўвацца на асобных машынах, у сховішчах даных або ў вэб-сэрвісах з вялікай колькасцю адначасовых карыстальнікаў. == Платформы == PostgreSQL мае версіі для наступных аперацыйных сістэм: [[Linux]] (усе апошнія дыстрыбутывы), [[macOS]] версіі 10.12 і навей, [[Windows]], [[FreeBSD]], [[OpenBSD]],<ref name="openbsd">{{Cite web|url=http://ports.su/databases/postgresql,-main|title=postgresql-client-10.5p1 – PostgreSQL RDBMS (client)|website=OpenBSD ports|date=October 4, 2018|access-date=October 10, 2018}}</ref> [[NetBSD]], а таксама неафіцыйна [[Solaris]],<ref>{{Cite web|url=https://docs.oracle.com/cd/E19680-01/html/821-1534/ciajejfa.html|title=Installing and Configuring PostgreSQL - Oracle Solaris Cluster Data Service for PostgreSQL Guide|website=docs.oracle.com|access-date=2023-02-04}}</ref> AIX і HP-UX.<ref>{{Cite web|url=http://hpux.connect.org.uk/hppd/hpux/Users/postgresql-12.4/|title=HP-UX Porting and Archive Centre {{!}} postgresql-12.4|website=hpux.connect.org.uk|access-date=2023-02-04}}</ref> Таксама працуе ў большасці сучасных [[UNIX-падобная аперацыйная сістэма|Unix-падобных сістэм]]. == Вядомыя карыстальнікі == Сярод вядомых арганізацый і прадуктаў, якія выкарыстоўваюць PostgreSQL у якасці асноўнай базы даных, наступныя прыклады: * [[Microsoft]] выкарыстоўвае PostgreSQL для панэлі аналітыкі «Release Quality View» (RQV) у петабайтным маштабе, якая сочыць за якасцю абнаўленняў [[Windows]] * У 2009 годзе вэб-сайт сацыяльнай сеткі [[Myspace]] выкарыстаў базу даных кампаніі Aster Data Systems, якая была пабудавана на немадыфікаванай PostgreSQL. * [[OpenStreetMap]], сумесны праект па стварэнні свабоднай карты свету. * [[BASF]], гандлёвая платформа для аграбізнесу. * Вэб-сайт сацыяльных навін [[Reddit]]. * [[Skype]] VoIP <ref>{{Cite web|url=https://wiki.postgresql.org/images/a/a9/Postgresql-at-skype.pdf|title=PostgreSQL @Skype|author=Pihlak|first=Martin|website=wiki.postgresql.org|access-date=January 16, 2019}}</ref> * Sun xVM, набор для віртуалізацыі і аўтаматызацыі цэнтра апрацоўкі даных ад [[Sun Microsystems|Sun]]. * [[MusicBrainz]], адкрытая музычная анлайн-энцыклапедыя. * [[Міжнародная касмічная станцыя]] — для збору тэлеметрычных даных на арбіце і перадачы іх на зямлю. * [[Instagram]], мабільны сэрвіс для абмену фатаграфіямі. * Disqus, анлайн-сэрвіс абмеркавання і каментавання. * TripAdvisor, вэб-сайт з турыстычнай інфармацыяй, які ў асноўным ствараецца карыстальнікамі. * [[Яндэкс]], расійская інтэрнэт-кампанія перавяла свой паштовы сэрвіс з [[Oracle Database|Oracle]] на Postgres.<ref>{{Cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=12489055|title=Yandex.Mail's successful migration from Oracle to Postgres [pdf]|website=Hacker News: news.ycombinator.com|access-date=September 28, 2016}}</ref> * Amazon Redshift, частка AWS, заснавана на мадыфікацыях Postgres ад ParAccel. * FlightAware, вэб-сайт для асочвання палётаў.<ref>{{Cite web|url=https://flightaware.com/about/code/|title=Open Source Software|website=FlightAware|access-date=November 22, 2017}}</ref> * ''[[The Guardian]]'' перайшоў з [[MongoDB]] на PostgreSQL у 2018 годзе <ref>{{Cite news|last=McMahon|first=Philip|url=https://www.theguardian.com/info/2018/nov/30/bye-bye-mongo-hello-postgres|title=Digital Blog: Bye bye Mongo, Hello Postgres|website=[[The Guardian]]}}</ref> == Гл. таксама == * [[MySQL]] * [[Oracle Database]] {{зноскі}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Curlie|Computers/Software/Databases/PostgreSQL}} * [https://github.com/postgres PostgreSQL на [[GitHub]]] {{Базы даных}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сістэмы кіравання базамі даных]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] jpl27rxtfnj3hqa7n6wxxnwfxgj29tc 0 750352 5220472 5060655 2026-10-17T14:34:25Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220472 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы |genre = NoSQL [[сістэма кіравання базамі даных]] }} '''MongoDB''' — гэта [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавая]] дакументаарыентаваная [[сістэма кіравання базамі даных]]. З’яўляецца [[NoSQL]]-сістэмай і выкарыстоўвае дакументы, падобныя на [[JSON]] для захавання даных. Версіі MongoDB ліцэнзуюцца ў адпаведнасці з ліцэнзіяй SSPL, якая лічыцца [[Свабодныя праграмы|несвабоднай]] з-за абмежаванняў у выкарыстанні, аднак дае доступ да зыходнага кода. MongoDB з’яўляецца членам альянсу MACH. == Гісторыя == Амерыканская кампанія 10gen пачала распрацоўку MongoDB у 2007 годзе ў якасці кампанента запланаванай PaaS-платформы. У 2009 годзе кампанія перайшла на мадэль распрацоўкі з адкрытым зыходным кодам, пры гэтым прапаноўваючы камерцыйную падтрымку і іншыя паслугі. У 2013 годзе 10gen змяніла назву на MongoDB Inc.<ref name="gigaom-rename">{{Cite web|lang=en-US|url=http://gigaom.com/2013/08/27/10gen-embraces-what-it-created-becomes-mongodb-inc/|title=10gen embraces what it created, becomes MongoDB Inc.|website=Gigaom|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015624/https://gigaom.com/2013/08/27/10gen-embraces-what-it-created-becomes-mongodb-inc/|archive-date=March 5, 2016|access-date=January 29, 2016|url-status=live}}</ref> 8 лістапада 2018 г. у версіі 4.0.4 ліцэнзія праграмнага забеспячэння была зменена з AGPL 3.0 на SSPL.<ref>{{Cite web|url=https://www.mongodb.com/docs/manual/release-notes/4.0-changelog/#build-and-packaging-20|title=4.0 Changelog - 4.0.4 Changelog - Build and Packaging|access-date=2023-06-28|archive-date=4 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004173208/https://www.mongodb.com/docs/manual/release-notes/4.0-changelog/#build-and-packaging-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.mongodb.com/docs/manual/release-notes/4.0/#4.0.4---nov-8--2018|title=Release Notes for MongoDB 4.0 - 4.0.4 - Nov 8, 2018|access-date=2023-06-28|archive-date=29 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929154954/https://www.mongodb.com/docs/manual/release-notes/4.0/#4.0.4---nov-8--2018|url-status=dead}}</ref> == Асноўныя магчымасці == === Індэксацыя === Дакумент MongoDB можа быць праіндэксаваны першаснымі ({{lang-en|primary}}) і другаснымі ({{lang-en|secondary}}) індэксамі. === Рэплікацыя === MongoDB забяспечвае высокую даступнасць ({{lang-en|high availability}}) з выкарыстаннем набораў рэплік. <ref>{{Cite web|url=http://clusterhq.com/2016/03/14/ridiculously-fast-mongodb-replica-recovery-with-flocker/|title=Ridiculously fast MongoDB replica recovery Part 1 of 2|publisher=ClusterHQ|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030014315/http://clusterhq.com/2016/03/14/ridiculously-fast-mongodb-replica-recovery-with-flocker/|archive-date=October 30, 2017|url-status=dead}}</ref> Набор рэплік складаецца з дзвюх ці больш копій. Кожная рэпліка можа выступаць у ролі асноўнай або другаснай у любы час. Усе запісы і чытанні выконваюцца на асноўнай рэпліцы прадвызначана. Другасныя рэплікі захоўваюць копію даных асноўнай. === Балансіроўка нагрузкі === MongoDB гарызантальна маштабуецца з выкарыстаннем сегментавання ({{lang-en|sharding}}). <ref>{{Cite web|url=https://severalnines.com/blog/turning-mongodb-replica-set-sharded-cluster|title=Turning MongoDB Replica Set to a Sharded Cluster|website=Severalnines|date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125114334/http://severalnines.com/blog/turning-mongodb-replica-set-sharded-cluster|archive-date=November 25, 2016|url-status=live}}</ref> Карыстальнік выбірае ключ фрагмента, які вызначае, як будуць размеркаваны даныя ў калекцыі. Даныя разбіваюцца на дыяпазоны (на аснове ключа сегмента) і размяркоўваюцца па некалькіх фрагментах. === Захоўванне файлаў === MongoDB можна выкарыстоўваць як [[Файлавая сістэма|файлавую сістэму]] пад назвай GridFS з функцыямі балансіроўкі нагрузкі і рэплікацыі даных на некалькіх машынах для захоўвання файлаў. === Выкананне JavaScript на баку сервера === Мову праграмавання [[JavaScript]] можна выкарыстоўваць у запытах і функцыях агрэгацыі, а таксама адпраўляць код JavaScript непасрэдна ў базу даных для выканання. === Трансакцыі === MongoDB сцвярджае, што цалкам падтрымлівае шматдакументныя трансакцыі [[ACID]] пасля выпуску версіі 4.0 у чэрвені 2018 г.<ref>{{Cite web|url=https://wikibon.com/mongodb-drives-nosql-deeply-enterprise-opportunities/|title=MongoDB Drives NoSQL More Deeply into Enterprise Opportunities|date=June 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807125210/https://wikibon.com/mongodb-drives-nosql-deeply-enterprise-opportunities/|archive-date=August 7, 2018|access-date=August 7, 2018|url-status=live}}</ref> Аднак гэтае сцвярджэнне не цалкам адпавядае рэчаіснасці, бо MongoDB парушае правіла ізаляцыі трансакцый узроўню SNAPSHOT.<ref>[https://jepsen.io/analyses/mongodb-4.2.6 MongoDB 4.2.6]</ref> == Гл. таксама == * [[Сістэма кіравання базамі даных]] * [[JSON]] {{зноскі}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Базы даных}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктура размеркаваных вылічэнняў]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Сістэмы кіравання базамі даных]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] 36sjgt0cwt0jnln87gjxiv3as63a6zo 100 753022 5220513 5219878 2026-10-17T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5220513 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ігнат Фонберг|2026-10-17T13:49:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Бенядзікт Барсук|2026-10-16T21:16:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Стрэцкі|2026-10-16T19:00:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ёган Петэр Франк|2026-10-16T17:30:14Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Баляслаў Палкоўскі|2026-10-16T17:06:12Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Георг Форстэр|2026-10-16T16:57:14Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аксель Іванавіч Берг|2026-10-16T07:49:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Якуб Шымкевіч|2026-10-15T21:32:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вітольд Яўген Арлоўскі|2026-10-15T20:42:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Зянон Арлоўскі|2026-10-15T20:02:49Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Маўрыцы Круповіч|2026-10-15T18:22:16Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Пятроўскі|2026-10-15T17:56:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Курт Мазур|2026-10-15T07:29:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эрнэст Ансермэ|2026-10-15T06:15:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ян Фрыдрых Вольфганг|2026-10-14T21:08:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Фердынанд Шпіцнагель|2026-10-14T19:55:01Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pryv9b15l30nal00vuxlw7nee8kypuu 100 753274 5220511 5219242 2026-10-17T15:51:16Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5220511 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Узгужэ Святога Максіміліяна|2026-10-17T11:13:07Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Вітаміна|2026-10-17T11:13:05Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Вялікі Кацк|2026-10-17T11:13:02Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Срудмесце (Гдыня)|2026-10-17T11:13:00Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Рэдлава|2026-10-17T11:12:58Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Пусткі Цісоўскія-Дэмптава|2026-10-17T11:12:55Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Пагужэ (Гдыня)|2026-10-17T11:12:53Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Аксыве|2026-10-17T11:12:50Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Аблужэ|2026-10-17T11:12:48Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Малы Кацк|2026-10-17T11:12:46Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Лешчынкі (Гдыня)|2026-10-17T11:12:43Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Карвіны|2026-10-17T11:12:41Z|Змітрок Бядуля}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 07m1xdkh7cr1cu0l481j1h82aqot8ny 100 753287 5220508 5219876 2026-10-17T15:50:40Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5220508 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Бенядзікт Барсук|2026-10-16T21:16:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Стрэцкі|2026-10-16T19:00:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антоні Прозар|2026-10-16T17:57:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Баляслаў Палкоўскі|2026-10-16T17:06:12Z|Змітрок Бядуля}} {{Новы артыкул|Дубічайская кераміка|2026-10-16T16:25:41Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Рычард Пятровіч Бутвілоўскі|2026-10-16T11:48:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вітольд Яўген Арлоўскі|2026-10-15T20:42:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Зянон Арлоўскі|2026-10-15T20:02:49Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Маўрыцы Круповіч|2026-10-15T18:22:16Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Пятроўскі|2026-10-15T17:56:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзімір Станіслававіч Пучынскі|2026-10-15T11:11:22Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Маладзечанскі гарадскі сімфанічны аркестр|2026-10-15T08:55:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларуская кафля|2026-10-14T14:44:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Анджэй Панятоўскі|2026-10-14T12:54:57Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Беларуская драўляная цацка|2026-10-14T08:59:34Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Што за хлопец, што за дзяўчына|2026-10-14T08:34:29Z|Змітрок Бядуля}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tuw2fcwzumexuwjd1vwmbtfd40m8cvk 0 755616 5220713 4663121 2026-10-18T08:36:00Z Zadorenko V 175157 5220713 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аніўскі раён''' ({{lang-ru|Ани́вский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён), у межах якой замест скасаванага аднайменнага муніцыпальнага раёна ўтворана муніцыпальнае ўтварэнне Аніўская гарадская акруга ў [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Аніва (горад)|горад Аніва]]. Раён утвораны 15 чэрвеня 1946 года. == Геаграфія == Аніўскі раён прыраўнаваны да раёнаў Крайняй Поўначы. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы вострава Сахалін. Колькасць наяўнага насельніцтва па стане на 1 студзеня 2001 года склала 15,6 тыс. чалавек. Асноўныя віды гаспадарчай дзейнасці - здабыча лесу, дрэваапрацоўка, здабыча газу, рыбная лоўля, нарыхтоўка торфу і цэаліту, харчовая прамысловасць, мясная і малочная жывёлагадоўля, металаапрацоўка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Сахалінская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Сахалінскай вобласці]] 1ojq31sdmkpbe4el06or4dnk3a63tno 5220714 5220713 2026-10-18T08:36:40Z Zadorenko V 175157 5220714 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аніўскі раён''' ({{lang-ru|Ани́вский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён), у межах якой замест скасаванага аднайменнага муніцыпальнага раёна ўтворана муніцыпальнае ўтварэнне Аніўская гарадская акруга ў [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Аніва (горад)|горад Аніва]]. Раён утвораны 15 чэрвеня 1946 года. == Геаграфія == Аніўскі раён прыраўнаваны да раёнаў Крайняй Поўначы. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы вострава Сахалін. Асноўныя віды гаспадарчай дзейнасці — здабыча лесу, дрэваапрацоўка, здабыча газу, рыбная лоўля, нарыхтоўка торфу і цэаліту, харчовая прамысловасць, мясная і малочная жывёлагадоўля, металаапрацоўка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Сахалінская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Сахалінскай вобласці]] 3e5j99grgndkraea5fo2j4utmsuqkwl 0 757929 5220608 4739568 2026-10-17T21:26:09Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак 5220608 wikitext text/x-wiki {{Сайт|назва=Флібуста|URL=https://flibusta.is http://flibusta.net (зеркала) http://flisland.net (зеркала, без доступу да тэкстаў кніг)|камерцыйны=Не|тып=Электронная бібліятэка|рэгістрацыя=Адкрыта|мовы=руская|уладальнік=Stiver|размяшчэнне=Германія|бягучы статус=Працуе, развіваецца}} '''[https://t.me/flib2 Флібуста] (Рабочая спасылка на праект: [https://t.me/flib2 flibusta.online])''' — бясплатная некамерцыйная анлайн-бібліятэка. На гэтым сайце можна бясплатна чытаць, спампоўваць, а таксама атрымліваць на электронную пошту большасць кніг, наяўных у бібліятэцы. Рускамоўная, украінамоўная і беларусамоўная часткі даступныя для запампоўкі ўсім карыстальнікам, а замежная літаратура — толькі зарэгістраваным. На думку шэрагу выдаўцоў і экспертаў па інтэрнэце, з'яўляецца адным з самых папулярных кніжных сайтаў у рунэце<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|title=Ведомости — «Эксмо» закрыло одну из крупнейших российских интернет-библиотек|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005085034/http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|archive-date=2011-10-05|access-date=2011-10-04|url-status=dead}}</ref>. Бібліятэка з'яўляецца дапоўненым форкам бібліятэкі «Лібрусек» ад 2009 года, якая выкарыстоўвае ў якасці рухавічка сайта мадыфікаваную CMS [[Drupal]] са спецыфічнымі для вікі-бібліятэкі зменамі. Бібліятэка заснавана на прынцыпе [[вікі]] і папаўняецца самімі карыстальнікамі. Заснавальнік Флібусты паведаміў у верасні 2024 года, што ў яго дыягнаставалі глиобластому. На фоне хваробы ён заявіў, што анлайн-бібліятэка «Флібуста» будзе зачыненая, але 19 кастрычніка стала вядома, што праект працягне працу. 22 кастрычніка таго ж года стала вядома, што ўладальнік сайта здзейсніў асіставанае самагубства<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2024/10/22/flibusta-soobschila-chto-osnovatel-onlayn-biblioteki-stiver-sovershil-assistirovannoe-samoubiystvo|title=«Флибуста» сообщила, что основатель онлайн-библиотеки Stiver совершил ассистированное самоубийство|work=[[Meduza]]|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-03}} 0l9g1ey7pa0x6sj7resn1s115rti976 5220623 5220608 2026-10-18T00:48:52Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5220623 wikitext text/x-wiki {{Сайт|назва=Флібуста|URL=https://flibusta.is http://flibusta.net (зеркала) http://flisland.net (зеркала, без доступу да тэкстаў кніг)|камерцыйны=Не|тып=Электронная бібліятэка|рэгістрацыя=Адкрыта|мовы=руская|уладальнік=Stiver|размяшчэнне=Германія|бягучы статус=Працуе, развіваецца}} '''[https://t.me/flib2 Флібуста] (Рабочая спасылка на праект: [https://t.me/flib2 flibusta.online])''' — бясплатная некамерцыйная анлайн-бібліятэка. На гэтым сайце можна бясплатна чытаць, спампоўваць, а таксама атрымліваць на электронную пошту большасць кніг, наяўных у бібліятэцы. Рускамоўная, украінамоўная і беларусамоўная часткі даступныя для запампоўкі ўсім карыстальнікам, а замежная літаратура — толькі зарэгістраваным. На думку шэрагу выдаўцоў і экспертаў па інтэрнэце, з’яўляецца адным з самых папулярных кніжных сайтаў у рунэце<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|title=Ведомости — «Эксмо» закрыло одну из крупнейших российских интернет-библиотек|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005085034/http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|archive-date=2011-10-05|access-date=2011-10-04|url-status=dead}}</ref>. Бібліятэка з’яўляецца дапоўненым форкам бібліятэкі «Лібрусек» ад 2009 года, якая выкарыстоўвае ў якасці рухавічка сайта мадыфікаваную CMS [[Drupal]] са спецыфічнымі для вікі-бібліятэкі зменамі. Бібліятэка заснавана на прынцыпе [[вікі]] і папаўняецца самімі карыстальнікамі. Заснавальнік Флібусты паведаміў у верасні 2024 года, што ў яго дыягнаставалі [[гліябластома|гліябластому]]. На фоне хваробы ён заявіў, што анлайн-бібліятэка «Флібуста» будзе зачыненая, але 19 кастрычніка стала вядома, што праект працягне працу. 22 кастрычніка таго ж года стала вядома, што ўладальнік сайта здзейсніў асіставанае самагубства<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2024/10/22/flibusta-soobschila-chto-osnovatel-onlayn-biblioteki-stiver-sovershil-assistirovannoe-samoubiystvo|title=«Флибуста» сообщила, что основатель онлайн-библиотеки Stiver совершил ассистированное самоубийство|work=[[Meduza]]|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-03}} af0xstirqq3r9tv5dce42oovbn1obav 5220675 5220623 2026-10-18T07:32:39Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне; спасылкі перанесены ў канец артыкула 5220675 wikitext text/x-wiki {{Сайт |назва=Флібуста |URL=[https://flibusta.is flibusta.is]<br/> [http://flibusta.net flibusta.net] (люстэрка)<br/> [https://flisland.net flisland.net] (люстэрка, без доступу да тэкстаў кніг) |камерцыйны=Не |тып=Электронная бібліятэка |рэгістрацыя=Адкрыта |мовы=руская |уладальнік=Stiver |размяшчэнне=Германія |бягучы статус=Працуе, развіваецца }} '''Флібуста''' — бясплатная некамерцыйная анлайн-бібліятэка. На гэтым сайце можна бясплатна чытаць, спампоўваць, а таксама атрымліваць на электронную пошту большасць кніг, наяўных у бібліятэцы. Рускамоўная, украінамоўная і беларускамоўная часткі даступныя для запампоўкі ўсім карыстальнікам, а замежная літаратура — толькі зарэгістраваным. На думку шэрагу выдаўцоў і экспертаў па інтэрнэце, з’яўляецца адным з самых папулярных кніжных сайтаў у рунэце<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|title=Ведомости — «Эксмо» закрыло одну из крупнейших российских интернет-библиотек|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005085034/http://www.vedomosti.ru/lifestyle/news/1381567/eksmo_zakrylo|archive-date=2011-10-05|access-date=2011-10-04|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Бібліятэка з’яўляецца дапоўненым форкам бібліятэкі «Лібрусек» ад 2009 года, якая выкарыстоўвае ў якасці рухавічка сайта мадыфікаваную CMS [[Drupal]] са спецыфічнымі для вікі-бібліятэкі зменамі. Бібліятэка заснавана на прынцыпе [[вікі]] і папаўняецца самімі карыстальнікамі. Заснавальнік Флібусты паведаміў у верасні 2024 года, што ў яго дыягнаставалі [[гліябластома|гліябластому]]. На фоне хваробы ён заявіў, што анлайн-бібліятэка «Флібуста» будзе зачыненая, але 19 кастрычніка стала вядома, што праект працягне працу. 22 кастрычніка таго ж года стала вядома, што ўладальнік сайта здзейсніў асіставанае самагубства<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2024/10/22/flibusta-soobschila-chto-osnovatel-onlayn-biblioteki-stiver-sovershil-assistirovannoe-samoubiystvo|title=«Флибуста» сообщила, что основатель онлайн-библиотеки Stiver совершил ассистированное самоубийство|publisher=[[Meduza]]|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://flibusta.is Флибуста] {{ref-ru}} * [https://t.me/flib2 Флибуста Бот - Поиск книг] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-03}} tktfw7hjrd2pa0nfpo51j73me3sipm1 0 758713 5220613 4676425 2026-10-17T22:57:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220613 wikitext text/x-wiki {{страва}} '''Фісташкавае марожанае''' або '''марожанае з фісташкамі''' — від [[Марожанае|марожанага]], прыгатаваны з выкарыстаннем арэхаў або араматызатараў. Часта мае характэрны зялёны колер, які забяспечваецца фарбавальнікамі. Фісташкі таксама выкарыстоўваюцца як адзін з напальняльнікаў [[сарбет]]у і [[Джэлата|марожанага джэлата]]. Фісташкавае марожанае з’яўляецца адным з пластоў у {{нп3|спумоні||uk|Спумоні}}. У [[Дамаск|Дамаску (Сірыя)]] вырабляецца здробненае марожанае, пакрытае фісташкамі, пад назвай [[Буза (марожанае)|буза]]. Яно мае эластычную тэкстуру з [[Масціка|масцікі]] і [[Салеп (напой)|сахлаба]] і вядома ва ўсім арабскім свеце. Раён [[Аль-Міна]] ў [[Трыпалі (Ліван)|Трыпалі]] вядомы сваім арабскім марожаным, у тым ліку «ашта» з фісташкамі. Фісташкавае марожанае шырока вырабляецца буйнымі амерыканскімі брэндамі<ref>{{Cite web|url=http://brighams.com/Products/default.aspx?id=2981|title=Brighams Ice Cream®|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205184010/https://brighams.com/Products/default.aspx?id=2981|archive-date=5 лютага 2023|access-date=13 лютага 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.benjerry.com/flavors/pistachio-pistachio-ice-cream|title=Pistachio Pistachio Ice Cream &#124; Ben & Jerry's}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-13}} [[Катэгорыя:Марожанае]] rkqp59us1qtjmo74nhd5ptzyxwr2pr2 0 764067 5220564 4739841 2026-10-17T18:11:38Z Pabojnia 135280 афармленне 5220564 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Пласт Галіцына''' — пераходная зона паміж верхняй [[Мантыя Зямлі|мантыяй]] і {{нп3|Ніжняя мантыя|ніжняй мантыяй|ru|Нижняя мантия}}, што знаходзіцца ў інтэрвале глыбінь 410—670 км. Атрымала сваю назву ў гонар [[Барыс Барысавіч Галіцын|Б. Б. Галіцына]], які фактычна паклаў пачатак [[Сейсмалогія|сейсмічнаму]] вывучэнню ўнутранай будовы [[Зямля|Зямлі]]. Верхняя мяжа гэтай зоны усталёўваецца па інтэнсіўным росце хуткасцяў [[Сейсмічная хваля|сейсмічных хваль]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://istina.msu.ru/publications/book/831642/|аўтар=Ю. М. Пущаровский, Д. Ю. Пущаровский|загаловак=Геология мантии Земли|год=2010|мова=ru}}</ref>. Мяркуецца, што павелічэнне хуткасцяў сейсмічных хваль на глыбіні 410 км пераважна звязана са {{нп3|Палімарфізм крышталяў|структурнай перабудовай|ru|Полиморфизм кристаллов}} [[алівін]]у ў {{нп3|вадслеіт||ru|Вадслеит}}, якая суправаджаецца ўтварэннем больш шчыльнай фазы з вялікімі значэннямі {{нп3|Каэфіцыент пругкасці|каэфіцыентаў пругкасці|ru|Коэффициент упругости}}, а на мяжы «520 км» — з наступнай трансфармацыяй {{нп3|вадслеіт|вадслеіту|ru|Вадслеит}} ў [[Шпінель|шпінелепадобны]] {{нп3|рынгвудзіт||ru|Рингвудит}}. Да важных [[мінерал]]ьных фаз пераходнай зоны варта адносіць {{нп3|мэйджарытавы гранат||ru|Мэйджоритовый гранат}}, [[стышавіт]], [[карунд]], а таксама згаданыя вышэй {{нп3|рынгвудзіт||ru|Рингвудит}} і {{нп3|вадслеіт||ru|Вадслеит}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://geo.web.ru/db/msg.html?uri=page2.htm&mid=1158471|title=Состав и строение мантии Земли - Все о Геологии (geo.web.ru)|publisher=geo.web.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907222854/http://geo.web.ru/db/msg.html?uri=page2.htm&mid=1158471|archive-date=2018-09-07|access-date=2018-09-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=A. E. Ringwood|загаловак=Composition and petrology of the earth's mantle|год=1975|месца=New York|выдавецтва=McGraw-Hill|старонак=618|серыя=McGraw-Hill international series in the earth and planetary sciences|isbn=978-0-07-052932-8}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка=https://istina.msu.ru/publications/article/1296786/|аўтар=Д. Ю. Пущаровский|загаловак=Минералы глубинных геосфер|год=2002|мова=ru|выданне=Успехи физических наук|том=172|выпуск=4|старонкі=480–485|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180928161632/https://istina.msu.ru/publications/article/1296786/|archivedate=2018-09-28}}</ref>. Аднак менавіта фазы са структурнымі тыпамі [[Гранат (мінерал)|граната]] і [[Шпінель|шпінелі]], верагодна, пераважаюць у гэтай частцы [[Мантыя Зямлі|мантыі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01002709524|title=Гаврилов, Виктор Петрович - Геотектоника : учеб. для студентов вузов, обучающихся по специальности "Геология нефти и газа" по направлению подгот. дипломир. специалистов "Прикладная геология" - Search RSL|publisher=search.rsl.ru|access-date=2018-09-28}}</ref>. Істотная частка [[Субдукцыя|субдукцыйных]] слэбаў, верагодна ў больш чым палове выпадкаў, выпалажваецца ў пераходнай зоне [[Мантыя Зямлі|мантыі]]. Такія [[Субдукцыя|субдукцыйныя]] пліты атрымалі назву стагнуючых слэбаў (якія спынілі рух). Менавіта стагнацыя слэбаў з’яўляецца прынцыпова важнай з’явай для насычэння пераходнай зоны [[Мантыя Зямлі|мантыі]] [[Вада|вадой]], [[Дыяксід вугляроду|CO₂]], якія адыгрываюць найважнейшую ролю ў [[Мантыя Зямлі|мантыйным]] [[магматызм]]е і {{нп3|Метасаматоз|метасаматозе|ru|Метасоматоз}}, і яе ўзбагачэння несумяшчальнымі [[Хімічны элемент|элементами]] асабліва пад {{нп3|Кантынентальная кара|кантынентамі|ru|Континентальная кора}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01004857501|title=Иванов, Алексей Викторович - Внутриконтинентальный базальтовый магматизм : на примере мезозоя и кайнозоя Сибири : автореферат дис. ... доктора геолого-минералогических наук : 25.00.04 - Search RSL|publisher=search.rsl.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904121321/https://search.rsl.ru/ru/record/01004857501|archive-date=2018-09-04|access-date=2018-09-04|url-status=live}}</ref>. Сейсмолагам К. Буленам унутраная частка [[Зямля|Зямлі]] была падзелена на шэраг абалонак з прысваеннем ім літарных пазначэнняў. Пераходная зона атрымала назву «пласт С»<ref>{{Кніга|аўтар=Короновский Н. В.|загаловак=Общая геология|адказны=|год=2003|выданне=|месца=М.|выдавецтва=МГУ|старонкі=41—42|старонак=405|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абалонкі Зямлі]] 2y2f1z9jnvx0glztgqtf3k8hq7cu12s 0 764455 5220672 4722665 2026-10-18T06:56:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220672 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Тэлесерыял |Title = Цётка Марта |format = [[Камедыя]] з элементамі сацыяльнай драмы |runtime = 24 хвіл. |creator = Андрэй Мухортаў; Дзмітрый Звяркоў; Канстанцін Манькоўскі; Ілля Уласьеўскі |producer = Антон Фядотаў; Максім Рыбакоў; [[Фёдар Сяргеевіч Бандарчук|Фёдар Бандарчук]]; Дзмітрый Табарчук |starring = |country = {{Сцягафікацыя|Расія}} |language = [[Руская мова|руская]] |network = [[СТС]] |first_aired = [[3 кастрычніка]] [[2022]] |last_aired = |num_episodes = 34 (2 сезона) }} '''Цётка Марта''' ({{lang-ru|Тётя Марта}}) — расійскі камедыйны тэлесерыял ([[Сітуацыйная камедыя|сітком]]) вытворчасці кампаній Art Pictures Vision і BIack Вох Production па замове [[СТС]]. Гэта арыгінальны расійскі сітком. Стваральнікі тэлесерыяла падтрымалі фонд «Змяні адно жыццё», які аказвае дапамогу дзецям з дзіцячых дамоў і прыёмным сем'ям. C 15-і серый першага сезона і ў другі сезон перад тытрамі з'яўляецца QR-код, які вядзе на сайт «Змяні адно жыццё», дзе любіць жадаючы можа падтрымаць<ref>[https://iz.ru/1416173/2022-10-26/sozdateli-seriala-tetia-marta-podderzhali-fond-izmeni-odnu-zhizn Создатели сериала «Тётя Марта» поддержали фонд «Измени одну жизнь»]</ref><ref>[https://changeonelife.ru/articles/tetya-marta-vnov-pomozhet-detyam-sirotam-najti-roditelej/ «Тётя Марта» вновь поможет детям-сиротам найти родителей]</ref>. == Сюжэт == Дзевяцігадовая дзяўчынка Марта жыве ў [[Масква|Маскве]] без бацькоў (хто яе бацькі і дзе яны знаходзяцца — невядома). Побач з дзяўчынкай толькі дзядуля, за якім патрэбен догляд. Марта ад усіх хавае сваё сямейнае становішча, каб не патрапіць у дзіцячы дом. Фактычна яна вымушана весці дарослае жыццё, бо, акрамя школьных урокаў, у яе шмат хатніх клопатаў. Аднойчы да яе прыязджае сваяк з [[Казань|Казані]] Марат, і пасяляецца з ёй у адной кватэры. Аднак яго мэта заключаецца не ў клопаце пра дзяўчынку. Марат завінаваціўся буйную суму грошай, і каб разлічыцца па даўгах, ён вырашае завалодаць кватэрай Марты. Паступова Марат пранікаецца цёплымі пачуццямі да Марте і адмаўляецца ад ідэі махінацыі з яе кватэрай. А Марта тым часам шукае маму. == У ролях == * Віта Карніенка — ''Марта Самсонава / Юлія Паўлава, сёстры-блізняты * Аляксандр Мяцелкін — ''Марат Еникеев, «стрыечны пляменнік» Марты, далёкі сваяк Васіля Самсонава * Юрый Кузняцоў — ''Васіль Сямёнавіч Самсонаў, «дзядуля» Марты, пенсіянер * Сяргей Епішаў — ''Ілля Сяргеевіч Аксёнаў, акцёр-няўдачнік, сусед Марты * Крысціна Асмус — ''Вольга Віктараўна, настаўніца і класны кіраўнік Марты, каханая Марата * Валерыя Зоідава — ''Антаніна Калясіна (Тоня), лейтэнант паліцыі, участковы ўпаўнаважаны; каханая Марата * Аляксандр Галубкоў — ''Дзімон, знаёмы Марата, сядзеў у турме * Кацярына Кабак — ''Мелані, гламурная суседка Марты, каханая Дзімы * Зоя Бербер — ''Вера Паўлава, апякун Юліі Паўлавай (2 сезон) * Мацвей Варонін — ''Даніла Паўлаў, сын Веры (2 сезон) == Трансляцыя == {| class="wikitable" !Сезон !Дата паказу |- |1 |3 — 27 кастрычніка 2022 |- |2 |8 — 11 красавіка 2024 |} == Узнагарода == * У снежні 2022 года тэлесерыял атрымаў прэмію «Самы ОК» у намінацыі «Серыял года»<ref>[https://ria.ru/20221216/odnoklassniki-1839084301.html Одноклассники подвели итоги юбилейной премии «Самый ОК»]</ref>. * У снежні 2022 года на Patriki Film Festival тэлесерыял атрымаў прыз як галоўны сацыяльны кінапраект года<ref>[https://tass.ru/kultura/16687341 Patriki Film Festival объявил итоги российской конкурсной программы]</ref>. * У кастрычніку 2023 года тэлесерыял атрымаў прэмію ТЭФІ-KIDS у дзвюх намінацыях: «Лепшы серыял для дзяцей і сямейнага прагляду» і «Рэжысёр праграмы / фільма / серыяла для дзяцей і сямейнага прагляду» (атрымаў рэжысёр серыяла Яўген Шелякин)<ref>[https://www.vokrug.tv/article/show/16981394671/ Стали известны победители премии «ТЭФИ-KIDS 2023»]</ref>. == Меркаванні аб серыяле == * Марыя Бабаева, рэцэнзія «Кінаафішы»: ''«... цёплая атмасфера і гісторыя, у якой непадобныя людзі павінны будуць стаць сапраўднай сям'ёй. Астатняе трымаецца на добрым гумары і выдатным акцёрскім складзе»''<ref>{{Cite web |url=https://www.kinoafisha.info/reviews/8329248/ |title=«Тётя Марта»: Рецензия Киноафиши |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012200859/https://www.kinoafisha.info/reviews/8329248/ |archive-date=12 кастрычніка 2022 |access-date=3 мая 2024 |url-status=dead}}</ref>. * Марыя Токмашава, Кіно-тэатр.ру: ''«Віта Карніенка, да сваіх 12 гадоў сыграла ўжо амаль у сотні фільмаў і серыялаў, — тут сапраўдная зорка, якой лёгка ўдаецца ролю моцнай і незалежнай дзяўчынкі, тонка злучае Дарослы, часам скептычны рацыяналізм з дзіцячай шчырасцю і безабароннасцю»''<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/art/serial/6506/ «Тётя Марта»: устами Виты Корниенко глаголет истина]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://ctc.ru/projects/serials/tetya-marta/ Страница сериала на официальном сайте «СТС»] {{ref-ru}} * [https://wink.ru/series/tetya-marta-year-2022 Страница сериала в онлайн-кинотеатре Wink] {{ref-ru}} * [https://kino.rambler.ru/series/49618118-serial-tetya-marta-legkaya-komediya-s-sereznym-podtekstom/ Сериал «Тётя Марта» — лёгкая комедия с серьёзным подтекстом] {{ref-ru}} * [https://www.imdb.com/title/tt21802794/ На сайте IMDb] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-03}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Расіі]] [[Катэгорыя:Сітуацыйная камедыя]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2022 года]] mr895w3uvciny4w55f6drsun7fzmav9 0 766088 5220696 4899138 2026-10-18T08:11:57Z DzBar 156353 5220696 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Велькі Рытаў''' на [[Белыя ўвалы|Белых увалах]] ({{lang-en|Michel Delving on the White Downs}}) — у [[Легендарыум Толкіна|легендарыуме Толкіна]] галоўны горад [[Воласць (Серадзем’е)|Воласці]] ([[Серадзем’е]]). Войт Велькага Рытава, які выбіраўся на сем гадоў на Вольным кірмашы, быў адзіным сапраўдным пасадоўцам у Воласці. Падчас [[Вайна Пярсцёнка|Вайны Пярсцёнка]] войтам быў Уіл Беланог, самы тоўсты хобіт [[Заходняя чварціна|Заходняй чварціны]]. У Велькім Рытаве таксама знаходзіўся Знадбенны дом, музей старых рэчаў, дзе нейкі час знаходзілася [[мітрыл]]авая кальчуга [[Більба Торбінс|Більба Торбінса]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lotr.fandom.com/ru/wiki/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B3|title=Мичел Делвинг|website=Википалантир|access-date=2024-05-31}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Серадзем’я]] oh5817rle7yy1k7yufqmfozwjavfkib 0 768622 5220679 4799956 2026-10-18T07:44:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Музеі Эстоніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220679 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Тартускі гарадскі музей''' ({{lang-et|Tartu Linnamuuseum}}) — музей у г. [[Тарту]], [[Эстонія]], прысвечаны гарадской гісторыі. Музей заснаваны ў 1955 годзе. Будынак музея быў пабудаваны ў канцы XVIII ст. Налічвае каля 158 000 экспанатаў (2011). Пастаянная экспазіцыя музея называецца «Дорпт. Юр’еў. Тарту». Музей мае 4 філіялы: * Тартускі дом-музей мяшчан 19 стагоддзя; * Музей КДБ; * Дом-музей Оскара Лутса; * Музей Спеўнага фестывалю. [[Катэгорыя:Музеі Эстоніі]] 1nh53onga4jymh62qvgndl46hnvuom9 0 768649 5220699 4800254 2026-10-18T08:17:22Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Музеі Эстоніі]]; +[[Катэгорыя:Музеі цацак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5220699 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Тартускі музей цацак''' ({{lang-en|Tartu Mänguasjamuuseum}}) — [[музей]] у горадзе [[Тарту]]. У пачатку XIX стагоддзя ў будынку музея размяшчалася школа Дарпацкага павета, дзе ў асноўным вучыліся дзеці рамеснікаў. У 1829 годзе памяшканне музея перайшло ў прыватную ўласнасць, пасля чаго была арганізавана маштабная работа па рэканструкцыі будынка: фасад дома выкананы ў класічным стылі, былі пашыраны вокны, а пакоі падзелены перагародкамі. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя будынак быў падзелены на некалькі невялікіх памяшканняў, у двары ўзведзены дадатковыя пабудовы, якія пазней былі знішчаны. На працягу XX стагоддзя будынак уяўляў сабой жылы дом, у якога не было пастаянных уладальнікаў. У 1994 годзе ўлады горада Тарту вырашаюць размясціць тут музей цацак. Яго адкрыццё адбылося ў маі 1994 года. У 2002—2003 гадах памяшканне было цалкам адрамантавана і ўзноўлены яго першапачатковы выгляд. Пачынаючы з 2004 года музей знаходзіцца ў старой частцы горада на вуліцы Лутсу, у комплекс музея ўваходзіць чатыры будынкі XVIII—XIX стагоддзяў. З 2010 года ў склад музея ўваходзіць таксама і [[Тэатральны дом (Тарту)|Тэатральны дом]]. Калекцыя музея налічвае больш за 24600 цацак і лялек. Цацкі прадстаўлены ў традыцыйным народным эстонскім стылі. Прадстаўлена выстава мастацкіх лялек, сувеніраў з розных краін, а таксама збор фіна-вугорскіх цацак. [[Катэгорыя:Музеі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Музеі цацак]] 2zfsyk1cjqpnaokuke85ipoywq1m4hg 0 769778 5220720 4818336 2026-10-18T08:45:53Z Zadorenko V 175157 5220720 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Чыстапальскі раён''' ({{lang-tt|Чистай районы}}, {{lang-ru|Чистопольский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе [[Татарстан|Рэспублікі Татарстан]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Размешчаны ў цэнтральнай раўніннай частцы Татарстана, на левым беразе ракі [[Кама|Камы]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Чыстапаль]]. У Чыстапальскім раёне развіта [[сельская гаспадарка]]. == Геаграфія == Чыстапольскі раён размешчаны ў Заходнім Закам’і, у цэнтральнай раўніннай частцы Татарстана, на левым беразе Камы. Мяжуе на захадзе з Аляксееўскім раёнам, на паўночным захадзе — з Рыбна-Слабадскім, на паўночным усходзе — з Мамадышскім, на ўсходзе — з Ніжнякамскім, на паўднёвым усходзе — з Новашэшмінскім і на поўдні — з Аксубаеўскім раёнамі Татарстана. Агульная плошча — 1823 км². Працяг раёна з поўначы на ​​поўдзень — 50 км, з захаду на ўсход — 58 км. У раёне ёсць запасы нафты, каменнага вугалю і іншых [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. Клімат умерана-кантынентальны, сярэдняя тэмпература студзеня −13 °C, ліпеня +19,5 °C. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Татарстан}} [[Катэгорыя:Татарстан| ]] oyx6mzx9ttxpziz39v20ix92ktv6x3z 0 774021 5220626 4846756 2026-10-18T01:03:56Z Modallwmbw 165843 5220626 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Манькі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 08|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Запольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Манькі́'''<ref name=":0">{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mańki}}, {{lang-ru|Маньки}}) — былая [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Запольскага сельсавета]]. Скасавана 16 студзеня 1975 года<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 7 (1453).</ref>, жыхары пераехалі ў вёскі [[Броннае (Рагачоўскі раён)|Броннае]], [[Дуброўшчына (Рагачоўскі раён)|Дуброўшчына]] і [[Заполле (Рагачоўскі раён)|Заполле]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} ti06ytkrimghpelx9g3vecq723di0a4 0 775628 5220475 5038736 2026-10-17T14:40:03Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220475 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Visa Inc.''' — амерыканская транснацыянальная [[карпарацыя]], якая займаецца абслугоўваннем электронных пераводаў сродкаў праз [[Аплатная картка|аплатныя карткі]] па ўсім свеце.<ref>[http://www.corporate.visa.com Visa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090930192322/http://corporate.visa.com/}}. </ref> Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў [[Сан-Францыска|Сан-Францыска, Каліфорнія]].<ref>{{Cite web|url=https://s29.q4cdn.com/385744025/files/doc_downloads/Visa-Inc_-Fiscal-2021-Annual-Report.pdf|title=Visa Inc. 2021 Annual Report|publisher=Visa Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106063243/https://s29.q4cdn.com/385744025/files/doc_downloads/Visa-Inc_-Fiscal-2021-Annual-Report.pdf|archive-date=November 6, 2022|access-date=17 August 2022|url-status=live}}</ref> Visa не выпускае карткі самастойна, не дае крэдыты і не вызначае сумы збораў для карыстальнікаў. Бізнес кампаніі пабудаваны на продажы плацежных прадуктаў пад маркай Visa іншым фінансавым установам, якія далей прапаноўваюць іх уласным кліентам. Visa была заснавана ў 1958 годзе кампаніяй [[Bank of America]] як сэрвіс крэдытных картак BankAmericard.<ref name="Stearns_Page1">{{cite book |last1=Stearns |first1=David L. |title=Electronic Value Exchange: Origins of the Visa Electronic Payment System |date=2011 |publisher=Springer |location=London |isbn=978-1-84996-138-7 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=k2tTTBOImXMC&pg=PA1 |access-date=March 20, 2023 |archive-date=March 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328155112/https://books.google.com/books?id=k2tTTBOImXMC&pg=PA1 |url-status=live }} Available through SpringerLink.</ref> Канкурэнцыя з Master Charge (цяпер [[Mastercard]]) змусіла Bank of America да прапановы сэрвісу іншым фінансавым установам у 1966 годзе. У 1970 годзе быў створаны кааператыў банкаў-эмітэнтаў, сэрвіс перастаў кантралявацца непасрэдна праз Bank of America. Перайменаванне ў Visa адбылося ў 1976 годзе. Трансакцыі Visa па ўсім свеце праходзяць праз адзін з чатырох цэнтраў апрацоўкі даных, кожны з якіх моцна абаронены ад стыхійных бедстваў, злачынцаў і тэрарызму, можа працаваць незалежна ад іншых і апрацоўваць да 30 000 адначасовых трансакцый кожную секунду.<ref name=":1">{{Cite web| url=https://www.forbes.com/sites/danielfisher/2015/05/06/visa-moves-at-the-speed-of-money/#12a2f9a61b99| title=Visa Moves at the Speed of Money| last=Fisher| first=Daniel| website=Forbes| access-date=2016-05-01| date=2015-05-25| archive-date=August 6, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200806062452/https://www.forbes.com/sites/danielfisher/2015/05/06/visa-moves-at-the-speed-of-money/#12a2f9a61b99| url-status=live}} This article is authored by a ''Forbes'' staff member.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.networkcomputing.com/networking/inside-visas-data-center/1599285558|title=Inside Visa's Data Center {{!}} Network Computing|website=www.networkcomputing.com|access-date=2016-05-01|date=May 29, 2013|last=Kontzer|first=Tony|archive-date=May 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516025654/http://www.networkcomputing.com/networking/inside-visas-data-center/1599285558|url-status=live}}</ref><ref name="Swartz">{{cite news| last1=Swartz| first1=Jon| title=Top secret Visa data center banks on security, even has moat| url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/story/2012-03-25/visa-data-center/53774904/1| access-date=20 February 2017| work=USA Today| date=25 March 2012| archive-date=November 9, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20181109162309/http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/story/2012-03-25/visa-data-center/53774904/1| url-status=live}}</ref> Visa з’яўляецца другой па велічыні ў свеце карткавай плацежнай арганізацыяй, пасля таго, як у 2015 годзе яе апярэдзіла кітайская UnionPay.<ref name="Finextra">{{cite news|title=UnionPay takes top spot from Visa in $22 trillion global cards market – RBR|url=https://www.finextra.com/pressarticle/65412/unionpay-takes-top-spot-from-visa-in-22-trillion-global-cards-market---rbr|work=Finextra|publisher=Finextra Research Limited|location=London|date=22 July 2016|access-date=February 3, 2017|archive-date=June 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604041035/https://www.finextra.com/pressarticle/65412/unionpay-takes-top-spot-from-visa-in-22-trillion-global-cards-market---rbr|url-status=live}}</ref> Аднак, паколькі поспех UnionPay заснаваны галоўным чынам на памеры яе ўнутранага рынку ў [[Кітай|Кітаі]], Visa па-ранейшаму лічыцца дамінавальнай у астатнім свеце, дзе ёй належыць каля 50 % плацяжоў.<ref name="Finextra" ,="" /> У 2015 годзе выданне Nilson Report, якое сочыць за індустрыяй крэдытных картак, паказала, што глабальная сетка Visa апрацавала 100 мільярдаў трансакцый на працягу 2014 года з агульным аб’ёмам 6,8 трлн долараў ЗША.<ref name=":1" /> == Гл. таксама == * [[Аплатная картка]] * [[American Express]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://visa.com/ Афіцыйны сайт] {{DJIA}} [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фінансавыя кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы]] nq07sn9og9tgvubnqiw7cun3dki9whr 0 776429 5220637 4875565 2026-10-18T02:09:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220637 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грылі}} {{Палітык}} '''Хорас Грылі''' ({{Lang-en|Horace Greeley}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] журналіст, палітычны дзеяч, сумесны кандыдат ад Ліберальна-рэспубліканскай і [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай]] партый на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (1872)|прэзідэнцкіх выбарах 1872 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і небагатых фермераў, з 1831 года жыў у [[Нью-Ёрк]]у, дзе ў 1834 годзе пачаў выдаваць газету ''New Yorker''. З 1838 года таксама выдаваў газету партыі [[Вігі (ЗША)|вігаў]] ''Jeffersonian'', а з 1840 года газету ''Log Cabin'', папулярнасць якой спрыяла перамозе кандыдата ад партыі амерыканскіх вігаў [[Уільям Генры Гарысан|Уільяма Гарысана]] на прэзідэнцкіх выбарах. У 1841 годзе газеты Грылі былі аб’яднаны ў ''New York Tribune'', рэдактарам якой ён заставаўся да канца сваіх дзён. Грылі адрозніваўся радыкальнымі поглядамі, падтрымліваючы ўтапічны сацыялізм у духу [[Шарль Фур’е|Шарля Фур’е]] і амерыканскага сацыяліста Альберта Брысбена, адмену рабаўладання, аграрныя рэформы (у тым ліку [[Гомстэд-акт|закон аб гомстэдах]]), асваенне [[Захад ЗША|Захаду]] (13 ліпеня 1865 года ў яго рэдактарскай калонцы з’явілася фраза, якая стала знакамітай: ''Go West, young man, go West and grow up with the country'' — ''Ідзі на захад, малады чалавек, Ідзі на захад і расці разам са сваёй краінай''); ён быў праціўнікам буйнога капіталу, выступаючы супраць манаполій і перадачы зямлі ва ўласнасць уладальнікаў чыгунак, падтрымліваў павышэнне тарыфаў. З 1851 па 1862 год у яго газеце супрацоўнічалі [[Карл Маркс]] і [[Фрыдрых Энгельс]]. Грылі быў яркай асобай, вядомай сваім эксцэнтрычнымі паводзінамі; ён заўсёды насіў з сабой парасон і нават у самае гарачае надвор’е апранаў паліто, захапляўся [[спірытызм]]ам і [[фрэналогія]]й. З 4 снежня 1848 па 3 сакавіка 1849 грылі засядаў у [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсе]]. Пасля 1854 года ўзнікла [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканская партыя]], New York Tribune стала яе неафіцыйным органам (і выконвала гэтую ролю яшчэ шмат дзесяцігоддзяў); Грылі па-ранейшаму адрозніваўся радыкалізмам, сцвярджаючы, што ў краіне існуе змова рабаўладальнікаў, накіраваная супраць прагрэсіўных сіл, пасля пачатку [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] заклікаў урад як мага хутчэй афіцыйна абвясціць адмену рабства, але ў 1863—1864 перайшоў на больш кампрамісныя пазіцыі, падтрымліваючы ідэю міру з [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэрацыя]]. Пасля вайны Грылі ў асноўным знаходзіўся ў радыкальна-рэспубліканскай апазіцыі прэзідэнту [[Эндру Джонсан]]у, але яго папулярнасць сярод радыкальных рэспубліканцаў упала пасля таго, як у 1867 годзе ён унёс заклад для вызвалення экс-прэзідэнта Канфедэрацыі [[Джэферсан Дэвіс|Джэферсана Дэвіса]]. === Прэзідэнцкія выбары === У 1868 годзе Грылі падтрымаў кандыдатуру рэспубліканца [[Уліс Сімсан Грант|Уліса Гранта]], але неўзабаве перайшоў у лік яго крытыкаў, канчаткова парваў з радыкаламі і ў 1872 годзе ўступіў у Ліберальна-Рэспубліканскую партыю, якая адкалолася ад рэспубліканцаў. Нечакана для ўсіх, ён быў зацверджаны ліберальнымі рэспубліканцамі кандыдатам у прэзідэнты і падтрыманы Дэмакратычнай партыяй, якая не хацела распыляць наладжаны супраць Гранта электарат. [[Файл:Nast_vs_Greeley.JPG|справа|міні|250x250пкс|На малюнку Наста Грылі цісне руку забойцам чарнаскурых з Джорджыі.]] Цяпер Грылі выступаў за больш хуткае згортванне [[Рэканструкцыя Поўдня|Рэканструкцыі]] і вывад войскаў з паўднёвых штатаў. Стала зразумела, што ён няўдалы кандыдат; пасля 1848 яму ні разу не атрымоўвалася перамагчы на выбарах, рэзкая змена поглядаў зрабіла яму рэпутацыю перабежчыка і чалавека, не годнага даверу; прыхільнікі Гранта малявалі яго дзіваком. Асабліва вызначыўся ў высмейванні Грылі вядомы карыкатурыст [[Томас Наст]]. Нягледзячы на аб’яднанне праціўнікаў Гранта, Грылі атрымаў толькі 43,8 % галасоў, ён перамог у 6 штатах, што павінна было даць яму 66 галасоў выбаршчыкаў. Незадоўга да выбараў памерла жонка Грылі, з-за чаго ён запаў у вар’яцтва і памёр неўзабаве пасля выбараў (але да галасавання выбаршчыкаў). 3 выбаршчыкі з [[Джорджыя|Джорджыі]] усё ж прагаласавалі за Грылі (але іх галасы былі дыскваліфікаваныя кангрэсам, па іншых крыніцах, іх бюлетэні засталіся пустымі), галасы астатніх падзяліліся паміж 4 прадстаўнікамі дэмакратычнай і Ліберальна-Рэспубліканскай партый. Яшчэ больш было названа кандыдатаў у віцэ-прэзідэнты — 8 (нягледзячы на тое, што балатаваўся ў пары з Грылі кандыдат у віцэ-прэзідэнты Бенджамін Браўн застаўся жывы). == Памяць == Імем Грылі названа плошча ў [[Нью-Ёрк]]у. Побач з ёй, у скверы, усталяваны помнік. == Вобраз Хараса Грылі ў кіно == * «[[Банды Нью-Ёрка]]» / «Gangs of New York» ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нідэрланды]], [[Італія]]; [[2002]]) рэжысёр [[Марцін Скарсэзэ]], у ролі Хараса Грылі — [[Майкл Бірн]]. * У адным з эпізодаў тэлесерыяла «Дні ў Даліне Смерці» ролю Хараса Грылі выканаў Пэрлі Баер. == Бібліяграфія == * {{кніга|ref=Greeley|спасылка=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=etas|аўтар=Horace Greeley|загаловак=An Address on Success in Business|год=1867|мова=en|месца=New York|выдавецтва=S. S. Packard|allpages=31}} * Greeley, Horace. ''The American Conflict: A History of the Great Rebellion in the United States of America, 1860-64'' [https://books.google.com/books?id=ZlIMAAAAYAAJ Vol.] [https://books.google.com/books?id=ZlIMAAAAYAAJ I] Архіўная копія ад 3 жніўня 2016 на Wayback Machine (1864) [https://books.google.com/books?id=jTSNPCYZbFcC Vol.] [https://books.google.com/books?id=jTSNPCYZbFcC II] Архіўная копія ад 2 красавіка 2015 на Wayback Machine (1866) * Greeley, Horace. ''[https://books.google.com/books?vid=LCCN17013775 Recollections of a Busy Life] Архіўная копія ад 13 красавіка 2021 на Wayback Machine'' (1868) * Greeley, Horace. ''[[iarchive:essaysdesignedto00greeuoft|Essays Designed to Elucidate The Science of Political Economy, While Serving To Explain and Defend The Policy of Protection to Home Industry, As a System of National Cooperation For True Elevation of Labor]]'', Boston: Fields, Osgood a Co., 1870 == Крыніца == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Cross, Coy F., II. ''Go West Young Man! Horace Greeley’s Vision for America.'' U. of Mexico Press, 1995. 165 pp. [https://web.archive.org/web/20110117003323/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1191721 online edition] * Downey, Matthew T. «Horace Greeley and the Politicians: The Liberal Republican Convention in 1872,» ''The Journal of American History,'' Vol. 53, No. 4. (March, 1967), pp.&nbsp;727-750. [http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28196703%2953%3A4%3C727%3AHGATPT%3E2.0.CO%3B2-B in JSTOR] * Durante, Dianne, ''Outdoor Monuments of Manhattan: A Historical Guide'' (New York University Press, 2007): discussion of Greeley and the 2 memorials to him in New York. * Lunde, Erik S. ''Horace Greeley'' (Twayne’s United States Authors Series, no. 413.) Twayne, 1981. 138 pp. * Lunde, Erik S. «The Ambiguity of the National Idea: the Presidential Campaign of 1872» ''Canadian Review of Studies in Nationalism'' 1978 5(1): 1-23. ISSN 0317-7904 * McDougall, Walter A. ''Throes of Democracy: The American Civil War Era, 1829—1877'' (Harper Collins, 2008) * {{артыкул|ref=Nevins|аўтар=Allan Nevins|загаловак=Horace Greeley|год=1931|мова=en|выданне=Dictionary of American Biography|pages=528−534|volume=7}} * [[:en:Vernon Louis Parrington|Parrington, Vernon L.]] ''Main Currents in American Thought'' (1927), II, pp.&nbsp;247-57. [https://web.archive.org/web/20191023145046/http://xroads.virginia.edu/~Hyper/Parrington/vol2/bk02_01_ch05.html online edition] * Robbins, Roy M., [http://www.ditext.com/robbins/robbins.html «Horace Greeley: Land Reform and Unemployment, 1837—1862,»] Архіўная копія ад 6 верасня 2006 на Wayback Machine ''Agricultural History'', VII, 18 (January, 1933). * Rourke, Constance Mayfield ; ''Trumpets of Jubilee: Henry Ward Beecher, Harriet Beecher Stowe, Lyman Beecher, Horace Greeley, P.T. Barnum'' (1927). [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30485375 online edition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110117020618/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30485375 |date=17 студзеня 2011 }} Архіўная копія ад 17 сакавіка 2011 на Wayback Machine * Schulze, Suzanne. ''Horace Greeley: A Bio-Bibliography.'' Greenwood, 1992. 240 pp. * Seitz, Don C. ''Horace Greeley: Founder of the New York Tribune'' (1926) [https://web.archive.org/web/20120524214156/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=95028604 online edition] Архивная копия от 24 мая 2012 на Wayback Machine * {{кніга|ref=Van Deusen|спасылка=https://www.questia.com/library/98259620/horace-greeley-nineteenth-century-crusader|аўтар=Glyndon G. Van Deusen|загаловак=Horace Greeley|год=1953|мова=en|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pensilvania Press|allpages=448|isbn=53-9551|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009092420/https://www.questia.com/library/98259620/horace-greeley-nineteenth-century-crusader|archive-date=9 кастрычніка 2019}} * {{кніга|ref=Van Deusen|аўтар=Glyndon G. Van Deusen|загаловак=Horace Greeley|год=2015|мова=en|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pensilvania Press|allpages=472|серыя=Anniversary Collection|isbn=9781512819106}} * Weisberger, Bernard A. «Horace Greeley: Reformer as Republican» . ''Civil War History'' 1977 23(1): 5-25. ISSN 0009-8078 * Robert C. Williams. ''Horace Greeley: Champion of American Freedom'' (2006) * {{кніга|аўтар=Lauren Keach Lessing|загаловак=Presiding Divinities|год=2006|мова=en|выдавецтва=Indiana University}} == Спасылкі == * {{ВСЭ3|том=7|ref=БСЭ 3 изд.}} * [http://nastandgreeley.harpweek.com/default.asp Калекцыя накіраваных супраць Грылі карыкатур Т. Наста] Архіўная копія ад 6 сакавіка 2006 на Wayback Machine{{Ref-en}} * {{Cite web|lang=en|url=http://www.tulane.edu/~latner/Greeley.html|title=Horace Greeley|website=Tulane University|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217100524/http://www.tulane.edu/~latner/Greeley.html|archive-date=2007-12-17}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грылі Хорас}} [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] [[Катэгорыя:Абаліцыяністы ЗША]] qw5v0evugt0cuzxm06n9e90hlzt5zos 0 782015 5220465 5003205 2026-10-17T14:21:33Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220465 wikitext text/x-wiki {{картка праграмы | name = Манэра | title = Манэра | logo = [[Выява:Monero-Logo.svg|200px]] | screenshot = [[Выява:Monero_GUI_0.12.3.0.png|200px]] | caption = | collapsible = | author = | developer = | released = {{Start date|2014|04|18}} | discontinued = | latest release version = | latest release date = | programming language = [[C++]] | operating system = [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[MacOS]], [[Android]], [[FreeBSD]] | genre = [[Крыптавалюта]] | license = [[MIT License]] | website = {{URL|http://www.getmonero.org}} }} '''Манэра''' ({{lang-en|Monero}}) — [[крыптавалюта]], арыентаваная на прыватнасць. Выкарыстоўвае кальцавыя падпісанні, канфідэнцыяльныя трансакцыі і сакрэтныя адрасы для забеспячэння ананімнасці карыстальнікаў<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.reuters.com/article/technology/privacy-coin-monero-offers-near-total-anonymity-idUSKCN1SL0F0/|title='Privacy coin' Monero offers near total anonymity|date=2019-06-11|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://archive.today/20241031003127/https://www.reuters.com/article/technology/privacy-coin-monero-offers-near-total-anonymity-idUSKCN1SL0F0/|archive-date=2024-10-31|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Яна была запушчана [[18 красавіка]] [[2014]] года як форк [[:ru:Bytecoin|Bytecoin]] і хутка набыла папулярнасць дзякуючы свайму высокаму ўзроўню бяспекі і канфідэнцыяльнасці<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://bitpapa.com/ru/blog/quick-start/chto-za-kriptovalyuta-monero-istoriya-sozdaniya-i-perspektivy|title=Что за криптовалюта монеро? История создания и перспективы|date=|publisher=BitPapa|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202100456/https://bitpapa.com/ru/blog/quick-start/chto-za-kriptovalyuta-monero-istoriya-sozdaniya-i-perspektivy|archive-date=2022-12-02|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Паводле прыхільнікаў Манэра, гэтая крыптавалюта ўвасабляе «духоўнага пераемніка ранніх антысістэмных каранёў [[Біткойн|Біткойна]]»<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/sites/boazsobrado/2025/01/18/is-monero-keeping-bitcoins-cypherpunk-dream-alive/|title=Is Monero Keeping Bitcoin's Cypherpunk Dream Alive?|date=2025-01-18|publisher=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118193127/https://www.forbes.com/sites/boazsobrado/2025/01/18/is-monero-keeping-bitcoins-cypherpunk-dream-alive/|archive-date=2025-01-18|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Манэра крытыкавалася за выкарыстанне злачынцамі, [[Тэрарызм|тэрарыстамі]] і [[Дыктатура|аўтарытарнымі рэжымамі]] для абыходу санкцый<ref>{{Cite web|language=en|url=https://news.sky.com/story/north-korean-hackers-mining-cryptocurrency-monero-11192924|title=North Korean hackers mining cryptocurrency Monero|date=2018-01-02|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102145405/https://news.sky.com/story/north-korean-hackers-mining-cryptocurrency-monero-11192924|archive-date=2018-01-02|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>{{Пераход|Крытыка}}. == Гісторыя == Манэра з’явілася як форк Bytecoin у 2014 годзе. Першапачаткова яна называлася BitMonero, але пазней назва была скарочана да Манэра. Праект хутка прыцягнуў увагу дзякуючы сваёй арыентаванасці на [[прыватнасць]] і [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізацыю]]. У наступныя гады супольнасць і распрацоўшчыкі актыўна ўдасканальвалі [[Алгарытм|алгарытмы]] і [[Шыфраванне|метады шыфравання]], каб зрабіць крыптавалюту яшчэ больш бяспечнай і ананімнай<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/about/index.html|title=Краткая история|date=2018-01-02|publisher=getmonero.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203053234/https://www.getmonero.org/ru/resources/about/index.html|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. == Тэхналогія == Манэра выкарыстоўвае некалькі перадавых тэхналогій: * '''Кальцавыя падпісанні''' — дазваляюць схаваць асобу адпраўніка, змешваючы яго трансакцыю з іншымі<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/ringsignatures.html|title=Кольцевая подпись|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202083948/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/ringsignatures.html|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. * '''Канфідэнцыяльныя трансакцыі (RingCT)''' — забяспечваюць шыфраванне сум трансакцый<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/ringCT.html|title=Ring T|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185509/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/ringCT.html|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. * '''Сакрэтныя адрасы''' — генеруюць унікальны адрас для кожнай трансакцыі, што ўскладняе асочванне атрымальніка<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/stealthaddress.html|title=Скрытый адрес|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201200241/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/stealthaddress.html|archive-date=2024-12-01|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. === Майнінг === [[Майнінг]] — гэта працэс стварэння новых блокаў і пацвярджэння трансакцый у блокчэйне шляхам рашэння складаных матэматычных задач, за што ўдзельнікі ўзнагароджваюцца крыптавалютай<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/mining.html|title=Майнинг|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202150328/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/mining.html|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Майнінг Манэра заснаваны на алгарытме RandomX, які аптымізаваны для работы на [[Цэнтральны працэсар|звычайных працэсарах]], што спрыяе дэцэнтралізацыі сеткі<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/randomx.html|title=RandomX|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219022916/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/randomx.html|archive-date=2024-12-19|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Майнеры ўдзельнічаюць у працэсе стварэння новых блокаў і атрымліваюць узнагароды ў выглядзе XMR. Адной з унікальных асаблівасцей Манэра з’яўляецца сістэма хваставой эмісіі (tail emission): пасля дасягнення пэўнай колькасці блокаў (каля 18,4 мільёна XMR) эмісія не спыняецца цалкам, а працягваецца з мінімальнай стаўкай 0,6 XMR за блок. Гэтая сістэма забяспечвае ўстойлівасць сеткі і стымуляванне майнераў на працягу ўсяго часу існавання Манэра, робячы яе інфляцыйнай крыптавалютай з доўгатэрміновай перспектывай<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/tail-emission.html|title=Хвостовая эмиссия|date=|publisher=Moneropedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203072339/https://www.getmonero.org/ru/resources/moneropedia/tail-emission.html|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. == Крытыка == Манэра часта крытыкуецца за сваю высокую ступень ананімнасці, якая робіць яе прывабнай для незаконных фінансавых аперацый, асабліва на [[Даркнэт|даркнэце]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.wired.com/2017/01/monero-drug-dealers-cryptocurrency-choice-fire/|title=Monero, the Drug Dealer's Cryptocurrency of Choice, Is on Fire|date=2017-01-25|publisher=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119170803/https://www.wired.com/2017/01/monero-drug-dealers-cryptocurrency-choice-fire/|archive-date=2025-01-19|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Паводле дакладу [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]], тэрарыстычная групоўка [[Ісламская дзяржава]] заклікала да ахвяраванняў у Манэра<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/27/trump-crypto-extremism|title=Trump’s promise to loosen crypto regulations may be boon for extremist groups|date=2014-01-27|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125150045/https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/27/trump-crypto-extremism|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/191/91/pdf/n2419191.pdf|title=Thirty-fourth report of the Analytical Support and Sanctions Monitoring Team submitted pursuant to resolution 2734 (2024) concerning ISIL (Da’esh), Al-Qaida and associated individuals and entities|date=2024-07-22|publisher=[[Савет Бяспекі ААН]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125044015/https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/191/91/pdf/n2419191.pdf|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. Гэтая спрэчка прывяла да таго, што [[Крыптавалютная біржа|крыптабіржаў]] [[Binance]] і Kraken прыпынілі гандаль у Манэра<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.ft.com/content/971ac694-f250-412c-9fe0-f956378a751a|title=Binance Delisting Sparks Privacy Concerns|date=|publisher=[[Financial Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221052622/https://www.ft.com/content/971ac694-f250-412c-9fe0-f956378a751a|archive-date=2024-02-21|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://news.bitcoin.com/kraken-to-delist-monero-xmr-across-europe/|title=Kraken to Delist Monero (XMR) Across Europe|date=2024-10-02|publisher=Bitcoin.com News|archive-url=https://archive.today/20241002081552/https://news.bitcoin.com/kraken-to-delist-monero-xmr-across-europe/|archive-date=2024-10-02|access-date=2025-02-03|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біткойн]] * [[Крыптавалюта]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.getmonero.org Афіцыйны сайт] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-04}} [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічнае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае сеткавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе]] b5z2tqu6503992vb1wm53w30szwhwl8 0 785844 5220432 5060656 2026-10-17T13:30:40Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220432 wikitext text/x-wiki '''ACID''' (ад {{Lang-en|atomicity, consistency, isolation, durability}}) — набор патрабаванняў да трансакцый у [[Сістэма кіравання базамі даных|сістэмах кіравання базамі даных]], якія забяспечваюць найбольш надзейную і прадказальную яе работу — атамарнасць,{{Пераход|#Атамарнасць}} узгодненасць,{{Пераход|#Узгодненасць}} ізаляцыю,{{Пераход|#Ізаляцыя}} устойлівасць{{Пераход|#Устойлівасць}}; сфармуляваны ў канцы 1970-х гадоў [[Джым Грэй|Джымам Грэем]]<ref>{{артыкул|аўтар=Jim Gray |загаловак=The Transaction Concept: Virtues and Limitations |спасылка=http://jimgray.azurewebsites.net/papers/thetransactionconcept.pdf |выданне=Proceedings of the 7th International Conference on Very Large Databases|год=1981|месяц=06|archivedate=2020-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704115542/http://jimgray.azurewebsites.net/papers/thetransactionconcept.pdf}}</ref>. Набор патрабаванняў лічыцца фактычным стандартам для высоканадзейных сістэм, перш за ўсё, [[Рэляцыйная СКБД|рэляцыйных СКБД]], пры гэтым з сярэдзіны 2000-х гадоў для пабудовы размеркаваных СКБД дапускаецца адмова ад часткі патрабаванняў ACID (для абгрунтавання чаго выкарыстоўваюцца [[тэарэма CAP]], [[тэарэма PACELC]]) або зніжэнне строгасці патрабаванняў (BASE). == Атамарнасць == Атамарнасць гарантуе, што ніякая [[трансакцыя]] не будзе зафіксавана ў сістэме часткова. Будуць або выкананы ўсе яе падаперацыі, або не выканана ніводнай. Паколькі на практыцы немагчыма адначасова і атамарна выканаць усю паслядоўнасць аперацый унутры трансакцыі, уводзіцца паняцце «адкату» ([[rollback]]): калі трансакцыю не атрымліваецца цалкам завяршыць, вынікі ўсіх яе да гэтага часу зробленых дзеянняў будуць адмененыя і сістэма вернецца да «вонкава зыходнага» стану — будзе здавацца, што трансакцыі і не было (натуральна, лічыльнікі, індэксы і іншыя ўнутраныя структуры могуць змяніцца, але, калі СКБД запраграмавана без памылак, гэта не паўплывае на вонкавыя яе паводзіны). == Узгодненасць == Трансакцыя, якая дасягае свайго нармальнага завяршэння ({{Lang-en|end of transaction, EOT}}) і тым самым фіксуе свае вынікі, захоўвае ўзгодненасць базы даных. Іншымі словамі, кожная паспяховая трансакцыя па вызначэнні фіксуе толькі дапушчальныя вынікі. Гэта ўмова з’яўляецца неабходным для падтрымкі чацвёртай уласцівасці. Узгодненасць з’яўляецца больш шырокім паняццем. Напрыклад, у банкаўскай сістэме можа існаваць патрабаванне роўнасці сумы, якая спісваецца з аднаго рахунку, суме, якая залічваецца на іншы. Гэта — бізнес-правіла, і яно не можа быць гарантавана толькі праверкамі цэласнасці, яго павінны выканаць праграмісты пры напісанні кода трансакцый. Калі якая-небудзь трансакцыя зробіць спісанне, але не зробіць залічэння, то сістэма застанецца ў некарэктным стане і ўласцівасць ўзгодненасці будзе парушана. Пры гэтым у ходзе выканання трансакцыі ўзгодненасці не патрабуецца: паміж залічэннем і спісаннем з прыкладу, хутчэй за ўсё, унутры трансакцыі будзе прамежкавы няўзгоднены стан сістэмы, але дзякуючы патрабаванню ізаляванасці ніякім іншым трансакцыям гэтая няўзгодненасць не будзе бачная. Атамарнасць жа гарантуе, што трансакцыя або будзе цалкам завершана, або ні адна з аперацый трансакцыі не будзе выканана. Тым самым гэтая прамежкавая няўзгодненасць з’яўляецца схаванай. == Ізаляцыя == Падчас выканання трансакцыі паралельныя трансакцыі не павінны аказваць уплыву на яе вынік. Ізаляванасць — патрабаванне дарагое, таму ў рэальных базах даных існуюць рэжымы, якія не цалкам ізалююць трансакцыю (узроўні ізаляванасці, якія дапускаюць фантомнае чытанне). == Устойлівасць == Незалежна ад праблем на ніжніх узроўнях (да прыкладу, абясточванне сістэмы або збоі ў абсталяванні) змены, зробленыя паспяхова завершанай трансакцыяй, павінны застацца захаванымі пасля вяртання сістэмы ў работу. Іншымі словамі, калі карыстальнік атрымаў пацвярджэнне ад сістэмы, што трансакцыя выканана, ён можа быць упэўнены, што зробленыя ім змены не будуць адменены з-за якога-небудзь збою. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=P. A. Bernstein, N. Goodman, V. Hadzilacos.|загаловак=Concurrency Control and Recovery in Database Systems|год=1986|выдавецтва=Addison-Wesley}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Базы даных]] 51jtgfh0nycqp0klb5yyt2hhi6m9s3g 0 786781 5220458 5004657 2026-10-17T14:12:41Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220458 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Bitcoin-міксер''' ({{Lang-en|Bitcoin mixer, Bitcoin tumbler, Bitcoin mixing service}})- сэрвіс ананімізацыі, які істотна ўскладняе асочванне трансакцый у сістэме [[Біткойн|Bitcoin]]. Звычайна гэта адбываецца так: 1. Сродкі з розных крыніц аб’ядноўваюцца ў адзін пул на доўгі і выпадковы прамежак часу. 2. Пасля гэтага яны перанакіроўваюцца на новыя адрасы-атрымальнікі. Паколькі ўсе сродкі змешваюцца і пераразмяркоўваюцца выпадковым чынам, вельмі цяжка асачыць канкрэтныя манеты. Міксеры з’явіліся, каб палепшыць ананімнасць крыптавалют (напрыклад, біткойна — адсюль тэрмін біткоін-міксер), бо трансакцыі ў большасці з іх запісваюцца ў [[блокчэйн]]е. Аднак, дзякуючы мэце ананімізацыі, міксеры часта выкарыстоўваюцца для адмывання крыптавалюты. == Гістарычны кантэкст == Міксеры ўтрымліваюцца за кошт працэнтнай камісіі (звычайна 1-3 %) ад агульнай сумы змешаных манет <ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.30958/ajl.7-2-7|аўтар=Gaspare Jucan Sicignano|загаловак=Money Laundering using Cryptocurrency: The Case of Bitcoin!|год=2021-03-31|выданне=ATHENS JOURNAL OF LAW|том=7|выпуск=2|старонкі=253–264|issn=2407-9685|doi=10.30958/ajl.7-2-7}}</ref>. Назначэнне: ✓ Абарона прыватнасці: схаваць крыніцу сродкаў. ✓ Нелегальнае выкарыстанне: адмыванне грошай, асабліва калі змешваюцца сродкі злачыннага паходжання. Прававыя рызыкі: ▪ Змешванне буйных сум можа лічыцца злачынствам з-за парушэння антыструктурнага заканадаўства (напрыклад, спроб абысці кантроль за трансакцыямі). ▪ Аўтар кніг пра фінансавыя злачынствы Джэфры Робінсан (Jeffrey Robinson) лічыць, што міксеры трэба крыміналізаваць, паколькі іх могуць выкарыстоўваць для фінансавання тэрарызму<ref name=":0" />. Аднак, паводле даных Counter Terrorism Committee (CTC), выкарыстанне міксераў у тэрарыстычных мэтах застаецца адносна абмежаваным<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.5194/hess-2020-128-rc2|загаловак=Review of "bit by bit"|год=2020-06-12|doi=10.5194/hess-2020-128-rc2}}</ref>. ▪ Вядомы выпадак: некаторыя біржы блакіравалі рахункі з «забруджанымі» дэпазітамі, звязанымі з скрадзенымі біткойнамі[!спасылка неабходная]. Наступствы: Міксеры значна спрасцілі ананімнасць ў цёмным сеціве (напрыклад, на рынках тыпу Silk Road) і ускладнілі працу праваахоўнікаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.18572/2072-4160-2017-2-37-40|аўтар=Roman I. Dremlyuga|загаловак=Illicit Drug Trafficking in DarkNet: Threats and Challenges to Law Enforcement Official|год=2017-06-22|выданне=Drug control|том=2|старонкі=37–40|issn=2072-4160|doi=10.18572/2072-4160-2017-2-37-40}}</ref>. == Пірынгавыя міксеры == Пірынгавыя міксеры Пірынгавыя міксеры (англ. peer-to-peer tumblers) выступаюць пляцоўкай для каардынацыі карыстальнікаў біткойна, але не прымаюць манеты на сябе для змешвання. Карыстальнікі самастойна дамаўляюцца пра ўмовы змешвання. Перавагі: ✓ Няма рызыкі крадзяжу: сістэма працуе без пасрэднікаў. ✓ Поўная ананімнасць: пасля фарміравання групы ўдзельнікаў, біткойны пераразмяркоўваюцца паміж імі аўтаматычна. Нават сэрвіс-міксер не мае доступу да даных аб сувязі паміж: — адрасамі адпраўкі (адкуль прыйшлі манеты); — адрасамі прызначэння (куды яны былі перанакіраваныя)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2139/ssrn.4281625|аўтар=Kenneth See|загаловак=The Satoshi Laundromat: A Review on the Money Laundering Open Door of Bitcoin Mixers|год=2022|выданне=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.4281625}}</ref>. == Адмыванне грошай == У снежні 2013 года крыптавалютны міксер Bitcoin Fog быў выкарыстаны для адмывання часткі 96 000 BTC, скрадзеных з пляцоўкі Sheep Marketplace<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1186/s12888-024-06066-7|аўтар=Catherine Vacher, Nicholas Ho, Adam Skinner, Paul Crosland, Seyed Hossein Hosseini, Sam Huntley, Yun Ju Christine Song, Grace Yeeun Lee, Andrea N. Natsky, Sarah Piper, Raphael Hasudungan, Sebastian Rosenberg, Jo-An Occhipinti, Ian B. Hickie|загаловак=Reducing mental health emergency visits: population-level strategies from participatory modelling|год=2024-09-27|выданне=BMC Psychiatry|том=24|выпуск=1|issn=1471-244X|doi=10.1186/s12888-024-06066-7}}</ref>. У лютым 2015 года 7170 біткойнаў былі скрадзены з кітайскай біржы Bter.com і асочаны да таго ж міксера<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1542/peds.75.6.a62a|загаловак=JOHNSON &amp; JOHNSON UNIT TO PAY $5.1 MILLION|год=1985-06-01|выданне=Pediatrics|том=75|выпуск=6|старонкі=A62–A62|issn=0031-4005|doi=10.1542/peds.75.6.a62a}}</ref>. У маі 2019 года FinCEN (Упраўленне па фінансавай разведцы ЗША) апублікавала дакумент, у якім згадваліся ананімізацыйныя сэрвісы, у тым ліку міксеры<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1108/joic-08-2015-0047|аўтар=Gary DeWaal, Guy Dempsey|загаловак=New York BitLicense regulations virtually certain to significantly impact transactions in virtual currencies|год=2015-11-02|выданне=Journal of Investment Compliance|том=16|выпуск=4|старонкі=59–65|issn=1528-5812|doi=10.1108/joic-08-2015-0047}}</ref>. У лютым 2020 года абвінавачаны аператар міксера быў асуджаны за: — змову з мэтай адмывання грошай — кіраванне неліцэнзаванай грашовай платформай — ажыццяўленне пераводаў без ліцэнзіі ў акрузе Калумбія <ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.26616/nioshface200210|загаловак=Youth farm worker dies after falling into operating feed grinder/mixer - Ohio.|год=2003-11-20|выдавецтва=U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref>. У студзені 2021 года Міністэрства юстыцыі ЗША канфіскавала каля $500 000 у лічбавых актывах у аперацыі супраць хакера NetWalker. У лютым 2021 былі затрыманы тры хакеры, звязаныя з КНДР, і вернута $2 млн нелегальных сродкаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1108/jmlc-10-2022-0147|аўтар=Mohammad Belayet Hossain|загаловак=Acquiring an awareness of the latest regulatory developments concerning digital assets and anti-money laundering|год=2023-01-26|выданне=Journal of Money Laundering Control|том=26|выпуск=6|старонкі=1261–1268|issn=1368-5201|doi=10.1108/jmlc-10-2022-0147}}</ref>. У красавіку 2021 года ў ЗША быў арыштаваны заснавальнік Bitcoin Fog — Раман Стэрлінгоў (грамадзянін [[Швецыя|Швецыі]] і Расіі). Яго абвінавацілі ў: — адмыванні 1,2 млн біткойнаў (каля $335 млн) за 10 гадоў работы сэрвісу, — кіраванні неліцэнзаванай платформай<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3133/i1315|загаловак=Maps of vertical crustal movements in the conterminous United States over the last ten million years|год=1983|выдавецтва=US Geological Survey}}</ref> <ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/j.eij.2025.100665|аўтар=Kyounggon Kim, Seokhee Lee, Sundaresan Ramachandran, Ibrahim Alzahrani|загаловак=Cryptocurrency-driven ransomware syndicates operating on the darknet: A focused examination of the Arab world|год=2025-06|выданне=Egyptian Informatics Journal|том=30|старонкі=100665|issn=1110-8665|doi=10.1016/j.eij.2025.100665}}</ref>. У сакавіку 2024 суд прызнаў яго вінаватым па ўсіх пунктах. У лістападзе 2024 Стэрлінгоў атрымаў 12,5 гадоў турмы і штраф у $395,5 млн, а таксама страціў: — 1 345 BTC (больш за $103 млн), — іншыя актывы на $1,76 млн<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-0035-20180007|title=Bahrain: Nabeel Rajab sentenced to five more years in prison for tweeting in unfair trial proceedings, according to trial observation mission|website=Human Rights Documents Online|access-date=2025-04-21}}</ref>. У 2022 годзе міксеры Blender.io і Tornado Cash трапілі пад санкцыі Міністэрства фінансаў ЗША, што зрабіла іх выкарыстанне незаконным для грамадзян і кампаній ЗША<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.5040/9798400642609.0005|загаловак=How to Launder Millions|год=2001|выданне=Drugs and Money|старонкі=67–149|doi=10.5040/9798400642609.0005}}</ref> <ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.5040/9781509945955.ch-010|загаловак=Anti-Money Laundering|год=2021|выданне=The Law of Crypto Assets|выдавецтва=Beck/Hart/Nomos|isbn=978-3-406-74396-2}}</ref>. У сакавіку 2023 года быў закрыты ChipMixer, а яго актывы (біткойны на $46 млн) канфіскаваны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/cbo9780511494567.013|загаловак=The money laundering regime: new objectives of international co-operation in criminal matters|год=2000-08-31|выданне=Money Laundering|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=251–257|isbn=978-0-521-78104-6}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-04-21}} [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічнае праграмнае забеспячэнне]] cv1icbehpl8me8pnbzyvj18yqed8agm 0 788085 5220546 5081500 2026-10-17T17:15:04Z Oleg2909 103628 арфаграфія 5220546 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма |назва = E-POS |першы выпуск = 2014 |месца стварэння = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |распрацоўшчык = ААТ «НКФА «АРІП», Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |сайт = https://raschet.by/biznesu/erip/e-pos/ }} '''E-POS''' (ад англ. ''Electronic Point of Sale'') — нацыянальны механізм прыёму безнаяўных плацяжоў на аснове [[QR-код]]аў, які функцыянуе ў рамках плацежнай сістэмы [[Адзіная разліковая інфармацыйная прастора|АРІП]] Рэспублікі Беларусь. Сэрвіс прызначаны для фарміравання плацежных рэквізітаў у трох фарматах: статычнага [[QR-код]]а з фіксаванымі параметрамі (напрыклад, на стойках у гандлёвых аб’ектах), дынамічнага QR-кода з указаннем сумы і прызначэння плацяжу, а таксама лікавага ідэнтыфікатара E-POS ID (асабісты рахунак у «Дрэве АРІП»), даступнага для ручнога пошуку. Плацёж ствараецца праз любы інтэрнэт-банкінг або мабільную праграму, якія падтрымліваюць АРІП, а сродкі залічваюцца ў рэжыме рэальнага часу паміж рахункамі розных банкаў. Аператарам платформы выступае разліковы цэнтр АРІП, рэгулятарам — [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]. Функцыянаванне E-POS рэгламентуецца пастановай НБ РБ № 518, у якой сэрвіс пазначаны як надбудова над плацежным шлюзам АІС «Разлік» з выкарыстаннем шыфравання [[TLS]] і нацыянальнага стандарту QR-кодаў «СПР 8.01-1-2021»<ref name="nbrb518" /><ref name="spr801" />. Паводле ацэнкі рэгулятара, у 2024 годзе доля аперацый, здзейсненых праз E-POS, склала каля 18 % ад агульнай колькасці трансакцый АРІП, а колькасць падключаных гандлёвых аб’ектаў перавысіла 1000<ref name="belta" />. Практычнае распаўсюджанне тэхналогіі пачалося ў 2020 годзе: [[Банк ВТБ (Беларусь)|банк ВТБ]] першым у краіне прапанаваў масавую мадэль «QR-эквайрынгу» на базе E-POS, да якой на пачатковым этапе далучылася больш за 500 гандлёвых пунктаў<ref name="vtb" />. == Гісторыя == Развіццё сэрвісу E-POS пачалося ў 2014 годзе з зацвярджэння нарматыўнай базы, якая забяспечвае інтэграцыю сцэнарыяў аплаты па QR-кодзе ў сістэму АРІП. 31 снежня Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь прыняў пастанову № 518,<ref name="nbrb518" />, у якой вызначаюцца патрабаванні да структуры плацежных даных, умовы ідэнтыфікацыі плацельшчыкаў і правілы выканання аперацый. У 2015–2016 гадах сістэма праходзіла апрабацыю ў абмежаванай колькасці гандлёвых пунктаў. Разліковы цэнтр АРІП разгарнуў прататып E-POS для выкарыстання на аўтазаправачных станцыях і ў рознічных прадпрыемствах Мінска. Аплата ажыццяўлялася з дапамогай статычнага QR-кода, а інфармацыя аб плацяжы перадавалася ў касавае праграмнае забеспячэнне праз пратакол SOAP. У перыяд 2017–2019 гадоў назіралася актыўная фаза тэхналагічнага пашырэння і мабільнай адаптацыі. У банкаўскіх мабільных праграмах («МТБанк Мобайл», «М-банк» БПС-Сбербанка) былі рэалізаваныя функцыі сканавання QR-кодаў для аўтаматычнай аплаты рахункаў у сістэме АРІП.<ref name="mbank2019" /> Адначасова была запушчана мабільная праграма «E-POS» для [[iOS]] і [[Android]], якое дазволіла малому бізнесу выстаўляць рахункі непасрэдна са смартфонаў.<ref name="app" /> Разліковы цэнтр апублікаваў спецыфікацыю адкрытага [[API]] і прапанаваў модулі для папулярных CMS-сістэм, такіх як WooCommerce і [[Bitrix]], што забяспечыла тэхнічную даступнасць рашэння для шырокага кола распрацоўшчыкаў.<ref name="plugin" /> З 2020 года пачалося маштабнае ўкараненне тэхналогіі на ўзроўні нацыянальнага рытэйлу. Банк ВТБ (Беларусь) першым абвясціў пра падключэнне больш за 500 гандлёвых аб’ектаў да сістэмы E-POS. Паводле звестак удзельнікаў, сярэдні чэк пры QR-аплаце быў на 5–7 % ніжэйшы ў параўнанні з аплатай праз банкаўскія карткі.<ref name="vtbchek" /> У 2021 годзе тэхналогія была ўкаранёна ў сферу грамадскага транспарту. Кампанія IBA Group адаптавала сэрвіс E-POS у межах праекта «T-Pay» для безнаяўнай аплаты праезду ў [[Брэст|Брэсце]] і [[Гомель|Гомелі]]: пасажыры маглі сканаваць дынамічны QR-код, размешчаны на валідатары, і ажыццяўляць аплату праз мабільныя банкаўскія праграмы.<ref name="iba" /> На працягу 2022–2023 гадоў назіралася актыўная інтэграцыя рашэння ў сектары электроннай камерцыі. Сэрвіс пачалі выкарыстоўваць найбуйнейшыя [[Анлайн-маркетплэйс|маркетплэйсы]], а таксама плацежныя агрэгатары. У афіцыйным гадавым дакладзе Нацыянальнага банка QR-плацяжы былі ахарактарызаваныя як «адзін з ключавых драйвераў развіцця безнаяўных разлікаў» у краіне.<ref name="otchet23" /> У 2024 годзе колькасць прадпрыемстваў, якія выкарыстоўваюць E-POS, дасягнула 1000, а доля QR-плацяжоў у агульным аб’ёме аперацый праз сістэму АРІП наблізілася да 18 %.<ref name="newgr" /> З 2025 года ўступіла ў сілу новая рэдакцыя «Правілаў функцыянавання E-POS», якая рэгламентуе электронны парадак падачы заяўкі на падключэнне. Згодна са зменамі, ідэнтыфікацыя пастаўшчыкоў паслуг праводзіцца аднойчы пры ўключэнні ў адпаведны рэестр Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.<ref name="raschet" /> == Прызначэнне і магчымасці == Сэрвіс E-POS рэалізуе функцыянальнасць універсальнага прыёму безнаяўных плацяжоў у розных сцэнарыях разлікаў. Ён выкарыстоўваецца ў сферах рознічнага гандлю, электроннай камерцыі, жыллёва-камунальнай гаспадаркі, а таксама пры ўзаемадзеянні з дзяржаўнымі структурамі (B2C, C2B, G2C).<ref name="otchet23" /> У межах сэрвісу падтрымліваюцца тры асноўныя фарматы рахунку: * ''Статычны QR'' — пастаянны код з фіксаванымі рэквізітамі, які выкарыстоўваецца, напрыклад, на касах ці стойках у гандлёвых пунктах; * ''Дынамічны QR'' — код, які генеруецца індывідуальна для кожнай аперацыі з указаннем сумы і прызначэння плацяжу;<ref name="spr801" /> * ''E-POS ID'' — лікавы ідэнтыфікатар (асабісты рахунак), даступны ў каталогу «Дрэва АРІП» для аплаты без сканавання. Падтрымліваецца таксама дыстанцыйная аплата: прадавец можа даслаць спасылку Pay-Link праз SMS, e-mail або мэсэнджар. Пакупнік пераходзіць па спасылцы і здзяйсняе плацеж праз мабільную праграму любога банка — удзельніка сістэмы АРІП.<ref name="plugin" /> Пасля выканання плацяжу разліковы цэнтр аўтаматычна адпраўляе апавяшчэнне ў выглядзе webhook або SOAP-паведамлення; стандартны час дастаўкі не перавышае 5 секунд.<ref name="nbrb518" /> Сэрвіс забяспечвае фіскалізацыю аперацый: пры інтэграцыі з касавым абсталяваннем фарміруецца электронны чэк, які перадаецца ў сістэму кантролю наяўных аперацый (СКНА). == Тэхналогія == Сэрвіс E-POS рэалізуе тэхнічную архітэктуру, арыентаваную на бяспеку, сумяшчальнасць і маштабаванасць. Абмен данымі паміж удзельнікамі сістэмы адбываецца з выкарыстаннем сучасных крыптаграфічных і сеткавых пратаколаў, што адпавядаюць нацыянальным стандартам. * ''Шыфраванне і кантроль цэласнасці''. Перадача даных паміж мерчантам і плацежным шлюзам аўтаматызаванай інфармацыйнай сістэмы «Разлік» ажыццяўляецца з ужываннем пратаколаў TLS версіі 1.2 або 1.3. Для праверкі карэктнасці інфармацыі, закадаванай у QR, выкарыстоўваецца кантрольная сума CRC-16.<ref name="spr801" /> * ''Фармат QR''. Нацыянальны стандарт Рэспублікі Беларусь «СПР 8.01-1-2021» рэгламентуе структуру QR-кодаў у фармаце TLV. Структура ўключае наступныя ключавыя палі: Payload Format Indicator, Merchant Account Information (MAI), Transaction Amount, а таксама дадатковыя тэгі (напрыклад, '''Tax''' і '''Tip'''), прызначаныя для ўказання сумы падатку і чаявых.<ref name="spr801" /> * ''REST-API''. Адкрыты інтэрфейс прыкладнога праграмавання дазваляе фарміраваць рахунак, сачыць за яго статусам і ініцыяваць вяртанне сродкаў. Для распаўсюджаных CMS-платформаў даступныя модулі інтэграцыі, уключаючы [[WooCommerce]], [[Bitrix]] і [[OpenCart]].<ref name="plugin" /> * ''Наборы SDK''. Распрацаваны камплекты сродкаў распрацоўкі [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] для платформаў Android і iOS. Таксама даступная мабільная праграма «E-POS Mobile», прызначаная для генерацыі дынамічных QR-кодаў непасрэдна на прыладзе карыстальніка.<ref name="app" /> * ''Сумяшчальнасць''. QR-коды E-POS падтрымліваюцца большасцю мабільных і інтэрнэт-банкаў, інтэграваных з сістэмай АРІП. Прадбачаны аўтаномны рэжым работы з магчымасцю выкарыстання загадзя згенераваных статычных кодаў.<ref name="belta" /> == Абмежаванні і тарыфы == * ''Камісія''. Памер узнагароджання ўсталёўваецца банкам-эквайерам або плацежным агрэгатарам. Паводле параўнальнага агляду ўмоў абслугоўвання, тыповая стаўка складае каля 1,2 % ад сумы аперацыі.<ref name="myfin" /> * ''Ліміты''. Згодна з палажэннямі пастановы № 518, максімальная сума адной трансакцыі складае 9 999 беларускіх рублёў; канкрэтныя сутачныя і месячныя абмежаванні вызначаюцца палітыкай адпаведнага банка — удзельніка плацежнай сістэмы.<ref name="nbrb518" /> * ''Абаненцкая плата''. Падключэнне да сэрвісу E-POS не прадугледжвае спагнання фіксаванай абаненцкай платы. Дадатковыя функцыі, у тым ліку фарміраванне пашыранай справаздачнасці, могуць давацца агрэгатарам на ўмовах асобнага тарыфікавання. * ''Залічэнне сродкаў''. Плацежныя аперацыі, здзейсненыя на рахунак у банку-эквайеры, залічваюцца ў рэжыме рэальнага часу; міжбанкаўскія пераклады выконваюцца не пазней за наступны аперацыйны дзень (рэжым T+1).<ref name="raschet" /> == Параўнанне з замежнымі аналагамі == {| class="standard collapsed" |+Прыклады нацыянальных сістэм хуткіх плацяжоў ! Краіна !! Сістэма !! Запуск !! Асаблівасць |- | {{Сцяг|Расія}} || [[:ru:Система быстрых платежей|СБП]] || 2019 || пераводы па нумары тэлефона, QR-аплата |- | {{Сцяг|Індыя}} || [[:ru:Unified Payments Interface|UPI]] || 2016 || агульнанацыянальны API; >10 млрд трансакцый/мес |- | {{Сцяг|Бразілія}} || Pix || 2020 || разлікі 24/7; абавязкова для ўсіх банкаў |- | {{Сцяг|Тайланд}} || PromptPay || 2017 || ідэнтыфікатары ThaiID / тэлефон / e-mail |- | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || FPS || 2008 || ліміт 1 млн GBP; імгненны міжбанк |- | {{Сцяг|Еўрапейскі саюз}} || SCT Inst || 2017 || ≤ 100 000 € ≤ 10 с (SEPA Instant) |- | {{Сцяг|Сінгапур}} || FAST || 2014 || міжбанкаўскія плацяжы ≤ 15 с; SG QR |- | {{Сцяг|Польшча}} || Express Elixir || 2012 || кругласутачны міжбанк у злотых |- | {{Сцяг|Аўстралія}} || NPP || 2018 || PayID (тэлефон/ABN); фармат ISO 20022 |- | {{Сцяг|Ганконг}} || FPS (HK) || 2018 || шматвалютныя імгненныя пераводы HKD/CNY |} Нягледзячы на тое, што E-POS фармальна з’яўляецца «надбудовай» над сістэмай АРІП, па функцыянале ён блізкі да пералічаных рашэнняў: імгненнае залічэнне сродкаў 24/7, аплата па QR-кодзе, адзіны ідэнтыфікатар рахунку і адкрытае API. У адрозненне ад Pix або UPI, разлікі выконваюцца толькі ў нацыянальнай валюце (BYN), але па хуткасці і спосабе адрасавання (QR + лікавы ID) E-POS супастаўны з расійскай СБП і сінгапурскім SG QR. == Гл. таксама == * [[Адзіная разліковая інфармацыйная прастора|АРІП]] * [[QR-код]] * [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] * [[Эканоміка Беларусі]] == Зноскі == <references> <!-- усе існуючыя ref-зноскі застаюцца без змен --> == Зноскі == <references> <!-- базавыя «цяжкія» крыніцы --> <ref name="belta">{{cite news |url=https://belta.by/society/view/s-keshbekom-i-skidkami-v-servise-mts-dengi-pojavilas-vozmozhnost-zakazat-plastikovuju-kartu-mir-ot-607268-2023/ |title=QR-коды ў ЕРЫП: тэндэнцыі выкарыстання |publisher=БелТА |date=2023-09-05 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="nbrb518">{{cite web |url=https://www.nbrb.by/payment/payment_system_in_erip/polozenie-erip.pdf |title=Палажэнне аб плацежнай сістэме ў ЕРЫП (Пастанова НБ РБ № 518 ад 31.12.2014) |publisher=Нацбанк РБ |format=PDF |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="spr801">{{cite web |url=https://raschet.by/upload/iblock/6cd/spr-qr-2021.pdf |title=СПР 8.01-1-2021 «QR-коды. Ч. 1. Прыём плацяжоў» |publisher=ЕРЫП |format=PDF |lang=ru |access-date=2025-05-18 |url-status=dead }}</ref> <!-- дадатковыя крыніцы, якія канкрэтна згаданыя ў тэксце --> <ref name="vtb">{{cite news |url=https://telegraf.news/it-news/bank-vtb-belarus-vvodit-innovacionnyj-servis-oplaty-s-pomoshhju-qr-kodov/ |title=Банк ВТБ (Беларусь) укараніў аплату па QR-кодзе |publisher=Telegraf |date=2020-06-15 |lang=ru |access-date=2025-05-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="mbank2019">{{cite news |url=https://m-belarusbank.by/help/net-vkladki-erip/ |title=«М-банк» навучыўся счытваць QR-коды ЕРЫП |publisher=Беларусбанк |date=2019-08-12 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="app">{{cite web |url=https://apps.apple.com/by/app/epos-mobile/id6443679220 |title=E-POS Mobile у App Store |publisher=Apple |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="plugin">{{cite web |url=https://express-pay.by/e-pos |title=E-POS: убудовы для CMS |publisher=Express Pay |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="vtbchek">{{cite news |url=https://www.vtb.ru/malyj-biznes/acquiring/torgovyy-acquiring/ |title=VTB: QR-эквайрынг зніжае сярэдні чэк |publisher=ВТБ Беларусь |date=2020-11-10 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="iba">{{cite news |url=https://park.by/press/news/iba_obespechit_brest_sistemoy_oplaty_proezda_cherez_smartfon/ |title=IBA запускае аплату праезду праз QR |publisher=ПВТ |date=2021-05-26 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="otchet23">{{cite web |url=https://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2025/april/88513/ |title=Нацбанк: доля QR-плацяжоў дасягнула 15 % |publisher=pravo.by |date=2024-01-30 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="newgr">{{cite news |url=https://newgrodno.by/society/kak-servis-e-pos-ot-erip-menyaet-zhizn-i-biznes-k-luchshemu/ |title=Тысячны кліент сэрвісу E-POS |publisher=NewGrodno.by |date=2024-09-10 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> <ref name="raschet">{{cite web |url=https://raschet.by/about/novosti/novosti-erip/ob-utverzhdenii-pravil-funktsionirovaniya-servisa-e-pos-v-novoy-redaktsii-/ |title=Новыя правілы функцыянавання сэрвісу E-POS |publisher=ЕРЫП |date=2025-04-15 |lang=ru |access-date=2025-05-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="myfin">{{cite web |url=https://myfin.by/ekvajring/internet/qr-code |title=Параўнанне тарыфаў QR-эквайрынгу ў банках Беларусі |publisher=MyFin.by |date=2025-05-08 |lang=ru |access-date=2025-05-18}}</ref> </references> == Спасылкі == * [https://lida.gov.by/ru/oplata-cherez-erip-ru Інструкцыя па аплаце праз АРІП з выкарыстаннем QR-кода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250522084940/https://lida.gov.by/ru/oplata-cherez-erip-ru |date=22 мая 2025 }} — Лідскі райвыканкам (10.08.2023) * [https://belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2023/dengi-po-qr-kodu-bystree-proshche-udobnee-/ «Грошы па QR-коду: хутчэй, прасцей, зручней»] — Белгазпрамбанк (18.10.2023) * [https://m-belarusbank.by/dobavlena-vozmozhnost-provedeniya-pl/ «М-банк» дадаў магчымасць аплаты па QR-коду] — Беларусбанк (05.06.2024) [[Катэгорыя:Плацежныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фінансы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Фінансавыя тэхналогіі]] [[Катэгорыя:Інфармацыйныя тэхналогіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Электронная камерцыя]] [[Катэгорыя:QR-код]] l7l7i3jxb8o7chwy1ujeur3gmphu2ho 0 791683 5220690 5030637 2026-10-18T08:03:02Z DzBar 156353 катэгорыі 5220690 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Дом Гогаля''' (афіцыйная назва Дом М. В. Гогаля — мемарыяльны музей і навуковая бібліятэка) — дзяржаўная бюджэтная ўстанова культуры горада [[Масква|Масквы]], прысвечаны пісьменніку [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалаю Гогалю]]. Размешчаны ў былой сядзібе графа Аляксандра Талстога па адрасе [[Мікіцкі бульвар]], 7а, дзе пісьменнік пражыў чатыры гады — з 1848 да сваёй смерці ў 1852 годзе. На пачатак 2018 года музей з’яўляецца адзіным цэнтрам памяці Гогаля ў Расіі. Музейная экспазіцыя складаецца з шасці мемарыяльных пакояў, размешчаных на першым паверсе будынка. У захоўванні навуковай бібліятэкі знаходзяцца больш за 300 тамоў прыжыццёвых і пазнейшых выданняў Мікалая Гогаля. Штогод праводзіцца навуковая канферэнцыя «Гогалеўскія чытанні», канцэрты і мастацкія выставы. З 2014 года ў межах мемарыяльнага цэнтра функцыянуе арт-прастора «Новае крыло». {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-03}} [[Катэгорыя:Музеі Масквы]] [[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1974 годзе]] 2dwzu31nx0zvltzyp2lnbd3yxw05laa 0 792463 5220712 5036969 2026-10-18T08:35:02Z Zadorenko V 175157 5220712 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Разанскі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Разанскі раён''' ({{lang-ru|Ряза́нский райо́н}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) на паўночным захадзе [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Разань]] (у склад раёна не ўваходзіць). == Геаграфія == Плошча раёна — 2170 км². Асноўныя рэкі — [[Ака]], Паўлаўка, Пляцёнка, Рака, Ліствянка. Плошча азёр складае да 216,0 гектараў. Найбольш буйныя — Велле-2, Велле-1 і Казар. Глебы пераважна цёмна-шэрыя лясныя, шэрыя лясныя, светла-шэрыя лясныя, дзярнова-падзолічта-глееватыя і глееватыя, дзярнова-моцнападзолістыя. Па берагах рэк -алювіяльныя (поймавыя). Пад раллёй знаходзіцца 34 % зямлі. Лясы займаюць да 30 % тэрыторыі. 5 лясніцтваў. [[Карысныя выкапні]] — [[торф]], фасфарыты, гліны, пясок для дарожна-будаўнічых работ. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{зноскі}} {{Разанская вобласць}} [[Катэгорыя:Геаграфія Разанскай вобласці]] rzs0n46pz4gg2ug5559l609yvr53dt1 0 794258 5220595 5074365 2026-10-17T20:00:17Z DBatura 73587 5220595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Statut Berestya - 1.jpg|міні]] '''Украінскі кааператыўны банк''', або '''Украінбанк''' у [[Брэст|Брэсце]] (1926—1938) — украінская ўстанова ў Брэсце міжваеннага часу. Адкрыты з ініцыятывы галоўнай управы таварыства «Просвіта на Поліссі» 12 верасня 1925 года ў Брэсце. Уклады ўнеслі сто мясцовых украінцаў, таксама грошы пазычаліся ў крэдытных установах [[Львоў|Львова]], [[Хэлм]]а і [[Варшава|Варшавы]]. Дырэктарам банка абраны адвакат Васіль Крыніцкі, праз два месяцы яго змяніў Сяргей Хітрын, у 1926 года дырэктарам Украінбанка абраны [[Аляксандр Базылевіч]], пры якім банк стаў паспяховым. Пасля смерці Базылевіча ў 1932 годзе дырэктарам стаў Віктар Салавей<ref>{{Артыкул|спасылка=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/17458/1/Іl%27їn_O_Oleksandr_Bazilevich_–_polkovnik_armії_UNR%2c_prosvіtianin_і_bankіr_na_Polіssі.pdf|аўтар=Ільїн, О.|загаловак=Олександр Базилевич – полковник армії УНР, просвітянин і банкір на Поліссі|год=2017|выданне=Сучасні проблеми соціально-гуманітарних наук : матеріали міжвузівської конференції : (до 100-річчя початку Української Революції)|тып=зборнік|старонкі=30-33}}</ref>. У 1928 годзе колькасць кліентаў павялічылася да 1053, статутны капітал склаў 30 000 злотых, спецыяльны — 13 000, рэзервовы — 6 000, было адкрыта аддзяленне ў горадзе [[Каменец-Літоўскі|Каменец-Літоўск]]<nowiki/>і. У 1929 годзе колькасць кліентаў (з [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага]], [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскага]] і [[Бяльскі павет|Бяльскага]] паветаў) складала 1300 чалавек. Гадавы абарот складаў 3 800 000 злотых, уласны капітал — 70 000 злотых, уклады насельніцтва — 80 000 злотых, банкаўскія пазыкі — 50 000 злотых. Банк дапамагаў украінскаму руху [[Заходняе Палессе|Брэсцка-Пінскага рэгіёна]]: наймаў спецыяльнага інструктара для стварэння ўкраінскіх сельскіх кааператываў, выдзяляў пазыкі. Таксама даваў сродкі на дзейнасць «Просвіты на Поліссі», на ўтрыманне прыватнай школы імя А. Старажэнкі, выдаткаваў 13 000 злотых на будаўніцтва Народнага Дома ў Брэсце. Калі кліент адкрываў рахунак або браў крэдыт, яму прапаноўвалі зрабіць ахвяраванне на культурную справу ў рэгіёне. Банк даў магчымасць працаваць сетцы ўкраінскіх сельскіх кааператываў, у якую на Брэстчыне ўваходзіла 3800 чалавек. Сяляне па вёсках аб’ядноўваліся і набывалі ў складчыну інвентар, машыны, для чаго Украінбанк даваў ім ільготныя крэдыты. Прыбытак ішоў на культурныя ініцыятывы<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://izi.travel/en/browse/1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95/be|title=Берасце: украінскія гісторыі. Вялікі тур|website=IZI Travel|access-date=2025-10-31}}</ref>. З часам перайшоў у падпарадкаванне Рэвізійнага саюза ўкраінскіх кааператываў (РСУК). Дырэктар банка Аляксандр Базылевіч быў абраны сябрам Рады РСУК і Цэнтральнага банка. На канферэнцыі ўкраінскіх банкаў у Львове 26 мая 1932 года дырэктара берасцейскага Украінбанка абралі ў прэзідыум. Сусветны эканамічны крызіс ударыў па фінансавым становішчы банка: збяднелыя сяляне не маглі вярнуць узятыя крэдыты. У 1932 годзе банк пачаў адчуваць цяжкасці. У 1934 годзе на Украінбанк завялі крымінальную справу, забаранілі дзейнасць і заблакавалі рух па рахунках. Дзяржаўная камісія працавала чатыры гады, і ў 1938-м дзяржава ліквідавала банк. Знаходзіўся па адрасе Таполевая, 35 (цяпер 17-Верасня, 39) у Брэсце<ref name=":0" />. == Гл. таксама == * [[Украінскі дапаможны камітэт у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі ўкраінцаў Беларусі]] [[Катэгорыя:1925 год у Брэсце]] gu8hjm2noehe8zcs11qpc3ewats5qlv 0 797114 5220539 5098898 2026-10-17T16:36:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220539 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт беларускай філалогіі і культуры | арыгінал = | вну = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = БДПУ (01).jpg | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = Faculty of Belarusian Philology and Culture of BSPU | дэвіз = | заснаваны = 1991 | закрыты = 2010 | дэкан = | размяшчэнне = 220030, {{BLR}}, [[Мінск]], [[Вуліца Савецкая (Мінск)|вул. Савецкая]], 18 | адрас = | каардынаты = | сайт = }} '''Факультэт беларускай філалогіі і культуры''' — колішні факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]. == Гісторыя == Беларуская філолага-педагагічная адукацыя бярэ вытокі з 1920-х гг., калі на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] пачало функцыянаваць этнолага-лінгвістычнае аддзяленне. У 1931 годзе быў адкрыты Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут, ў склад якога ўвайшоў створаны з гэтай нагоды літаратурна-лінгвістычны факультэт з беларускім і рускім аддзяленнямі. 3 траўня 1991 на базе філалагічнага факультэта Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага былі створаны дзве самастойныя структурныя адзінкі — ''факультэт беларускай філалогіі і культуры'' і ''[[факультэт рускай філалогіі БДПУ імя М. Танка|факультэт рускай філалогіі]]''.<ref name="фрф">{{Cite web |url=http://new.bspu.unibel.by/pages.php?sid=153 |title=БГПУ имени Максима Танка — Факультет русской филологии (2004) |access-date=13 верасня 2004 |archive-date=13 верасня 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040913170909/http://new.bspu.unibel.by/pages.php?sid=153 |url-status=live }}</ref> Шляхам аб’яднання факультэта беларускай філалогіі і культуры і факультэта рускай філалогіі ў 2010 годзе быў зноў утвораны [[філалагічны факультэт БДПУ імя М. Танка]]. == Спецыяльнасці ў 2010 годзе == * Беларуская мова і літаратура. Журналістыка * Беларуская мова і літаратура * Беларуская мова і літаратура. Літоўская мова * Беларуская мова і літаратура. Польская мова * Англійская мова. Беларуская мова і літаратура<ref>{{Cite web |url=http://belfil.bspu.unibel.by/abituryjenty/ |title=Факультэт беларускай філалогіі і культуры Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта імя Максіма Танка запрашае (2011) |access-date=24 сакавіка 2011 |archive-date=24 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324001059/http://belfil.bspu.unibel.by/abituryjenty/ |url-status=live }}</ref> == Кафедры == * Тэорыі і гісторыі культуры * Беларускай літаратуры * Беларускага мовазнаўства == Дэканы == * [[Аляксандр Іванавіч Лугоўскі]] (1991—2008)<ref>[https://bspu.by/blog/lugouski/about Лугоўскі Аляксандр Іванавіч] {{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Франц Станіслававіч Шумчык]] (2008—2010)<ref>{{Cite web |url=http://belfil.bspu.unibel.by/fak/ |title=Факультэт |access-date=24 сакавіка 2011 |archive-date=24 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324003123/http://belfil.bspu.unibel.by/fak/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110317114250/http://belfil.bspu.unibel.by/ Афіцыйны сайт факультэта беларускай філалогіі і культуры БДПУ імя М. Танка (2011)] {{Факультэты БДПУ імя М. Танка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалагічныя факультэты|БДПУ імя М. Танка]] [[Катэгорыя:Факультэты БДПУ імя М. Танка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2010 годзе]] 8c0ri9vi6tz39buwtflmyyjuqkrd8oz 0 800063 5220641 5091690 2026-10-18T02:51:56Z Zadorenko V 175157 5220641 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{ДД}} '''Рыгор Іванавіч Пятроўскі''' ({{Lang-uk|Григорій Іванович Петровський}}, {{ВД-Прэамбула}}) — рэвалюцыянер у Расіі, савецкі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == У 1897 годзе ўступіў у [[екацярынаслаў]]скі «[[Саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа]]». У 1899—1900 гады на рэвалюцыйнай рабоце ў [[Харкаў|Харкаве]] і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—07 гадоў]] адзін з арганізатараў Екацярынаслаўскага Савета рабочых дэпутатаў і Баявога стачачнага камітэта. Дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|4-й Дзяржаўнай думы]] (з 1912), дзе ўзначальваў фракцыю [[бальшавікі|бальшавікоў]]. У лістападзе 1914 года арыштаваны, у лютым 1915 навечна сасланы ў [[Сібір]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] (1917) камісар Якуцкай вобласці. З чэрвеня 1917 на партыйнай рабоце ў [[Петраград]]зе, [[Екацярынаслаў|Екацярынаславе]], актыўны ўдзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў [[Данбас]]е. У лістападзе 1917 — сакавіку 1919 гадоў нарком унутраных спраў [[РСФСР]]. У 1919—38 старшыня ЦВК [[УССР|Украінскай ССР]], адначасова намеснік старшыні [[ЦВК СССР]] (1922—1937), намеснік старшыні Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] (1937—1938). Старшыня Усеўкраінскай камісіі бедных сялян (1920—1933). Член ЦК (1921—1939), кандыдат у члены Палітбюро ЦК (1926—1939) [[ВКП(б)|Камуністычнай партыі]]. З 1940 года намеснік дырэктара Музея рэвалюцыі СССР. У яго гонар да 2016 года быў названы горад [[Днепрапятроўск]] (былы Екацярынаслаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|Пятроўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Рыгор Іванавіч}} cbdnuw9f84f7q0eupta3srsf7mpksux 5220719 5220641 2026-10-18T08:45:28Z M.L.Bot 261 афармленне 5220719 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{ДД}} '''Рыгор Іванавіч Пятроўскі''' ({{Lang-uk|Григорій Іванович Петровський}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Расійская імперыя|расійскі]] рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == У 1897 годзе ўступіў у [[екацярынаслаў]]скі «[[Саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа]]». У 1899—1900 гады на рэвалюцыйнай рабоце ў [[Харкаў|Харкаве]] і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] адзін з арганізатараў Екацярынаслаўскага Савета рабочых дэпутатаў і Баявога стачачнага камітэта. Дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|4-й Дзяржаўнай думы]] (з 1912), дзе ўзначальваў фракцыю [[бальшавікі|бальшавікоў]]. У лістападзе 1914 года арыштаваны, у лютым 1915 — навечна сасланы ў [[Сібір]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] (1917) камісар Якуцкай вобласці. З чэрвеня 1917 года на партыйнай рабоце ў [[Петраград]]зе, [[Екацярынаслаў|Екацярынаславе]], актыўны ўдзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў [[Данбас]]е. У лістападзе 1917 — сакавіку 1919 гадоў наркам унутраных спраў [[РСФСР]]. У 1919—1938 — старшыня ЦВК [[УССР|Украінскай ССР]], адначасова намеснік старшыні [[ЦВК СССР]] (1922—1937), намеснік старшыні Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] (1937—1938). Старшыня Усеўкраінскай камісіі бедных сялян (1920—1933). Член ЦК (1921—1939), кандыдат у члены Палітбюро ЦК (1926—1939) [[ВКП(б)|Камуністычнай партыі]]. З 1940 года намеснік дырэктара Музея рэвалюцыі СССР. У яго гонар да 2016 года называўся горад [[Днепрапятроўск]] (былы Екацярынаслаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|Пятроўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Рыгор Іванавіч}} tkd67pquibq1cmki7zlrrabib0frlhh 0 803964 5220405 5158697 2026-10-17T12:50:09Z ~2026-55844-07 175610 5220405 wikitext text/x-wiki '''Алея Славы Нараўлянскага раёна''' ({{lang-ru|Аллея Славы Наровлянского района}}) — месца ў горадзе [[Нароўля|Нароўлі]] ([[Беларусь]]), дзе на 11 мемарыяльных таблічках з імёнамі і фатаграфіямі ўвекавечаны выдатныя асобы, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], а таксама выдатныя ўраджэнцы Нараўлянскага раёна цяперашняга часу. Заснавана рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэту ад 22 верасня 2022 года. Урачыста адкрыта 6 лістапада 2010 года. Мемарыяльныя таблічкі ўздоўж прамой лініі ўсталяваны каля [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (вуліца Кастрычніцкая, дом 12). == Спіс увекавечаных асоб == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Алея Славы Нараўлянскага раёна. Фота 2017 г.]] Асобы заносяцца на Алею Славы рашэннем раённай камісіі пры Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэце — пасля разгляду хадайніцтваў ад працоўных калектываў і грамадскіх арганізацый Нараўлянскага раёна, а таксама ад дзяржаўных органаў. Выбар выдатных асоб заснаваны на двух крытэрыях: 1) Героі Вялікай Айчыннай вайны, Героі Сацыялістычнай Працы, ветэраны Вялікай Айчыннай вайны, людзі, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё Нараўлянскага раёна; 2) ураджэнцы Нараўлянскага раёну, выдатныя асобы цяперашняга часу, якія дасягнулі высокіх вынікаў у навуцы, адукацыі, медыцыне, мастацтве, спорце, іншых сферах грамадскай дзейнасці. Адпаведна з гэтым Алея Славы падзелена на дзве тэматычныя зоны. Пры першым адкрыцці Алея Славы налічвала 11 таблічак з імёнамі і фатаграфіямі асоб. А 22 чэрвеня 2026 года адбылося ўрачыстае адкрыццё абноўленай Алеі і дабаўлены яшчэ дзве таблічкі — з імёнамі Івана Шаўрэя і Давіда Сімановіча<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-torzhestvenno-otkryli-obnovlennuyu-alleyu-slavy/ В Наровле торжественно открыли обновленную Аллею Славы]</ref>. * 1) [[Андрэй Рыгоравіч Корзун]] (1911—1943) — чырвонаармеец, Герой Савецкага Саюза. * 2) [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1911—1943) — чырвонаармеец, Герой Савецкага Саюза. * 3) [[Галіна Канстанцінаўна Васіленка]] (1935—2006) — палявод, жывёлавод. Герой Сацыялістычнай Працы. * 4) [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953) — страшыня Нараўлянскага райвыканкама. Герой Вялікай Айчыннай вайны * 5) [[Мікалай Цімафеевіч Зязётка]] (1918—1995) — герой Вялікай Айчыннай вайны, Герой Працы, страшыня калгасу «Кастрычнік». * 6) [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959) — Герой вайны, партызан, заслужаны ўрач БССР. * 7) [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990) — Герой вайны, партызанка-разведчыца, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі. * 8) [[Альгерд Адамавіч Садоўскі|Алег (Альгерд) Адамавіч Садоўскі]] (1907—1979) — страшыня [[Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт|Нараўлянскага райвыканкама]], Герой Вялікай Айчыннай вайны. * 9) [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (1936—2021) — доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар. * 10) [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] (нар.1938) — доктар медыцынскіх навук, прафесар кардыялогіі. * 11) [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019) — доктар псіхалагічных навук, прафесар. * 12) [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1956—2020) — непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). Прапаршчык унутранай службы. * 13) [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014) — паэт і журналіст. == Крыніцы == * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В.С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты "Гомельская праўда", 2023. — 243 с. * [http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ «Алея Славы нараўлянцаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627185351/http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |date=27 чэрвеня 2022 }} * [https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}} * [https://pravo.by/pdf/2010-283/2010_283_9_35768.pdf Об Аллее Славы Наровлянского района] // pravo.by * [https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН] // youtube.com [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] bkwyeiwmy7kj50pcd41qz8b1m2qwib5 0 807655 5220481 5193385 2026-10-17T14:57:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220481 wikitext text/x-wiki {{Сайт |назва = Усходняя літаратура |лагатып = Vostlit.jpg |url = http://www.vostlit.info |камерцыйны = не |тып = [[электронная бібліятэка]] |заснаваны = 2001 }} '''«Усхо́дняя літарату́ра»''' ({{lang-ru|Восточная литература}})&nbsp;— некамерцыйны [[Вэб-сайт|сайт]], які змяшчае публікацыі на [[Руская мова|рускай мове]] першакрыніц&nbsp;— [[Летапіс|летапісаў]], [[Хроніка (гістарыяграфія)|хронік]], [[Мемуары|мемуараў]], дакументаў, апісанняў падарожжаў і іншага. Сайт утрымліваецца на асабістыя сродкі энтузіястаў<ref name="vostlit_main">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Галоўная старонка|publisher=Сайт «Усходняя літаратура»|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref><ref name="caravan">{{cite web|author=Ляхаў А.|url=http://www.caravan.kz/article/10987/print|title=Гісторыя — навука?|publisher=Рэспубліканская газета «Караван» (Казахстан)|date=28 лістапада 2008|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. З’яўляецца самай буйной у [[Расія|Расіі]] электроннай калекцыяй сістэматызаваных сярэдневяковых гістарычных крыніц Усходу і Захаду{{sfn|Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі|2008|с=21}}. Крыніцы сістэматызаваны, пошук тэкстаў магчымы па [[алфавіт]]ным і [[Храналогія|храналагічным]] прынцыпах, пошук дакументаў&nbsp;— па геаграфічным прынцыпе. Асобнымі спісамі прыводзяцца табліцы і [[Геаграфічная карта|карты]] (ёсць калекцыя карт [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]], сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропы]] і [[Візантыя|Візантыі]]). Бібліяграфія ў некаторых выпадках ахоплівае перыяд па цяперашні час. Прадстаўлены бібліяграфічныя паказальнікі рускіх перыядычных гістарычных выданняў XIX—XX стагоддзяў, у тым ліку паказальнікі выданняў [[Археаграфічная камісія|Археаграфічнай камісіі]], Зборніка [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства]], Зборніка [[Рускае гістарычнае таварыства|Імператарскага рускага гістарычнага таварыства]], выдання «[[Средние века (часопіс)|Средние века]]»<ref name="srednieveka">{{cite web|url=http://www.srednieveka.ru/|title=Пра часопіс|publisher=Сярэднія вякі|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}} — акадэмічнае перыядычнае выданне па гісторыі Сярэднявечча і ранняга Новага часу ў Заходняй Еўропе. У 1942—2006 гадах штогоднік, выпускі 1—67; пачынаючы з 2007 года штоквартальнік.</ref> (з 1942 года па цяперашні час) і іншых. == Храналагічныя рамкі першакрыніц == На сайце выкладзены матэрыялы, якія адносяцца да [[Еўропа|Еўропы]], [[Расія|Расіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] за перыяд з IV стагоддзя па 1800 год, а таксама матэрыялы, што адносяцца да [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]], уключаючы [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], азіяцкую частку Расіі, [[Каўказ]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] за перыяд з IV стагоддзя да 1914 года. Да выключэнняў адносяцца матэрыялы па [[Крымская вайна|Крымскай]], [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай 1877—1878 гадоў]] і [[Руска-японская вайна|руска-японскай]] войнах, паколькі па іх у [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] ўжо прадстаўлена вялікая колькасць матэрыялаў. == Гісторыя развіцця сайта == Ідэя стварэння [[Электронная бібліятэка|сайта — электроннай бібліятэкі]] першакрыніц з’явілася ў маі 2001 года першапачаткова як ''vostlit.narod.ru''<ref name="history">{{cite web|url=http://www.vostlit.narod.ru/stimme.htm|title=Крыху гісторыі|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. Меркавалася публікацыя гістарычных тэкстаў сярэдневяковага [[Усход]]у ў інтэрнэце, часцей за ўсё вельмі малатыражных, ад чаго і паходзіць назва сайта<ref name="history"/>. Да гэтага напрамку вельмі хутка дадаліся і публікацыі тэкстаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. З часам пашыраліся і часавыя рамкі, ахопліваючы не толькі перыяд [[Сярэднявечча]], але таксама і [[Новы час]]. Затым было запушчана люстэрка на ''vostlit.by.ru'', аднак у сярэдзіне 2004 года аб’ём матэрыялаў сайта перапоўніў вылучаную квоту<ref name="history"/>. 5 ліпеня 2005 года быў запушчаны цяперашні сайт ''vostlit.info''<ref name="informer">{{cite web|url=http://website.informer.com/vostlit.info|title=vostlit.info at Website Informer. Visit Vostlit|publisher=Website Informer|lang=en|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. У працэсе працы над сайтам стала ясна, наколькі малая колькасць такіх тэкстаў перакладзена на рускую мову, таму было вырашана таксама заняцца і ўласна перакладамі. У лік упершыню і цалкам перакладзеных трапілі «[[Кёльнская каралеўская хроніка]]» (''Chronica Regia Coloniensis''), «Гісторыя Англіі» [[Вільям Ньюбургскі|Вільяма Ньюбургскага]] (''Historia rerum anglicarum''), «Пра Літву» [[Пій II|Энея Сільвія Пікаламіні]] (''De Lituania''), «[[Хроніка Людовіка IV]]», «Выманне з прускіх спраў» [[Самбійскі канонік|Самбійскага каноніка]] (''Canonici Sambiensis Epitome Gestorum Prussie''), «[[Кароткія прускія аналы]]», «[[Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага|Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага 1308—1313 гадоў]]», «[[Хроніка пра герцагаў Баварыі]]» (''Chronica De Ducibus Bavariae''), «[[Аналы Кальмара|Вялікія і малыя аналы Кальмара]]» (''Annales Colmarienses Maiores/Minores''), «[[Канстанцінопальскае спусташэнне]]» (''Devastatio Constantinopolitana''), «[[Лацінская хроніка каралёў Кастыліі]]» (''Chronica Latina Regum Castellae''), «[[Пельплінскія аналы]]» (''Annales Pelplinenses''), «Хроніка каралёў Леона» аўтарства [[Пелаё з Аўеда]] (''Cronicon Regnum Legionensium''), Працяг [[Рэгінон Прумскі|Рэгінона Прумскага]] аўтарства [[Адальберт Магдэбургскі|Адальберта Магдэбургскага]] (''Adalberti Continuatio Reginonis''), «[[Хроніка Альфонса III]]» (''Chronica De Alfonso III''), «[[Аналы святога Аманда]]» (''Annales Sancti Amandi''), «[[Тыліянскія аналы]]» (''Annales Tiliani''), «[[Петавіянскія аналы]]» (''Annales Petaviani''), «[[Лобскія аналы]]» (''Annales Laubachenses'') і многія іншыя творы. Новым этапам у развіцці сайта стаў пачатак публікацыі крыніц па [[Каўказская вайна|Каўказскіх войнах]] XIX стагоддзя. Адпаведна, часавая мяжа выстаўленых крыніц была паднятая да пачатку XX стагоддзя. == Уключэнне аднаго з праектаў «Усходняй літаратуры» ў НЭС == Гістарычны гласарый з праекта «[[Егішэ|Елішэ]]. Слова пра вайну Армянскую»<ref name="elishe">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus/Elische/vved.phtml?id=477|title=Егішэ. Слова пра вайну Армянскую|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> сайта «Усходняя літаратура» быў уключаны ў якасці крыніцы ў праект [[Віктар Платонавіч Коркія|Віктара Коркія]] «Нацыянальная Энцыклапедычная Служба»<ref name="encyclica">{{cite web|url=http://encyclica.narod.ru/nes.htm|title=Нацыянальная Энцыклапедычная Служба|publisher=Encyclica. Энцыклапедыя Энцыклапедый|author=Коркія В. П.|date=2007|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, а менавіта ў Нацыянальную Гістарычную Энцыклапедыю<ref name="interpretive">{{cite web|url=http://interpretive.ru/dictionary/552|title=Егішэ — слова пра вайну Армянскую. Гістарычны гласарый (праект Vostlit)|publisher=Нацыянальная Гістарычная Энцыклапедыя|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|archive-date=24 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624030516/http://interpretive.ru/dictionary/552|url-status=dead}}</ref>. == Сайт у метадычнай літаратуры ВНУ == Дзякуючы электронным публікацыям гістарычных крыніц сайт «Усходняя літаратура» стаў уключацца ў метадычныя даведнікі гістарычных і іншых факультэтаў розных ВНУ: у [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскім дзяржаўным універсітэце]]{{sfn|Вопросы истории|2010}}, [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="mgu_prog">{{cite web|url=http://old.philos.msu.ru/fac/dep/edu/method/itmk/kultura_yaponii_vvedenie_v_spe.pdf|title=Праграма курса «Японская культура і рэлігіі Японіі: уводзіны ў спецыяльнасць»|publisher=МДУ. Філасофскі факультэт. Кафедра гісторыі і тэорыі сусветнай культуры|location=Масква|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>{{sfn|Информационные технологии для историков|2006|с=213}}, [[Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|Армавірскай дзяржаўнай педагагічнай акадэміі]]<ref name="agpu">{{cite web|url=http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|title=Карысныя спасылкі. Гістарычныя крыніцы|publisher=Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|archive-date=11 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911100554/http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|url-status=dead}}</ref>, [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="psu">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Партал «Усходняя літаратура». Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Гісторыка-паліталагічны факультэт ПДУ|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, Чарнаморскай гуманітарнай акадэміі<ref name="chga">{{cite web|url=http://www.chga-sochi.ru/page/jekonomika.html|title=Даведнік па рэсурсах інтэрнэту|publisher=Чарнаморская гуманітарная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|url-status=dead}}</ref>, [[Інстытут філасофіі РАН|Інстытуце філасофіі РАН]]<ref name="ifran">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/A.phtml|title=Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Інстытут філасофіі РАН|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, [[Інстытут усходніх рукапісаў РАН|Інстытуце ўсходніх рукапісаў РАН]]<ref name="ivran">{{cite web|url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=46&Itemid=82|title=Гадавая справаздача Сектара Сярэдняга Усходу за 2010 г.|publisher=Інстытут усходніх рукапісаў РАН|author=Хісматулін А. А.|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> і іншых навучальных ды навуковых установах. == Удзельнікі праекта == «Усходняя літаратура» таксама актыўна супрацоўнічае з перакладчыкамі і публікуе іх працы, тым самым павялічваючы базу даных перакладзеных крыніц і робячы свой рэсурс унікальным у сваім родзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мягков Г. П., Недашковская Н. И., Недашковский Л. Ф. |загаловак=Пространство сети Интернет для исследователей истории Средневековья: информационно-справочные ресурсы, научные центры, коммуникация, источники: Учебное пособие для студентов-историков |месца=Казань |выдавецтва=Институт истории АН РТ |год=2008 |старонак=56 |спасылка=http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf |ref=Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі |archive-date=7 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707221322/http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf }} * {{кніга |загаловак=Информационные технологии для историков. Учебное пособие кафедры исторической информатики исторического факультета МГУ |месца=М. |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=http://www.hist.msu.ru/Labs/HisLab/BOOKS/p5_Inet.pdf |ref=Информационные технологии для историков}} * {{кніга |загаловак=Вопросы истории, международных отношений и документоведения |выпуск=6 |адказнасць=Пад рэд. к.г.н. П. П. Румянцава |месца=Томск |выдавецтва=Издательство Томского университета |год=2010 |старонак=160 |спасылка=http://ias.tsu.ru/smu/contair/sb6.doc |ref=Вопросы истории}} == Спасылкі == * [http://www.vostlit.info Сайт «Усходняя літаратура»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя сайты]] [[Катэгорыя:Медыевістыка]] [[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі Расіі]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Еўропы]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Афрыкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] h4kyq4s9owpc2uh6xcft7gdvca83vub 0 808388 5220435 5145819 2026-10-17T13:32:39Z 19vv84 168568 /* Архітэктура */ 5220435 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Бровар у Лошыцкім парку | Арыгінальная назва = | Выява = Лошыцкі бровар.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = 250 | Статус = Ахоўваецца дзяржавай | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53 | lat_min = 50 | lat_sec = 58.5 | lon_dir = | lon_deg = 27 | lon_min = 34 | lon_sec = 33.7 | region = BY | CoordScale = 1200 | Добрапрыстойнасць = | Тып будынка = Бровар | Архітэктурны стыль = Эклектыка | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = Яўстах Любанскі | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1896|пабудаваны|2025|адрэстаўраваны||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1896 | Заканчэнне будаўніцтва = | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Прыбудоўкі = | Стан = Адрэстаўраваны | Сайт = https://gostiny.by/ | Commons = }} '''Лошыцкі бровар''' — помнік архітэктуры канца ХІХ стагоддзя ў [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкім парку]] ў [[Мінск]]у. Размешчаны па адрасах: праезд Чыжэўскіх, 5, 6, вуліца Чыжэўскіх, 17. == Гісторыя == Комплекс быў пабудаваны ў канцы ХІХ стагоддзя на паўднёвым ускрайку Лошыцкага сядзібна-паркавага комплексу [[Яўстах Любанскі|Яўстахам Любанскім]]. У савецкія часы будынкі прыстасавалі пад жылыя дамы. У 2023 годзе распачалася рэстаўрацыя комплекса, якая была скончана напрыканцы 2025. Падчас яе з прычыны аварыйнага стану былі разабраныя і сабраныя наноў большасць будынкаў: усходні будынак завода, дом-інтэрнат, двухпавярховая частка млына. Таксама было дабудавана заходняе крыло завода з комінам. Пасля рэстаўрацыі тут размясціліся рэстаран, зала ўрачыстых цырымоній, гатэль, кафэ і шматфункцыйная рэстарацыя. == Архітэктура == Комплекс складаецца з пяці будынкаў у стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Тры будынкі завода і дом-інтэрнат ідуць па дзвюх паралельных лініях, утвараючы паміж сабою плошчу. Будынак млына аддзелены ад астатніх пад’язной дарогай. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод.jpg|міні|(Злева направа) машыннае аддзяленне, рэктыфікацыйны і вінакурны цэхі з боку плошчы]] === Рэктыфікацыйны (перагонны) цэх === Чатырохпавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, мае паўцыркульныя і лучковыя вокны, дэкараваны жоўтай цэглай. Помнік напрамка эклектыкі пад назвай «цагляны стыль». Двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Падчас рэстаўрацыі з унутранага боку была усталявана металічная шыльда з назвай рэстарана, што цяпер тут месціцца — «Гасцінны двор», са знешняга — шыльда з годам пабудовы — 1896. З захаду да яго прымыкае аднапавярховы неатынкаваны будынак машыннага аддзялення з чырвонай цэглы з лучковымі вокнамі і высокім фабрычным комінам, дзе раней знаходзіўся паравы рухавік. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод, бок ракі.jpg|міні|Будынак з боку ракі]] === Вінакурны цэх === Двухпавярховы атынкаваны і пафарбаваны ў белы колер будынак, умацаваны дзесяццю [[Контрфорс|контрфорсамі]], мае лучковыя вокны, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Зараз у ім месціцца гатэль «Лошыцкі». === Дом-інтэрнат === [[Файл:Лошыцкі бровар, дом-інтэрнат.jpg|міні]] Аднапавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Цягнецца на ўсю шырыню плошчы. Зараз у ім месціцца рэстарацыя, што пазначана металічнай шыльдай. === Вадзяны млын === [[Файл:Лошыцкі бровар, млын.jpg|міні]] Неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Складаецца з дзвюх частак, восі якіх ідуць перпендыкулярна адна адной: трохпавярховай са строенымі паўцыркульнымі вокнамі (на ёй калісьці размяшчалася вадзяное кола) і двухпавярховай з прамавугольнымі вокнамі. Зараз у гэтым будынку месціцца кафэ «Стары млын», што пазначана металічнай шыльдай. == Гл. таксама == [[Дрожджава-вінакурны завод Любанскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} https://minsknews.by/ostanovitsya-v%C2%A0starinnoj-vinokurne-i%C2%A0pouzhinat-u%C2%A0vodyanoj-melniczy-posetili-kompleks-«loshiczkij»-2/ https://yandex.by/maps/-/CPwdBI~t {{няма катэгорый|date=2026-05-24}} ilwal10si80nfsgaiy49y83ubmnu773 5220438 5220435 2026-10-17T13:35:51Z 19vv84 168568 /* Гісторыя */ 5220438 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Бровар у Лошыцкім парку | Арыгінальная назва = | Выява = Лошыцкі бровар.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = 250 | Статус = Ахоўваецца дзяржавай | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53 | lat_min = 50 | lat_sec = 58.5 | lon_dir = | lon_deg = 27 | lon_min = 34 | lon_sec = 33.7 | region = BY | CoordScale = 1200 | Добрапрыстойнасць = | Тып будынка = Бровар | Архітэктурны стыль = Эклектыка | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = Яўстах Любанскі | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1896|пабудаваны|2025|адрэстаўраваны||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1896 | Заканчэнне будаўніцтва = | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Прыбудоўкі = | Стан = Адрэстаўраваны | Сайт = https://gostiny.by/ | Commons = }} '''Лошыцкі бровар''' — помнік архітэктуры канца ХІХ стагоддзя ў [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкім парку]] ў [[Мінск]]у. Размешчаны па адрасах: праезд Чыжэўскіх, 5, 6, вуліца Чыжэўскіх, 17. == Гісторыя == Комплекс быў пабудаваны ў канцы ХІХ стагоддзя на паўднёвым ускрайку Лошыцкага сядзібна-паркавага комплексу [[Яўстах Любанскі|Яўстахам Любанскім]]. У савецкія часы будынкі прыстасавалі пад жылыя дамы і дзіцячы садок. У 1970-я гг. было разабрана машыннае аддзяленне. У 2023 годзе распачалася рэстаўрацыя комплекса, якая была скончана напрыканцы 2025. Падчас яе з прычыны аварыйнага стану былі разабраныя і сабраныя наноў большасць будынкаў: усходні будынак завода, дом-інтэрнат, двухпавярховая частка млына. Таксама было адноўлена машыннае аддзяленне з комінам. Пасля рэстаўрацыі тут размясціліся рэстаран, зала ўрачыстых цырымоній, гатэль, кафэ і шматфункцыйная рэстарацыя. == Архітэктура == Комплекс складаецца з пяці будынкаў у стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Тры будынкі завода і дом-інтэрнат ідуць па дзвюх паралельных лініях, утвараючы паміж сабою плошчу. Будынак млына аддзелены ад астатніх пад’язной дарогай. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод.jpg|міні|(Злева направа) машыннае аддзяленне, рэктыфікацыйны і вінакурны цэхі з боку плошчы]] === Рэктыфікацыйны (перагонны) цэх === Чатырохпавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, мае паўцыркульныя і лучковыя вокны, дэкараваны жоўтай цэглай. Помнік напрамка эклектыкі пад назвай «цагляны стыль». Двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Падчас рэстаўрацыі з унутранага боку была усталявана металічная шыльда з назвай рэстарана, што цяпер тут месціцца — «Гасцінны двор», са знешняга — шыльда з годам пабудовы — 1896. З захаду да яго прымыкае аднапавярховы неатынкаваны будынак машыннага аддзялення з чырвонай цэглы з лучковымі вокнамі і высокім фабрычным комінам, дзе раней знаходзіўся паравы рухавік. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод, бок ракі.jpg|міні|Будынак з боку ракі]] === Вінакурны цэх === Двухпавярховы атынкаваны і пафарбаваны ў белы колер будынак, умацаваны дзесяццю [[Контрфорс|контрфорсамі]], мае лучковыя вокны, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Зараз у ім месціцца гатэль «Лошыцкі». === Дом-інтэрнат === [[Файл:Лошыцкі бровар, дом-інтэрнат.jpg|міні]] Аднапавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Цягнецца на ўсю шырыню плошчы. Зараз у ім месціцца рэстарацыя, што пазначана металічнай шыльдай. === Вадзяны млын === [[Файл:Лошыцкі бровар, млын.jpg|міні]] Неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Складаецца з дзвюх частак, восі якіх ідуць перпендыкулярна адна адной: трохпавярховай са строенымі паўцыркульнымі вокнамі (на ёй калісьці размяшчалася вадзяное кола) і двухпавярховай з прамавугольнымі вокнамі. Зараз у гэтым будынку месціцца кафэ «Стары млын», што пазначана металічнай шыльдай. == Гл. таксама == [[Дрожджава-вінакурны завод Любанскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} https://minsknews.by/ostanovitsya-v%C2%A0starinnoj-vinokurne-i%C2%A0pouzhinat-u%C2%A0vodyanoj-melniczy-posetili-kompleks-«loshiczkij»-2/ https://yandex.by/maps/-/CPwdBI~t {{няма катэгорый|date=2026-05-24}} 98n9yxpnturlj0y3x8qqdacj3g2o2qy 5220442 5220438 2026-10-17T13:40:14Z 19vv84 168568 /* Архітэктура */ 5220442 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Бровар у Лошыцкім парку | Арыгінальная назва = | Выява = Лошыцкі бровар.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = 250 | Статус = Ахоўваецца дзяржавай | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53 | lat_min = 50 | lat_sec = 58.5 | lon_dir = | lon_deg = 27 | lon_min = 34 | lon_sec = 33.7 | region = BY | CoordScale = 1200 | Добрапрыстойнасць = | Тып будынка = Бровар | Архітэктурны стыль = Эклектыка | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = Яўстах Любанскі | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1896|пабудаваны|2025|адрэстаўраваны||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1896 | Заканчэнне будаўніцтва = | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Прыбудоўкі = | Стан = Адрэстаўраваны | Сайт = https://gostiny.by/ | Commons = }} '''Лошыцкі бровар''' — помнік архітэктуры канца ХІХ стагоддзя ў [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкім парку]] ў [[Мінск]]у. Размешчаны па адрасах: праезд Чыжэўскіх, 5, 6, вуліца Чыжэўскіх, 17. == Гісторыя == Комплекс быў пабудаваны ў канцы ХІХ стагоддзя на паўднёвым ускрайку Лошыцкага сядзібна-паркавага комплексу [[Яўстах Любанскі|Яўстахам Любанскім]]. У савецкія часы будынкі прыстасавалі пад жылыя дамы і дзіцячы садок. У 1970-я гг. было разабрана машыннае аддзяленне. У 2023 годзе распачалася рэстаўрацыя комплекса, якая была скончана напрыканцы 2025. Падчас яе з прычыны аварыйнага стану былі разабраныя і сабраныя наноў большасць будынкаў: усходні будынак завода, дом-інтэрнат, двухпавярховая частка млына. Таксама было адноўлена машыннае аддзяленне з комінам. Пасля рэстаўрацыі тут размясціліся рэстаран, зала ўрачыстых цырымоній, гатэль, кафэ і шматфункцыйная рэстарацыя. == Архітэктура == Комплекс складаецца з пяці будынкаў у стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Тры будынкі завода і дом-інтэрнат ідуць па дзвюх паралельных лініях, утвараючы паміж сабою плошчу. Будынак млына аддзелены ад астатніх пад’язной дарогай. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод.jpg|міні|(Злева направа) машыннае аддзяленне, рэктыфікацыйны і вінакурны цэхі з боку плошчы]] === Рэктыфікацыйны (перагонны) цэх === Чатырохпавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, мае паўцыркульныя і лучковыя вокны, дэкараваны жоўтай цэглай. Помнік напрамка эклектыкі пад назвай «цагляны стыль». Двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Падчас рэстаўрацыі з унутранага боку была усталявана металічная шыльда з назвай рэстарана, што цяпер тут месціцца — «Гасцінны двор», са знешняга — шыльда з годам пабудовы — 1896, якая месцілася там ад пачатку, але была скрадзена. З захаду да яго прымыкае аднапавярховы неатынкаваны будынак машыннага аддзялення з чырвонай цэглы з лучковымі вокнамі і высокім фабрычным комінам, дзе раней знаходзіўся паравы рухавік. [[Файл:Лошыцкі бровар, завод, бок ракі.jpg|міні|Будынак з боку ракі]] === Вінакурны цэх === Двухпавярховы атынкаваны і пафарбаваны ў белы колер будынак, умацаваны дзесяццю [[Контрфорс|контрфорсамі]], мае лучковыя вокны, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Зараз у ім месціцца гатэль «Лошыцкі». === Дом-інтэрнат === [[Файл:Лошыцкі бровар, дом-інтэрнат.jpg|міні]] Аднапавярховы неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Цягнецца на ўсю шырыню плошчы. Зараз у ім месціцца рэстарацыя, што пазначана металічнай шыльдай. === Вадзяны млын === [[Файл:Лошыцкі бровар, млын.jpg|міні]] Неатынкаваны будынак з чырвонай цэглы, двухсхільны дах накрыты чырвонай бляхай. Складаецца з дзвюх частак, восі якіх ідуць перпендыкулярна адна адной: трохпавярховай са строенымі паўцыркульнымі вокнамі (на ёй калісьці размяшчалася вадзяное кола) і двухпавярховай з прамавугольнымі вокнамі. Зараз у гэтым будынку месціцца кафэ «Стары млын», што пазначана металічнай шыльдай. == Гл. таксама == [[Дрожджава-вінакурны завод Любанскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} https://minsknews.by/ostanovitsya-v%C2%A0starinnoj-vinokurne-i%C2%A0pouzhinat-u%C2%A0vodyanoj-melniczy-posetili-kompleks-«loshiczkij»-2/ https://yandex.by/maps/-/CPwdBI~t {{няма катэгорый|date=2026-05-24}} l8j41dtin8b24oipl0u2saidw80zj46 0 813460 5220635 5189046 2026-10-18T02:03:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5220635 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хокан VIII''' (хрысцільныя імёны Хокан Магнус ({{lang-no|Haakon Magnus}}); {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 28 жніўня 2026 года, адзіны сын караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]] і яго жонкі каралевы [[Соня (каралева)|Соні]]. {{Wikidata/Ancestors}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260827111024/https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-royal-highness-the-crown-prince/the-biography-of-crown-prince-haakon Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі] {{start box}} {{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]<br />[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Харальд V]]|after=|years=[[2026]]-}} {{end box}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Нарвегіі]] kngjs45852lcgpeqhm8cv77np7cdlng 10 814357 5220397 5204994 2026-10-17T12:23:20Z DzBar 156353 5220397 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусазнаўства |загаловак = [[Беларусазнаўства]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Асноўныя<br/>кірункі |спіс1 = * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Беларускае літаратуразнаўства]] * [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфія Беларусі]] * [[Беларуская этнаграфія]] * [[Беларуская фалькларыстыка]] * [[Археалогія ў Беларусі|археалогія Беларусі]] * [[Беларуская археаграфія]] * [[Беларускае крыніцазнаўства]] * [[Беларуская палеаграфія]] * [[Беларускае мастацтвазнаўства]] * [[Беларускае кнігазнаўства]] * [[Беларуская бібліяграфія]] |група2 = Асноўныя ўстановы |спіс2 = * [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]] * [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] |група5 = Беларусазнаўства<br/>па краінах |спіс5 = * [[Беларусазнаўства ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі|Германія]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША|ЗША]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе|Канада]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі|Кітай]] * [[Беларусазнаўства ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларусазнаўства ў Літве|Літва]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі|Расія]] * [[Беларусазнаўства ва Украіне|Украіна]] * [[Беларусазнаўства ў Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусазнаўства ў Японіі|Японія]] |група8 = Навуковыя<br/>перыядычныя<br/>і серыйныя выданні |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Агульнабеларусазнаўчыя |спіс1 = «[[Запісы БІНіМ]]»{{·}} «[[The Journal of Belarusian Studies]]»{{·}} «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Беларусіка=Albaruthenica]]»{{·}} «[[Termopile]]» |загаловак2 = Мовазнаўства і фалькларыстыка |спіс2 = «[[Беларуская лінгвістыка]]»{{·}} «[[Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні]]» |загаловак3 = Гісторыя і крыніцазнаўства |спіс3 = «[[Беларускі гістарычны агляд]]»{{·}} «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Беларускі археаграфічны штогоднік]]»{{·}} «[[Архіварыус (навуковы зборнік)|Архіварыус]]» }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] </noinclude> etdiqavdx3azmmw1g1lcj7x9i39lcgb 0 814567 5220537 5198719 2026-10-17T16:32:25Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220537 wikitext text/x-wiki '''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры ([[шкатулка|шкатулкі]], [[талерка|талеркі]]) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геаметрычны [[арнамент]], фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускала Хацькоўская фабрыка разных мастацкіх вырабаў (г. [[Хацькова (горад)|Хацькова]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамцава-кудрынская разьба|||}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Рускія народныя промыслы]] 67fxk6zbcvu3vzfnqexcln08k2d27ju 0 814716 5220559 5200167 2026-10-17T18:06:09Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5220559 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} [[Файл:Broel genannt Plater-Wappen.png|міні|Герб Броэль Плятэраў]] '''рус. Август Иероним Гиацинт Плятер''' (1750—1803) — граф, малодшы сын [[Канстанцін Людвік Плятэр|Канстанціна Людвіга Плятера]], пераняўшы у спадчыну палац у Краславе ў 1778 г. == Шлюбы і дзеці == Быў жанаты двойчы на прадстаўніцах рода [[Жавускія|Жавускіх]]. Першы шлюб з Ганнай Станіславаўнай Жавускай (1761—1800). У шлюбе было 2 дзіцяці: * Аўгуста-Марыя Плятер (1782—1834), замужам, двое дзяцей * Вацлаў (?-1811), жанаты на Феліцыі Марыконі Жонка Тэафілла Жавуская (1762—1831) нарадзіла яшчэ 2 дзяцей: * [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адам]] (1790—1862) * Юзэф Казімір (1796—1852) == Упраўленне ў Краславе == У 1782 годзе імператрыца [[Кацярына II]] прадае вялікую колькасць дзяржаўных сялян, і графу Аўгусту Плятэру ў арэнду было перададзена 3062 сялянскія двары. На працягу многіх дзесяцігоддзяў арандатар жорстка эксплуатаваў "сваіх" сялян. Сярод сялян былі хваляванні, але Плятэр звярнуўшыся за дапамогай да губернатара атрымаў вайсковы полк для іх уціхамірвання. У 1797 годзе ў якасці прадстаўніка Полацкай губерніі ўдзельнічаў у цырымоніі каранацыі імператара Паўла I у Пецярбургу. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Шаблон «Вонкавыя спасылкі» пусты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Плятэры]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1803 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 13 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1745 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] czbjkjijysahjriizkns3pamtkopoub 0 815439 5220551 5218760 2026-10-17T17:47:51Z DBatura 73587 5220551 wikitext text/x-wiki [[Файл:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца ад першай згадкі ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Назва славянскага паходжання і звязана з геаграфічным тэрмінам «востраў», ад якога ўтворана памяншальна-вытворная форма «Астравец». На думку беларускага географа і тапаніміста [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіча]], слова востраў у мясцовай тапаніміі мела шырокае значэнне і магло пазначаць не толькі ўчастак сушы, акружаны вадой, але і сухое ўзвышанае месца сярод балота альбо адасоблены ўчастак раллі сярод лесу. Паводле яго падлікаў, на тэрыторыі Беларусі налічвалася каля 80 геаграфічных назваў з асновай «востраў» і яе вытворнымі<ref name="KTSP">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 277.</ref>. Найбольш распаўсюджанае тлумачэнне паходжання назвы горада звязвае яго з існавалым у старой частцы паселішча ўмацаваным участкам зямлі на правым беразе ракі Лоша. Паводле выкладу краязнаўцы Ю. А. Татарынава, заснаванага на даследаваннях Жучкевіча, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі — [[Літва (плямёны)|літвой]], на паўночна-ўсходняй ускраіне гістарычнага паселішча, у месцы ўпадзення ў Лошу рэчкі Кегнына, насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе Лошы, дзе ў яе ўпадае рэчка Кегна (скрыжаванне вуліц Прамысловая і Фізкультурная, дзе пасля знаходзіўся маёнтак Гаштольдаў<ref>[https://grodno-region.gov.by/special/ru/dostoprim_ostr-ru/ Островецкий район]</ref>), знаходзілася земляное ўмацаванне, аддзеленае з боку поля ровам. Дзякуючы натуральным водным перашкодам і штучнаму рову ўмацаваная пляцоўка ўяўляла сабой своеасаблівы востраў, з якім і звязваюць узнікненне назвы населенага пункта{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. З умацаваным востравам назва таксама звязвае публікацыя афіцыйнага партала Беларусі<ref>{{cite web |title=Что посмотреть в Островце и окрестностях: восхитительные католические храмы, Белорусская АЭС и эффектные индустриальные пейзажи рядом со столицей атомщиков |url=https://www.belarus.by/ru/travel/top-guide-belarus/chto-posmotret-v-ostrovtse-i-okrestnostjax-vosxititelnye-katolicheskie-xramy-belorusskaja-aes-i-effektnye-industrialnye-pejzazhi-rjadom-so-stolitsej-atomschikov_i_0000187503.html |lang=ru |website=Belarus.by |access-date=2026-10-09 }}</ref>. Гэта месца таксама апісвалася краязнаўцам [[Адам Мальдзіс|Адамам Мальдзісам]]. Пры абследаванні мясцовасці ля ўпадзення Кегны ў Лошу ён выявіў чатырохвугольнае гарадзішча, з двух бакоў абмежаванае натуральнымі воднымі перашкодамі, а з двух іншых — слядамі абарончых равоў. Мальдзіс адзначаў, што на момант яго наведвання гарадзішча заставалася практычна не вывучаным археолагамі<ref name="мальдис"/>{{sfn|Мальдзіс|1977}}. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недалека ад панскага двара, на процілеглым беразе Лошы, знаходзілася само мястэчка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}. Некалькі іншае тлумачэнне размяшчэння першапачатковага «вострава» прыводзіцца ва [[Універсальная літоўская энцыклапедыя|Усеагульнай літоўскай энцыклапедыі]]. Згодна з гэтым выданнем, паселішча і сядзіба, вядомыя па-літоўску як ''Astravas'', атрымалі назву ад вострава, акружанага трыма збежнымі ручаямі<ref>{{cite web |title=Astravas |url=https://www.vle.lt/straipsnis/astravas-1/ |lang=lt |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |access-date=2026-10-09 }}</ref>. Існуе таксама здагадка аб магчымым больш старажытным назве паселішча. Татарынаў дапускаў, што першапачаткова яно магло называцца Кегнай — па імені прытока Лошы, які праходзіць тут{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштаф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}. [[Файл:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}. У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == У складзе Польскай Рэспублікі == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}. == Прыход савецкай улады == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}. Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}. == Вялікая Айчынная вайна == 27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава — начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. == Пасляваеннае развіццё == У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад № 1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі…» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[Файл:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции — 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння — двухпавярховы будынак СШ № 2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней — будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная — з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай — райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай — драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах — месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ № 2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] — [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ № 2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб’екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6 % (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2 % за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой — о развитии Островца смотрите в проекте «Место для жизни»]</ref>. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] q0dl69hzmi53yzm4cp4b6cmku47mq4v 5220553 5220551 2026-10-17T17:53:55Z DBatura 73587 /* Пасляваеннае развіццё */ 5220553 wikitext text/x-wiki [[Файл:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца ад першай згадкі ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Назва славянскага паходжання і звязана з геаграфічным тэрмінам «востраў», ад якога ўтворана памяншальна-вытворная форма «Астравец». На думку беларускага географа і тапаніміста [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіча]], слова востраў у мясцовай тапаніміі мела шырокае значэнне і магло пазначаць не толькі ўчастак сушы, акружаны вадой, але і сухое ўзвышанае месца сярод балота альбо адасоблены ўчастак раллі сярод лесу. Паводле яго падлікаў, на тэрыторыі Беларусі налічвалася каля 80 геаграфічных назваў з асновай «востраў» і яе вытворнымі<ref name="KTSP">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 277.</ref>. Найбольш распаўсюджанае тлумачэнне паходжання назвы горада звязвае яго з існавалым у старой частцы паселішча ўмацаваным участкам зямлі на правым беразе ракі Лоша. Паводле выкладу краязнаўцы Ю. А. Татарынава, заснаванага на даследаваннях Жучкевіча, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі — [[Літва (плямёны)|літвой]], на паўночна-ўсходняй ускраіне гістарычнага паселішча, у месцы ўпадзення ў Лошу рэчкі Кегнына, насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе Лошы, дзе ў яе ўпадае рэчка Кегна (скрыжаванне вуліц Прамысловая і Фізкультурная, дзе пасля знаходзіўся маёнтак Гаштольдаў<ref>[https://grodno-region.gov.by/special/ru/dostoprim_ostr-ru/ Островецкий район]</ref>), знаходзілася земляное ўмацаванне, аддзеленае з боку поля ровам. Дзякуючы натуральным водным перашкодам і штучнаму рову ўмацаваная пляцоўка ўяўляла сабой своеасаблівы востраў, з якім і звязваюць узнікненне назвы населенага пункта{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. З умацаваным востравам назва таксама звязвае публікацыя афіцыйнага партала Беларусі<ref>{{cite web |title=Что посмотреть в Островце и окрестностях: восхитительные католические храмы, Белорусская АЭС и эффектные индустриальные пейзажи рядом со столицей атомщиков |url=https://www.belarus.by/ru/travel/top-guide-belarus/chto-posmotret-v-ostrovtse-i-okrestnostjax-vosxititelnye-katolicheskie-xramy-belorusskaja-aes-i-effektnye-industrialnye-pejzazhi-rjadom-so-stolitsej-atomschikov_i_0000187503.html |lang=ru |website=Belarus.by |access-date=2026-10-09 }}</ref>. Гэта месца таксама апісвалася краязнаўцам [[Адам Мальдзіс|Адамам Мальдзісам]]. Пры абследаванні мясцовасці ля ўпадзення Кегны ў Лошу ён выявіў чатырохвугольнае гарадзішча, з двух бакоў абмежаванае натуральнымі воднымі перашкодамі, а з двух іншых — слядамі абарончых равоў. Мальдзіс адзначаў, што на момант яго наведвання гарадзішча заставалася практычна не вывучаным археолагамі<ref name="мальдис"/>{{sfn|Мальдзіс|1977}}. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недалека ад панскага двара, на процілеглым беразе Лошы, знаходзілася само мястэчка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}. Некалькі іншае тлумачэнне размяшчэння першапачатковага «вострава» прыводзіцца ва [[Універсальная літоўская энцыклапедыя|Усеагульнай літоўскай энцыклапедыі]]. Згодна з гэтым выданнем, паселішча і сядзіба, вядомыя па-літоўску як ''Astravas'', атрымалі назву ад вострава, акружанага трыма збежнымі ручаямі<ref>{{cite web |title=Astravas |url=https://www.vle.lt/straipsnis/astravas-1/ |lang=lt |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |access-date=2026-10-09 }}</ref>. Існуе таксама здагадка аб магчымым больш старажытным назве паселішча. Татарынаў дапускаў, што першапачаткова яно магло называцца Кегнай — па імені прытока Лошы, які праходзіць тут{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштаф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}. [[Файл:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}. У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == У складзе Польскай Рэспублікі == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}. == Прыход савецкай улады == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}. Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}. == Вялікая Айчынная вайна == 27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава — начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. == Пасляваеннае развіццё == У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад № 1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі…» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[Файл:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции — 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння — двухпавярховы будынак СШ № 2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней — будынка райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная — з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай — райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай — драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах — месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ № 2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] — [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ № 2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб’екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6 % (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2 % за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой — о развитии Островца смотрите в проекте «Место для жизни»]</ref>. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Круглов|2025|Круглов А. И. Холокост в СССР. Потери евреев в оккупированных регионах СССР, 1941–1944. — Chișinău: The Historical Expertise, 2005. — 344 с. — ISBN 978-3-68959-841-9.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] 7mpxbr1pp5kpl17foauzvoev5soac3h 0 817050 5220412 5219678 2026-10-17T12:56:25Z Ілля Касакоў 21245 5220412 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Портэр}} {{музыкант}} '''Коўл Портэр''' ({{lang-en|Cole Albert Porter}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[кампазітар]]. == Біяграфія == Скончыў Ельскі ўніверсітэт (1913). Вучань Венсана д’Эндзі. Аўтар мюзіклаў «Цалуй мяне, Кэт» (паводле камедыі У.​Шэкспіра «Утаймаванне свавольніцы», 1948), «Пастка» (1953) і інш., шматлікія з якіх экранізаваны. Пісаў музыку да кінафільмаў і тэлевізійных пастановак, музыку і тэксты папулярных песень. Портэру прысвечаны біяграфічны кінафільм «Ноч і дзень». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Портэр Коўл|||}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Портэр Коўл}} [[Катэгорыя:Кампазітары ЗША]] ciorkknpu2ty90ihgkwpkymw8xgg4su 0 817090 5220532 5219746 2026-10-17T16:24:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220532 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Шарль Агюст дэ Берыо''' ({{lang-fr|Charles Auguste de Bériot}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бельгійскі скрыпач, [[кампазітар]], заснавальнік бельгійскай скрыпічнай школы. Вучань [[П’ер Мары Франсуа дэ Саль Баё|П’ера Баё]]. Буйнейшы выканаўца 19 стагоддзя. == Біяграфія == У 1843—52 гадах — прафесар [[Брусельская кансерваторыя|Брусельскай кансерваторыі]]. У 1830—35 гадах разам з жонкай, спявачкай [[Марыя Малібран|Марыяй Малібран]], канцэртаваў у многіх краінах. Аўтар 10 канцэртаў для скрыпкі з аркестрам, 11 варыяцый, фантазіі на раманс А.​Даргамыжскага «Душачка-дзяўчына» і інш. Сярод вучняў [[Анры В’ётан]], [[Эміль ​Сарэ]]. Аўтар кнігі «Скрыпічная школа» (ч. 1—3, 1858). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Берыо Шарль Агюст дэ|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берыо}} [[Катэгорыя:Кампазітары Бельгіі]] at2oo3s91llso9hamnvbmkcjadr3pwp 0 817091 5220631 5219604 2026-10-18T01:11:32Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5220631 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Шарль Агюст дэ Берыо]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-18}} mj3pmyp8y41n1q4hjpta4x9v32g0ite 0 817107 5220533 5219724 2026-10-17T16:27:51Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220533 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Рычард Пятровіч Бутвілоўскі''' ({{ДН|22|5|1933}}, г. {{МН|Барысаў||}} — {{ДС|22|12|1977}}) — беларускі [[кампазітар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1958, клас [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалая Аладава]]). З 1957 года выкладаў у музычным вучылішчы, кансерваторыі, педагагічным інстытуце ў Мінску. Сярод твораў: балада «Подзвіг маці» на словы [[Ігнат Ігнатавіч Панкевіч (паэт)|Ігната ​Панкевіча]] для салістаў, хору і аркестра (1975); сімфонія (1961); Канцэрт-казка для фартэпіяна з аркестрам (1965); п’есы для народнага і эстраднага аркестра; фартэпіяннае трыа (1956); хары; рамансы; музыка да драматычных спектакляў, кінафільма «[[Анюціна дарога]]» (у сааўтарстве). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бутвілоўскі Рычард Пятровіч|||}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бытвілоўскі Рычард Пятровіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] rckyu2onwnqk4mwerx0xbhs3cicxg4e 0 817125 5220630 5219883 2026-10-18T01:10:53Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{тупіковы артыкул}} 5220630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Front parking cars.jpg|міні|Аўтамабілі на пярэдняй паркоўцы]] '''Паркоўка''' — транспартнага сродку азначае спыненне і пакіданне яго ў пэўным месцы. Важна пераканацца, што транспартны сродак прыпаркаваны ў месцы, дзе паркоўка дазволена, інакш кіроўцу, магчыма, давядзецца заплаціць штраф, або, што яшчэ горш, транспартны сродак могуць заблакіраваць. Аўтамабілі звычайна паркуюцца на пад'ездах, паркоўках, у гаражах або на ўзбочыне вуліцы. Прыпаркаваць аўтамабіль прасцей, чым вялікі транспартны сродак, напрыклад, грузавік або аўтобус. Гэтыя вялікія транспартныя сродкі часта павінны знаходзіцца ў спецыяльных паркоўках. Правілы паркоўкі з'яўляюцца часткай правілаў дарожнага руху, і яны моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад краіны. Паркоўка на тратуары забароненая. {{няма катэгорый|date=2026-10-18}} {{тупіковы артыкул|date=2026-10-18}} t9rsh9zevwfjkghip2nz5nrgvtrxbvp 0 817127 5220515 5219970 2026-10-17T15:53:43Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5220515 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Georg Forster }}'''Георг Форстэр''' ({{lang-de|Johann Georg Adam Forster}}, {{lang-pl|Jan Jerzy Adam Forster}}; {{ДН|27|11|1754}}, Насенхубен (Мокры Двор) каля [[Гданьск|Гданьска]] — {{ДС|10|1|1794}}, [[Парыж]]) — нямецкі прыродазнаўца, падарожнік, этнограф, пісьменнік і перакладчык, удзельнік другой кругасветнай экспедыцыі [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]] (1772—1775). У 1784—1787 гг. — прафесар натуральнай гісторыі [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. Адзін з кіраўнікоў [[Майнцкая рэспубліка|Майнцкай рэспублікі]] (1792—1793). Сябра [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1777). == Біяграфія == === Паходжанне і дзяцінства === Продкі Форстэраў, пратэстанты-кальвіністы, паходзілі з [[Ёркшыр|Ёркшыра]] і, паводле сямейнага падання, выехалі з Англіі за часам [[Олівер Кромвель|Олівера Кромвеля]]. Упершыню адзін з іх зафіксаваны ў 1642 г. у Новым над [[Вісла|Віслай]]; пазней род асеў у [[Тчэў|Тчэве]], дзе ўтварыў разгалінаваную купецкую сям'ю, з якой паходзіла некалькі бургамістраў горада<ref name="Siemon" />. На польскім [[Памор'е, Польшча|Памор'і]] Форстэры праз змешаныя шлюбы хутка анямечыліся<ref name="PSB" />. Нарадзіўся ў пастарскім доме ў Насенхубене на [[Матлава|Матлаве]]<ref name="Siemon" /> і быў старэйшым з сямі дзяцей пастара [[Ян Рэйнгольд Форстэр|Яна Рэйнгольда Форстэра]] (1729—1798), пазней вядомага падарожніка, географа і прыродазнаўцы, і Юстыны Эльжбеты з дому Нікалаі, дачкі бургамістра [[Квідзын|Квідзына]]<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. Школы ў дзяцінстве не наведваў: вучыў яго бацька<ref name="Siemon" />. Ужо ў раннім узросце Георг праявіў вялікія здольнасці і цікавасць да ведаў, што схіліла бацьку, які раней вывучаў мовы і тэалогію і з 1753 г. быў пастарам у Насенхубене, заняцца прыродазнаўчымі навукамі, асабліва [[Батаніка|батанікай]]. Такім чынам лёсы бацькі і сына на амаль чвэрць стагоддзя цесна пераплёўся: кволы і ўражлівы сын паўплываў на змену зацікаўленняў запальчывага бацькі, які, у сваю чаргу, уцягнуў яго ў неспакойнае, неўпарадкаванае, амаль авантурнае жыццё<ref name="PSB" />. === Расія і Англія === 5 сакавіка 1765 г. Я. Р. Форстэр, атрымаўшы гадавы адпачынак, разам з дзесяцігадовым сынам выправіўся праз [[Каралявец]], [[Клайпеда|Мемель]] і [[Рыга|Рыгу]] ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]], адкуль па даручэнні [[Кацярына II|Кацярыны II]] абодва паехалі ў [[Саратаў|Саратаўскі]] край для інспекцыі нямецкіх каланісцкіх паселішчаў на [[Волга|Волзе]]. Падчас падарожжа яны збіралі расліны, назіралі жывёл і мясцовыя народы. Па вяртанні ў Пецярбург Георг каля васьмі месяцаў вучыўся ў [[Петрышуле|школе Святога Пятра]] — гэта было адзінае рэгулярнае школьнае навучанне ў яго жыцці<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. Расчараваўшыся ў надзеях на кар'еру ў Расіі, улетку 1766 г. бацька з сынам перабраліся ў [[Англія|Англію]]<ref name="PSB" />. У Лондане Г. Форстэр, які ў дарозе навучыўся англійскай мове, у 1767 г. выдаў сваю першую працу — пераклад на англійскую «Кароткага расійскага летапісца» [[Міхаіл Ламаносаў|Міхаіла Ламаносава]], за які атрымаў падзяку [[Лонданскае таварыства антыквараў|Таварыства антыквараў]]. Пэўны час ён вучыўся купецкай справе, потым жыў у [[Варынгтан|Варынгтане]], дзе бацька выкладаў у дысідэнцкай акадэміі, і зарабляў на жыццё ўрокамі моў. Разам з бацькам перакладаў навуковыя кнігі, у тым ліку апісанне кругасветнага плавання [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]], выдадзенае пад імем бацькі<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. === Кругасветнае плаванне === У 1772 г. Я. Р. Форстэр быў запрошаны як прыродазнаўца ў другое кругасветнае плаванне Дж. Кука. Сямнаццацігадовы Георг паехаў з ім як памочнік і рысавальшчык<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. Абодва Форстэры правялі плаванне на караблі «[[Рэзалюшн (карабель)|Рэзалюшн]]» ад лета 1772 г. да 30 ліпеня 1775 г. Экспедыцыя ўпершыню перасекла Паўднёвы палярны круг, наведала [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], [[Таіці]], [[Востраў Пасхі]], [[Маркізскія астравы]], [[Новыя Гебрыды]], [[Новая Каледонія|Новую Каледонію]] і [[Вогненная Зямля|Вогненную Зямлю]]<ref name="Siemon" />. Апісанне падарожжа — ''A Voyage round the World'' (Лондан, 1777) — напісаў Г. Форстэр на аснове бацькавых нататкаў: кніга выйшла за шэсць тыдняў да афіцыйнай справаздачы Кука. Нямецкі пераклад, зроблены ім самім пры ўдзеле [[Рудольф Эрых Распэ|Рудольфа Эрыха Распэ]], выйшаў у 1778—1780 гг.<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" /> Праца лічыцца ўзорам ранняй этнаграфічнай справаздачы. Форстэр імкнуўся пазбавіцца звычайных еўрапейскіх прадузятасцей адносна народаў [[Акіянія|Акіяніі]] і ўпэўнена крытыкаваў разбуральны ўплыў еўрапейцаў на іх. [[Аляксандр фон Гумбальт]] пісаў у «Космасе», што з Форстэра «пачалася эпоха навуковых падарожжаў, мэтай якіх з'яўляецца параўнальнае народа- і краязнаўства»<ref name="Siemon" />. 9 студзеня 1777 г. Г. Форстэр быў абраны сябрам Лонданскага каралеўскага таварыства<ref name="Siemon" />. Бацька неўзабаве пасля вяртання ўступіў у канфлікт з Дж. Кукам, а ў пачатку 1777 г. трапіў у турму за даўгі. З гэтага часу шляхі бацькі і сына разышліся: Я. Р. Форстэр, выкуплены з турмы нямецкімі князямі і масонамі, у 1780 г. атрымаў кафедру ва [[Універсітэт Гале|ўніверсітэце ў Гале]], якую займаў 18 гадоў<ref name="PSB" />. === Касель === Восенню 1778 г. Г. Форстэр пакінуў Англію і праз [[Нідэрланды|Галандыю]] накіраваўся ў Германію, усюды сустракаючы ганаровы прыём як удзельнік славутай экспедыцыі<ref name="PSB" />. У снежні 1778 г. ландграф [[Фрыдрых II (ландграф Гесэн-Каселя)|Фрыдрых II]] прызначыў яго прафесарам натуральнай гісторыі ў Каралінуме ў [[Касель|Каселі]]. Акрамя таго, Форстэр выкладаў геаграфію і нямецкую мову ў кадэцкім корпусе<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. У Каселі і суседнім [[Гётынген|Гётынгене]] ён пасябраваў з анатамам [[Самуэль Томас Зёмерынг|Самуэлем Томасам Зёмерынгам]], фізікам [[Георг Крыстаф Ліхтэнберг|Георгам Крыстафам Ліхтэнбергам]] і філолагам [[Хрысціян Готлоб Гейнэ|Хрысціянам Готлабам Гейнэ]]. Тады ж пазнаёміўся з [[Іаган Вольфганг Гётэ|Іаганам Вольфгангам Гётэ]] і [[Фрыдрых Генрых Якобі|Фрыдрыхам Генрыхам Якобі]]<ref name="Siemon" />. У 1779—1783 гг. разам з Зёмерынгам быў сябрам тайнага ордэна розенкрэйцэраў, ад якога потым адышоў, назваўшы гэтае захапленне «рэлігійнай мройнасцю»<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. Паводле Аляксандра Біркенмаера, працяглае жыццё побач з дэспатычным бацькам сказіла характар Форстэра: яму бракавала энергіі ў пераадоленні жыццёвых цяжкасцей, ён прывык пазычаць грошы і браць авансы за літаратурныя працы, з якіх жыў, не здолеўшы стварыць грунтоўных навуковых прац<ref name="PSB" />. У 1780 г. яго даўгі дасягнулі 1000 рэйхсталераў<ref name="Siemon" />. === Запрашэнне ў Вільню === Запрашэнне Форстэра ў Вільню было часткай пашырэння Галоўнай школы ВКЛ, якую рэктар [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] імкнуўся ператварыць у еўрапейскі навуковы цэнтр<ref name="Svambaryte" />. Форстэр быў асабіста знаёмы з М. Пачобутам-Адляніцкім, а таксама з паслом Рэчы Паспалітай у Лондане [[Францішак Букаты|Францішкам Букатым]], які яшчэ ў 1778 г. прапаноўваў яму пасаду ў [[Кракаўскі ўніверсітэт|Кракаўскім універсітэце]]<ref name="Svambaryte" />. Паводле Рольфа Зімана, пасярэднічаў пры запрашэнні таксама лонданскі знаёмы Форстэра — горны саветнік Іаган Пётр Эрнст фон Шэфлер<ref name="Siemon" />. [[Камісія нацыянальнай адукацыі|Адукацыйная камісія]] спачатку разглядала кандыдатуру яго бацькі, але адмовілася ад яго з-за завышаных патрабаванняў<ref name="Bednarczuk" />. 24 снежня 1783 г. Форстэр выклаў свае чаканні ў лісце да акадэміка Паўла Чэмпіньскага і, у прыватнасці, распытваў, ці мае [[БатанІчны сад Віленскага ўніверсітэта|віленскі батанічны сад]] сталае месца і ці ёсць у ім умовы для цеплалюбівых раслін<ref name="Malinauskaite" />. Справу запрашэння асвятляюць пратаколы пасяджэнняў Адукацыйнай камісіі<ref name="PSB" />. У лютым 1784 г. ён атрымаў пацвярджэнне і падпісаў кантракт на восем гадоў на вельмі выгадных умовах: дом, добрая пенсія, сродкі на бібліятэку, мінералагічны збор і ўтрыманне батанічнага саду<ref name="PSB" /><ref name="Bednarczuk" /><ref name="Siemon" />. Кошт дарогі і аванс складалі разам каля тысячы дукатаў, што пры выкананні ўмоў кантракта мусіла быць спісана; частку даўгоў Форстэра пакрылі са сваіх сродкаў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] і прымас [[Міхал Панятоўскі|Міхал Юрый Панятоўскі]]<ref name="Bednarczuk" />. Форстэр пісаў, што яго запрасілі з-за яго «значнасці», але ён спадзяецца стаць «кімсьці сапраўды вартасным»<ref name="Svambaryte" />. У красавіку 1784 г. ён заручыўся з Тэрэзай Гейнэ (1764—1829), дачкой Х. Г. Гейнэ, і 23 ліпеня выехаў з Каселя<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. Дарога заняла каля паўгода. Па даручэнні Адукацыйнай камісіі Форстэр спачатку вывучаў руднікі ў [[Гарц|Гарцы]] і [[Саксонія (правінцыя)|Саксоніі]], потым праз [[Чэхія|Чэхію]] прыехаў у [[Вена|Вену]], дзе 24 жніўня 1784 г. яго прыняў імператар [[Іосіф II]]. Імператар скептычна ставіўся да таго, што Форстэр будзе добра пачувацца ў Польшчы<ref name="Siemon" /><ref name="Svambaryte" />. Праз [[Брно]], [[Кракаў]] (з наведваннем [[Вялічка|Вялічкі]]) і [[Варшава|Варшаву]] ён прыехаў у [[Гродна]], дзе якраз праходзіў [[Гродзенскі сойм 1784 года|сойм]]. Там яго прыняў прымас М. Ю. Панятоўскі, старшыня Адукацыйнай камісіі, а кароль Станіслаў Аўгуст правёў з ім некалькі вечароў у размовах пра [[Таіці]] і разам з ім разглядаў ілюстрацыі да апісання трэцяга плавання Кука<ref name="Siemon" /><ref name="Svambaryte" />. 18 лістапада 1784 г., за дзевяць дзён да свайго трыццацігоддзя, Форстэр прыбыў у Вільню<ref name="Siemon" />. === У Вільні === У Вільні Форстэр пасяліўся ў будынку Медыцынскай калегіі (цяпер вул. Пілес, 22), па суседстве з двума французскімі хірургамі, італьянскім прафесарам хіміі і венгерскім прафесарам практычнай медыцыны<ref name="Svambaryte" />. Па-за Медыцынскай калегіяй ён ведаў яшчэ з Лондана астранома [[Андрэй Стрэцкі|Андрэя Стржэцкага]]<ref name="Svambaryte" />. Першыя ўражанні былі пераважна добрыя: ён пісаў пра «велічны і цудоўны» выгляд горада з узгоркаў і пра ветлівы прыём былых езуітаў на чале з рэктарам<ref name="Genzelis" /><ref name="Bednarczuk" />. Аднак неўзабаве ён пачаў скардзіцца на бедную кафедру: замест абяцаных кабінета, саду і бібліятэкі ён меў у распараджэнні «нічога, акрамя кніг»<ref name="Bednarczuk" />. Па вяртанні з Германіі ў лістападзе 1785 г. Форстэр знайшоў адрамантаваную кватэру і павялічаны бюджэт кафедры<ref name="Siemon" />. Паводле М. Беднарчук, Адукацыйная камісія выдзяляла 2000 гульдэнаў штогод на ўтрыманне саду, мінералаў і кнігазбору і 4000 на будаўніцтва новага мінералагічнага кабінета<ref name="Bednarczuk" />. ==== Выкладанне ==== Лекцыі Форстэр мусіў чытаць па-латыні, якой валодаў слаба, таму складаў іх загадзя і ў аўдыторыі чытаў па нататках<ref name="Bednarczuk" /><ref name="Svambaryte" />. У лютым 1785 г. на першым публічным выступленні ён даводзіў, што ў чалавека няма прыроджаных ідэй і што розум абапіраецца на захаваныя пачуццёвыя ўражанні<ref name="Bednarczuk" />. Лекцыі наведвалі 30—40 слухачоў рознага ўзросту. Для гарадской публікі ён чытаў па-французску курс батанікі, які наведвалі і дамы<ref name="Bednarczuk" /><ref name="Genzelis" />. У першы год выкладаў батаніку і мінералогію, пазней дадаў заалогію. Паводле праспекта лекцый на 1786/1787 навучальны год (на лацінскай і польскай мовах), курс заалогіі мусіў пачынацца з класаў і відаў жывёл і заканчвацца разглядам чалавечых рас<ref name="Svambaryte" /><ref name="Genzelis" />. Выкладанне ён будаваў на палявой працы: ладзіў экскурсіі ў ваколіцы Вільні, дзе разам са студэнтамі даследаваў мінералы, пароды і расліны, а таксама паказваў прадметы і малюнкі, прывезеныя з плавання<ref name="Svambaryte" />. Удзельнічаў і ў нядзельных дыспутах прафесараў, якія па чарзе праходзілі ў іх кватэрах<ref name="Genzelis" />. Сярод яго вучняў былі [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл]], які, паводле ўласных успамінаў, цаніў наглядныя метады Форстэра і браў у яго прыватныя ўрокі, і [[Раман Сымановіч]]<ref name="PSB" /><ref name="Bednarczuk" /><ref name="Malinauskaite" />. Форстэр заказваў кнігі для ўніверсітэцкай бібліятэкі ў нямецкіх выдаўцоў, спрабаваў набыць калекцыю мінералаў Ф. Ф. Розенштыля і планаваў выдаць для студэнтаў кароткі лацінскі даведнік па натуральнай гісторыі са слоўнікам тэрмінаў<ref name="Bednarczuk" />. ==== Батанічны сад ==== Ад свайго папярэдніка [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]] Форстэр атрымаў невялікі сад у двары Медыцынскай калегіі і ацэньваў яго вельмі крытычна («кавалачак зямлі, не варты гэтай назвы»)<ref name="Malinauskaite" />. У 1785 г. ён склаў інвентар саду, які налічваў 648 назваў раслін і насення, упарадкаваных паводле сістэмы [[Карл Ліней|Карла Лінея]], — гэта найранейшая вядомая крыніца пра склад калекцыі. Захаваўся і спіс 257 раслін (208 у адкрытым грунце і 49 у аранжарэі) і 350 відаў насення<ref name="Malinauskaite" />. Абодва дакументы, а таксама рукапіс ''Diarium faunae floraeque inde Vilnensis'' захоўваюцца ў Ніжнесаксонскай дзяржаўнай і ўніверсітэцкай бібліятэцы ў Гётынгене (Cod. Ms. hist. nat. 100 і 106)<ref name="PSB" /><ref name="Malinauskaite" />. Новых раслін за час яго кіравання ў сад не з'явілася. Асноўныя намаганні Форстэра былі накіраваныя на пошук новага ўчастка для саду. Ён сам выбраў участак у Серэйкішках, які 30 сакавіка 1787 г. Адукацыйная камісія набыла за 26 000 злотых у прафесара [[Нікаля Рэнье]], але працы там пачаліся толькі ў 1792 г., пры пераемніку Форстэра [[Фердынанд Шпіцнагель|Фердынандзе Шпіцнагелі]]<ref name="Malinauskaite" />. ==== Асяроддзе ==== Форстэр сябраваў з віленскім біскупам [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыем Якубам Масальскім]], у якога амаль штотыдзень бываў і якому падарыў паўночнаамерыканскае насенне<ref name="Svambaryte" />. Сярод калег высока цаніў толькі хіміка Джузэпэ Сарторыюса, хірурга [[Якуб Брэтэ|Якуба Брэтэ]] і лекара [[Юзаф Лангмаер|Юзафа Лангмаера]]<ref name="Bednarczuk" />. Пазней ён рэзка крытыкаваў былых езуітаў з выкладчыцкага складу, а таксама анатама [[Стэфан Бізіа|Стэфана Бізіа]] і акушэра Н. Рэнье<ref name="Bednarczuk" />. Нягледзячы на скаргі Форстэра, С. Т. Зёмерынг пэўны час сур'ёзна разглядаў магчымасць пераезду ў Вільню на кафедру хіміі або анатоміі<ref name="Bednarczuk" />. У 1786 г. Форстэраў у Вільні наведала прыдворная Станіслава Аўгуста Людвіка Бышэўская; яна апісала ў сваім дзённіку мінералагічную калекцыю і кватэру Форстэра<ref name="Svambaryte" />. Летам 1785 г. Форстэр атрымаў адпачынак і паехаў у Германію. 3 верасня 1785 г. у Гётынгене ён ажаніўся з Т. Гейнэ, 21 верасня атрымаў ва ўніверсітэце ў Гале ступень доктара медыцыны, а ў [[Берлін|Берліне]] быў прыняты ў члены-карэспандэнты [[Пруская акадэмія навук|Прускай акадэміі навук]]. На зваротным шляху маладыя гасцявалі ў [[Веймар|Веймары]] ў І. В. Гётэ, сустракаліся з [[Іаган Готфрыд Гердэр|Іаганам Готфрыдам Гердэрам]] і [[Крыстаф Марцін Віланд|Крыстафам Марцінам Віландам]]. У Варшаве Форстэра зноў прыняў кароль, і ў пачатку лістапада 1785 г. сям'я вярнулася ў Вільню<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. 10 жніўня 1786 г. у Вільні нарадзілася іх першая дачка — Марыя Тэрэза<ref name="Siemon" />. ==== Творчасць віленскага перыяду ==== Пачуваючыся адрэзаным ад навуковага жыцця Еўропы, Форстэр шмат пісаў, і віленскія гады сталі адным з самых плённых перыядаў яго творчасці. Сам ён прызнаваўся Зёмерынгу, што ў Германіі за гэты час не зрабіў бы і паловы таго, што зрабіў у Вільні<ref name="Svambaryte" /><ref name="Siemon" />. Тут ён: * пераклаў на нямецкую мову апісанне трэцяга плавання Дж. Кука (''Des Capitain Jacob Cook dritte Entdeckungs-Reise'', Берлін, 1787—1789) з каментарыямі, картамі і параўнальным слоўнікам ціхаакіянскіх моў. Пераклад быў прысвечаны Іосіфу II, які падарыў Форстэру дыяментавы пярсцёнак<ref name="Svambaryte" /><ref name="Kontje" />; * напісаў эсэ «Кук-першаадкрывальнік» (''Cook, der Entdecker''), прадмову да гэтага перакладу, — найбольш значны арыгінальны твор віленскага перыяду<ref name="Svambaryte" /><ref name="Siemon" />; * выдаў батанічную працу пра 54 віды ядомых раслін астравоў Паўднёвага мора ''De plantis esculentis insularum Oceani australis'' (Гале і Берлін, 1786) з дадаткам ''Florulae insularum australium prodromus''<ref name="Svambaryte" />; * напісаў нарыс ''Neuholland und die brittische Kolonie in Botany-Bay'' (1786), адно з першых апісанняў Аўстраліі на нямецкай мове<ref name="Svambaryte" />; * у 1786 г. апублікаваў у часопісе «Teutscher Merkur» палемічны артыкул ''Noch etwas über die Menschenraßen'', скіраваны супраць тэорыі рас [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]], на што Кант адказаў працай «Пра выкарыстанне тэлеалагічных прынцыпаў у філасофіі» (1788)<ref name="Genzelis" /><ref name="Kontje" />; * напісаў, на аснове ўводнай лекцыі віленскага курса, нарыс ''Ein Blick in das Ganze der Natur''<ref name="Genzelis" />. Ліставанне Форстэра віленскага часу — больш за 160 лістоў — з'яўляецца важнай крыніцай па гісторыі Галоўнай школы ВКЛ<ref name="Svambaryte" /><ref name="Bednarczuk" />. Акрамя шматлікіх падрабязнасцей пра ўніверсітэт, лісты ўтрымліваюць рэзкія выпады супраць «polnische Wirtschaft», мясцовай шляхты, мовы і народа, а таксама асуджэнне прыгоннага права<ref name="PSB" /><ref name="Bednarczuk" /><ref name="Kontje" />. Гэтыя меркаванні сталі шырока вядомымі толькі пасля смерці Форстэра, калі была апублікаваная яго асабістая карэспандэнцыя. Даследчыкі лічаць іх адной з крыніц негатыўнага стэрэатыпу Польшчы ў Германіі<ref name="Svambaryte" /><ref name="Bednarczuk" /><ref name="Kontje" />. ==== Ад'езд ==== Улетку 1787 г. Форстэр атрымаў прапанову ўзяць удзел у першай расійскай кругасветнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам капітана [[Рыгор Мулоўскі|Грыгорыя Мулоўскага]], якая мусіла даследаваць паўночную частку Ціхага акіяна<ref name="Svambaryte" />. Па просьбе расійскага пасла ў Варшаве [[Ота Магнус фон Штакельберг|Ота фон Штакельберга]] і пасля перамоваў Кацярыны II са Станіславам Аўгустам Адукацыйная камісія скасавала васьмігадовы кантракт, а расійскі бок вярнуў авансы Форстэра<ref name="PSB" /><ref name="Svambaryte" /><ref name="Siemon" />. Перад ад'ездам Форстэр перадаў рэктару М. Пачобуту-Адляніцкаму набытыя для ўніверсітэта кнігі, мінералы, прыродазнаўчыя аб'екты і калекцыю выкапняў і склаў каталогі і інвентар батанічнага саду<ref name="Svambaryte" />. 21 жніўня 1787 г. сям'я выехала з Вільні; у Варшаве Форстэр атрымаў афіцыйнае звальненне ад Адукацыйнай камісіі<ref name="Siemon" />. З-за [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|вайны з Турцыяй]] экспедыцыя не адбылася<ref name="PSB" />. Пасля гэтага Галоўная школа запрашала Форстэра вярнуцца, але ён адмовіўся<ref name="Svambaryte" />. Пераемніка на кафедры натуральнай гісторыі знайшлі толькі ў 1791—1792 гг.: ім стаў Ф. Шпіцнагель<ref name="Malinauskaite" /><ref name="Svambaryte" />. === Майнц і апошнія гады === У красавіку 1788 г. Форстэр стаў кіраўніком бібліятэкі [[Майнцкі ўніверсітэт|Майнцкага ўніверсітэта]], а ў кастрычніку сям'я пераехала ў [[Майнц]]<ref name="Siemon" />. Вясной і летам 1790 г. (25 сакавіка — 11 чэрвеня) разам з [[Аляксандр фон Гумбальт|Аляксандрам фон Гумбальтам]] ён здзейсніў падарожжа праз [[Ніжні Рэйн]] у Англію і Парыж. Вынікам падарожжа стала яго найбольш славутая кніга ''Ansichten vom Niederrhein…'' (Берлін, 1791—1794), што аказала найтрывалейшы ўплыў на сучаснікаў і нашчадкаў<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. У 1791 г. ён выдаў першы поўны нямецкі пераклад старажытнаіндыйскай драмы [[Калідаса|Калідасы]] «[[Шакунтала (драма)|Шакунтала]]» (з англійскага перакладу [[Уільям Джонс|Уільяма Джонса]]), які абудзіў у Германіі цікавасць да індыйскай літаратуры<ref name="Svambaryte" /><ref name="Siemon" />. Асабістае жыццё ў Майнцы было няшчасным. Т. Форстэр уступіла ў раман з пісьменнікам [[Людвіг Фердынанд Губер|Людвігам Фердынандам Губерам]]. З чатырох дзяцей, якія нарадзіліся ў сям'і, двое памерлі ў маленстве<ref name="PSB" /><ref name="Siemon" />. Пасля заняцця Майнца рэвалюцыйнымі французскімі войскамі (21 кастрычніка 1792 г.) Форстэр уступіў у мясцовы [[Якабінцы|якабінскі]] клуб і 5 лістапада 1792 г. стаў віцэ-старшынёй рэвалюцыйнай адміністрацыі. У пачатку 1793 г. ён узначаліў клуб, а пасля выбараў — віцэ-старшыня Рэйнска-нямецкага нацыянальнага канвента<ref name="Siemon" />. 30 сакавіка 1793 г. у складзе дэлегацыі ён выступіў у [[Нацыянальны канвент|Нацыянальным канвенце]] ў Парыжы, які пасля гэтага абвясціў Майнцкую рэспубліку часткай Францыі<ref name="Siemon" />. Пасля адваявання Майнца прускімі і аўстрыйскімі войскамі Форстэр, абвешчаны па-за законам, не мог вярнуцца ў Германію і застаўся ў Парыжы<ref name="Siemon" /><ref name="Svambaryte" />. Праз гэтую пазіцыю да яго прыліпла рэпутацыя здрадніка нямецкіх нацыянальных інтарэсаў. Паводле А. Біркенмаера, гэтыя інтарэсы яго мала цікавілі, бо ён быў тыповым «грамадзянінам свету»<ref name="PSB" />. У лісце да выдаўца Крыстыяна Фрыдрыха Фоса ад 21 лістапада 1792 г. Форстэр пісаў: «Я нарадзіўся ў польскай Прусіі, за гадзіну язды ад Гданьска, і пакінуў месца нараджэння раней, чым яно трапіла пад уладу прускага караля. Таму я не прускі падданы. <…> Ubi bene, ibi patria — такім мусіць заставацца дэвіз вучонага»<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. Памёр 10 студзеня 1794 г. у Парыжы, у мансардзе дома на Рю-дэ-Мулен, імаверна ад запалення лёгкіх. Месца яго пахавання невядомае<ref name="Siemon" />. Паводле Ё. Кілюса, у апошнія дні каля яго былі польскія эмігранты, знаёмыя яму яшчэ з Вільні, у тым ліку эканаміст [[Пётр Павел Маляшэўскі]]<ref name="Svambaryte" />. У тым жа годзе ўдава выйшла замуж за Л. Ф. Губера і пад гэтым прозвішчам вядомая ў гісторыі нямецкай літаратуры як [[Тэрэза Губер]]<ref name="PSB" />. == Памяць == У 1994 г., да 200-годдзя смерці, на доме Форстэра ў Майнцы адкрыты бронзавы барэльеф, а на доме Х. Г. Гейнэ ў Гётынгене — мемарыяльная дошка. У 1989 г. у Каселі заснавана навуковае Таварыства Георга Форстэра (Georg-Forster-Gesellschaft)<ref name="Siemon" />. == Ацэнкі і гістарыяграфія == Ацэнкі Форстэра вельмі розныя; пазнейшыя даследчыкі ставяцца да яго больш прыхільна, чым ранейшыя<ref name="PSB" />. Доўгі час нямецкая гістарыяграфія ставілася да яго адмоўна з-за ўдзелу ў рэвалюцыі. Цяпер Форстэр лічыцца адным з заснавальнікаў навуковай этнаграфіі і першых значных навуковых пісьменнікаў на нямецкай мове. Яго пісьменніцкая дзейнасць паўплывала на А. фон Гумбальта<ref name="Siemon" /><ref name="Kontje" />. Галоўнае выданне — шматтомны збор твораў, дзённікаў і лістоў, якое з 1958 г. выдае [[Берлінска-Брандэнбургская акадэмія навук|Берлінская акадэмія навук]]<ref name="Siemon" />. Ацэнка віленскага перыяду неадназначная. Гісторык Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Бялінскі]] прызнаваў, што Форстэр садзейнічаў заснаванню заалагічнага кабінета, абудзіў сярод моладзі (у прыватнасці, у С. Б. Юндзіла і Р. Сымановіча) цікавасць да прыродазнаўства і паказаў метад яго даследавання. Аднак, на думку Ю. Бялінскага, навучальная ўстанова не атрымала той карысці, якой чакалі ад славутага і так дорага аплачанага прафесара. Нямецкія аўтары шукалі прычыны гэтага ў польскіх умовах, польскія ж ускладалі віну на самога Форстэра<ref name="PSB" />. Сучасныя даследчыкі адзначаюць прычыны з абодвух бакоў: невыкананне абяцанняў і недахоп сродкаў, з аднаго боку, і ізаляванасць Форстэра, слабае веданне мясцовай мовы і яго прадузятасць — з другога<ref name="Bednarczuk" /><ref name="Malinauskaite" />. Літоўская даследчыца Даля Швамбарытэ лічыць, што Форстэр выканаў абяцанне быць карысным для ўніверсітэта і пазнаёміў віленскае асяроддзе з краінамі Паўднёвага паўшар'я<ref name="Svambaryte" />. Віленскае ліставанне Форстэра часткова выдаваў у польскім перакладзе Уладзіслаў Ахенкоўскі (1879) і Генрык Бігелейзен (1892). У 1988 г. Ёнас Кілюс выдаў поўны літоўскі пераклад віленскіх лістоў<ref name="Bednarczuk" />. Сам Форстэр называў сябе ўраджэнцам Польшчы, але адначасова, напрыклад, у размове з прускім каралём, адзначаў, што ніколі не жыў у Польшчы і не ведае польскай мовы. Таму ў польскай літаратуры яго часам называлі «першым польскім кругасветным падарожнікам», хоць большасць даследчыкаў лічыць яго немцам<ref name="Bednarczuk" />. == Літаратура == * ''Birkenmajer A.'' Forster Jan Jerzy Adam (1754—1794) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * ''Bednarczuk M.'' Bycie nie na miejscu: Listy Georga Forstera z Wilna (1784—1787) jako narracja autobiograficzna // Autobiografia. — 2019. — Nr 1 (12). — S. 103—118. * ''Brzęk G.'' Historia zoologii w Polsce. — Lublin, 1947. * ''Dove A.'' Forster, Johann Georg Adam // Allgemeine Deutsche Biographie. — Bd. 7. — Leipzig, 1878. — S. 172—181. * Georgo Forsterio laiškai iš Vilniaus / Sud., vert. ir paaiškinimus parašė J. Kilius. — Vilnius: Mokslas, 1988. * Georg Forsters Werke. Sämtliche Schriften, Tagebücher, Briefe. — Berlin: Akademie-Verlag, 1958— . — Bd. 14: Briefe 1784 — Juni 1787 / Bearb. B. Leuschner. — 1978. * ''Jundziłł S. B.'' Pamiętniki / Wyd. A. M. Kurpiel. — Kraków, 1905. * ''Kersten K.'' Ein europäischer Revolutionär: Georg Forster. — Berlin, 1921. * ''Kontje T.'' Georg Forster: German Cosmopolitan. — University Park, 2022. * ''Leitzmann A.'' Georg Forster. — Halle, 1893. * ''Malinauskaitė A.'' Vilniaus universiteto botanikos sodas 1782—1802 m. pradžioje: kūrėjai, raida, funkcijos // Vilniaus universiteto Istorijos fakulteto studentų mokslo darbai. — 2025. — Nr. 2. * ''Salmonowicz S.'' Jerzy Forster a narodziny stereotypu Polaka w Niemczech XVIII/XIX wieku // Zapiski Historyczne. — 1987. — T. 52, z. 4. * ''Siemon R.'' Georg Forster – Universitätsprofessor in Deutschland und Polen // Deutsch-polnische Begegnung zu Wissenschaft und Kultur. — Danzig, 2005. — S. 155—182. * ''Švambarytė D.'' Georg Forster in Vilnius: Reverberations of the Great Age of Ocean Navigation // Acta Orientalia Vilnensia. — 2009. — Vol. 10, No. 1—2. — P. 139—164. * ''Švambarytė D.'' Georgas Forsteris Vilniuje: didžiosios navigacijos amžiaus atgarsiai // Rytai—Vakarai: komparatyvistinės studijos XIV. — Vilnius, [ГОД]. — P. 139—163. * ''Uhlig L.'' Georg Forster. Lebensabenteuer eines gelehrten Weltbürgers (1754—1794). — Göttingen, 2004. * ''Zincke P.'' Georg Forster nach seinen Originalbriefen. — Bd. 1—2. — Dortmund, 1915. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="PSB">''Birkenmajer A.'' Forster Jan Jerzy Adam (1754—1794) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. — S. 80—82.</ref> <ref name="Kontje">''Kontje T.'' Georg Forster: German Cosmopolitan. — University Park: Pennsylvania State University Press, 2022. — ISBN 978-0-271-09326-0.</ref> <ref name="Siemon">''Siemon R.'' Georg Forster – Universitätsprofessor in Deutschland und Polen // Deutsch-polnische Begegnung zu Wissenschaft und Kultur / Hrsg. G. Gornig. — Danzig, 2005. — (Schriftenreihe der Danziger Naturforschenden Gesellschaft; Bd. 8). — S. 155—182.</ref> <ref name="Svambaryte">''Švambarytė D.'' Georg Forster in Vilnius: Reverberations of the Great Age of Ocean Navigation // Acta Orientalia Vilnensia. — 2009. — Vol. 10, No. 1—2. — P. 139—164.</ref> <ref name="Bednarczuk">''Bednarczuk M.'' Bycie nie na miejscu: Listy Georga Forstera z Wilna (1784—1787) jako narracja autobiograficzna // Autobiografia. — 2019. — Nr 1 (12). — S. 103—118. — DOI:10.18276/au.2019.1.12-07.</ref> <ref name="Malinauskaite">''Malinauskaitė A.'' Vilniaus universiteto botanikos sodas 1782—1802 m. pradžioje: kūrėjai, raida, funkcijos // Vilniaus universiteto Istorijos fakulteto studentų mokslo darbai. — 2025. — Nr. 2. — P. 43—57. — DOI:10.15388/VUIFSMD.2025.2.4.</ref> <ref name="Genzelis">''Genzelis B.'' G. Forsterio veikla Vilniaus universitete // [ВЫДАННЕ, ГОД — ПРАВЕРЫЦЬ]. — P. 50—59.</ref> }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Форстэр, Георг}} [[Катэгорыя:Прыродазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Батанікі Германіі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Германіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] e15zk4iol0ui658w823m26o9v6zk3au 0 817131 5220531 5219916 2026-10-17T16:22:45Z Ciepiersia 162280 − 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5220531 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Іаган Петэр Франк | Арыгінал імя = {{lang-de|Johann Peter Frank}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[медыцына]], [[гігіена]], [[унутраныя хваробы]] | Месца працы = Брухзаль<br>[[Гётынгенскі ўніверсітэт]]<br>[[Павійскі ўніверсітэт]]<br>[[Венскі ўніверсітэт]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]]<br>[[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічная акадэмія]] ў Пецярбургу | Альма-матар = [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі, доктар медыцыны | Вядомы як = стваральнік сістэмы «медыцынскай паліцыі» }} '''Ёган Петэр Франк''' ({{lang-de|Johann Peter Frank}}, {{lang-pl|Jan Piotr Frank}}; {{ДН|19|3|1745}}, [[Родальбен]] — {{ДС|24|4|1821}}, [[Вена]]) — нямецкі і аўстрыйскі лекар, адзін з самых славутых лекараў свайго часу ў Сярэдняй Еўропе, стваральнік сістэмы «медыцынскай паліцыі» (сацыяльнай гігіены і судовай медыцыны). У 1804—1805 гг. — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], заснавальнік яго першай клінікі ўнутраных хвароб. Бацька лекара [[Юзаф Франк|Юзафа Франка]]. == Біяграфія == === Ранія гады === Нарадзіўся ў Родальбене ў сям’і дробнага купца, пазней наглядчыка шкляной гуты; быў адным з 14 дзяцей<ref name="PSB" />. У 18 гадоў атрымаў у [[Пон-а-Мусон]]е ступень доктара філасофіі, а ў 21 год у [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] — доктара медыцыны<ref name="PSB" />. Адразу пасля заканчэння вучобы задумаў напісаць працу пра «медыцынскую паліцыю» і працаваў над ёю амаль усё жыццё<ref name="PSB" />. Жыў у [[Раштат]]е як прыдворны лекар маркграфа [[Маркграфства Бадэн-Бадэн|Бадэн-Бадэнскага]], дзе палепшыў стан акушэрства і сам навучаў павітух<ref name="PSB" />. У Раштаце ў 1771 г. нарадзіўся яго сын Юзаф<ref name="Sakalauskaite" />. === Брухзаль, Гётынген і Павія === У 1772 г. быў запрошаны на службу да князя-біскупа ў [[Брухзаль]] як гарадскі і краёвы лекар. Там ён заснаваў цырульніцкую школу, у якой сам выкладаў, і палепшыў акушэрскую дапамогу, дзякуючы чаму смяротнасць парадзіх значна знізілася<ref name="PSB" />. У 1779 г. выйшаў першы том яго эпахальнай працы пра «медыцынскую паліцыю», у 1782 г. — трэці. Праца мела велізарны поспех, і слава Франка расла з году ў год<ref name="PSB" />. Пасля гэтага прыняў кафедру ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгене]], дзе ў 1784 г. выкладаў паталогію і тэрапію ўнутраных хвароб, фізіялогію, медыцынскую паліцыю і судовую медыцыну<ref name="PSB" /><ref name="Sakalauskaite" />. Ужо на наступны год ён пераехаў у [[Павійскі ўніверсітэт|Павію]], дзе ў 1785—1795 гг. быў прафесарам клінічнай медыцыны<ref name="PSB" /><ref name="Sakalauskaite" />. Там Франк меў значна шырэйшае поле дзейнасці. Акрамя прафесуры, ён быў рэфарматарам медыцынскага факультэта, кіраўніком бальніцы і протафізікам, г. зн. генеральным дырэктарам аховы здароўя ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]] і [[Мантуанскае герцагства|Мантуанскім герцагстве]]. На ўсіх гэтых пасадах выявіўся яго педагагічны і арганізатарскі талент: ён палепшыў стан бальніц, аптэк і акушэрства<ref name="PSB" />. У Павіі яго вучнямі былі сын Юзаф<ref name="Sakalauskaite" /> і [[Андрэй Снядэцкі]]. Франк заўважыў здольнасці А. Снядэцкага і пісаў [[Ян Снядэцкі|Яну Снядэцкаму]], што брат стане гонарам сваёй айчыны<ref name="PSB" />. === Вена === У 1795 г. запрошаны ў [[Вена|Вену]] на пасаду дырэктара [[Венская ўсеагульная бальніца|Усеагульнай бальніцы]], заснаванай [[Іосіф II|Іосіфам II]] (адной з найбуйнейшых тады бальніц у свеце), і кіраўніка клінікі ўнутраных хвароб [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]]. Гэтыя пасады ён займаў да 1803 г.<ref name="PSB" /><ref name="Sakalauskaite" /> Падчас стажыроўкі ў венскай бальніцы ў яго кватэры жыў А. Снядэцкі<ref name="Sakalauskaite" />. === Вільня === Калі Франк быў на вяршыні славы, рэктар Віленскага ўніверсітэта біскуп [[Геранім Страйноўскі]] і куратар [[Адам Ежы Чартарыйскі]] схілілі яго прыняць кафедру ў Вільні. Запрашэнне ў 1803 г. атрымалі адначасова ён і Юзаф Франк<ref name="PSB" /><ref name="Sakalauskaite" />. І. П. Франк атрымаў 6000 рублёў гадавой пенсіі, тады як іншыя прафесары ўніверсітэта атрымлівалі ад 1000 да 1500 рублёў (за выключэннем двух замежнікаў з пенсіяй па 2000)<ref name="PSB" />. Такім чынам Віленскі ўніверсітэт набыў вучонага сусветнай славы, магчыма, найлепшага на той час клінічнага прафесара ў Еўропе<ref name="PSB" />. Франк прыехаў у Вільню ў 1804 г. Шырокага поля для выкладчыцкай працы там не было: ён застаў толькі каля 10 студэнтаў, належным чынам падрыхтаваных да клінічных лекцый. Тым не менш ён з запалам узяўся выкладаць не толькі тэрапію ўнутраных хвароб, але і фізіялогію замест прафесара [[Аўгуст Бекю|Аўгуста Бекю]], які знаходзіўся за мяжой<ref name="PSB" />. Яго віленская дзейнасць трывала менш за 10 месяцаў (з 4 кастрычніка 1804 да 23 ліпеня 1805 г.), але і за гэты час ён мае істотныя заслугі перад універсітэтам. Ён арганізаваў узорную клініку ўнутраных хвароб, першую ва ўніверсітэце: 5 палат і 16 ложкаў. Акрамя таго, склаў прагрэсіўны план рэарганізацыі медыцынскага факультэта, які пасля гэтага добра развіваўся<ref name="PSB" />. Яго сын, у адрозненне ад бацькі, правёў у Вільні амаль 20 гадоў<ref name="Sakalauskaite" />. === Пецярбург і апошнія гады === У 1805 г. па запрашэнні імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] Франк пераехаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]]<ref name="Sakalauskaite" />. Там ён стаў лекарам імператарскага двара, прафесарам і дырэктарам [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічнай акадэміі]] і членам Медыцынскай рады<ref name="PSB" />. Вільню ён пакідаў з шкадаваннем, хоць і не паспеў зблізіцца з польскім грамадствам. Франк дакараў палякаў, што яны не хочуць змірыцца са сваім палітычным лёсам, і пісаў сыну з Пецярбурга: «Палякам нельга давяраць! Яны незадаволеныя расійскім урадам, як не былі задаволеныя ўласным, і ніколі не будуць задаволеныя ніякім, нават калі б з неба сышоў кіраваць імі сам архангел Гаўрыіл»<ref name="PSB" />. У 1808 г. пакінуў Пецярбург з пажыццёвай пенсіяй ад імператара і вярнуўся ў Вену, дзе меў вялікі поспех у лекарскай практыцы<ref name="PSB" />. У 1809 г. з ім раіўся [[Напалеон I|Напалеон]], які прапанаваў яму стаць лекарам-кансультантам і пераехаць у [[Парыж]]. Франк адмовіўся, спаслаўшыся на ўзрост (64 гады)<ref name="PSB" />. У тым жа годзе ён ездзіў у [[Мюнхен]], дзе сустракаўся са сваім даўнім сябрам [[Самуэль Томас Зёмерынг|Самуэлем Томасам Зёмерынгам]]. Паводле ўспамінаў Ю. Франка, галоўнай тэмай іх размовы быў метад рассячэння мозга Ф. І. Гала<ref name="Sakalauskaite" />. Таксама ў 1809 г. Франк пераехаў у [[Фрайбург]], адкуль у 1811 г. вярнуўся ў Вену і застаўся там да канца жыцця<ref name="PSB" />. Да апошніх дзён захоўваў поўную яснасць розуму: яшчэ за 6 тыдняў да смерці ўдзельнічаў у некалькіх кансіліумах штодня і пісаў адну са сваіх прац<ref name="PSB" />. == Навуковая дзейнасць == Галоўная праца Франка — шматтомная «Сістэма поўнай медыцынскай паліцыі» ({{lang-de|System einer vollständigen medicinischen Polizey}}; т. I — 1779, т. III — 1782). Першыя чатыры тамы мелі незвычайны поспех. Апошнія тамы V і VI (VI — у трох частках) ён дапісаў у Вене; яны выйшлі ў 1817—1819 гг.<ref name="PSB" /> Распрацаваная Франкам галіна медыцынскай навукі, якая ахоплівала сацыяльную гігіену і судовую медыцыну, хутка ўвайшла ў навучальныя праграмы медыцынскіх факультэтаў: у [[Штутгарт]]е (1783), [[Гётынген]]е (1784), [[Гейдэльберг]]у (1786), [[Прага|Празе]] (1795), [[Вільнюс|Вільні]] (1805), [[Кракаў|Кракаве]] (1805) і інш.<ref name="PSB" /> Франк значна пашыраў межы медыцыны: ён сцвярджаў, што яе задача — не толькі лячыць хваробы, але і папярэджваць іх адпаведнымі правіламі і санітарнымі ўстановамі<ref name="PSB" />. Аўтар пяцітомнага падручніка ''De curandis hominum morbis epitome'' (т. I — 1792, апошні — 1821), перакладзенага на французскую, італьянскую і нямецкую мовы<ref name="PSB" />. Паводле Адама Ўжосака, праца пра медыцынскую паліцыю хутка пачала забывацца з-за вялікіх палітычных зменаў у Еўропе і павароту да лібералізму. Франк, пішучы яе, меў на ўвазе абсалютную дзяржаву, асвечаны дэспатызм, у якім паліцыі належыць галоўная роля ва ўвядзенні рэформаў у галіне ахоўы здароўя<ref name="PSB" />. == Крыніцы == Важнай крыніцай пра жыццё І. П. Франка з’яўляюцца французскамоўныя ўспаміны яго сына «Mémoires biographiques de Jean-Pierre Frank et de Joseph Frank son fils». Гэта рукапіс больш як на 3500 старонак, які ў 1855 г. набыло [[Віленскае медыцынскае таварыства]]. Часткі ўспамінаў выдадзены ў перакладах на польскую мову ([[Уладзіслаў Загорскі]]), літоўскую (Генавайтэ Дручкутэ, 2001) і італьянскую (2006)<ref name="Sakalauskaite" />. == Зноскі == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Wrzosek A.'' Frank Jan Piotr (1745—1821) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. — S. 84—85.</ref> <ref name="Sakalauskaite">''Sakalauskaitė-Juodeikienė E., Eling P., Finger S.'' The reception of Gall's organology in early-nineteenth-century Vilnius // Journal of the History of the Neurosciences. — 2017. — Vol. 26, No. 4. — P. 385—405. — DOI:10.1080/0964704X.2017.1332561.</ref>}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Frank Jan Piotr (1745—1821) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński. — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * ''Doll K.'' Johann Peter Frank. Ein Lebensbild. — Karlsruhe, 1909. * ''Frank J.'' Pamiętniki / Z franc. przekł. W. Zahorski. — T. 1—3. — Wilno, 1921. * ''Frankas J.'' Atsiminimai apie Vilnių / Vert. G. Dručkutė. — Vilnius, 2001. * ''Landfisch S.'' Poglądy Jana Piotra Franka na wychowanie, w szczególności na wychowanie fizyczne. — Kraków, 1935. * ''Sakalauskaitė-Juodeikienė E., Eling P., Finger S.'' The reception of Gall’s organology in early-nineteenth-century Vilnius // Journal of the History of the Neurosciences. — 2017. — Vol. 26, No. 4. — P. 385—405. * ''Salomon M.'' Johann Peter Frank // Biographisches Lexikon der hervorragenden Ärzte aller Zeiten und Völker. — 2. Aufl. — Bd. 2. — Berlin; Wien, 1930. — S. 598—601. * ''Sigerist H. E.'' Grosse Ärzte. Eine Geschichte der Heilkunde in Lebensbildern. — 2. Aufl. — München, 1931. — S. 179—189. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Франк, Іаган Петэр}} [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гігіеністы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] hmzjhn6zqclz9kohaakaw547grof5lr 0 817133 5220629 5219929 2026-10-18T01:10:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5220629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Weapon | шырына = 75 мм | type = [[Аўтамат (зброя)|аўтамат]] | introduction = 2016 год | designer = Эмін Ахмедаў | design_date = 2014 | manufacturer = [[Міністэрства абароннай прамысловасці Азербайджана]] | production_date = 2016 | weight = 3.8 кг | length = 900/920/945/965/990 мм | height = 260 мм, з [[Прыцел|каліматарным прыцэлам]] 295 мм | is_ranged = ёсць | cartridge = 5.56 | caliber = 5.56×45 | range = 1000 м | max_range = | feed = каробчаты [[магазін (зброя)|магазін]] на 30 [[патрон]]аў | sights = сектарны }} '''EM-14''' — [[азербайджан]]скі [[аўтамат (зброя)|аўтамат]], сканструяваны пад патрон [[5,56×45 мм]] НАТА. Масавая вытворчасць ідзе з 2016 года. Вырабляецца выключна для экспарту<ref>{{Cite news|title=EM-14|url=http://ru.warriors.wikia.com/wiki/EM-14|work=ВикиВоины|access-date=2017-10-08|language=ru|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008130301/http://ru.warriors.wikia.com/wiki/EM-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bmpd.livejournal.com/1859817.html|title=Азербайджанский вариант автомата Калашникова под патрон 7,62×39 мм|author=bmpd|date=2016-04-20|publisher=bmpd|access-date=2017-10-08|archive-date=2017-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425031159/http://bmpd.livejournal.com/1859817.html|url-status=live}}</ref>. == Канструкцыя == Аўтаматы ЕМ-14 грунтуюцца на канструкцыі [[аўтамат Калашнікава|аўтамата Калашнікава]]. Дадзеная зброя здольна паражаць цэлі на адлегласці да 1000 м. Тэмп стральбы дасягае 660 стрэлаў у хвіліну. Прынцып працы аўтаматыкі заснаваны на адводзе часткі парахавых газаў праз адмысловую адтуліну ў сценкі ствала і спецыяльнае дзеянне іх на поршань. Аўтамат абсталяваны прыкладам змянянай даўжыні і некалькімі [[Планка Пікаціні|планкамі Пікаціні]]. == Вытворчасць == Серыйная вытворчасць EM-14 пачалася ў 2016 годзе. Па словах Явера Джамалава, міністра абароннай прамысловасці Азербайджана, аўтамат вырабляецца для экспарту, але ў выпадку неабходнасці пачнуцца пастаўкі для ваенізаваных структур Азербайджанскай Рэспублікі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-18}} [[Катэгорыя:Аўтаматы]] pia8ulg9peb1smolf9nrdduflqcriyu 0 817141 5220524 5220292 2026-10-17T16:12:24Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220524 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Андрэй Стрэцкі | Арыгінал імя = {{lang-pl|Andrzej Strzecki}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = | Альма-матар = [[Віленская акадэмія]] | Вучоная ступень = магістр філасофіі і вызваленых навук (1770), доктар кананічнага права (1773) | Вядомы як = каралеўскі астраном, прафесар астраноміі Галоўнай школы ВКЛ }} '''Андрэй Стрэцкі''' ({{lang-pl|Andrzej Strzecki}}; {{ДН|27|11|1737}}, [[Вялікае Княства Літоўскае]] — {{ДС|5|2|1797}}, [[Вільня]]) — астраном, езуіт, каралеўскі астраном (1774), прафесар астраноміі і старшыня Фізічнай калегіі [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага Княства Літоўскага]] (1781—1797). Бліжэйшы супрацоўнік [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]]. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся на Літве, імаверна ў шляхецкай сям’і<ref name="PSB" />. Паводле [[Адам Нарушэвіч|Адама Нарушэвіча]], быў сястрынцом езуіта Мікалая Трэбіцкага (1706—1777), прафесара ў [[Пашушвіс|Пашаўшы]], [[Слуцк]]у і інш., таму яго маці, магчыма, паходзіла з дому Трэбіцкіх. Меў брата і сястру Казіміру<ref name="PSB" />. Брат з жонкай жылі ў фальварках каля Вільні. 3 жніўня 1753 г. уступіў у [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]] у Вільні. Пасля двухгадовага навіцыяту ў 1755—1757 гг. праходзіў педагагічную падрыхтоўку ў езуіцкім калегіуме ў Слуцку. У 1757—1760 гг. вучыўся на філасофскім факультэце [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], а ў 1760—1762 гг. там жа вывучаў матэматычна-фізічныя навукі<ref name="PSB" />. Яго настаўнікамі былі французскія езуіты, якія працавалі ў Вільні: Жан Флюрэ з [[Ліён]]а выкладаў эксперыментальную фізіку, Жан Расіньёль з [[Марсель|Марселя]] — матэматыку<ref name="PSB" />. У 1762—1763 гг. выкладаў паэтыку і рыторыку ў [[Даўгаўпілс|Дынабургу]], а ў 1763—1765 гг. — у [[Кражай|Кражах]]. У 1765—1769 гг. вывучаў тэалогію ў Віленскай акадэміі<ref name="PSB" />. Разам з М. Пачобутам-Адляніцкім і Давыдам Пільхоўскім ён фігуруе ў спісах студэнтаў-тэолагаў, якія здавалі экзамены ў 1760-я гг.<ref name="Balinski" />. === Праца ў абсерваторыі === У 1766 г. кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў М. Пачобуту-Адляніцкаму пачаць астранамічнае вызначэнне каардынат для новай карты дзяржавы<ref name="Girininkaite" />. Імаверна ўжо ў 1766 г., а напэўна ў 1767 г. А. Стрэцкі разам з [[Францішак Нарвойш|Францішкам Нарвойшам]] удзельнічаў у вызначэнні геаграфічнай шыраты Вільні і іншых мясцовасцей Літвы, [[Інфлянты|Інфлянтаў]] і [[Курляндыя|Курляндыі]]<ref name="PSB" />. Да 1770 г. каралеўскі картограф [[Караль дэ Пертэс]] ужо мог абапірацца на новыя вымярэнні шыраты 26 мясцовасцей Літвы і Курляндыі, але [[першы падзел Рэчы Паспалітай]] (1772) спыніў гэтыя працы<ref name="Girininkaite" />. У 1768 г., яшчэ падчас тэалагічных студый, стаў памочнікам у [[Віленская астранамічная абсерваторыя|астранамічнай абсерваторыі]] акадэміі{{#tag:ref|Паводле Л. Лаўрэша — у 1769 г.<ref name="Laurash" />|group="заўв."}}. Акрамя таго, выкладаў грэчаскую мову і дапамагаў М. Пачобуту-Адляніцкаму арганізаваць курс геаметрыі<ref name="PSB" />. У чэрвені 1769 г. асіставаў яму ў [[Талін|Рэвелі]] пры назіранні [[Праходжанне Венеры па дыску Сонца|праходжання Венеры па дыску Сонца]] з вежы [[Царква Святога Олафа (Талін)|касцёла Св. Олафа]]. З-за дрэннага надвор’я гэтыя вылічэнні аказаліся недакладнымі. Дакладныя вымярэнні маглі ўскладніць і аптычныя з’явы, характэрныя для гэтага назірання<ref name="Girininkaite" />. Затое ўдалося назіраць [[сонечнае зацьменне]] і сонечныя плямы. Акрамя таго, назіральнікі вызначылі геаграфічнае становішча Рэвеля, [[Ілукшта|Ілукшты]] і Дынабурга<ref name="PSB" />. У 1768 г. прыняў святарскія пасвячэнні. У 1769/1770 навучальным годзе праходзіў так званую трэцюю прабацыю пры [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёле Св. Рафаіла]] ў Вільні<ref name="PSB" />. 12 снежня 1770 г. атрымаў ступень магістра філасофіі і вызваленых навук, а 17 лютага 1771 г. склаў чатыры манаскія абяцанні. У 1770—1773 гг., не перапыняючы працы ў абсерваторыі, быў асістэнтам філасофскага факультэта. У 1771/1772 і 1772/1773 навучальных гадах выкладаў там матэматыку<ref name="PSB" />. З 1772 г. пад кіраўніцтвам М. Пачобута-Адляніцкага разам з Юзафам Кяркелам і П’ерам Франсуа Гатэ вёў сістэматычныя астранамічныя і метэаралагічныя назіранні (паводле [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], М. Пачобут-Адляніцкі пачаў іх у 1773 г. з новымі прыладамі «разам з неразлучным таварышам сваіх прац» А. Стрэцкім<ref name="Balinski" />), а таксама трыангуляцыйныя вымярэнні на мясцовасці. Яны мусілі паслужыць, у прыватнасці, для складання карты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] па даручэнні караля<ref name="PSB" />. === Пасля скасавання ордэна === Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна езуітаў]] (у Вільні — 12 лістапада 1773 г.) працягваў працаваць у абсерваторыі і акадэміі, якая неўзабаве перайшла пад кіраванне [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Падпісаў праект М. Пачобута-Адляніцкага пра заснаванне ў Вільні Літаратурнага таварыства. Таварыства мусіла аб’яднаць пераважна былых езуітаў, весці навуковую працу і папулярызаваць «навукі фізічныя […], геаметрычныя, механічныя, земляробчыя, лекарскія, анатамічныя і г. д.»<ref name="PSB" />. 15 кастрычніка 1773 г. атрымаў ступень доктара кананічнага права{{#tag:ref|Юзаф Бялінскі і Л. Лаўрэш называюць яго доктарам тэалогіі<ref name="Bielinski1890" /><ref name="Laurash" />.|group="заўв."}}. З сакавіка 1774 г. некалькі месяцаў замяшчаў у абсерваторыі М. Пачобута-Адляніцкага, які тады абараняў інтарэсы акадэміі ў Варшаве і ліставаўся з ім<ref name="PSB" />. У 1774 г. за астранамічныя працы атрымаў ад Станіслава Аўгуста тытул каралеўскага астранома<ref name="PSB" />. Вынікі назіранняў, праведзеных сумесна з М. Пачобутам-Адляніцкім, выдаў па-латыні венскі астраном [[Максіміліян Гель]] у «Ephemerides astronomicae» пад назвай «Observationes astronomicae anni 1773 factae in observ. Regio Vilnae a Poczobut et ejus socio Strzecki» (Вена, 1776). А. Стрэцкі дафінансаваў французскае выданне — «Cahiers des observations astronomiques faites à l'Observatoire Royal de Vilna en 1773» (Вільня, 1777), дзякуючы чаму яно выйшла павялічаным накладам<ref name="PSB" />. === Навуковае падарожжа (1777—1778) === 14 кастрычніка 1777 г. ён перадаў каралю і Адукацыйнай камісіі французскае выданне назіранняў разам з мемарыялам Астранамічнай калегіі, складзеным М. Пачобутам-Адляніцкім. У мемарыяле абодва вярталіся да ідэі работ над картай і вызначэння геаграфічнага становішча мясцовасцей. Прапанову прынялі, і камісія накіравала А. Стрэцкага за мяжу па найноўшыя вымяральныя і астранамічныя прылады<ref name="PSB" />. Ідэю паездкі актыўна падтрымліваў [[Юзаф Выбіцкі]]. Камісія выдзеліла 1500 злотых на прылады і 100 злотых на дарогу, а таксама захавала за А. Стрэцкім пенсію на час адсутнасці<ref name="Girininkaite" />. Акрамя набыцця прылад, падарожжа мела і іншыя мэты. Трэба было наладзіць кантакты з венскімі астраномамі і знайсці новага памочніка для абсерваторыі. Акрамя таго, А. Стрэцкі мусіў папулярызаваць новае сузор’е, зафіксаванае з Вільні, садзейнічаць абранню М. Пачобута-Адляніцкага ў [[Французская акадэмія навук|Парыжскую акадэмію навук]] і высветліць магчымасць далучэння віленскай абсерваторыі да акадэміі<ref name="Girininkaite" />. Перад ад’ездам ён жыў у Варшаве ў палацы падканцлера літоўскага [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]], дзе сустракаўся з каралём і прымасам [[Міхал Юрый Панятоўскі|Міхалам Юрыем Панятоўскім]]. Шлях яго вёў праз [[Кракаў]] у [[Вена|Вену]], дзе ў лістападзе 1777 г. ён сустракаўся з М. Гелем і Янам Мадарасі. Адтуль праз [[Страсбург]] у сярэдзіне снежня 1777 г. прыбыў у [[Парыж]]<ref name="Girininkaite" />. У Парыжы ён пазнаёміўся з [[П’ер Самюэль Дзюпон дэ Немур|П’ерам Самюэлем Дзюпонам дэ Немурам]], [[Ан Рабер Жак Цюрго|Ан Раберам Жакам Цюрго]], [[Руджэра Бошкавіч]]ам і іншымі вучонымі. Пры актыўнай дапамозе [[Рэміджыян Касакоўскі|Рэміджыяна Касакоўскага]] ён дамагаўся абрання М. Пачобута-Адляніцкага ў акадэмію. Далучыць віленскую абсерваторыю да Парыжскай акадэміі навук ён таксама спрабаваў<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />, але гэтую ідэю пакінулі: Р. Касакоўскі з размовы з Ж. Ж. Лаландам зразумеў, што яна наўрад ці ажыццявімая<ref name="Girininkaite" />. Справаздачы А. Стрэцкага з Парыжа М. Пачобут-Адляніцкі чытаў «з сардэчнай радасцю». А. Стрэцкі прадставіў Парыжскай акадэміі навук назіранні, якія даказвалі, што М. Пачобут-Адляніцкі першым знайшоў просты спосаб праверкі аб’ектыўнага мікраметра: на першынство прэтэндаваў італьянскі натураліст [[Феліча Фантана]]<ref name="Balinski" /><ref name="Laurash" />. У канцы лютага 1778 г. праз [[Кале]] і [[Дуўр]] пераехаў у Англію. У Лондане яго падтрымлівалі Ф. Нарвойш і пасол Рэчы Паспалітай [[Францішак Букаты]]. Ён меў справы з астраномам [[Нэвіл Маскелайн|Нэвілам Маскелайнам]], а ў Лондане сустракаўся з бацькам і сынам Форстэрамі<ref name="Girininkaite" />. Там ён дамогся ад астраномаў прызнання новага сузор’я, якое М. Пачобут-Адляніцкі, насуперак пярэчанням караля, назваў [[Цялец Панятоўскага|Цяльцом Панятоўскага]] (Taureau Royal de Poniatowski)<ref name="PSB" />. Неўзабаве сузор’е з’явілася на нябесных глобусах Жана Фарцэна і ў атласе Флэмстыда — Фарцэна, а пазней і на картах [[Іаган Элерт Бодэ|Іагана Элерта Бодэ]]<ref name="Girininkaite" />. Бываў таксама ў [[Кембрыдж]]ы, двойчы ў [[Оксфард]]зе, у [[Грынвіч]]ы і ў музеі натуральнай гісторыі [[Джозеф Бэнкс|Джозефа Бэнкса]]<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. 24 чэрвеня 1778 г. удзельнічаў у назіранні поўнага сонечнага зацьмення ў Оксфардскай абсерваторыі<ref name="Girininkaite" />. У Англіі набыў найсучаснейшае астранамічнае абсталяванне, у тым ліку два тэлескопы [[Джон Доланд|Доланда]], марскі хранометр [[Джон Гарысан|Джона Гарысана]] і вялікі сценны квадрант майстра [[Джэсі Рамсдэн]]а<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Гэта быў 8-футавы квадрант з 6-футавым тэлескопам і 4-цалевым аб’ектывам-трыплетам, які дазваляў вымяраць з дакладнасцю да 1″<ref name="Laurash" />. Для гэтага квадранта давялося пазней пашырыць будынак абсерваторыі<ref name="Kaminska2018" />. Летам 1778 г. вярнуўся ў Парыж. 19 жніўня 1778 г. М. Пачобут-Адляніцкі быў абраны членам-карэспандэнтам Парыжскай акадэміі навук<ref name="Girininkaite" />. У будынку акадэміі А. Стрэцкі паказаў фізічны эксперымент, гэта быў [[маланкаадвод]] [[Бенджамін Франклін|Бенджаміна Франкліна]], з якім ён пазнаёміўся ў Англіі, а паводле іншых крыніц — брытанская прылада для доследаў з «гаручым паветрам»<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Яшчэ ў 1803 г. піяр [[Філіп Нерый Галаньскі]] ў прамове на ўрачыстым паседжанні Віленскага ўніверсітэта сцвярджаў, што А. Стрэцкі, пазнаёміўшыся ў Лондане з тэорыяй Франкліна, першым публічна пацвердзіў яе доследам у Парыжскай акадэміі<ref name="Balinski" /><ref name="Bielinski1890" />. 9 верасня разам з Р. Касакоўскім ён наладзіў «польскі вечар» у гонар абрання М. Пачобута-Адляніцкага, на які былі запрошаныя французскія акадэмікі і Б. Франклін з сынам<ref name="Girininkaite" />. За мяжой ён наладзіў сувязі з вучонымі, сярод якіх былі М. Гель, Іаган Бернулі, [[Уільям Гершэль|Фрыдрых Вільгельм Гершэль]], [[Жазэф Жэром Лаланд]] і [[Шарль Месье]]<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. 19 верасня 1778 г. выехаў з Парыжа і праз [[Брусель]], [[Маастрыхт]], [[Кёльн]], [[Майнц]] і [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] прыехаў у [[Мангейм]], дзе сустракаўся з астраномам [[Хрысціян Майер|Хрысціянам Майерам]]. Затым паехаў у [[Берлін]], дзе бачыўся з І. Бернулі і набыў кнігі<ref name="Girininkaite" />. 27 лістапада 1778 г. зрабіў справаздачу перад Адукацыйнай камісіяй, асабліва адзначыўшы набыты хранометр Гарысана<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Ён перавысіў запланаваныя выдаткі, але камісія аплаціла ўсе рахункі. Поўны кошт брытанскіх прылад (7906 злотых) камісія вырашыла пакрыць толькі 19 кастрычніка 1779 г.<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" /> Каралю ён прывёз карту з выявай новага сузор’я, уключанага ў каталог зорак [[Джон Флэмстыд|Джона Флэмстыда]]<ref name="PSB" />. І. Храптовічу ён падарыў прывезены з падарожжа парыжскі тэрмометр, а другі такі ж тэрмометр паступіў у абсерваторыю<ref name="Balinski" />. У лістападзе 1780 г. прускі кароль вызваліў ад мыта транспарт прылад, заказаных А. Стрэцкім у Лондане, у тым ліку сценнага квадранта<ref name="Balinski" />. Знайсці новага памочніка для абсерваторыі не ўдалося<ref name="Girininkaite" />. === Прафесар Галоўнай школы === У 1780 г. атрымаў ад віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Масальскага]] прабоства акадэмічнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Св. Яна]] ў Вільні. Прабоства вызвалілася пасля смерці ксяндза Анцыпы, і М. Пачобут-Адляніцкі дамогся яго для свайго калегі, які, хоць і быў каралеўскім астраномам, жыў на «вельмі худым акадэмічным хлебе». 12 лістапада 1780 г. А. Стрэцкі быў уведзены ў пасаду<ref name="Balinski" />. На прабоства прэтэндаваў і А. Нарушэвіч, але дзякуючы пратэкцыі І. Храптовіча яно засталося за А. Стрэцкім<ref name="PSB" /><ref name="Balinski" />. Разам з М. Пачобутам-Адляніцкім назіраў адкрыты ў 1781 г. [[Уран (планета)|Уран]]. У 1782 г. атрымаў ад Станіслава Аўгуста медаль [[Merentibus]]<ref name="PSB" />. З 1781 г. да смерці быў старшынёй Фізічнай калегіі і прафесарам астраноміі ў рэфармаванай Галоўнай школе ВКЛ<ref name="PSB" /><ref name="Kaminska2018" />{{#tag:ref|Паводле М. Балінскага, у сярэдзіне 1780-х гг. М. Пачобут-Адляніцкі дзеля чаргавання з медыкамі прапанаваў перадаць старшынства ў Фізічнай калегіі Язэпу Лангмаеру або Стэфана Бізіа і тым самым адхіліў ад гэтай пасады свайго сябра А. Стрэцкага<ref name="Balinski" />.|group="заўв."}}. Паводле М. Балінскага, у новай Галоўнай школе астраномія была «вельмі добра выкладаная» А. Стрэцкім. Пасля ўрачыстага адкрыцця школы ён выступіў перад гасцямі з публічнай прамовай пра астраномію і яе карысць для краю, у якой узгадаў палякаў, што праславіліся ў гэтай навуцы<ref name="Balinski" />. Поўны курс астраноміі ён чытаў два гады: у першы год двойчы на тыдзень, у другі — тройчы<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Пачынаў з гісторыі астраноміі, гаварыў пра яе значэнне для гандлю, навігацыі і геаграфіі і паказваў абсталяванне абсерваторыі. Далей тлумачыў будову планетнай сістэмы, рух планет па арбітах, тэорыю вярчэння і каметы. Веды па сферычнай трыганаметрыі выкарыстоўваў на практычных занятках: студэнты вызначалі становішча зорак, вылічалі час і вучыліся карыстацца астранамічнымі табліцамі. На другі год ён тлумачыў зацьменні Сонца і Месяца і вучыў вылічаць іх час і месца. Акрамя таго, апісваў памеры Зямлі, раўнадзенства і сонцастаянне, уводзіў паняцці сонечнага і зорнага года, вызначаў перыгей і апагей. Пры гэтым ён карыстаўся трактатамі [[Іаган Кеплер|Іагана Кеплера]]. Курс завяршаўся практыкаваннямі ў вызначэнні адлегласцей планет ад Сонца<ref name="PSB" />. Праграма 1781 г. прадугледжвала таксама вучэнне пра каляндар з асновамі гнамонікі. На другі год у ёй ішла гаворка пра масы, шчыльнасць, форму і памеры планет і іх узаемнае прыцягненне, пра тэорыю Месяца, а таксама пра складанне і выкарыстанне табліц для вылічэння зацьменняў і пакрыццяў зорак. Асноўным дапаможнікам служыў падручнік [[Нікаля Луі дэ Лакайль|Нікаля Луі дэ Лакайля]]<ref name="Bielinski1890" />. Праспекты лекцый паказваюць, як мяняўся курс. У 1783/1784 навучальным годзе А. Стрэцкі чытаў тэарэтычную астраномію зранку па панядзелках, серадах і пятніцах і разглядаў, у прыватнасці, масы планет. У 1784/1785 г. ён тлумачыў раўнанні Кеплера, а ў 1786/1787 г. уключыў у курс вучэнне пра Сонечную сістэму і рух Зямлі. У 1787/1788 г. дадаліся пачаткі механікі, на якіх заснавана фізічная астраномія<ref name="Laurash" />. З 2 лістапада 1782 да 14 сакавіка 1783 г. замяшчаў М. Пачобута-Адляніцкага ў кіраванні абсерваторыяй і ў рэктарскіх абавязках. Да восені 1783 г. стаў інфлянцкім канонікам<ref name="PSB" />. У 1787 г. дапамагаў М. Пачобуту-Адляніцкаму скласці для Адукацыйнай камісіі разлік з Г. Форстэрам, які пакідаў Вільню<ref name="Balinski" />. Пакуль М. Пачобут-Адляніцкі быў рэктарам, А. Стрэцкі замяшчаў яго ў абсерваторыі. Для ўстаноўкі прывезеных з Лондана прылад вялікую залу абсерваторыі пашыралі з поўдня новымі сценамі; будаўніцтва зацягнулася і было завершана толькі ў 1788 г.<ref name="Balinski" />. 28 лістапада 1783 г., на адкрыцці навучальнага года, «уступ да сваіх лекцый зрабіў выдатнай прамовай». У ёй ён заклікаў вывучаць астраномію, спасылаючыся на яе дасягненні ў краіне і на выдатнае абсталяванне абсерваторыі<ref name="PSB" />. Студэнтаў у яго было няшмат. Найздольнейшым быў [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Ігнацій Рэшка]], доктар філасофіі і вызваленых навук, адзіны, хто застаўся на кафедры астраноміі; ужо ў 1787 г. ён быў ад’юнктам абсерваторыі<ref name="PSB" />. Пад кіраўніцтвам А. Стрэцкага вучыўся і [[Юзаф Міцкевіч]], з 1781 г. прафесар фізікі Галоўнай школы<ref name="PSB" />. У 1789/1790 навучальным годзе зноў замяшчаў рэктара М. Пачобута-Адляніцкага. У чэрвені 1790 г. праз праблемы са здароўем папрасіў раду Галоўнай школы прызначыць яму віцэ-прафесара; ім стаў І. Рэшка<ref name="PSB" />. Пасля смерці А. Стрэцкага І. Рэшка, прызначаны на кафедру імператарам [[Павел I|Паўлам I]], выкладаў «паводле ўкладзенага парадку свайго папярэдніка і настаўніка»<ref name="Bielinski1890" />. У 1793 г., калі М. Пачобут-Адляніцкі на паўгода выехаў у Гродна, А. Стрэцкі замяшчаў яго ў кіраванні акадэміяй<ref name="Balinski" />. У 1795 і 1796 гг. разам з М. Пачобутам-Адляніцкім знаходзіўся ў [[Гродна|Гродне]] і ўдзельнічаў у працах па рэарганізацыі і аднаўленні віленскай навучальнай установы пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]<ref name="PSB" />. Паводле М. Балінскага, ён быў карысным памочнікам рэктара ў складанні афіцыйных пісьмаў і прадстаўленняў<ref name="Balinski" />. === Асоба === Свабодна валодаў лацінскай, грэчаскай, англійскай і французскай мовамі. З венскімі астраномамі ліставаўся па-латыні<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Быў вядомы пачуццём гумару і жартаўлівым характарам. Ён недалюбліваў прафесараў-замежнікаў і складаў пра іх з’едлівыя вершыкі, чым не раз ствараў клопаты рэктару. Кпіў ён і з намаганняў вучоных увесці польскую навуковую тэрміналогію<ref name="PSB" />. Паводле М. Балінскага, ён быў найвялікшым дасціпнікам сярод тагачасных віленскіх акадэмікаў. Не верачы ў карысць прыродазнаўчых навук, ён сваімі кпінамі і, магчыма, вершамі дакучаў спачатку Ж. Э. Жыліберу, а потым Г. Форстэру. Ж. Э. Жылібер нават паскардзіўся на гэта ў сваёй «Flora Lithuanica», хоць і не назваў яго імя. Дапамагаў А. Стрэцкаму вядомы прэлат [[Ксаверый Францішак Богуш|Ксаверый Богуш]]<ref name="Balinski" />. Цікавіўся кулінарыяй, у прыватнасці выпяканнем хлеба<ref name="Girininkaite" />. Прынамсі з 1775 г. быў у блізкіх адносінах з А. Нарушэвічам. Вясной 1777 г. той угаворваў яго загадзя паклапаціцца пра тэстамент і дарэнні ад хворага дзядзькі М. Трэбіцкага<ref name="PSB" />. Ценем на постаці А. Стрэцкага кладзецца справа дарэння ў 300 чырвоных злотых на будаўніцтва акадэмічнай бальніцы. Гэтыя грошы ён атрымаў у 1793 г. ад прафесара хіміі Галоўнай школы Юзафа Сартарыса. Пасля смерці А. Стрэцкага высветлілася, што лёс грошай невядомы. 21 ліпеня 1797 г. рада Галоўнай школы пастанавіла спагнаць суму з яго спадчыны<ref name="PSB" />. Паводле «Дзённіка» Вільгельма Каліньскага, яму належала юрыдыка ў Вільні за [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]]<ref name="PSB" />. Памёр 5 лютага 1797 г. у Вільні<ref name="PSB" />. Смерць «вернага сябра і неадступнага таварыша» цяжка перажыў М. Пачобут-Адляніцкі, які пасля гэтага пачаў схіляць да пераезду ў Вільню [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]<ref name="Balinski" />. Некралог пра яго з’явіўся і ў Францыі — у «Magasin encyclopédique» (лістапад 1797 г.)<ref name="Girininkaite" />. == Ацэнкі == Юзаф Бялінскі называў А. Стрэцкага першым прафесарам астраноміі ў Вільні, бо пра яго папярэднікаў амаль нічога не вядома<ref name="Bielinski1890" />. Даследчыкі (Ю. Бялінскі, [[Людвік Яноўскі]], Людвік Пехнік, Ян Поплатэк) адносілі А. Стрэцкага да ліку найлепшых і найпрацавіцейшых прафесараў Галоўнай школы. Яны таксама адзначалі, што ён старанна рыхтаваў праграмы лекцый і своечасова аддаваў іх у друк<ref name="PSB" />. М. Балінскі пісаў, што А. Стрэцкі не напісаў ніводнай кнігі, але быў чалавекам вельмі здольным і дасціпным і вельмі дасведчаным у матэматыцы, астраноміі і фізіцы<ref name="Balinski" />. Астраном Іаган Бернулі ў артыкуле «Le magnifique observatoire de Vilna en Lithuanie» назваў А. Стрэцкага «вучнем, а цяпер годным калегам» М. Пачобута-Адляніцкага, які вярнуўся з падарожжа па Францыі і асабліва па Англіі «з новай інфармацыяй і сучаснымі інструментамі»<ref name="Laurash" />. Меркаванні сучаснікаў былі больш супярэчлівымі. Прафесар натуральнай гісторыі [[Георг Форстэр]], які пазнаёміўся з ім у Лондане, называў яго сябрам і звяртаў увагу на яго кампетэнтнасць і арганізатарскі талент<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Яго пераемнік на той жа кафедры [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл]], наадварот, закідаў А. Стрэцкаму занядбанне прафесарскіх абавязкаў. С. Б. Юндзіл пісаў, што той фактычна не чытаў лекцый, а таксама быў сярод найактыўнейшых крытыкаў новых падручнікаў на польскай мове<ref name="PSB" /><ref name="Girininkaite" />. Паводле С. Б. Юндзіла, А. Стрэцкі за сямнаццаць гадоў на кафедры «ніводнага разу ў школу не пайшоў і ніводнага года нават не пачаў сваіх лекцый». Ю. Бялінскі лічыў гэтую ацэнку перабольшанай. Ён звяртаў увагу, што піяр С. Б. Юндзіл быў адкрытым праціўнікам езуітаў. Акрамя таго, канцлер Галоўнай школы біскуп І. Масальскі ставіўся да М. Пачобута-Адляніцкага варожа і не прамінуў бы скарыстацца такім занядбаннем<ref name="Bielinski1890" />. Літоўская даследчыца Стасе Матулайтытэ, вывучыўшы захаваныя праспекты яго лекцый, таксама абвергла абвінавачанні ў лянотах<ref name="Girininkaite" />. Ф. Н. Галаньскі, таксама піяр, адзначаў яго «востры і ахопны розум» і шматлікія назіранні ў фізіцы, механіцы і батаніцы<ref name="Bielinski1890" />. Магчыма, на меншую актыўнасць у апошнія гады паўплывала хвароба, імаверна туберкулёз<ref name="PSB" />. Паводле В. Гірынінкайтэ, падарожжа 1777—1778 гг. мела вялікае значэнне для статусу віленскай абсерваторыі. А. Стрэцкі працаваў у найлепшых абсерваторыях Еўропы і заказаў прылады ў найлепшых майстроў. Акрамя таго, ён спрыяў еўрапейскаму прызнанню Цяльца Панятоўскага і абранню М. Пачобута-Адляніцкага ў Парыжскую акадэмію навук. Даследчыца падкрэслівае, што ў Англіі ён паводзіў сябе амаль як свецкі вучоны: насіў там свецкую вопратку і меў доступ да большага кола вучоных, чым у свой час М. Пачобут-Адляніцкі<ref name="Girininkaite" />. == Архіўныя матэрыялы == Лісты А. Стрэцкага да Станіслава Аўгуста захоўваюцца ў [[Бібліятэка Чартарыйскіх|Бібліятэцы Чартарыйскіх]] у Кракаве (рукапіс 782). Ліставанне з М. Пачобутам-Адляніцкім (калекцыя Люцыяна Узембла) знаходзіцца ў Бібліятэцы Акадэміі навук Літвы. Асобны фонд А. Стрэцкага (F17) і матэрыялы ў Дэпазіце Чартарыйскіх (F2 DC 130), у тым ліку лісты, навуковыя нататкі і рахункі 1777—1797 гг., захоўваюцца ў [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]]<ref name="PSB" />. Частка гэтых матэрыялаў даступная ў лічбавых калекцыях бібліятэкі<ref name="Girininkaite" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Kamińska J.'' Strzecki Andrzej (1737—1797) // Polski Słownik Biograficzny. — T. XLIV. — Warszawa; Kraków, 2006—2007. — S. 594—596.</ref> <ref name="Girininkaite">''Girininkaitė V.'' The Scientific Wanderjahr of Vilnius Astronomer Andrew Strzecki in 1777—1778 // Acta Baltica Historiae et Philosophiae Scientiarum. — 2023. — Vol. 11, No. 1. — P. 51—80. — DOI:10.11590/abhps.2023.1.02.</ref> <ref name="Kaminska2018">''Kamińska J.'' The Vilnius University in the days of the Commission of National Education (1773—1794) // Rozprawy z Dziejów Oświaty. — 2018. — T. LV. — P. 109—124.</ref> <ref name="Balinski">''Baliński M.'' Dawna Akademia Wileńska. Próba jéj historyi od założenia w roku 1579 do ostatecznego jéj przekształcenia w roku 1803. — Petersburg, 1862. — S. 214, 234, 246—248, 255—256, 261, 272, 290—291, 304, 323, 347, 357—360.</ref> <ref name="Bielinski1890">''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. — S. 82—85.</ref> <ref name="Laurash">''Лаўрэш Л. Л.'' «І зорнае неба над галавой…»: Астраномія ў Вільні і ў Беларусі. — Мінск: Лімарыус, 2013.</ref>}} == Літаратура == * ''Kamińska J.'' Strzecki Andrzej (1737—1797) // Polski Słownik Biograficzny. — T. XLIV. — Warszawa; Kraków, 2006—2007. * ''Girininkaitė V.'' The Scientific Wanderjahr of Vilnius Astronomer Andrew Strzecki in 1777—1778 // Acta Baltica Historiae et Philosophiae Scientiarum. — 2023. — Vol. 11, No. 1. — P. 51—80. * ''Лаўрэш Л. Л.'' «І зорнае неба над галавой…»: Астраномія ў Вільні і ў Беларусі. — Мінск: Лімарыус, 2013. * ''Baliński M.'' Dawna Akademia Wileńska. Próba jéj historyi od założenia w roku 1579 do ostatecznego jéj przekształcenia w roku 1803. — Petersburg, 1862. * ''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński. — T. II—III. — Kraków, 1899—1900. * ''Kamińska J.'' Universitas Vilnensis. Akademia Wileńska i Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego 1773—1792. — Pułtusk; Warszawa, 2004. * ''Lisiak B.'' Jezuici polscy a nauki ścisłe od XVI do XIX w. — Kraków, 2000. * ''Matulaitytė S.'' Astronomija Vilniaus universitete XVIII amžiuje. — Vilnius, 2004. * ''Poplatek J.'' Komisja Edukacji Narodowej. Udział byłych jezuitów w pracach Komisji Edukacji Narodowej. — Kraków, 1973. * ''Triaire D.'' Lalande, Bernoulli, Poczobut… Lettres de savants occidentaux aux astronomes de l'Est. — 2012. * Korespondencja Adama Naruszewicza 1762—1796 / Oprac. J. Platt. — Wrocław, 1959. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стрэцкі, Андрэй}} [[Катэгорыя:Астраномы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] qhlk4lrm6a821ki399826tfblf124mv 0 817149 5220628 5220273 2026-10-18T01:10:23Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5220628 wikitext text/x-wiki {{хв|нікуды не спасылаецца, абсалютна не ясна навошта створана}} #REDIRECT [[Баляслаў Раманоўскі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-18}} m20mvla0f6wo1f3ytqn2ri0qvaymzuk 0 817151 5220520 5220279 2026-10-17T15:58:19Z Ciepiersia 162280 −[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]]; −[[Катэгорыя:Памерлі ў 1808 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5220520 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Бенядзікт Барсук | Арыгінал імя = {{lang-pl|Benedykt Borsuk}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[хімія]], [[медыцына]], [[судовая медыцына]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі і вызваленых навук, доктар медыцыны (1806) | Вядомы як = першы выкладчык судовай медыцыны ў Віленскім універсітэце }} '''Бенядзікт Барсук''' ({{lang-pl|Benedykt Borsuk}}; [[1769]], [[Міншчына]] — [[1808]], [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэн]] каля [[Вена|Вены]]) — хімік і лекар, доктар філасофіі і медыцыны. Ад’юнкт кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (з 1799), першы выкладчык [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]] ва ўніверсітэце. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкай сям’і з Міншчыны. Вучыўся спачатку ў [[Мінск]]у, потым у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай віленскай школе]], дзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вызваленых навук<ref name="PSB" />. У снежні 1799 г. стаў ад’юнктам кафедры хіміі, якую займаў [[Андрэй Снядэцкі]]<ref name="PSB" />. Паводле У. Лепперта, ён быў першым асістэнтам А. Снядэцкага<ref name="Leppert" />. Універсітэт вырашыў накіраваць яго як здольнага хіміка за мяжу для далейшых навуковых студый. Аднак Б. Барсук адмовіўся ад замежнай стыпендыі: пасля таго як на кафедры медыцынскага факультэта былі запрошаныя славуты [[Ёган Петэр Франк]] і яго сын [[Юзаф Франк]], ён пачаў вывучаць медыцыну ў Вільні<ref name="PSB" />. Падчас студый ён быў перакладчыкам у клініцы Ё. П. Франка, які зусім не ведаў польскай мовы і не мог сам размаўляць з хворымі<ref name="PSB" />. Паводле ўспамінаў Ю. Франка, у Вільні тады не было ніводнага лекара-асістэнта, які мог бы ўзяць на сябе ролю перакладчыка. Гэты абавязак выконваў Б. Барсук, «найстарэйшы са студэнтаў». Аднак ён яшчэ не быў лекарам, і таму прызначыць яго асістэнтам было нельга. З гэтай прычыны Ю. Франк прапанаваў выклікаць з Вены доктара Блашчыкевіча<ref name="Frank" />. У 1806 г. атрымаў ступень доктара медыцыны. Урачыстая прамоцыя адбылася з прамовай Ю. Франка<ref name="PSB" />. Адразу пасля заканчэння студый, у 1806 г., быў абраны правадзейным членам толькі што заснаванага [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]<ref name="PSB" />. У 1806/1807 навучальным годзе пачаў чытаць на медыцынскім факультэце лекцыі па судовай медыцыне — прадмеце, які дагэтуль ва ўніверсітэце не выкладаўся<ref name="PSB" /><ref name="Leppert" />. Паводле Ю. Франка, яму як ад’юнкту даручылі выкладаць «права і медыцынскую паліцыю». Ужо тады было вядома, што лекцыі будуць нядоўгія, бо Б. Барсук быў цяжка хворы на сухоты<ref name="Frank" />. Памёр заўчасна ў 1808 г. у [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэне]] каля Вены<ref name="PSB" /><ref name="Frank" />. Пасля яго смерці рэктар прапаноўваў перадаць вакантную кафедру прафесару фізіялогіі [[Аўгуст Бекю|Аўгусту Бекю]]. Ю. Франк, аднак, параіў даручыць яе прафесару анатоміі [[Ян Андрэй Лобенвейн|Яну Андрэю Лобенвейну]], які меў веды, патрэбныя для судова-медыцынскіх ускрыццяў. Яго рада была прынятая<ref name="Frank" />. Паводле [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]], якога цытуе [[Людвік Яноўскі]], Я. А. Лобенвейн атрымаў за лекцыі па судовай медыцыне дадатковую пенсію<ref name="Janowski" />. == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. — S. 330.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354.</ref> <ref name="Frank">Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. — S. 72, 224.</ref> <ref name="Janowski">''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. — S. 50.</ref>}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Wilno, 1888. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. * ''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. * ''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354. * ''Zahorski W.'' Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie (1805—1897). — Warszawa, 1898. — S. 183. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барсук, Бенядзікт}} [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] blgfqsx6hls7iopapdx94zvr744kgoz 5220523 5220520 2026-10-17T16:06:52Z Ciepiersia 162280 Адкат праўкі [[Special:Diff/5220520|5220520]] аўтарства [[Special:Contributions/Ciepiersia|Ciepiersia]] ([[User talk:Ciepiersia|размовы]]) 5220523 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Бенядзікт Барсук | Арыгінал імя = {{lang-pl|Benedykt Borsuk}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = 1769 | Месца нараджэння = [[Мінскае ваяводства|Міншчына]] | Дата смерці = 1808 | Месца смерці = [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэн]] каля [[Вена|Вены]] | Навуковая сфера = [[хімія]], [[медыцына]], [[судовая медыцына]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = доктар філасофіі і вызваленых навук, доктар медыцыны (1806) | Вядомы як = першы выкладчык судовай медыцыны ў Віленскім універсітэце }} '''Бенядзікт Барсук''' ({{lang-pl|Benedykt Borsuk}}; [[1769]], [[Міншчына]] — [[1808]], [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэн]] каля [[Вена|Вены]]) — хімік і лекар, доктар філасофіі і медыцыны. Ад’юнкт кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (з 1799), першы выкладчык [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]] ва ўніверсітэце. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкай сям’і з Міншчыны. Вучыўся спачатку ў [[Мінск]]у, потым у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай віленскай школе]], дзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вызваленых навук<ref name="PSB" />. У снежні 1799 г. стаў ад’юнктам кафедры хіміі, якую займаў [[Андрэй Снядэцкі]]<ref name="PSB" />. Паводле У. Лепперта, ён быў першым асістэнтам А. Снядэцкага<ref name="Leppert" />. Універсітэт вырашыў накіраваць яго як здольнага хіміка за мяжу для далейшых навуковых студый. Аднак Б. Барсук адмовіўся ад замежнай стыпендыі: пасля таго як на кафедры медыцынскага факультэта былі запрошаныя славуты [[Ёган Петэр Франк]] і яго сын [[Юзаф Франк]], ён пачаў вывучаць медыцыну ў Вільні<ref name="PSB" />. Падчас студый ён быў перакладчыкам у клініцы Ё. П. Франка, які зусім не ведаў польскай мовы і не мог сам размаўляць з хворымі<ref name="PSB" />. Паводле ўспамінаў Ю. Франка, у Вільні тады не было ніводнага лекара-асістэнта, які мог бы ўзяць на сябе ролю перакладчыка. Гэты абавязак выконваў Б. Барсук, «найстарэйшы са студэнтаў». Аднак ён яшчэ не быў лекарам, і таму прызначыць яго асістэнтам было нельга. З гэтай прычыны Ю. Франк прапанаваў выклікаць з Вены доктара Блашчыкевіча<ref name="Frank" />. У 1806 г. атрымаў ступень доктара медыцыны. Урачыстая прамоцыя адбылася з прамовай Ю. Франка<ref name="PSB" />. Адразу пасля заканчэння студый, у 1806 г., быў абраны правадзейным членам толькі што заснаванага [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]<ref name="PSB" />. У 1806/1807 навучальным годзе пачаў чытаць на медыцынскім факультэце лекцыі па судовай медыцыне — прадмеце, які дагэтуль ва ўніверсітэце не выкладаўся<ref name="PSB" /><ref name="Leppert" />. Паводле Ю. Франка, яму як ад’юнкту даручылі выкладаць «права і медыцынскую паліцыю». Ужо тады было вядома, што лекцыі будуць нядоўгія, бо Б. Барсук быў цяжка хворы на сухоты<ref name="Frank" />. Памёр заўчасна ў 1808 г. у [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэне]] каля Вены<ref name="PSB" /><ref name="Frank" />. Пасля яго смерці рэктар прапаноўваў перадаць вакантную кафедру прафесару фізіялогіі [[Аўгуст Бекю|Аўгусту Бекю]]. Ю. Франк, аднак, параіў даручыць яе прафесару анатоміі [[Ян Андрэй Лобенвейн|Яну Андрэю Лобенвейну]], які меў веды, патрэбныя для судова-медыцынскіх ускрыццяў. Яго рада была прынятая<ref name="Frank" />. Паводле [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]], якога цытуе [[Людвік Яноўскі]], Я. А. Лобенвейн атрымаў за лекцыі па судовай медыцыне дадатковую пенсію<ref name="Janowski" />. == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. — S. 330.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354.</ref> <ref name="Frank">Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. — S. 72, 224.</ref> <ref name="Janowski">''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. — S. 50.</ref>}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Wilno, 1888. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. * ''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. * ''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354. * ''Zahorski W.'' Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie (1805—1897). — Warszawa, 1898. — S. 183. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барсук, Бенядзікт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1808 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] tjenz83b789jnhm2k74bdi8a0p3qsk2 5220529 5220523 2026-10-17T16:21:20Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220529 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Бенядзікт Барсук | Арыгінал імя = | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = | Альма-матар = | Вучоная ступень = доктар філасофіі і вызваленых навук, доктар медыцыны (1806) | Вядомы як = першы выкладчык судовай медыцыны ў Віленскім універсітэце }} '''Бенядзікт Барсук''' ({{lang-pl|Benedykt Borsuk}}; [[1769]], [[Міншчына]] — [[1808]], [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэн]] каля [[Вена|Вены]]) — хімік і лекар, доктар філасофіі і медыцыны. Ад’юнкт кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (з 1799), першы выкладчык [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]] ва ўніверсітэце. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкай сям’і з Міншчыны. Вучыўся спачатку ў [[Мінск]]у, потым у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай віленскай школе]], дзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вызваленых навук<ref name="PSB" />. У снежні 1799 г. стаў ад’юнктам кафедры хіміі, якую займаў [[Андрэй Снядэцкі]]<ref name="PSB" />. Паводле У. Лепперта, ён быў першым асістэнтам А. Снядэцкага<ref name="Leppert" />. Універсітэт вырашыў накіраваць яго як здольнага хіміка за мяжу для далейшых навуковых студый. Аднак Б. Барсук адмовіўся ад замежнай стыпендыі: пасля таго як на кафедры медыцынскага факультэта былі запрошаныя славуты [[Ёган Петэр Франк]] і яго сын [[Юзаф Франк]], ён пачаў вывучаць медыцыну ў Вільні<ref name="PSB" />. Падчас студый ён быў перакладчыкам у клініцы Ё. П. Франка, які зусім не ведаў польскай мовы і не мог сам размаўляць з хворымі<ref name="PSB" />. Паводле ўспамінаў Ю. Франка, у Вільні тады не было ніводнага лекара-асістэнта, які мог бы ўзяць на сябе ролю перакладчыка. Гэты абавязак выконваў Б. Барсук, «найстарэйшы са студэнтаў». Аднак ён яшчэ не быў лекарам, і таму прызначыць яго асістэнтам было нельга. З гэтай прычыны Ю. Франк прапанаваў выклікаць з Вены доктара Блашчыкевіча<ref name="Frank" />. У 1806 г. атрымаў ступень доктара медыцыны. Урачыстая прамоцыя адбылася з прамовай Ю. Франка<ref name="PSB" />. Адразу пасля заканчэння студый, у 1806 г., быў абраны правадзейным членам толькі што заснаванага [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]<ref name="PSB" />. У 1806/1807 навучальным годзе пачаў чытаць на медыцынскім факультэце лекцыі па судовай медыцыне — прадмеце, які дагэтуль ва ўніверсітэце не выкладаўся<ref name="PSB" /><ref name="Leppert" />. Паводле Ю. Франка, яму як ад’юнкту даручылі выкладаць «права і медыцынскую паліцыю». Ужо тады было вядома, што лекцыі будуць нядоўгія, бо Б. Барсук быў цяжка хворы на сухоты<ref name="Frank" />. Памёр заўчасна ў 1808 г. у [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэне]] каля Вены<ref name="PSB" /><ref name="Frank" />. Пасля яго смерці рэктар прапаноўваў перадаць вакантную кафедру прафесару фізіялогіі [[Аўгуст Бекю|Аўгусту Бекю]]. Ю. Франк, аднак, параіў даручыць яе прафесару анатоміі [[Ян Андрэй Лобенвейн|Яну Андрэю Лобенвейну]], які меў веды, патрэбныя для судова-медыцынскіх ускрыццяў. Яго рада была прынятая<ref name="Frank" />. Паводле [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]], якога цытуе [[Людвік Яноўскі]], Я. А. Лобенвейн атрымаў за лекцыі па судовай медыцыне дадатковую пенсію<ref name="Janowski" />. == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. — S. 330.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354.</ref> <ref name="Frank">Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. — S. 72, 224.</ref> <ref name="Janowski">''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. — S. 50.</ref>}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Wilno, 1888. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. * ''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. * ''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354. * ''Zahorski W.'' Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie (1805—1897). — Warszawa, 1898. — S. 183. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барсук, Бенядзікт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1808 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 6kxo0cjtya314c2rkana8jcid9wfwod 5220627 5220529 2026-10-18T01:10:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5220627 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Бенядзікт Барсук | Арыгінал імя = | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = | Альма-матар = | Вучоная ступень = доктар філасофіі і вызваленых навук, доктар медыцыны (1806) | Вядомы як = першы выкладчык судовай медыцыны ў Віленскім універсітэце }} '''Бенядзікт Барсук''' ({{lang-pl|Benedykt Borsuk}}; [[1769]], [[Міншчына]] — [[1808]], [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэн]] каля [[Вена|Вены]]) — хімік і лекар, доктар філасофіі і медыцыны. Ад’юнкт кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (з 1799), першы выкладчык [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]] ва ўніверсітэце. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкай сям’і з Міншчыны. Вучыўся спачатку ў [[Мінск]]у, потым у [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай віленскай школе]], дзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вызваленых навук<ref name="PSB" />. У снежні 1799 г. стаў ад’юнктам кафедры хіміі, якую займаў [[Андрэй Снядэцкі]]<ref name="PSB" />. Паводле У. Лепперта, ён быў першым асістэнтам А. Снядэцкага<ref name="Leppert" />. Універсітэт вырашыў накіраваць яго як здольнага хіміка за мяжу для далейшых навуковых студый. Аднак Б. Барсук адмовіўся ад замежнай стыпендыі: пасля таго як на кафедры медыцынскага факультэта былі запрошаныя славуты [[Ёган Петэр Франк]] і яго сын [[Юзаф Франк]], ён пачаў вывучаць медыцыну ў Вільні<ref name="PSB" />. Падчас студый ён быў перакладчыкам у клініцы Ё. П. Франка, які зусім не ведаў польскай мовы і не мог сам размаўляць з хворымі<ref name="PSB" />. Паводле ўспамінаў Ю. Франка, у Вільні тады не было ніводнага лекара-асістэнта, які мог бы ўзяць на сябе ролю перакладчыка. Гэты абавязак выконваў Б. Барсук, «найстарэйшы са студэнтаў». Аднак ён яшчэ не быў лекарам, і таму прызначыць яго асістэнтам было нельга. З гэтай прычыны Ю. Франк прапанаваў выклікаць з Вены доктара Блашчыкевіча<ref name="Frank" />. У 1806 г. атрымаў ступень доктара медыцыны. Урачыстая прамоцыя адбылася з прамовай Ю. Франка<ref name="PSB" />. Адразу пасля заканчэння студый, у 1806 г., быў абраны правадзейным членам толькі што заснаванага [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]<ref name="PSB" />. У 1806/1807 навучальным годзе пачаў чытаць на медыцынскім факультэце лекцыі па судовай медыцыне — прадмеце, які дагэтуль ва ўніверсітэце не выкладаўся<ref name="PSB" /><ref name="Leppert" />. Паводле Ю. Франка, яму як ад’юнкту даручылі выкладаць «права і медыцынскую паліцыю». Ужо тады было вядома, што лекцыі будуць нядоўгія, бо Б. Барсук быў цяжка хворы на сухоты<ref name="Frank" />. Памёр заўчасна ў 1808 г. у [[Бадэн (Ніжняя Аўстрыя)|Бадэне]] каля Вены<ref name="PSB" /><ref name="Frank" />. Пасля яго смерці рэктар прапаноўваў перадаць вакантную кафедру прафесару фізіялогіі [[Аўгуст Бекю|Аўгусту Бекю]]. Ю. Франк, аднак, параіў даручыць яе прафесару анатоміі [[Ян Андрэй Лобенвейн|Яну Андрэю Лобенвейну]], які меў веды, патрэбныя для судова-медыцынскіх ускрыццяў. Яго рада была прынятая<ref name="Frank" />. Паводле [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]], якога цытуе [[Людвік Яноўскі]], Я. А. Лобенвейн атрымаў за лекцыі па судовай медыцыне дадатковую пенсію<ref name="Janowski" />. == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. — S. 330.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354.</ref> <ref name="Frank">Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. — S. 72, 224.</ref> <ref name="Janowski">''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. — S. 50.</ref>}} == Літаратура == * ''Wrzosek A.'' Borsuk Benedykt (1769—1808) // Polski Słownik Biograficzny. — T. II. — Kraków, 1936. * ''Bieliński J.'' Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej. — Wilno, 1888. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. I—III. — Kraków, 1899—1900. * Pamiętniki d-ra Józefa Franka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego / Z franc. przetł. W. Zahorski. — T. 1. — Wilno, 1913. * ''Janowski L.'' W promieniach Wilna i Krzemieńca. — Wilno, 1923. * ''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 341—354. * ''Zahorski W.'' Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie (1805—1897). — Warszawa, 1898. — S. 183. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-18}} {{DEFAULTSORT:Барсук, Бенядзікт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1808 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] jf5rcjq5b2hd2td9efr831czhk7a5n0 0 817185 5220535 5220383 2026-10-17T16:31:17Z Ciepiersia 162280 афармленне 5220535 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Сядзіба ў Калібках''' ({{lang-pl|Dwór w Kolibkach}}) — сядзібна-паркавы комплекс у пасёлку Калібкі ў дзельніцы [[Арлова (Гдыня)|Арлова]] ў [[Гдыня|Гдыні]], на алеі Перамогі, 291<ref name="ptravel" />. == Гісторыя == У XIV стагоддзі Калібкі, як і суседні [[Малы Кацк]], належалі рыцару Пятру з Кацка. У XVII стагоддзі адной часткай маёнтка валодаў палкоўнік Якуб Вейгер, а пасля яго смерці — яго ўдава Ёанна Катажына з Радзівілаў<ref name="gws-kol" />. У 1676 годзе маёнтак перайшоў да яе брата, польнага гетмана літоўскага [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхала Казіміра Радзівіла]]; пасля яго смерці ім валодала ўдава [[Кацярына Сабеская]], потым кароль [[Ян Сабескі|Ян III Сабескі]], а пасля яго смерці ў 1696 годзе — яго нашчадкі. У 1720 годзе Якуб Сабескі прадаў Калібкі ваяводу інфлянцкаму і пуцкаму старасту Пятру Ежы Пшэбендоўскаму. У 1763 годзе Юзаф Антоні Пшэбендоўскі пабудаваў у Калібках невялікі мураваны касцёл Святога Юзафа з вежай<ref name="gws-kol" />. Пасля далучэння да Прусіі маёнтак на таргах набыў гданьскі купец і брытанскі консул Аляксандр фон Гібзонэ, пазней ён належаў Ота фон Кейзерлінгу. У 1919 годзе Калібкі купіў польскі банкір, пазней ганаровы консул Эстоніі ў Гданьску Вітальд Кукоўскі; лічыцца, што дзякуючы яму Калібкі не ўвайшлі ў склад Вольнага горада Гданьска і мяжа прайшла па рацэ Свеліне. Кукоўскі парцэляваў частку маёнтка пад дачы і падтрымліваў развіццё курорта ў Арлове; 4 лістапада 1939 года ён загінуў у Пясніцы<ref name="gws-kol" />. У 1945 годзе маёнтак перайшоў ва ўласнасць дзяржавы, у парку размясцілі асфальтавы завод. Сядзібна-ландшафтны комплекс унесены ў рэестр помнікаў; у яго склад уваходзяць сядзіба з паркам са старымі дрэвамі, стайня, былы млын, кузня і невялікія могілкі<ref name="gws-kol" />. == Сувязі з Беларуссю == У 1676—1680 гадах маёнткам валодаў ураджэнец [[Нясвіж]]а [[Міхал Казімір Радзівіл]]<ref name="gws-kol" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="ptravel">{{cite web |url=https://pomorskie.travel/?p=90033 |title=Dwór Kolibki |website=pomorskie.travel |lang=pl |accessdate=2026-10-17}}</ref> <ref name="gws-kol">{{cite web |url=https://www.gdyniawsieci.pl/Kolibki |title=Kolibki |author=Rembalski T. |website=Gdynia w sieci |publisher=Muzeum Miasta Gdyni |date=2025 |lang=pl |accessdate=2026-10-17}}</ref> }} {{Дзельніцы Гдыні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гдыня]] abaxn9cw31t4zx0phmdkibv5ezyzvx0 14 817187 5220447 2026-10-17T13:46:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Франшызы Konami]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]]» 5220447 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Франшызы Konami]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] r3b2udy7secbhzre4svtzjwfrc4sv51 0 817188 5220448 2026-10-17T13:49:20Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78612309|Ignacy Fonberg]]» 5220448 wikitext text/x-wiki '''Ігнат Фонберг''' ({{lang-pl|Ignacy Fonberg}}; {{ДН|1|2|1801}}, [[Бельск-Падляскі]] — {{ДС|23|10|1891}}, [[Кіеў]]) — хімік і лекар, вучань і пераемнік [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] на кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], пазней прафесар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] і [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі і піянер хімічнай тэхналогіі ў Польшчы. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў з рамесніцкай сям'і, якую з [[Вармія|Варміі]] прывёз [[Антоні Тызенгаўз]]. Бацька Ігната, Мацей, меў у Бельску-Падляскім майстэрню экіпажаў і жалезных вырабаў<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />{{#tag:ref|Паводле Аніты Магоўскай, у справаздачах фізіка-матэматычнага аддзела ўніверсітэта І. Фонберг значыўся як габрэй з-пад Беластока, абкладзены падушным падаткам, які не дазваляў атрымліваць універсітэцкія ступені. Рашэннем Савета ўніверсітэта ў 1822 г. ён быў вызвалены ад гэтага падатку і змог здаваць экзамен на ступень магістра філасофіі<ref name="Magowska" />. PSB называе яго католікам<ref name="PSB" />.|group="заўв."}}. Вучыўся ў польска-нямецкай школе, потым у 1812—1817 гг. у [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]], якая вылучалася ўзроўнем выкладання прыродазнаўчых навук<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Атрымаўшы атэстат сталасці ў 1817 г., у тым жа годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта<ref name="PSB" />. Там атрымаў ступень кандыдата, у 1821 г. вучыўся ў настаўніцкай семінарыі, а ў 1824 г. стаў магістрам філасофіі<ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" /><ref name="Giganci" />{{#tag:ref|Даты ступеняў у крыніцах разыходзяцца. Ступень кандыдата Д. Мілінкявічутэ датуе 29 чэрвеня 1819 г.<ref name="Milinkeviciute" />, а Ю. Бялінскі ў «Uniwersytet Wileński» — 1822 г.<ref name="BielUW3" /> Ступень магістра большасць крыніц адносіць да 1824 г., але ў больш ранняй працы Ю. Бялінскага стаіць 1821 г.<ref name="BielStan" />|group="заўв."}}. === У Вільні === Спачатку быў вучнем, потым «памочнікам» прафесара на кафедры хіміі і заваяваў прызнанне працавітасцю і здольнасцямі<ref name="PSB" />. Паводле Уладзіслава Лепперта, менавіта ён быў «майстрам» у падрыхтоўцы доследаў, якімі А. Снядэцкі суправаджаў свае лекцыі<ref name="Leppert" />. Пакідаючы ў 1822 г. кафедру, А. Снядэцкі рэкамендаваў І. Фонберга куратару князю [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]] як свайго пераемніка<ref name="PSB" />. Па яго ж просьбе 22 верасня 1822 г. савет універсітэта прыняў на пасаду лабаранта кафедры хіміі Пятра Маеўскага з пенсіяй 400 рублёў срэбрам на год. Пра гэта паведамілі «І. Фонбергу, які чытае лекцыі па хіміі»<ref name="Railiene" />. Выкладаць хімію Фонбергу даручыў загад куратара ад 9 лістапада 1822 г.<ref name="BielUW1" /> Конкурс на кафедру рэктар [[Юзаф Твардоўскі]] абвясціў толькі ў студзені 1823 г., пасля напамінку куратара, і І. Фонберг быў абраны загадчыкам кафедры<ref name="Railiene" />. З 1822 г. займаў кафедру хіміі: спачатку як намеснік прафесара, з 9 красавіка 1826 г. — ад'юнкт, з 30 мая 1829 г. — экстраардынарны прафесар, і на гэтай пасадзе заставаўся да закрыцця ўніверсітэта<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" />. Паводле Ю. Бялінскага, ён быў трэцім і апошнім прафесарам хіміі ў Віленскім універсітэце пасля Юзафа Сартарыса і А. Снядэцкага<ref name="BielUW2" />. У першыя гады ён трымаўся падручніка свайго настаўніка «Początki chemii» і ўносіў у курс змены, што адбыліся ў навуцы пасля 1816 г. З 1826 г. выкладаў па ўласным курсе<ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. Яго цанілі як добрага лектара і дэманстратара. Доследы яму звычайна ўдаваліся бліскуча, у чым дапамагаў лабарант П. Маеўскі. Сталы А. Снядэцкі не раз наведваў лекцыі свайго вучня, і, як сведчыў Зыгмунт Раўкоўскі, гэтыя візіты бянтэжылі І. Фонберга<ref name="PSB" /><ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. І. Фонберг працягваў папаўняць хімічны кабінет, заснаваны А. Снядэцкім, новымі прэпаратамі. Найважнейшыя прылады ён замаўляў у Парыжы ў вядомага механіка [[Жан Фарцэн|Жана Фарцэна]], у тым ліку аналітычныя вагі, газометры, эўдыёметры, хлорометр, пнеўматычную машыну і электрамагнітны мультыплікатар. Яго ліставанне з Ж. Фарцэнам захоўвалася ў зборах Ю. Бялінскага<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Калій, які нават буйныя лабараторыі набывалі ў прывілеяваных вытворцаў, у Вільні даўно вырабляўся ў вялікай колькасці і выкарыстоўваўся І. Фонбергам у шматлікіх дэманстрацыях. З петаліту, знойдзенага ў ваколіцах Вільні і перададзенага кабінету прафесарам [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]], там атрымалі літый<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Многія з больш як 40 плацінавых прэпаратаў кабінета, імаверна, зрабілі сам І. Фонберг і яго вучні<ref name="Lichocka" />. Інвентар хімічнага кабінета, пачаты А. Снядэцкім у 1797 г. і завершаны І. Фонбергам, быў выдадзены ў 1938 г.<ref name="Lichocka" /> Ён пачаў выдаваць уласную працу «Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł» (Вільня, 1827—1829, т. I—III). Далейшыя часткі з задуманых пяці (ці шасці) друкам не выйшлі<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі тлумачыў гэта тым, што пасля закрыцця ўніверсітэта лекцыі ішлі ўжо па-руску, а хімія хутка мянялася, і І. Фонберг штогод перапрацоўваў свой курс<ref name="BielUW2" />. Спецыяліст Б. Знатовіч ацаніў працу як самастойную, у многім вышэйшую за працы замежных аўтараў і выдатную яснасцю і дакладнасцю выкладу і правільнасцю мовы<ref name="PSB" />. Паводле сучаснай ацэнкі, гэта было грунтоўнае кампендыум па неарганічных злучэннях, але заяўленае ў назве «прымяненне да мастацтваў і рамёстваў» было ў ім разгледжана даволі коратка. За трэці том І. Фонберг атрымаў падзячны ліст ад міністра асветы, а ад імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] — пярсцёнак з брыльянтам<ref name="Giganci" />. Вільня была тады асяродкам фарміравання навуковай мовы і тэрміналогіі, і І. Фонберг стаў адным са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі. Ён склаў «Słownik wyrazów chemicznych» (Вільня, 1825) і выклад наменклатуры Берцэліуса{{#tag:ref|PSB падае «Wykład nomenklatury Berzeliusza» як асобнае выданне (Вільня, 1828)<ref name="PSB" />. Паводле Ю. Бялінскага, «Nomenklatura chemiczna Berzeliusa» была надрукавана без подпісу ў «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Аўтарства І. Фонберга Ю. Бялінскі ўстанавіў па почырку рукапісу<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW2" />.|group="заўв."}}<ref name="PSB" />. У віленскія гады ён таксама выдаў «Wykład teorii gorzenia» (Вільня, 1821) і падручнік для павятовых школ «Wiadomości początkowe z chemii» (Вільня, 1827). Разам з прафесарам [[Фелікс Рымкевіч|Феліксам Рымкевічам]] ён напісаў «Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy» (Вільня, 1830). Апошнюю, як адзначалася ва ўступе, неплацежаздольныя маглі атрымаць у канцылярыі ўніверсітэта бясплатна<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW2" />. У «[[Dziennik Wileński]]» друкаваў артыкулы пра найноўшыя адкрыцці ў хіміі, пра кіслоты, пра раскладанне солей пры дапамозе магнетызму і пра фарбаванне ваўняных тканін<ref name="BielStan" />. 15 верасня 1830 г. на публічным паседжанні ўніверсітэта выступіў з прамовай «O metodach badań związków organicznych»<ref name="Prasmantaite" />. У 1830 г. універсітэт накіраваў яго ў [[Друскенікі]] для даследавання тамтэйшых мінеральных крыніц. Іх апісанне ён надрукаваў у «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe» (1835), а ў 1838 г. выдаў асобна ў пашыраным выглядзе<ref name="PSB" /><ref name="BielStan" />. І ў галоўнай працы, і ў меншых ён рабіў націск на практычнае прымяненне хіміі і быў піянерам хімічнай тэхналогіі ў Польшчы<ref name="PSB" />. Ідучы следам за А. Снядэцкім, ён належаў да [[Таварыства шубраўцаў]] і пісаў у яго выданне «[[Wiadomości Brukowe]]» — без подпісу або пад рознымі псеўданімамі. Ю. Бялінскі пераканаўся ў гэтым, калі меў у руках некаторыя яго аўтографы<ref name="BielUW3" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля закрыцця ўніверсітэта (1832) рэктар [[Вацлаў Пелікан]] склаў спіс палітычных поглядаў былых прафесараў. І. Фонберг трапіў у ім у лік «ненадзейных», разам з А. Снядэцкім, Антонам Вырвічам, Юзафам Ярашэвічам і Ігнатам Бароўскім<ref name="Railiene" />. Тым не менш 13 мая 1832 г. ён быў прызначаны прафесарам Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі<ref name="Giganci" />. Для гэтага яму давялося авалодаць рускай мовай, на якой ішлі лекцыі, і пад кіраўніцтвам А. Снядэцкага атрымаць ступень доктара медыцыны. У акадэміі ён здаў экзамен на лекара і атрымаў ступень першага класа<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Канферэнцыя акадэміі прызначыла яго ўласны падручнік дапаможнікам для студэнтаў<ref name="BielUW2" />. Жыў у доме, на трэцім паверсе якога знаходзілася Хімічная зала<ref name="Magowska" />. У канцы 1834 г. у хімічным кабінеце налічвалася 2131 прадмет, і за год было зроблена 61 новы прэпарат<ref name="BielUW1" />. === У Кіеве === У 1840 г. І. Фонберга перавялі ў Кіеў<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" />{{#tag:ref|PSB звязвае пераезд з закрыццём Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г.<ref name="PSB" /> Аднак Ю. Бялінскі, А. Магоўская і Галіна Ліхоцкая ўказваюць, што І. Фонберга перавялі ў Кіеў ужо ў 1840 г.<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" /><ref name="Lichocka" />|group="заўв."}}. Пасля яго ад'езду віленскі хімічны кабінет быў фактычна разбураны: значная частка прадметаў трапіла ў Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра, а ў Вільні засталося толькі 555 узораў і 1282 прылады і прадметы<ref name="BielUW1" />. Пасля закрыцця Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г. і ўтварэння медыцынскага факультэта ў Кіеўскім універсітэце туды перавялі і астатніх прафесараў і ўстановы акадэміі<ref name="PSB" />. У Кіеве І. Фонберг разам са Станіславам Зяновічам стаў першым універсітэцкім выкладчыкам хіміі<ref name="Giganci" />. Як звычайны прафесар ён выкладаў там 18 гадоў. Ён чытаў курсы для прыродазнаўцаў, лекараў і фармацэўтаў, а таксама публічныя лекцыі, якія збіралі шмат слухачоў і мелі шырокі розгалас у грамадстве<ref name="PSB" />. Імкнучыся ўдасканаліць лабараторыю, у 1845 г. ён здзейсніў навуковае падарожжа за мяжу і ўзорам для сябе абраў лабараторыі ўніверсітэта ў [[Гісен|Гісене]] і парыжскай [[Горная школа Парыжа|Горнай школы]] (École des Mines)<ref name="PSB" />. Даследаваў склад кіеўскіх вод і вадкасцей арганізма. Ён рабіў аналіз страўнікавага соку, а таксама аналізы мачы і крыві хворых на цукровы дыябет («Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken», «Annalen der Chemie und Pharmacie», 1847—1848)<ref name="BielStan" /><ref name="Giganci" />. Ён устанавіў, што ў мачы, якая падвяргаецца спіртаваму браджэнню, алкаголь не выяўляецца, і тлумачыў гэта яго далейшым акісленнем. Магчыма, яго даследаванні ўтрымання цукру ў крыві дыябетыкаў былі першымі ў свеце<ref name="Giganci" />. У 1854 г. атрымаў званне заслужанага прафесара, у 1859 г. выйшаў у адстаўку і застаўся ў Кіеве да смерці<ref name="PSB" />. Становішча І. Фонберга ў Кіеўскім універсітэце было вельмі складаным. Да 1863 г. моладзь ва ўніверсітэце была пераважна польская, польскімі па паходжанні былі і рэсурсы, і сродкі ўніверсітэта. Аднак, заснаваны на руінах польскіх устаноў, ён быў органам адплатнай палітыкі Мікалая I і асяродкам русіфікацыі. Да прафесараў-палякаў ставіліся з падазрэннем, і пасля працэсу [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] іх звольнілі<ref name="PSB" />. І. Фонберга пакінулі ў Кіеве дзякуючы яго высокай навуковай кваліфікацыі, але ён апынуўся ў расійскім нацыяналістычным асяроддзі, дзе яго становішча як паляка-каталіка было далікатным<ref name="PSB" />. У Кіеве ён атрымаў некалькі расійскіх ордэнаў. З яго лістоў да Адама Фердынанда Адамовіча відаць, што ён быў незадаволены памерам пенсіі і сумаваў па часах працы ў віленскай акадэміі<ref name="Magowska" />. Дзякуючы аўтарытэту і сумленнасці ён заваяваў павагу моладзі, для якой быў умелым і справядлівым, хоць і патрабавальным настаўнікам. Прызналі яго і ў чужым асяроддзі, якое, ведаючы пра яго бясспрэчную польскасць, схілялася перад яго маральным аўтарытэтам<ref name="PSB" />. Студэнты ўшанавалі прафесара, які сыходзіў на адстаўку, медалём, выбітым у яго гонар. Высока ацэньвалі яго і яго намеснік прафесар Аляксееў, і гісторык універсітэта прафесар [[Уладзімір Іконнікаў]]<ref name="PSB" />. Пасля 1838 г. І. Фонберг больш нічога не друкаваў па-польску. Калі Ю. Бялінскі, збіраючы матэрыялы да гісторыі медыцыны на Літве, папрасіў у яго біябібліяграфічных звестак, той адразу адказаў. Аднак замест звестак ён даслаў трактат, які абгрунтоўваў яго правапіс<ref name="BielUW3" />. === Сям'я і асоба === Быў жанаты з Марыяй Завадскай, дачкой віленскага выдаўца і ўніверсітэцкага друкара [[Юзаф Завадскі|Юзафа Завадскага]]. Меў сыноў Мацея, Уладзіміра і Эмерыка<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля пераезду ў Кіеў засяродзіўся на сямейным жыцці, пазбягаў чужога таварыства і прысвяціў сябе выхаванню дзяцей: сам вучыў іх роднай мове і пачаткам навук<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі адносіў яго да вельмі адукаваных і дасціпных людзей<ref name="BielUW3" />. Яго калега па ўніверсітэце, строгі ксёндз Дабшэвіч, бачыў у яго доме «прыстойнае, хоць і сціплае жыццё, ахвотны прыём гасцей і гатоўнасць паслужыць суродзічам». Паводле яго сведчання, у размове Фонберг быў лёгкім і прыемным. Схіліць яго да процілеглага меркавання было нялёгка, але ён заставаўся памяркоўным і ветлівым. Як ва ўсіх сваіх абавязках, ён быў да скрупулёзнасці стараннасці і ў выкананні рэлігійных абавязкаў<ref name="PSB" />. == Ацэнкі == Ацэнкі грамадскай пазіцыі І. Фонберга разыходзяцца. PSB падкрэслівае яго польскасць і маральны аўтарытэт у Кіеве<ref name="PSB" />. У спісе рэктара В. Пелікана 1832 г. ён быў залічаны да «ненадзейных»<ref name="Railiene" />. Аднак А. Магоўская, абапіраючыся ў тым ліку на ўспаміны З. Раўкоўскага, характарызуе яго як «вернага слугу» [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] і В. Пелікана. Паводле яе, па іх загадзе ён праводзіў начныя вобыскі ў кватэрах студэнтаў у пошуках забароненых кніг і не ўдзельнічаў у [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскім паўстанні]]<ref name="Magowska" />. == Асноўныя працы == * Wykład teoryi gorzenia. — Wilno, 1821. * Słownik wyrazów chemicznych. — Wilno: Moritz, 1825. * Wiadomości początkowe z chemii, ułożone dla klasy trzeciej szkół powiatowych. — Wilno: Glücksberg, 1827. * Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł. — T. I—III. — Wilno: Zawadzki, 1827—1829. * Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy (разам з Ф. Рымкевічам). — Wilno: Glücksberg, 1830. * Nomenklatura chemiczna Berzeliusa // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet nowy. — T. XVIII (без подпісу). * Opisanie wody mineralnej druskienickiej // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. — 1835. — T. XI; асобнае пашыранае выданне: Wilno: Zawadzki, 1838. * Quelques remarques tirées des analyses des eaux de Kief. — Moscou, 1857. * Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken // Annalen der Chemie und Pharmacie. — 1848. == Архіўныя матэрыялы == Біяграфічныя звесткі пра І. Фонберга захоўваюцца ў рукапісным аддзеле [[Бібліятэка Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы]] (F151–727, F273–910). Там жа ёсць яго рукапіс «Wspomnienie o s. p. Jędrzeju Śniadeckim» (F9–1528–1531). Яго службовы фармуляр захоўваецца ў [[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]] (F2, KC–143)<ref name="Milinkeviciute" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958.</ref> <ref name="BielStan">''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. — S. 56, 143—144, 149—151.</ref> <ref name="BielUW1">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1. — Kraków, 1899. — S. 144—145.</ref> <ref name="BielUW2">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 2. — Kraków, 1899—1900. — S. 103—105, 285.</ref> <ref name="BielUW3">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 3. — Kraków, 1900. — S. 165—167.</ref> <ref name="Milinkeviciute">''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. — P. 52, 71, 265—266.</ref> <ref name="Railiene">''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. — P. 148, 152—153, 168.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 354.</ref> <ref name="Magowska">''Magowska A.'' Życie umysłowe w zaborze rosyjskim w latach 1848—1867 w świetle korespondencji Adama F. Adamowicza // Acta Medicorum Polonorum. — 2016. — T. 6, z. 1. — S. 73—78.</ref> <ref name="Prasmantaite">''Prašmantaitė A.'' Posiedzenia publiczne Uniwersytetu Wileńskiego (1803—1832) formą popularyzacji wiedzy naukowej wśród społeczeństwa ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego // Echa Przeszłości. — 2005. — T. 6. — S. 71—85.</ref> <ref name="Lichocka">''Lichocka H.'' Vestium i Ruthenium na tle historii chemii // Studia Historiae Scientiarum. — 2019. — T. 18. — S. 307—309. — DOI:10.4467/2543702XSHS.19.010.11016.</ref> <ref name="Giganci">''Dolecki M.'' Fonberg Ignacy // Giganci Nauki. — [Электронны рэсурс]. — URL: https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84293,Fonberg-Ignacy.html (дата доступу: 16.10.2026).</ref>}} == Літаратура == * ''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1—3. — Kraków, 1899—1900. * ''Dobszewicz B.'' Wspomnienia // Przegląd Polski. — 1883. * ''Иконников В. С.'' Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского университета Св. Владимира (1834—1884). — Киев, 1884. * ''Leppert W.'' Rys rozwoju chemii w Polsce do roku 1830. — Warszawa, 1917. — S. 68—75. * ''Lichocka H.'' Badania leczniczych wód mineralnych (1800—1858) z perspektywy rozwoju chemii. — Wrocław, 1989. * ''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. * ''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. * ''Siemion I. Z.'' Wilno chemiczne do połowy XIX stulecia. — Warszawa, 2009. * ''Владимирский-Буданов М. Ф.'' История Императорского университета Св. Владимира. — Киев, 1884. * ''Zamecki S.'' Europejskie inspiracje w pracach polskiego chemika Ignacego Fonberga (1801—1891): studium historyczno-metodologiczne. — Warszawa: Wydawnictwo IHN PAN, 2015. * ''Zięborak K.'' Prof. Ignacy Fonberg w 200 rocznicę urodzin // Przemysł Chemiczny. — 2001. — Nr 12. * ''Zn[atowicz B.]'' Ś.p. Ignacy Fonberg // Wszechświat. — 1891. — T. 10, nr 49. * Inwentarz Zakładu Chemii dawnego Uniwersytetu Wileńskiego zapoczątkowany przez Jędrzeja Śniadeckiego w roku 1797 i doprowadzony do końca przez Ignacego Fonberga / Oprac. K. Sławiński. — Wilno; Warszawa, 1938. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1801 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Байкавых могілках]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бельску Падляскім]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 0961prkg1xg9o27lec9up1pscpwdlwc 5220449 5220448 2026-10-17T13:50:56Z Aliaksei Lastouski 75892 вікіфікацыя 5220449 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Фонберг | Арыгінал імя = {{lang-pl|Ignacy Fonberg}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = 1.2.1801 | Месца нараджэння = [[Бельск-Падляскі]] | Дата смерці = 23.10.1891 | Месца смерці = [[Кіеў]] | Навуковая сфера = [[хімія]], [[хімічная тэхналогія]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>[[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]]<br>[[Кіеўскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = магістр філасофіі, доктар медыцыны | Вядомы як = вучань і пераемнік Андрэя Снядэцкага на кафедры хіміі, адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі }} '''Ігнат Фонберг''' ({{lang-pl|Ignacy Fonberg}}; {{ДН|1|2|1801}}, [[Бельск-Падляскі]] — {{ДС|23|10|1891}}, [[Кіеў]]) — хімік і лекар, вучань і пераемнік [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] на кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], пазней прафесар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] і [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі і піянер хімічнай тэхналогіі ў Польшчы. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў з рамесніцкай сям'і, якую з [[Вармія|Варміі]] прывёз [[Антоні Тызенгаўз]]. Бацька Ігната, Мацей, меў у Бельску-Падляскім майстэрню экіпажаў і жалезных вырабаў<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />{{#tag:ref|Паводле Аніты Магоўскай, у справаздачах фізіка-матэматычнага аддзела ўніверсітэта І. Фонберг значыўся як габрэй з-пад Беластока, абкладзены падушным падаткам, які не дазваляў атрымліваць універсітэцкія ступені. Рашэннем Савета ўніверсітэта ў 1822 г. ён быў вызвалены ад гэтага падатку і змог здаваць экзамен на ступень магістра філасофіі<ref name="Magowska" />. PSB называе яго католікам<ref name="PSB" />.|group="заўв."}}. Вучыўся ў польска-нямецкай школе, потым у 1812—1817 гг. у [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]], якая вылучалася ўзроўнем выкладання прыродазнаўчых навук<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Атрымаўшы атэстат сталасці ў 1817 г., у тым жа годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта<ref name="PSB" />. Там атрымаў ступень кандыдата, у 1821 г. вучыўся ў настаўніцкай семінарыі, а ў 1824 г. стаў магістрам філасофіі<ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" /><ref name="Giganci" />{{#tag:ref|Даты ступеняў у крыніцах разыходзяцца. Ступень кандыдата Д. Мілінкявічутэ датуе 29 чэрвеня 1819 г.<ref name="Milinkeviciute" />, а Ю. Бялінскі ў «Uniwersytet Wileński» — 1822 г.<ref name="BielUW3" /> Ступень магістра большасць крыніц адносіць да 1824 г., але ў больш ранняй працы Ю. Бялінскага стаіць 1821 г.<ref name="BielStan" />|group="заўв."}}. === У Вільні === Спачатку быў вучнем, потым «памочнікам» прафесара на кафедры хіміі і заваяваў прызнанне працавітасцю і здольнасцямі<ref name="PSB" />. Паводле Уладзіслава Лепперта, менавіта ён быў «майстрам» у падрыхтоўцы доследаў, якімі А. Снядэцкі суправаджаў свае лекцыі<ref name="Leppert" />. Пакідаючы ў 1822 г. кафедру, А. Снядэцкі рэкамендаваў І. Фонберга куратару князю [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]] як свайго пераемніка<ref name="PSB" />. Па яго ж просьбе 22 верасня 1822 г. савет універсітэта прыняў на пасаду лабаранта кафедры хіміі Пятра Маеўскага з пенсіяй 400 рублёў срэбрам на год. Пра гэта паведамілі «І. Фонбергу, які чытае лекцыі па хіміі»<ref name="Railiene" />. Выкладаць хімію Фонбергу даручыў загад куратара ад 9 лістапада 1822 г.<ref name="BielUW1" /> Конкурс на кафедру рэктар [[Юзаф Твардоўскі]] абвясціў толькі ў студзені 1823 г., пасля напамінку куратара, і І. Фонберг быў абраны загадчыкам кафедры<ref name="Railiene" />. З 1822 г. займаў кафедру хіміі: спачатку як намеснік прафесара, з 9 красавіка 1826 г. — ад'юнкт, з 30 мая 1829 г. — экстраардынарны прафесар, і на гэтай пасадзе заставаўся да закрыцця ўніверсітэта<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" />. Паводле Ю. Бялінскага, ён быў трэцім і апошнім прафесарам хіміі ў Віленскім універсітэце пасля Юзафа Сартарыса і А. Снядэцкага<ref name="BielUW2" />. У першыя гады ён трымаўся падручніка свайго настаўніка «Początki chemii» і ўносіў у курс змены, што адбыліся ў навуцы пасля 1816 г. З 1826 г. выкладаў па ўласным курсе<ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. Яго цанілі як добрага лектара і дэманстратара. Доследы яму звычайна ўдаваліся бліскуча, у чым дапамагаў лабарант П. Маеўскі. Сталы А. Снядэцкі не раз наведваў лекцыі свайго вучня, і, як сведчыў Зыгмунт Раўкоўскі, гэтыя візіты бянтэжылі І. Фонберга<ref name="PSB" /><ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. І. Фонберг працягваў папаўняць хімічны кабінет, заснаваны А. Снядэцкім, новымі прэпаратамі. Найважнейшыя прылады ён замаўляў у Парыжы ў вядомага механіка [[Жан Фарцэн|Жана Фарцэна]], у тым ліку аналітычныя вагі, газометры, эўдыёметры, хлорометр, пнеўматычную машыну і электрамагнітны мультыплікатар. Яго ліставанне з Ж. Фарцэнам захоўвалася ў зборах Ю. Бялінскага<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Калій, які нават буйныя лабараторыі набывалі ў прывілеяваных вытворцаў, у Вільні даўно вырабляўся ў вялікай колькасці і выкарыстоўваўся І. Фонбергам у шматлікіх дэманстрацыях. З петаліту, знойдзенага ў ваколіцах Вільні і перададзенага кабінету прафесарам [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]], там атрымалі літый<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Многія з больш як 40 плацінавых прэпаратаў кабінета, імаверна, зрабілі сам І. Фонберг і яго вучні<ref name="Lichocka" />. Інвентар хімічнага кабінета, пачаты А. Снядэцкім у 1797 г. і завершаны І. Фонбергам, быў выдадзены ў 1938 г.<ref name="Lichocka" /> Ён пачаў выдаваць уласную працу «Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł» (Вільня, 1827—1829, т. I—III). Далейшыя часткі з задуманых пяці (ці шасці) друкам не выйшлі<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі тлумачыў гэта тым, што пасля закрыцця ўніверсітэта лекцыі ішлі ўжо па-руску, а хімія хутка мянялася, і І. Фонберг штогод перапрацоўваў свой курс<ref name="BielUW2" />. Спецыяліст Б. Знатовіч ацаніў працу як самастойную, у многім вышэйшую за працы замежных аўтараў і выдатную яснасцю і дакладнасцю выкладу і правільнасцю мовы<ref name="PSB" />. Паводле сучаснай ацэнкі, гэта было грунтоўнае кампендыум па неарганічных злучэннях, але заяўленае ў назве «прымяненне да мастацтваў і рамёстваў» было ў ім разгледжана даволі коратка. За трэці том І. Фонберг атрымаў падзячны ліст ад міністра асветы, а ад імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] — пярсцёнак з брыльянтам<ref name="Giganci" />. Вільня была тады асяродкам фарміравання навуковай мовы і тэрміналогіі, і І. Фонберг стаў адным са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі. Ён склаў «Słownik wyrazów chemicznych» (Вільня, 1825) і выклад наменклатуры Берцэліуса{{#tag:ref|PSB падае «Wykład nomenklatury Berzeliusza» як асобнае выданне (Вільня, 1828)<ref name="PSB" />. Паводле Ю. Бялінскага, «Nomenklatura chemiczna Berzeliusa» была надрукавана без подпісу ў «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Аўтарства І. Фонберга Ю. Бялінскі ўстанавіў па почырку рукапісу<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW2" />.|group="заўв."}}<ref name="PSB" />. У віленскія гады ён таксама выдаў «Wykład teorii gorzenia» (Вільня, 1821) і падручнік для павятовых школ «Wiadomości początkowe z chemii» (Вільня, 1827). Разам з прафесарам [[Фелікс Рымкевіч|Феліксам Рымкевічам]] ён напісаў «Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy» (Вільня, 1830). Апошнюю, як адзначалася ва ўступе, неплацежаздольныя маглі атрымаць у канцылярыі ўніверсітэта бясплатна<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW2" />. У «[[Dziennik Wileński]]» друкаваў артыкулы пра найноўшыя адкрыцці ў хіміі, пра кіслоты, пра раскладанне солей пры дапамозе магнетызму і пра фарбаванне ваўняных тканін<ref name="BielStan" />. 15 верасня 1830 г. на публічным паседжанні ўніверсітэта выступіў з прамовай «O metodach badań związków organicznych»<ref name="Prasmantaite" />. У 1830 г. універсітэт накіраваў яго ў [[Друскенікі]] для даследавання тамтэйшых мінеральных крыніц. Іх апісанне ён надрукаваў у «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe» (1835), а ў 1838 г. выдаў асобна ў пашыраным выглядзе<ref name="PSB" /><ref name="BielStan" />. І ў галоўнай працы, і ў меншых ён рабіў націск на практычнае прымяненне хіміі і быў піянерам хімічнай тэхналогіі ў Польшчы<ref name="PSB" />. Ідучы следам за А. Снядэцкім, ён належаў да [[Таварыства шубраўцаў]] і пісаў у яго выданне «[[Wiadomości Brukowe]]» — без подпісу або пад рознымі псеўданімамі. Ю. Бялінскі пераканаўся ў гэтым, калі меў у руках некаторыя яго аўтографы<ref name="BielUW3" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля закрыцця ўніверсітэта (1832) рэктар [[Вацлаў Пелікан]] склаў спіс палітычных поглядаў былых прафесараў. І. Фонберг трапіў у ім у лік «ненадзейных», разам з А. Снядэцкім, Антонам Вырвічам, Юзафам Ярашэвічам і Ігнатам Бароўскім<ref name="Railiene" />. Тым не менш 13 мая 1832 г. ён быў прызначаны прафесарам Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі<ref name="Giganci" />. Для гэтага яму давялося авалодаць рускай мовай, на якой ішлі лекцыі, і пад кіраўніцтвам А. Снядэцкага атрымаць ступень доктара медыцыны. У акадэміі ён здаў экзамен на лекара і атрымаў ступень першага класа<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Канферэнцыя акадэміі прызначыла яго ўласны падручнік дапаможнікам для студэнтаў<ref name="BielUW2" />. Жыў у доме, на трэцім паверсе якога знаходзілася Хімічная зала<ref name="Magowska" />. У канцы 1834 г. у хімічным кабінеце налічвалася 2131 прадмет, і за год было зроблена 61 новы прэпарат<ref name="BielUW1" />. === У Кіеве === У 1840 г. І. Фонберга перавялі ў Кіеў<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" />{{#tag:ref|PSB звязвае пераезд з закрыццём Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г.<ref name="PSB" /> Аднак Ю. Бялінскі, А. Магоўская і Галіна Ліхоцкая ўказваюць, што І. Фонберга перавялі ў Кіеў ужо ў 1840 г.<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" /><ref name="Lichocka" />|group="заўв."}}. Пасля яго ад'езду віленскі хімічны кабінет быў фактычна разбураны: значная частка прадметаў трапіла ў Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра, а ў Вільні засталося толькі 555 узораў і 1282 прылады і прадметы<ref name="BielUW1" />. Пасля закрыцця Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г. і ўтварэння медыцынскага факультэта ў Кіеўскім універсітэце туды перавялі і астатніх прафесараў і ўстановы акадэміі<ref name="PSB" />. У Кіеве І. Фонберг разам са Станіславам Зяновічам стаў першым універсітэцкім выкладчыкам хіміі<ref name="Giganci" />. Як звычайны прафесар ён выкладаў там 18 гадоў. Ён чытаў курсы для прыродазнаўцаў, лекараў і фармацэўтаў, а таксама публічныя лекцыі, якія збіралі шмат слухачоў і мелі шырокі розгалас у грамадстве<ref name="PSB" />. Імкнучыся ўдасканаліць лабараторыю, у 1845 г. ён здзейсніў навуковае падарожжа за мяжу і ўзорам для сябе абраў лабараторыі ўніверсітэта ў [[Гісен|Гісене]] і парыжскай [[Горная школа Парыжа|Горнай школы]] (École des Mines)<ref name="PSB" />. Даследаваў склад кіеўскіх вод і вадкасцей арганізма. Ён рабіў аналіз страўнікавага соку, а таксама аналізы мачы і крыві хворых на цукровы дыябет («Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken», «Annalen der Chemie und Pharmacie», 1847—1848)<ref name="BielStan" /><ref name="Giganci" />. Ён устанавіў, што ў мачы, якая падвяргаецца спіртаваму браджэнню, алкаголь не выяўляецца, і тлумачыў гэта яго далейшым акісленнем. Магчыма, яго даследаванні ўтрымання цукру ў крыві дыябетыкаў былі першымі ў свеце<ref name="Giganci" />. У 1854 г. атрымаў званне заслужанага прафесара, у 1859 г. выйшаў у адстаўку і застаўся ў Кіеве да смерці<ref name="PSB" />. Становішча І. Фонберга ў Кіеўскім універсітэце было вельмі складаным. Да 1863 г. моладзь ва ўніверсітэце была пераважна польская, польскімі па паходжанні былі і рэсурсы, і сродкі ўніверсітэта. Аднак, заснаваны на руінах польскіх устаноў, ён быў органам адплатнай палітыкі Мікалая I і асяродкам русіфікацыі. Да прафесараў-палякаў ставіліся з падазрэннем, і пасля працэсу [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] іх звольнілі<ref name="PSB" />. І. Фонберга пакінулі ў Кіеве дзякуючы яго высокай навуковай кваліфікацыі, але ён апынуўся ў расійскім нацыяналістычным асяроддзі, дзе яго становішча як паляка-каталіка было далікатным<ref name="PSB" />. У Кіеве ён атрымаў некалькі расійскіх ордэнаў. З яго лістоў да Адама Фердынанда Адамовіча відаць, што ён быў незадаволены памерам пенсіі і сумаваў па часах працы ў віленскай акадэміі<ref name="Magowska" />. Дзякуючы аўтарытэту і сумленнасці ён заваяваў павагу моладзі, для якой быў умелым і справядлівым, хоць і патрабавальным настаўнікам. Прызналі яго і ў чужым асяроддзі, якое, ведаючы пра яго бясспрэчную польскасць, схілялася перад яго маральным аўтарытэтам<ref name="PSB" />. Студэнты ўшанавалі прафесара, які сыходзіў на адстаўку, медалём, выбітым у яго гонар. Высока ацэньвалі яго і яго намеснік прафесар Аляксееў, і гісторык універсітэта прафесар [[Уладзімір Іконнікаў]]<ref name="PSB" />. Пасля 1838 г. І. Фонберг больш нічога не друкаваў па-польску. Калі Ю. Бялінскі, збіраючы матэрыялы да гісторыі медыцыны на Літве, папрасіў у яго біябібліяграфічных звестак, той адразу адказаў. Аднак замест звестак ён даслаў трактат, які абгрунтоўваў яго правапіс<ref name="BielUW3" />. === Сям'я і асоба === Быў жанаты з Марыяй Завадскай, дачкой віленскага выдаўца і ўніверсітэцкага друкара [[Юзаф Завадскі|Юзафа Завадскага]]. Меў сыноў Мацея, Уладзіміра і Эмерыка<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля пераезду ў Кіеў засяродзіўся на сямейным жыцці, пазбягаў чужога таварыства і прысвяціў сябе выхаванню дзяцей: сам вучыў іх роднай мове і пачаткам навук<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі адносіў яго да вельмі адукаваных і дасціпных людзей<ref name="BielUW3" />. Яго калега па ўніверсітэце, строгі ксёндз Дабшэвіч, бачыў у яго доме «прыстойнае, хоць і сціплае жыццё, ахвотны прыём гасцей і гатоўнасць паслужыць суродзічам». Паводле яго сведчання, у размове Фонберг быў лёгкім і прыемным. Схіліць яго да процілеглага меркавання было нялёгка, але ён заставаўся памяркоўным і ветлівым. Як ва ўсіх сваіх абавязках, ён быў да скрупулёзнасці стараннасці і ў выкананні рэлігійных абавязкаў<ref name="PSB" />. == Ацэнкі == Ацэнкі грамадскай пазіцыі І. Фонберга разыходзяцца. PSB падкрэслівае яго польскасць і маральны аўтарытэт у Кіеве<ref name="PSB" />. У спісе рэктара В. Пелікана 1832 г. ён быў залічаны да «ненадзейных»<ref name="Railiene" />. Аднак А. Магоўская, абапіраючыся ў тым ліку на ўспаміны З. Раўкоўскага, характарызуе яго як «вернага слугу» [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] і В. Пелікана. Паводле яе, па іх загадзе ён праводзіў начныя вобыскі ў кватэрах студэнтаў у пошуках забароненых кніг і не ўдзельнічаў у [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскім паўстанні]]<ref name="Magowska" />. == Асноўныя працы == * Wykład teoryi gorzenia. — Wilno, 1821. * Słownik wyrazów chemicznych. — Wilno: Moritz, 1825. * Wiadomości początkowe z chemii, ułożone dla klasy trzeciej szkół powiatowych. — Wilno: Glücksberg, 1827. * Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł. — T. I—III. — Wilno: Zawadzki, 1827—1829. * Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy (разам з Ф. Рымкевічам). — Wilno: Glücksberg, 1830. * Nomenklatura chemiczna Berzeliusa // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet nowy. — T. XVIII (без подпісу). * Opisanie wody mineralnej druskienickiej // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. — 1835. — T. XI; асобнае пашыранае выданне: Wilno: Zawadzki, 1838. * Quelques remarques tirées des analyses des eaux de Kief. — Moscou, 1857. * Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken // Annalen der Chemie und Pharmacie. — 1848. == Архіўныя матэрыялы == Біяграфічныя звесткі пра І. Фонберга захоўваюцца ў рукапісным аддзеле [[Бібліятэка Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы]] (F151–727, F273–910). Там жа ёсць яго рукапіс «Wspomnienie o s. p. Jędrzeju Śniadeckim» (F9–1528–1531). Яго службовы фармуляр захоўваецца ў [[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]] (F2, KC–143)<ref name="Milinkeviciute" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958.</ref> <ref name="BielStan">''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. — S. 56, 143—144, 149—151.</ref> <ref name="BielUW1">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1. — Kraków, 1899. — S. 144—145.</ref> <ref name="BielUW2">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 2. — Kraków, 1899—1900. — S. 103—105, 285.</ref> <ref name="BielUW3">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 3. — Kraków, 1900. — S. 165—167.</ref> <ref name="Milinkeviciute">''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. — P. 52, 71, 265—266.</ref> <ref name="Railiene">''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. — P. 148, 152—153, 168.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 354.</ref> <ref name="Magowska">''Magowska A.'' Życie umysłowe w zaborze rosyjskim w latach 1848—1867 w świetle korespondencji Adama F. Adamowicza // Acta Medicorum Polonorum. — 2016. — T. 6, z. 1. — S. 73—78.</ref> <ref name="Prasmantaite">''Prašmantaitė A.'' Posiedzenia publiczne Uniwersytetu Wileńskiego (1803—1832) formą popularyzacji wiedzy naukowej wśród społeczeństwa ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego // Echa Przeszłości. — 2005. — T. 6. — S. 71—85.</ref> <ref name="Lichocka">''Lichocka H.'' Vestium i Ruthenium na tle historii chemii // Studia Historiae Scientiarum. — 2019. — T. 18. — S. 307—309. — DOI:10.4467/2543702XSHS.19.010.11016.</ref> <ref name="Giganci">''Dolecki M.'' Fonberg Ignacy // Giganci Nauki. — [Электронны рэсурс]. — URL: https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84293,Fonberg-Ignacy.html (дата доступу: 16.10.2026).</ref>}} == Літаратура == * ''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1—3. — Kraków, 1899—1900. * ''Dobszewicz B.'' Wspomnienia // Przegląd Polski. — 1883. * ''Иконников В. С.'' Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского университета Св. Владимира (1834—1884). — Киев, 1884. * ''Leppert W.'' Rys rozwoju chemii w Polsce do roku 1830. — Warszawa, 1917. — S. 68—75. * ''Lichocka H.'' Badania leczniczych wód mineralnych (1800—1858) z perspektywy rozwoju chemii. — Wrocław, 1989. * ''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. * ''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. * ''Siemion I. Z.'' Wilno chemiczne do połowy XIX stulecia. — Warszawa, 2009. * ''Владимирский-Буданов М. Ф.'' История Императорского университета Св. Владимира. — Киев, 1884. * ''Zamecki S.'' Europejskie inspiracje w pracach polskiego chemika Ignacego Fonberga (1801—1891): studium historyczno-metodologiczne. — Warszawa: Wydawnictwo IHN PAN, 2015. * ''Zięborak K.'' Prof. Ignacy Fonberg w 200 rocznicę urodzin // Przemysł Chemiczny. — 2001. — Nr 12. * ''Zn[atowicz B.]'' Ś.p. Ignacy Fonberg // Wszechświat. — 1891. — T. 10, nr 49. * Inwentarz Zakładu Chemii dawnego Uniwersytetu Wileńskiego zapoczątkowany przez Jędrzeja Śniadeckiego w roku 1797 i doprowadzony do końca przez Ignacego Fonberga / Oprac. K. Sławiński. — Wilno; Warszawa, 1938. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фонберг, Ігнат}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1801 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Хімікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Шубраўцы]] ezacim05yjm4k2286r7uvk0wzs0ipg4 5220455 5220449 2026-10-17T13:59:13Z Aliaksei Lastouski 75892 5220455 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Фонберг | Арыгінал імя = {{lang-pl|Ignacy Fonberg}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = 1.2.1801 | Месца нараджэння = [[Бельск-Падляскі]] | Дата смерці = 23.10.1891 | Месца смерці = [[Кіеў]] | Навуковая сфера = [[хімія]], [[хімічная тэхналогія]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>[[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]]<br>[[Кіеўскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = магістр філасофіі, доктар медыцыны | Вядомы як = вучань і пераемнік Андрэя Снядэцкага на кафедры хіміі, адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі }} '''Ігнат Фонберг''' ({{lang-pl|Ignacy Fonberg}}; {{ДН|1|2|1801}}, [[Бельск-Падляскі]] — {{ДС|23|10|1891}}, [[Кіеў]]) — хімік і лекар, вучань і пераемнік [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] на кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], пазней прафесар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] і [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі і піянер хімічнай тэхналогіі ў Польшчы. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў з рамесніцкай сям'і, якую з [[Вармія|Варміі]] прывёз [[Антоні Тызенгаўз]]. Бацька Ігната, Мацей, меў у Бельску-Падляскім майстэрню экіпажаў і жалезных вырабаў<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Вучыўся ў польска-нямецкай школе, потым у 1812—1817 гг. у [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]], якая вылучалася ўзроўнем выкладання прыродазнаўчых навук<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Атрымаўшы атэстат сталасці ў 1817 г., у тым жа годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта<ref name="PSB" />. Там атрымаў ступень кандыдата, у 1821 г. вучыўся ў настаўніцкай семінарыі, а ў 1824 г. стаў магістрам філасофіі<ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" /><ref name="Giganci" />. === У Вільні === Спачатку быў вучнем, потым «памочнікам» прафесара на кафедры хіміі і заваяваў прызнанне працавітасцю і здольнасцямі<ref name="PSB" />. Паводле Уладзіслава Лепперта, менавіта ён быў «майстрам» у падрыхтоўцы доследаў, якімі А. Снядэцкі суправаджаў свае лекцыі<ref name="Leppert" />. Пакідаючы ў 1822 г. кафедру, А. Снядэцкі рэкамендаваў Фонберга куратару князю [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]] як свайго пераемніка<ref name="PSB" />. Па яго ж просьбе 22 верасня 1822 г. савет універсітэта прыняў на пасаду лабаранта кафедры хіміі [[Пётр Маеўскі|Пятра Маеўскага]] з пенсіяй 400 рублёў срэбрам на год. Пра гэта паведамілі «І. Фонбергу, які чытае лекцыі па хіміі»<ref name="Railiene" />. Выкладаць хімію Фонбергу даручыў загад куратара ад 9 лістапада 1822 г.<ref name="BielUW1" /> Конкурс на кафедру рэктар [[Юзаф Твардоўскі]] абвясціў толькі ў студзені 1823 г., пасля напамінку куратара, і І. Фонберг быў абраны загадчыкам кафедры<ref name="Railiene" />. З 1822 г. займаў кафедру хіміі: спачатку як намеснік прафесара, з 9 красавіка 1826 г. — ад'юнкт, з 30 мая 1829 г. — экстраардынарны прафесар, і на гэтай пасадзе заставаўся да закрыцця ўніверсітэта<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" />. Паводле Ю. Бялінскага, ён быў трэцім і апошнім прафесарам хіміі ў Віленскім універсітэце пасля [[Юзаф Сартарыс|Юзафа Сартарыса]] і А. Снядэцкага<ref name="BielUW2" />. У першыя гады ён трымаўся падручніка свайго настаўніка «Początki chemii» і ўносіў у курс змены, што адбыліся ў навуцы пасля 1816 г. З 1826 г. выкладаў па ўласным курсе<ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. Яго цанілі як добрага лектара і дэманстратара. Доследы яму звычайна ўдаваліся бліскуча, у чым дапамагаў лабарант П. Маеўскі. Сталы А. Снядэцкі не раз наведваў лекцыі свайго вучня, і, гэтыя візіты бянтэжылі І. Фонберга<ref name="PSB" /><ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. І. Фонберг працягваў папаўняць хімічны кабінет, заснаваны А. Снядэцкім, новымі прэпаратамі. Найважнейшыя прылады ён замаўляў у Парыжы ў вядомага механіка [[Жан Фарцэн|Жана Фарцэна]], у тым ліку аналітычныя вагі, газометры, эўдыёметры, хлорометр, пнеўматычную машыну і электрамагнітны мультыплікатар. Яго ліставанне з Ж. Фарцэнам захоўвалася ў зборах Ю. Бялінскага<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Калій, які нават буйныя лабараторыі набывалі ў прывілеяваных вытворцаў, у Вільні даўно вырабляўся ў вялікай колькасці і выкарыстоўваўся І. Фонбергам у шматлікіх дэманстрацыях. З петаліту, знойдзенага ў ваколіцах Вільні і перададзенага кабінету прафесарам [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]], там атрымалі літый<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Многія з больш як 40 плацінавых прэпаратаў кабінета, імаверна, зрабілі сам І. Фонберг і яго вучні<ref name="Lichocka" />. Інвентар хімічнага кабінета, пачаты А. Снядэцкім у 1797 г. і завершаны І. Фонбергам, быў выдадзены ў 1938 г.<ref name="Lichocka" /> Ён пачаў выдаваць уласную працу «Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł» (Вільня, 1827—1829, т. I—III). Далейшыя часткі з задуманых пяці (ці шасці) друкам не выйшлі<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі тлумачыў гэта тым, што пасля закрыцця ўніверсітэта лекцыі ішлі ўжо па-руску, а хімія хутка мянялася, і І. Фонберг штогод перапрацоўваў свой курс<ref name="BielUW2" />. Спецыяліст Б. Знатовіч ацаніў працу як самастойную, у многім вышэйшую за працы замежных аўтараў і выдатную яснасцю і дакладнасцю выкладу і правільнасцю мовы<ref name="PSB" />. Паводле сучаснай ацэнкі, гэта быў грунтоўны кампендыум па неарганічных злучэннях, але заяўленае ў назве «прымяненне да мастацтваў і рамёстваў» было ў ім разгледжана даволі коратка. За трэці том І. Фонберг атрымаў падзячны ліст ад міністра асветы, а ад імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] — пярсцёнак з брыльянтам<ref name="Giganci" />. Вільня была тады асяродкам фарміравання навуковай мовы і тэрміналогіі, і І. Фонберг стаў адным са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі. Ён склаў «Słownik wyrazów chemicznych» (Вільня, 1825) і выклад наменклатуры Берцэліуса{{#tag:ref|PSB падае «Wykład nomenklatury Berzeliusza» як асобнае выданне (Вільня, 1828)<ref name="PSB" />. Паводле Ю. Бялінскага, «Nomenklatura chemiczna Berzeliusa» была надрукавана без подпісу ў «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Аўтарства І. Фонберга Ю. Бялінскі ўстанавіў па почырку рукапісу<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW2" />.|group="заўв."}}<ref name="PSB" />. У віленскія гады ён таксама выдаў «Wykład teorii gorzenia» (Вільня, 1821) і падручнік для павятовых школ «Wiadomości początkowe z chemii» (Вільня, 1827). Разам з прафесарам [[Фелікс Рымкевіч|Феліксам Рымкевічам]] ён напісаў «Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy» (Вільня, 1830). Апошнюю, як адзначалася ва ўступе, неплацежаздольныя маглі атрымаць у канцылярыі ўніверсітэта бясплатна<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW2" />. У «[[Dziennik Wileński]]» друкаваў артыкулы пра найноўшыя адкрыцці ў хіміі, пра кіслоты, пра раскладанне солей пры дапамозе магнетызму і пра фарбаванне ваўняных тканін<ref name="BielStan" />. 15 верасня 1830 г. на публічным паседжанні ўніверсітэта выступіў з прамовай «O metodach badań związków organicznych»<ref name="Prasmantaite" />. У 1830 г. універсітэт накіраваў яго ў [[Друскенікі]] для даследавання тамтэйшых мінеральных крыніц. Іх апісанне ён надрукаваў у «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe» (1835), а ў 1838 г. выдаў асобна ў пашыраным выглядзе<ref name="PSB" /><ref name="BielStan" />. І ў галоўнай працы, і ў меншых ён рабіў націск на практычнае прымяненне хіміі і быў піянерам хімічнай тэхналогіі ў Польшчы<ref name="PSB" />. Ідучы следам за А. Снядэцкім, ён належаў да [[Таварыства шубраўцаў]] і пісаў у яго выданне «[[Wiadomości Brukowe]]» — без подпісу або пад рознымі псеўданімамі. Ю. Бялінскі пераканаўся ў гэтым, калі меў у руках некаторыя яго аўтографы<ref name="BielUW3" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля закрыцця ўніверсітэта (1832) рэктар [[Вацлаў Пелікан]] склаў спіс палітычных поглядаў былых прафесараў. І. Фонберг трапіў у ім у лік «ненадзейных», разам з А. Снядэцкім, [[Антон Вырвіч|Антонам Вырвічам]], [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафам Ярашэвічам]] і [[Ігнат Бароўскі|Ігнатам Бароўскім]]<ref name="Railiene" />. Тым не менш 13 мая 1832 г. ён быў прызначаны прафесарам Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі<ref name="Giganci" />. Для гэтага яму давялося авалодаць рускай мовай, на якой ішлі лекцыі, і пад кіраўніцтвам А. Снядэцкага атрымаць ступень доктара медыцыны. У акадэміі ён здаў экзамен на лекара і атрымаў ступень першага класа<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Канферэнцыя акадэміі прызначыла яго ўласны падручнік дапаможнікам для студэнтаў<ref name="BielUW2" />. Жыў у доме, на трэцім паверсе якога знаходзілася Хімічная зала<ref name="Magowska" />. У канцы 1834 г. у хімічным кабінеце налічвалася 2131 прадмет, і за год было зроблена 61 новы прэпарат<ref name="BielUW1" />. === У Кіеве === У 1840 г. І. Фонберга перавялі ў Кіеў<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" />{{#tag:ref|PSB звязвае пераезд з закрыццём Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г.<ref name="PSB" /> Аднак Ю. Бялінскі, А. Магоўская і Галіна Ліхоцкая ўказваюць, што І. Фонберга перавялі ў Кіеў ужо ў 1840 г.<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" /><ref name="Lichocka" />|group="заўв."}}. Пасля яго ад'езду віленскі хімічны кабінет быў фактычна разбураны: значная частка прадметаў трапіла ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]], а ў Вільні засталося толькі 555 узораў і 1282 прылады і прадметы<ref name="BielUW1" />. Пасля закрыцця Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г. і ўтварэння медыцынскага факультэта ў Кіеўскім універсітэце туды перавялі і астатніх прафесараў і ўстановы акадэміі<ref name="PSB" />. У Кіеве І. Фонберг разам са Станіславам Зяновічам стаў першым універсітэцкім выкладчыкам хіміі<ref name="Giganci" />. Як звычайны прафесар ён выкладаў там 18 гадоў. Ён чытаў курсы для прыродазнаўцаў, лекараў і фармацэўтаў, а таксама публічныя лекцыі, якія збіралі шмат слухачоў і мелі шырокі розгалас у грамадстве<ref name="PSB" />. Імкнучыся ўдасканаліць лабараторыю, у 1845 г. ён здзейсніў навуковае падарожжа за мяжу і ўзорам для сябе абраў лабараторыі ўніверсітэта ў [[Гісен|Гісене]] і парыжскай [[Горная школа Парыжа|Горнай школы]] (École des Mines)<ref name="PSB" />. Даследаваў склад кіеўскіх вод і вадкасцей арганізма. Ён рабіў аналіз страўнікавага соку, а таксама аналізы мачы і крыві хворых на цукровы дыябет («Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken», «Annalen der Chemie und Pharmacie», 1847—1848)<ref name="BielStan" /><ref name="Giganci" />. Ён устанавіў, што ў мачы, якая падвяргаецца спіртаваму браджэнню, алкаголь не выяўляецца, і тлумачыў гэта яго далейшым акісленнем. Магчыма, яго даследаванні ўтрымання цукру ў крыві дыябетыкаў былі першымі ў свеце<ref name="Giganci" />. У 1854 г. атрымаў званне заслужанага прафесара, у 1859 г. выйшаў у адстаўку і застаўся ў Кіеве да смерці<ref name="PSB" />. Становішча І. Фонберга ў Кіеўскім універсітэце было вельмі складаным. Да 1863 г. моладзь ва ўніверсітэце была пераважна польская, польскімі па паходжанні былі і рэсурсы, і сродкі ўніверсітэта. Аднак, заснаваны на руінах польскіх устаноў, ён быў органам палітыкі Мікалая I і асяродкам русіфікацыі. Да прафесараў-палякаў ставіліся з падазрэннем, і пасля працэсу [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] іх звольнілі<ref name="PSB" />. І. Фонберга пакінулі ў Кіеве дзякуючы яго высокай навуковай кваліфікацыі, але ён апынуўся ў расійскім нацыяналістычным асяроддзі, дзе яго становішча як паляка-каталіка было далікатным<ref name="PSB" />. У Кіеве ён атрымаў некалькі расійскіх ордэнаў. З яго лістоў да Адама Фердынанда Адамовіча відаць, што ён быў незадаволены памерам пенсіі і сумаваў па часах працы ў віленскай акадэміі<ref name="Magowska" />. Дзякуючы аўтарытэту і сумленнасці ён заваяваў павагу моладзі, для якой быў умелым і справядлівым, хоць і патрабавальным настаўнікам. Прызналі яго і ў чужым асяроддзі, якое, ведаючы пра яго бясспрэчную польскасць, схілялася перад яго маральным аўтарытэтам<ref name="PSB" />. Студэнты ўшанавалі прафесара, які сыходзіў на адстаўку, медалём, выбітым у яго гонар. Высока ацэньвалі яго і яго намеснік прафесар Аляксееў, і гісторык універсітэта прафесар [[Уладзімір Іконнікаў]]<ref name="PSB" />. Пасля 1838 г. І. Фонберг больш нічога не друкаваў па-польску. Калі Ю. Бялінскі, збіраючы матэрыялы да гісторыі медыцыны на Літве, папрасіў у яго біябібліяграфічных звестак, той адразу адказаў. Аднак замест звестак ён даслаў трактат, які абгрунтоўваў яго правапіс<ref name="BielUW3" />. === Сям'я і асоба === Быў жанаты з Марыяй Завадскай, дачкой віленскага выдаўца і ўніверсітэцкага друкара [[Юзаф Завадскі|Юзафа Завадскага]]. Меў сыноў Мацея, Уладзіміра і Эмерыка<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля пераезду ў Кіеў засяродзіўся на сямейным жыцці, пазбягаў чужога таварыства і прысвяціў сябе выхаванню дзяцей: сам вучыў іх роднай мове і пачаткам навук<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі адносіў яго да вельмі адукаваных і дасціпных людзей<ref name="BielUW3" />. Яго калега па ўніверсітэце, строгі ксёндз Дабшэвіч, бачыў у яго доме «прыстойнае, хоць і сціплае жыццё, ахвотны прыём гасцей і гатоўнасць паслужыць суродзічам». Паводле яго сведчання, у размове Фонберг быў лёгкім і прыемным. Схіліць яго да процілеглага меркавання было нялёгка, але ён заставаўся памяркоўным і ветлівым. Як ва ўсіх сваіх абавязках, ён быў да скрупулёзнасці стараннасці і ў выкананні рэлігійных абавязкаў<ref name="PSB" />. == Ацэнкі == Ацэнкі грамадскай пазіцыі І. Фонберга разыходзяцца. PSB падкрэслівае яго польскасць і маральны аўтарытэт у Кіеве<ref name="PSB" />. У спісе рэктара В. Пелікана 1832 г. ён быў залічаны да «ненадзейных»<ref name="Railiene" />. Аднак А. Магоўская, абапіраючыся ў тым ліку на ўспаміны З. Раўкоўскага, характарызуе яго як «вернага слугу» [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] і В. Пелікана. Паводле яе, па іх загадзе ён праводзіў начныя вобыскі ў кватэрах студэнтаў у пошуках забароненых кніг і не ўдзельнічаў у [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскім паўстанні]]<ref name="Magowska" />. == Асноўныя працы == * Wykład teoryi gorzenia. — Wilno, 1821. * Słownik wyrazów chemicznych. — Wilno: Moritz, 1825. * Wiadomości początkowe z chemii, ułożone dla klasy trzeciej szkół powiatowych. — Wilno: Glücksberg, 1827. * Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł. — T. I—III. — Wilno: Zawadzki, 1827—1829. * Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy (разам з Ф. Рымкевічам). — Wilno: Glücksberg, 1830. * Nomenklatura chemiczna Berzeliusa // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet nowy. — T. XVIII (без подпісу). * Opisanie wody mineralnej druskienickiej // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. — 1835. — T. XI; асобнае пашыранае выданне: Wilno: Zawadzki, 1838. * Quelques remarques tirées des analyses des eaux de Kief. — Moscou, 1857. * Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken // Annalen der Chemie und Pharmacie. — 1848. == Архіўныя матэрыялы == Біяграфічныя звесткі пра І. Фонберга захоўваюцца ў рукапісным аддзеле [[Бібліятэка Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы]] (F151–727, F273–910). Там жа ёсць яго рукапіс «Wspomnienie o s. p. Jędrzeju Śniadeckim» (F9–1528–1531). Яго службовы фармуляр захоўваецца ў [[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]] (F2, KC–143)<ref name="Milinkeviciute" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958.</ref> <ref name="BielStan">''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. — S. 56, 143—144, 149—151.</ref> <ref name="BielUW1">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1. — Kraków, 1899. — S. 144—145.</ref> <ref name="BielUW2">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 2. — Kraków, 1899—1900. — S. 103—105, 285.</ref> <ref name="BielUW3">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 3. — Kraków, 1900. — S. 165—167.</ref> <ref name="Milinkeviciute">''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. — P. 52, 71, 265—266.</ref> <ref name="Railiene">''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. — P. 148, 152—153, 168.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 354.</ref> <ref name="Magowska">''Magowska A.'' Życie umysłowe w zaborze rosyjskim w latach 1848—1867 w świetle korespondencji Adama F. Adamowicza // Acta Medicorum Polonorum. — 2016. — T. 6, z. 1. — S. 73—78.</ref> <ref name="Prasmantaite">''Prašmantaitė A.'' Posiedzenia publiczne Uniwersytetu Wileńskiego (1803—1832) formą popularyzacji wiedzy naukowej wśród społeczeństwa ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego // Echa Przeszłości. — 2005. — T. 6. — S. 71—85.</ref> <ref name="Lichocka">''Lichocka H.'' Vestium i Ruthenium na tle historii chemii // Studia Historiae Scientiarum. — 2019. — T. 18. — S. 307—309. — DOI:10.4467/2543702XSHS.19.010.11016.</ref> <ref name="Giganci">''Dolecki M.'' Fonberg Ignacy // Giganci Nauki. — [Электронны рэсурс]. — URL: https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84293,Fonberg-Ignacy.html (дата доступу: 16.10.2026).</ref>}} == Літаратура == * ''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1—3. — Kraków, 1899—1900. * ''Dobszewicz B.'' Wspomnienia // Przegląd Polski. — 1883. * ''Иконников В. С.'' Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского университета Св. Владимира (1834—1884). — Киев, 1884. * ''Leppert W.'' Rys rozwoju chemii w Polsce do roku 1830. — Warszawa, 1917. — S. 68—75. * ''Lichocka H.'' Badania leczniczych wód mineralnych (1800—1858) z perspektywy rozwoju chemii. — Wrocław, 1989. * ''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. * ''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. * ''Siemion I. Z.'' Wilno chemiczne do połowy XIX stulecia. — Warszawa, 2009. * ''Владимирский-Буданов М. Ф.'' История Императорского университета Св. Владимира. — Киев, 1884. * ''Zamecki S.'' Europejskie inspiracje w pracach polskiego chemika Ignacego Fonberga (1801—1891): studium historyczno-metodologiczne. — Warszawa: Wydawnictwo IHN PAN, 2015. * ''Zięborak K.'' Prof. Ignacy Fonberg w 200 rocznicę urodzin // Przemysł Chemiczny. — 2001. — Nr 12. * ''Zn[atowicz B.]'' Ś.p. Ignacy Fonberg // Wszechświat. — 1891. — T. 10, nr 49. * Inwentarz Zakładu Chemii dawnego Uniwersytetu Wileńskiego zapoczątkowany przez Jędrzeja Śniadeckiego w roku 1797 i doprowadzony do końca przez Ignacego Fonberga / Oprac. K. Sławiński. — Wilno; Warszawa, 1938. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фонберг, Ігнат}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1801 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Хімікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Шубраўцы]] gr5zrqn1ir30cw7eiqnvhmpl2wk09wq 5220518 5220455 2026-10-17T15:56:02Z Ciepiersia 162280 − 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5220518 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Фонберг | Арыгінал імя = {{lang-pl|Ignacy Fonberg}} | Выява = | Подпіс выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[хімія]], [[хімічная тэхналогія]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>[[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]]<br>[[Кіеўскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Вучоная ступень = магістр філасофіі, доктар медыцыны | Вядомы як = вучань і пераемнік Андрэя Снядэцкага на кафедры хіміі, адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі }} '''Ігнат Фонберг''' ({{lang-pl|Ignacy Fonberg}}; {{ДН|1|2|1801}}, [[Бельск-Падляскі]] — {{ДС|23|10|1891}}, [[Кіеў]]) — хімік і лекар, вучань і пераемнік [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] на кафедры хіміі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], пазней прафесар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] і [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Адзін са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі і піянер хімічнай тэхналогіі ў Польшчы. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў з рамесніцкай сям'і, якую з [[Вармія|Варміі]] прывёз [[Антоні Тызенгаўз]]. Бацька Ігната, Мацей, меў у Бельску-Падляскім майстэрню экіпажаў і жалезных вырабаў<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Вучыўся ў польска-нямецкай школе, потым у 1812—1817 гг. у [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]], якая вылучалася ўзроўнем выкладання прыродазнаўчых навук<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Атрымаўшы атэстат сталасці ў 1817 г., у тым жа годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта<ref name="PSB" />. Там атрымаў ступень кандыдата, у 1821 г. вучыўся ў настаўніцкай семінарыі, а ў 1824 г. стаў магістрам філасофіі<ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" /><ref name="Giganci" />. === У Вільні === Спачатку быў вучнем, потым «памочнікам» прафесара на кафедры хіміі і заваяваў прызнанне працавітасцю і здольнасцямі<ref name="PSB" />. Паводле Уладзіслава Лепперта, менавіта ён быў «майстрам» у падрыхтоўцы доследаў, якімі А. Снядэцкі суправаджаў свае лекцыі<ref name="Leppert" />. Пакідаючы ў 1822 г. кафедру, А. Снядэцкі рэкамендаваў Фонберга куратару князю [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]] як свайго пераемніка<ref name="PSB" />. Па яго ж просьбе 22 верасня 1822 г. савет універсітэта прыняў на пасаду лабаранта кафедры хіміі [[Пётр Маеўскі|Пятра Маеўскага]] з пенсіяй 400 рублёў срэбрам на год. Пра гэта паведамілі «І. Фонбергу, які чытае лекцыі па хіміі»<ref name="Railiene" />. Выкладаць хімію Фонбергу даручыў загад куратара ад 9 лістапада 1822 г.<ref name="BielUW1" /> Конкурс на кафедру рэктар [[Юзаф Твардоўскі]] абвясціў толькі ў студзені 1823 г., пасля напамінку куратара, і І. Фонберг быў абраны загадчыкам кафедры<ref name="Railiene" />. З 1822 г. займаў кафедру хіміі: спачатку як намеснік прафесара, з 9 красавіка 1826 г. — ад'юнкт, з 30 мая 1829 г. — экстраардынарны прафесар, і на гэтай пасадзе заставаўся да закрыцця ўніверсітэта<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW3" />. Паводле Ю. Бялінскага, ён быў трэцім і апошнім прафесарам хіміі ў Віленскім універсітэце пасля [[Юзаф Сартарыс|Юзафа Сартарыса]] і А. Снядэцкага<ref name="BielUW2" />. У першыя гады ён трымаўся падручніка свайго настаўніка «Początki chemii» і ўносіў у курс змены, што адбыліся ў навуцы пасля 1816 г. З 1826 г. выкладаў па ўласным курсе<ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. Яго цанілі як добрага лектара і дэманстратара. Доследы яму звычайна ўдаваліся бліскуча, у чым дапамагаў лабарант П. Маеўскі. Сталы А. Снядэцкі не раз наведваў лекцыі свайго вучня, і, гэтыя візіты бянтэжылі І. Фонберга<ref name="PSB" /><ref name="BielUW2" /><ref name="BielUW3" />. І. Фонберг працягваў папаўняць хімічны кабінет, заснаваны А. Снядэцкім, новымі прэпаратамі. Найважнейшыя прылады ён замаўляў у Парыжы ў вядомага механіка [[Жан Фарцэн|Жана Фарцэна]], у тым ліку аналітычныя вагі, газометры, эўдыёметры, хлорометр, пнеўматычную машыну і электрамагнітны мультыплікатар. Яго ліставанне з Ж. Фарцэнам захоўвалася ў зборах Ю. Бялінскага<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Калій, які нават буйныя лабараторыі набывалі ў прывілеяваных вытворцаў, у Вільні даўно вырабляўся ў вялікай колькасці і выкарыстоўваўся І. Фонбергам у шматлікіх дэманстрацыях. З петаліту, знойдзенага ў ваколіцах Вільні і перададзенага кабінету прафесарам [[Ігнат Гарадзецкі|Ігнатам Гарадзецкім]], там атрымалі літый<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW1" />. Многія з больш як 40 плацінавых прэпаратаў кабінета, імаверна, зрабілі сам І. Фонберг і яго вучні<ref name="Lichocka" />. Інвентар хімічнага кабінета, пачаты А. Снядэцкім у 1797 г. і завершаны І. Фонбергам, быў выдадзены ў 1938 г.<ref name="Lichocka" /> Ён пачаў выдаваць уласную працу «Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł» (Вільня, 1827—1829, т. I—III). Далейшыя часткі з задуманых пяці (ці шасці) друкам не выйшлі<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі тлумачыў гэта тым, што пасля закрыцця ўніверсітэта лекцыі ішлі ўжо па-руску, а хімія хутка мянялася, і І. Фонберг штогод перапрацоўваў свой курс<ref name="BielUW2" />. Спецыяліст Б. Знатовіч ацаніў працу як самастойную, у многім вышэйшую за працы замежных аўтараў і выдатную яснасцю і дакладнасцю выкладу і правільнасцю мовы<ref name="PSB" />. Паводле сучаснай ацэнкі, гэта быў грунтоўны кампендыум па неарганічных злучэннях, але заяўленае ў назве «прымяненне да мастацтваў і рамёстваў» было ў ім разгледжана даволі коратка. За трэці том І. Фонберг атрымаў падзячны ліст ад міністра асветы, а ад імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] — пярсцёнак з брыльянтам<ref name="Giganci" />. Вільня была тады асяродкам фарміравання навуковай мовы і тэрміналогіі, і І. Фонберг стаў адным са стваральнікаў польскай хімічнай тэрміналогіі. Ён склаў «Słownik wyrazów chemicznych» (Вільня, 1825) і выклад наменклатуры Берцэліуса{{#tag:ref|PSB падае «Wykład nomenklatury Berzeliusza» як асобнае выданне (Вільня, 1828)<ref name="PSB" />. Паводле Ю. Бялінскага, «Nomenklatura chemiczna Berzeliusa» была надрукавана без подпісу ў «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Аўтарства І. Фонберга Ю. Бялінскі ўстанавіў па почырку рукапісу<ref name="BielStan" /><ref name="BielUW2" />.|group="заўв."}}<ref name="PSB" />. У віленскія гады ён таксама выдаў «Wykład teorii gorzenia» (Вільня, 1821) і падручнік для павятовых школ «Wiadomości początkowe z chemii» (Вільня, 1827). Разам з прафесарам [[Фелікс Рымкевіч|Феліксам Рымкевічам]] ён напісаў «Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy» (Вільня, 1830). Апошнюю, як адзначалася ва ўступе, неплацежаздольныя маглі атрымаць у канцылярыі ўніверсітэта бясплатна<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" /><ref name="BielUW2" />. У «[[Dziennik Wileński]]» друкаваў артыкулы пра найноўшыя адкрыцці ў хіміі, пра кіслоты, пра раскладанне солей пры дапамозе магнетызму і пра фарбаванне ваўняных тканін<ref name="BielStan" />. 15 верасня 1830 г. на публічным паседжанні ўніверсітэта выступіў з прамовай «O metodach badań związków organicznych»<ref name="Prasmantaite" />. У 1830 г. універсітэт накіраваў яго ў [[Друскенікі]] для даследавання тамтэйшых мінеральных крыніц. Іх апісанне ён надрукаваў у «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe» (1835), а ў 1838 г. выдаў асобна ў пашыраным выглядзе<ref name="PSB" /><ref name="BielStan" />. І ў галоўнай працы, і ў меншых ён рабіў націск на практычнае прымяненне хіміі і быў піянерам хімічнай тэхналогіі ў Польшчы<ref name="PSB" />. Ідучы следам за А. Снядэцкім, ён належаў да [[Таварыства шубраўцаў]] і пісаў у яго выданне «[[Wiadomości Brukowe]]» — без подпісу або пад рознымі псеўданімамі. Ю. Бялінскі пераканаўся ў гэтым, калі меў у руках некаторыя яго аўтографы<ref name="BielUW3" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля закрыцця ўніверсітэта (1832) рэктар [[Вацлаў Пелікан]] склаў спіс палітычных поглядаў былых прафесараў. І. Фонберг трапіў у ім у лік «ненадзейных», разам з А. Снядэцкім, [[Антон Вырвіч|Антонам Вырвічам]], [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафам Ярашэвічам]] і [[Ігнат Бароўскі|Ігнатам Бароўскім]]<ref name="Railiene" />. Тым не менш 13 мая 1832 г. ён быў прызначаны прафесарам Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі<ref name="Giganci" />. Для гэтага яму давялося авалодаць рускай мовай, на якой ішлі лекцыі, і пад кіраўніцтвам А. Снядэцкага атрымаць ступень доктара медыцыны. У акадэміі ён здаў экзамен на лекара і атрымаў ступень першага класа<ref name="PSB" /><ref name="BielUW3" />. Канферэнцыя акадэміі прызначыла яго ўласны падручнік дапаможнікам для студэнтаў<ref name="BielUW2" />. Жыў у доме, на трэцім паверсе якога знаходзілася Хімічная зала<ref name="Magowska" />. У канцы 1834 г. у хімічным кабінеце налічвалася 2131 прадмет, і за год было зроблена 61 новы прэпарат<ref name="BielUW1" />. === У Кіеве === У 1840 г. І. Фонберга перавялі ў Кіеў<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" />{{#tag:ref|PSB звязвае пераезд з закрыццём Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г.<ref name="PSB" /> Аднак Ю. Бялінскі, А. Магоўская і Галіна Ліхоцкая ўказваюць, што І. Фонберга перавялі ў Кіеў ужо ў 1840 г.<ref name="BielStan" /><ref name="Magowska" /><ref name="Lichocka" />|group="заўв."}}. Пасля яго ад'езду віленскі хімічны кабінет быў фактычна разбураны: значная частка прадметаў трапіла ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]], а ў Вільні засталося толькі 555 узораў і 1282 прылады і прадметы<ref name="BielUW1" />. Пасля закрыцця Медыка-хірургічнай акадэміі ў 1842 г. і ўтварэння медыцынскага факультэта ў Кіеўскім універсітэце туды перавялі і астатніх прафесараў і ўстановы акадэміі<ref name="PSB" />. У Кіеве І. Фонберг разам са Станіславам Зяновічам стаў першым універсітэцкім выкладчыкам хіміі<ref name="Giganci" />. Як звычайны прафесар ён выкладаў там 18 гадоў. Ён чытаў курсы для прыродазнаўцаў, лекараў і фармацэўтаў, а таксама публічныя лекцыі, якія збіралі шмат слухачоў і мелі шырокі розгалас у грамадстве<ref name="PSB" />. Імкнучыся ўдасканаліць лабараторыю, у 1845 г. ён здзейсніў навуковае падарожжа за мяжу і ўзорам для сябе абраў лабараторыі ўніверсітэта ў [[Гісен|Гісене]] і парыжскай [[Горная школа Парыжа|Горнай школы]] (École des Mines)<ref name="PSB" />. Даследаваў склад кіеўскіх вод і вадкасцей арганізма. Ён рабіў аналіз страўнікавага соку, а таксама аналізы мачы і крыві хворых на цукровы дыябет («Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken», «Annalen der Chemie und Pharmacie», 1847—1848)<ref name="BielStan" /><ref name="Giganci" />. Ён устанавіў, што ў мачы, якая падвяргаецца спіртаваму браджэнню, алкаголь не выяўляецца, і тлумачыў гэта яго далейшым акісленнем. Магчыма, яго даследаванні ўтрымання цукру ў крыві дыябетыкаў былі першымі ў свеце<ref name="Giganci" />. У 1854 г. атрымаў званне заслужанага прафесара, у 1859 г. выйшаў у адстаўку і застаўся ў Кіеве да смерці<ref name="PSB" />. Становішча І. Фонберга ў Кіеўскім універсітэце было вельмі складаным. Да 1863 г. моладзь ва ўніверсітэце была пераважна польская, польскімі па паходжанні былі і рэсурсы, і сродкі ўніверсітэта. Аднак, заснаваны на руінах польскіх устаноў, ён быў органам палітыкі Мікалая I і асяродкам русіфікацыі. Да прафесараў-палякаў ставіліся з падазрэннем, і пасля працэсу [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] іх звольнілі<ref name="PSB" />. І. Фонберга пакінулі ў Кіеве дзякуючы яго высокай навуковай кваліфікацыі, але ён апынуўся ў расійскім нацыяналістычным асяроддзі, дзе яго становішча як паляка-каталіка было далікатным<ref name="PSB" />. У Кіеве ён атрымаў некалькі расійскіх ордэнаў. З яго лістоў да Адама Фердынанда Адамовіча відаць, што ён быў незадаволены памерам пенсіі і сумаваў па часах працы ў віленскай акадэміі<ref name="Magowska" />. Дзякуючы аўтарытэту і сумленнасці ён заваяваў павагу моладзі, для якой быў умелым і справядлівым, хоць і патрабавальным настаўнікам. Прызналі яго і ў чужым асяроддзі, якое, ведаючы пра яго бясспрэчную польскасць, схілялася перад яго маральным аўтарытэтам<ref name="PSB" />. Студэнты ўшанавалі прафесара, які сыходзіў на адстаўку, медалём, выбітым у яго гонар. Высока ацэньвалі яго і яго намеснік прафесар Аляксееў, і гісторык універсітэта прафесар [[Уладзімір Іконнікаў]]<ref name="PSB" />. Пасля 1838 г. І. Фонберг больш нічога не друкаваў па-польску. Калі Ю. Бялінскі, збіраючы матэрыялы да гісторыі медыцыны на Літве, папрасіў у яго біябібліяграфічных звестак, той адразу адказаў. Аднак замест звестак ён даслаў трактат, які абгрунтоўваў яго правапіс<ref name="BielUW3" />. === Сям'я і асоба === Быў жанаты з Марыяй Завадскай, дачкой віленскага выдаўца і ўніверсітэцкага друкара [[Юзаф Завадскі|Юзафа Завадскага]]. Меў сыноў Мацея, Уладзіміра і Эмерыка<ref name="PSB" /><ref name="Milinkeviciute" />. Пасля пераезду ў Кіеў засяродзіўся на сямейным жыцці, пазбягаў чужога таварыства і прысвяціў сябе выхаванню дзяцей: сам вучыў іх роднай мове і пачаткам навук<ref name="PSB" />. Ю. Бялінскі адносіў яго да вельмі адукаваных і дасціпных людзей<ref name="BielUW3" />. Яго калега па ўніверсітэце, строгі ксёндз Дабшэвіч, бачыў у яго доме «прыстойнае, хоць і сціплае жыццё, ахвотны прыём гасцей і гатоўнасць паслужыць суродзічам». Паводле яго сведчання, у размове Фонберг быў лёгкім і прыемным. Схіліць яго да процілеглага меркавання было нялёгка, але ён заставаўся памяркоўным і ветлівым. Як ва ўсіх сваіх абавязках, ён быў да скрупулёзнасці стараннасці і ў выкананні рэлігійных абавязкаў<ref name="PSB" />. == Ацэнкі == Ацэнкі грамадскай пазіцыі І. Фонберга разыходзяцца. PSB падкрэслівае яго польскасць і маральны аўтарытэт у Кіеве<ref name="PSB" />. У спісе рэктара В. Пелікана 1832 г. ён быў залічаны да «ненадзейных»<ref name="Railiene" />. Аднак А. Магоўская, абапіраючыся ў тым ліку на ўспаміны З. Раўкоўскага, характарызуе яго як «вернага слугу» [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] і В. Пелікана. Паводле яе, па іх загадзе ён праводзіў начныя вобыскі ў кватэрах студэнтаў у пошуках забароненых кніг і не ўдзельнічаў у [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскім паўстанні]]<ref name="Magowska" />. == Асноўныя працы == * Wykład teoryi gorzenia. — Wilno, 1821. * Słownik wyrazów chemicznych. — Wilno: Moritz, 1825. * Wiadomości początkowe z chemii, ułożone dla klasy trzeciej szkół powiatowych. — Wilno: Glücksberg, 1827. * Chemia z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł. — T. I—III. — Wilno: Zawadzki, 1827—1829. * Wiadomość o cholerze i o sposobach oczyszczania powietrza w czasie panującej zarazy (разам з Ф. Рымкевічам). — Wilno: Glücksberg, 1830. * Nomenklatura chemiczna Berzeliusa // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet nowy. — T. XVIII (без подпісу). * Opisanie wody mineralnej druskienickiej // Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. — 1835. — T. XI; асобнае пашыранае выданне: Wilno: Zawadzki, 1838. * Quelques remarques tirées des analyses des eaux de Kief. — Moscou, 1857. * Beobachtungen über den Harn und das Blut diabetischer Kranken // Annalen der Chemie und Pharmacie. — 1848. == Архіўныя матэрыялы == Біяграфічныя звесткі пра І. Фонберга захоўваюцца ў рукапісным аддзеле [[Бібліятэка Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх Акадэміі навук Літвы]] (F151–727, F273–910). Там жа ёсць яго рукапіс «Wspomnienie o s. p. Jędrzeju Śniadeckim» (F9–1528–1531). Яго службовы фармуляр захоўваецца ў [[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]] (F2, KC–143)<ref name="Milinkeviciute" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Крыніцы == {{reflist|refs=<ref name="PSB">''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958.</ref> <ref name="BielStan">''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. — S. 56, 143—144, 149—151.</ref> <ref name="BielUW1">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1. — Kraków, 1899. — S. 144—145.</ref> <ref name="BielUW2">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 2. — Kraków, 1899—1900. — S. 103—105, 285.</ref> <ref name="BielUW3">''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 3. — Kraków, 1900. — S. 165—167.</ref> <ref name="Milinkeviciute">''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. — P. 52, 71, 265—266.</ref> <ref name="Railiene">''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. — P. 148, 152—153, 168.</ref> <ref name="Leppert">''Leppert W.'' Materyały do historyi chemii w Polsce. III. Dwa programy wykładów chemii w Uniwersytecie Wileńskim // Chemik Polski. — 1910. — R. X, nr 14—16. — S. 354.</ref> <ref name="Magowska">''Magowska A.'' Życie umysłowe w zaborze rosyjskim w latach 1848—1867 w świetle korespondencji Adama F. Adamowicza // Acta Medicorum Polonorum. — 2016. — T. 6, z. 1. — S. 73—78.</ref> <ref name="Prasmantaite">''Prašmantaitė A.'' Posiedzenia publiczne Uniwersytetu Wileńskiego (1803—1832) formą popularyzacji wiedzy naukowej wśród społeczeństwa ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego // Echa Przeszłości. — 2005. — T. 6. — S. 71—85.</ref> <ref name="Lichocka">''Lichocka H.'' Vestium i Ruthenium na tle historii chemii // Studia Historiae Scientiarum. — 2019. — T. 18. — S. 307—309. — DOI:10.4467/2543702XSHS.19.010.11016.</ref> <ref name="Giganci">''Dolecki M.'' Fonberg Ignacy // Giganci Nauki. — [Электронны рэсурс]. — URL: https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84293,Fonberg-Ignacy.html (дата доступу: 16.10.2026).</ref>}} == Літаратура == * ''Turkowski T.'' Fonberg Ignacy (1801—1891) // Polski Słownik Biograficzny. — T. VII. — Kraków, 1948—1958. * ''Bieliński J.'' Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. — Wilno, 1890. * ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831). — T. 1—3. — Kraków, 1899—1900. * ''Dobszewicz B.'' Wspomnienia // Przegląd Polski. — 1883. * ''Иконников В. С.'' Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского университета Св. Владимира (1834—1884). — Киев, 1884. * ''Leppert W.'' Rys rozwoju chemii w Polsce do roku 1830. — Warszawa, 1917. — S. 68—75. * ''Lichocka H.'' Badania leczniczych wód mineralnych (1800—1858) z perspektywy rozwoju chemii. — Wrocław, 1989. * ''Milinkevičiūtė D.'' Imperatoriškojo Vilniaus universiteto (1803—1832) profesorių ir adjunktų kolektyvinė biografija: daktaro disertacija. — Vilnius, 2020. * ''Railienė B.'' Andrius Sniadeckis. — Vilnius, 2005. * ''Siemion I. Z.'' Wilno chemiczne do połowy XIX stulecia. — Warszawa, 2009. * ''Владимирский-Буданов М. Ф.'' История Императорского университета Св. Владимира. — Киев, 1884. * ''Zamecki S.'' Europejskie inspiracje w pracach polskiego chemika Ignacego Fonberga (1801—1891): studium historyczno-metodologiczne. — Warszawa: Wydawnictwo IHN PAN, 2015. * ''Zięborak K.'' Prof. Ignacy Fonberg w 200 rocznicę urodzin // Przemysł Chemiczny. — 2001. — Nr 12. * ''Zn[atowicz B.]'' Ś.p. Ignacy Fonberg // Wszechświat. — 1891. — T. 10, nr 49. * Inwentarz Zakładu Chemii dawnego Uniwersytetu Wileńskiego zapoczątkowany przez Jędrzeja Śniadeckiego w roku 1797 i doprowadzony do końca przez Ignacego Fonberga / Oprac. K. Sławiński. — Wilno; Warszawa, 1938. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фонберг, Ігнат}} [[Катэгорыя:Хімікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Шубраўцы]] 0wpe16lxkteze7j2ee8o8zmjk25vsqp 0 817189 5220592 2026-10-17T19:57:06Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|ўкраінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і Брэсцкая воб...» 5220592 wikitext text/x-wiki '''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|ўкраінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Романько О.''&nbsp;В.&nbsp;Легион под знаком Погони. Белорусские коллаборационистские формирования в силовых структурах нацистской Германии (1941—1945).&nbsp;— Антиква, 2008.&nbsp;— С. 159.&nbsp;— ISBN 978-966-2930-56-6</ref>. Складаўся з некалькіх секцый, якія адказвалі за адукацыю, пошту, ахову здароўя і сельскую гаспадарку<ref>{{Cite web |url= https://izi.travel/en/1d32-berest-ukrainski-istorii-velikiy-tur/uk#913a23d7-e133-4b93-81c8-0d01162bea4b__1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95|title=Український комітет (Комсомольська, 30)|website=IZI Travel|access-date=2026-01-25}}</ref>{{sfn|Ганцер|2017|с= 672}}{{sfn|Кривошей|2017|с= 118-120}}<ref name="ОУН-УПА в Беларуси">ОУН-УПА в Беларуси. 1939—1953 гг. : документы и материалы / Департамент по арх. и делопроизводству М-ва юстиции Респ. Беларусь [и др.]; [сост.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др. ; редкол.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др.].&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Минск: Вышэйшая школа, 2012.&nbsp;— С. 38, 42</ref>. Дакументальных матэрыялаў аб камітэце засталося маала, не ацалеў нават яго статут<ref name="РОССПЭН">{{кніга|загаловак= Украинские националистические организации в годы Второй мировой войны. Документы: в 2 т. Т. 1: 1939—1943|адказны= под ред. А. Н. Артизова|месца= Москва|выдавецтва= Российская политическая энциклопедия|год= 2012|старонкі= 405, 423, 760|isbn= 978-5-8243-1676-6}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Косик В. |загаловак = Україна в Другій світовій війні у документах. Збірник німецьких архівних документів. Зібрав і впорядкував Володимир Косик |спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/e_dzherela_Druga_svitova_1/e_dzherela_Druga_svitova_1.pdf |месца = Львів |выдавецтва = Інститут українознавства ім. І. Крип'якевича НАН України |год = 1997 |том = 1 |старонкі = 265 |isbn = 5-7702-1029-X |ref = }}</ref><ref>{{Артыкул |аўтар= Гребень Е. А.|загаловак= Генеральный округ Волынь и Подолия в материалах белорусских архивов |спасылка= https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/9019/1/greben.pdf|выданне= Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць|год= 2012|старонкі= 749 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20261005172736/https://evnuir.vnu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/976e8894-1218-4908-8965-fa00d7752407/content|archivedate= 2026-10-05}}</ref>. Аднак вядома, што орган узначаліў Аляксандр Ігнатаў, намеснікам абралі Івана Мікіту , а затым — [[Іван Аніфаціевіч Гнойны|Івана Гнойнага]]{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. У снежні 1942 года Гнойнага замясціў Васіль Панцялевіч. У розныя перыяды ў склад УДК уваходзілі Аляксандр Сарока , Сяргей Тарасюк, Барыс Аляксей, [[Іван Паўлавіч Кабылка|Іван Кабылка]], Васіль Яцыў, Пётр Шалупчук, Рыгор Рэва, [[Уладзімір Ігнатавіч Крыніцкі|Уладзімір Крыніцкі]]<ref name="Леонюк">Леонюк В. Словник Берестейщини / Володимир Леонюк. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 309. — ISBN 966-95063-0-1.</ref><ref name="РОССПЭН" /><ref>{{кніга |аўтар = Антонюк Я. |загаловак = Український визвольний рух у постатях керівників. Волинська та Брестська області (1930—1955) |спасылка = https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf |месца = Торонто–Львів |выдавецтва= Видавництво «Літопис УПА» |год = 2014 |том = 13 |старонкі = 41 |isbn = 978-966-2105-56-8 |archivedate = 2023-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230606060548/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf }}</ref>{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. Намаганнямі камітэта ў студзені 1942 г. былі адкрыты 3-гадовая тэхнічная і 2-гадовая рамесная ўкраінамоўныя школы<ref>Пушкаренко Е. А. Немецкая политика и пропаганда в области культуры на территории Генерального округа Белоруссия в 1941–1944 годах // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: История. Международные отношения. — 2021. — Т. 21, вип. 2. — С. 170.</ref><ref>{{Cite web |url=https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|title=Реміснича і Технічна школи (Папаніна, 4) |website=IZI Travel|archive-url= https://web.archive.org/web/20260425170450/https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|archive-date= 2026-04-25}}</ref>. Першая мела спачатку электрычна-механічнае і дарожна-будаўнічае аддзяленне (пасля цепла-электрычнае, механічнае, архітэктурна-будаўнічае і дарожнае), другая — кавальска-слесарскае для хлопцаў і курсы крою, шыцця і трыкатарства для дзяўчат. Абедзве ўстановы станам на вясну 1942 года налічвалі звыш 250 вучняў і вучаніц, а іх дырэктарам быў Гнойны{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. Таксама УДК меў дачыненне да адкрыцця ў Брэсце трох украінскіх пачатковых школ і настаўніцкіх курсаў. Было адноўлена грамадства «Асвета» (з другой паловы мая 1942), пачалі дзейнічаць клуб украінскай моладзі, спартыўны клуб{{sfn|Дударчик|2022|с= 46}} і тэатр мініяцюр, які выязджаў з гастролямі па ўсім [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] (дырэктар — Усевалад Кольчак, музычны правадыр — Наталля Шыйко)<ref>{{артыкул | загаловак = З України | выданне = Краківські вісті | год = 1942 | нумар = 78 (525) (17 квітня) | старонкі = 4 }}</ref>. Значным накладам выходзіў штотыднёвік «Наше слово». Пры грашовай падтрымцы яго членаў разгарнула душпастырскую працу аўтакефальная праваслаўная царква, 14 снежня 1941 паўстаў Берасцейскі ўкраінскі царкоўны савет. Адначасна пачалася кампанія па пераафармленні дакументаў мясцовага ўкраінскага насельніцтва, што раней, па перакананні членаў УНК, па тых ці іншых прычынах было памылкова запісана палякамі, беларусамі ці нават «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»{{sfn|Кривошей|2017|с= 113-114}}. У 1943 нацысты разгарнулі адкрытую антыўкраінскую кампанію ў краі: шэраг членаў былі расстраляныя, ранняй вясной спынілі працу ўкраінскія школы, неўзабаве і сам УДК застаўся ліквідаваны{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. == Гл. таксама == * [[Украінскі кааператыўны банк у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Антонюк Я. | загаловак = Державотворча діяльність ОУН(б) на Берестейщині (літо 1941&nbsp;— осінь 1942&nbsp;рр.) | спасылка = https://uvr.in.ua/index.php/uvr/article/view/23 | выдавецтва = Український визвольний рух | год = 2017 | нумар = 22 | старонкі = 171-184 | ref = Антонюк }} * {{Артыкул | аўтар = Дударчук Л. | загаловак = Культурні процеси на Берестейщині в умовах нацистської окупації (1941—1944&nbsp;рр.) | спасылка = https://web.archive.org/web/20240707025913/https://litopys.volyn.ua/index.php/litopys/article/view/357 | выданне = Літопис Волині | год = 2022 | нумар = 27 | старонкі = 44-49 |ref = Дударчик }} * {{кніга|загаловак= Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии|адказны= авт.-сост. К. Ганцер (рук. группы) [и др.]&nbsp;— 2-е изд., испр.|месца= Смоленск|выдавецтва= Инбелкульт|год= 2017|старонак= 728 |isbn= 978-5-00076-037-6|ref= Ганцер}} * {{кніга |аўтар = Кривошей Д. А. |загаловак = Судьбы народов Беларуси под оккупацией (июнь 1941&nbsp;— июль 1944 г.) |месца = Москва |выдавецтва = Фонд «Историческая память» |год = 2017 |старонак = 315 |isbn = 978-5-9990-0050-7 |ref = Кривошей }} * {{Артыкул|аўтар= Ільїн О.|загаловак= Іван Гнойовий і український рух на Берестейщині|спасылка= https://web.archive.org/web/20260110111139/https://jnas.nbuv.gov.ua/j-pdf/Uks_2014_24_32.pdf|адказны= О. Ільїн|выданне= Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год= 2014|выпуск= 24|старонкі= 408-411|ref= Ільїн}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]][[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі]][[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]][[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1943 годзе]] lqhjtxaddgeud4puu5141d3ku3ytxoa 5220593 5220592 2026-10-17T19:57:52Z DBatura 73587 5220593 wikitext text/x-wiki '''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|ўкраінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Романько О.''&nbsp;В.&nbsp;Легион под знаком Погони. Белорусские коллаборационистские формирования в силовых структурах нацистской Германии (1941—1945).&nbsp;— Антиква, 2008.&nbsp;— С. 159.&nbsp;— ISBN 978-966-2930-56-6</ref>. Складаўся з некалькіх секцый, якія адказвалі за адукацыю, пошту, ахову здароўя і сельскую гаспадарку<ref>{{Cite web |url= https://izi.travel/en/1d32-berest-ukrainski-istorii-velikiy-tur/uk#913a23d7-e133-4b93-81c8-0d01162bea4b__1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95|title=Український комітет (Комсомольська, 30)|website=IZI Travel|access-date=2026-01-25}}</ref>{{sfn|Ганцер|2017|с= 672}}{{sfn|Кривошей|2017|с= 118-120}}<ref name="ОУН-УПА в Беларуси">ОУН-УПА в Беларуси. 1939—1953 гг. : документы и материалы / Департамент по арх. и делопроизводству М-ва юстиции Респ. Беларусь [и др.]; [сост.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др. ; редкол.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др.].&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Минск: Вышэйшая школа, 2012.&nbsp;— С. 38, 42</ref>. Дакументальных матэрыялаў аб камітэце засталося маала, не ацалеў нават яго статут<ref name="РОССПЭН">{{кніга|загаловак= Украинские националистические организации в годы Второй мировой войны. Документы: в 2 т. Т. 1: 1939—1943|адказны= под ред. А. Н. Артизова|месца= Москва|выдавецтва= Российская политическая энциклопедия|год= 2012|старонкі= 405, 423, 760|isbn= 978-5-8243-1676-6}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Косик В. |загаловак = Україна в Другій світовій війні у документах. Збірник німецьких архівних документів. Зібрав і впорядкував Володимир Косик |спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/e_dzherela_Druga_svitova_1/e_dzherela_Druga_svitova_1.pdf |месца = Львів |выдавецтва = Інститут українознавства ім. І. Крип'якевича НАН України |год = 1997 |том = 1 |старонкі = 265 |isbn = 5-7702-1029-X |ref = }}</ref><ref>{{Артыкул |аўтар= Гребень Е. А.|загаловак= Генеральный округ Волынь и Подолия в материалах белорусских архивов |спасылка= https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/9019/1/greben.pdf|выданне= Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць|год= 2012|старонкі= 749 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20261005172736/https://evnuir.vnu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/976e8894-1218-4908-8965-fa00d7752407/content|archivedate= 2026-10-05}}</ref>. Аднак вядома, што орган узначаліў Аляксандр Ігнатаў, намеснікам абралі Івана Мікіту , а затым — [[Іван Аніфаціевіч Гнойны|Івана Гнойнага]]{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. У снежні 1942 года Гнойнага замясціў Васіль Панцялевіч. У розныя перыяды ў склад УДК уваходзілі Аляксандр Сарока , Сяргей Тарасюк, Барыс Аляксей, [[Іван Паўлавіч Кабылка|Іван Кабылка]], Васіль Яцыў, Пётр Шалупчук, Рыгор Рэва, [[Уладзімір Ігнатавіч Крыніцкі|Уладзімір Крыніцкі]]<ref name="Леонюк">Леонюк В. Словник Берестейщини / Володимир Леонюк. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 309. — ISBN 966-95063-0-1.</ref><ref name="РОССПЭН" /><ref>{{кніга |аўтар = Антонюк Я. |загаловак = Український визвольний рух у постатях керівників. Волинська та Брестська області (1930—1955) |спасылка = https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf |месца = Торонто–Львів |выдавецтва= Видавництво «Літопис УПА» |год = 2014 |том = 13 |старонкі = 41 |isbn = 978-966-2105-56-8 |archivedate = 2023-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230606060548/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf }}</ref>{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. Намаганнямі камітэта ў студзені 1942 года былі адкрыты 3-гадовая тэхнічная і 2-гадовая рамесная ўкраінамоўныя школы<ref>Пушкаренко Е. А. Немецкая политика и пропаганда в области культуры на территории Генерального округа Белоруссия в 1941–1944 годах // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: История. Международные отношения. — 2021. — Т. 21, вип. 2. — С. 170.</ref><ref>{{Cite web |url=https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|title=Реміснича і Технічна школи (Папаніна, 4) |website=IZI Travel|archive-url= https://web.archive.org/web/20260425170450/https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|archive-date= 2026-04-25}}</ref>. Першая мела спачатку электрычна-механічнае і дарожна-будаўнічае аддзяленне (пасля цепла-электрычнае, механічнае, архітэктурна-будаўнічае і дарожнае), другая — кавальска-слесарскае для хлопцаў і курсы крою, шыцця і трыкатарства для дзяўчат. Абедзве ўстановы станам на вясну 1942 года налічвалі звыш 250 вучняў і вучаніц, а іх дырэктарам быў Гнойны{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. Таксама УДК меў дачыненне да адкрыцця ў Брэсце трох украінскіх пачатковых школ і настаўніцкіх курсаў. Было адноўлена грамадства «Асвета» (з другой паловы мая 1942), пачалі дзейнічаць клуб украінскай моладзі, спартыўны клуб{{sfn|Дударчик|2022|с= 46}} і тэатр мініяцюр, які выязджаў з гастролямі па ўсім [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] (дырэктар — Усевалад Кольчак, музычны правадыр — Наталля Шыйко)<ref>{{артыкул | загаловак = З України | выданне = Краківські вісті | год = 1942 | нумар = 78 (525) (17 квітня) | старонкі = 4 }}</ref>. Значным накладам выходзіў штотыднёвік «Наше слово». Пры грашовай падтрымцы яго членаў разгарнула душпастырскую працу аўтакефальная праваслаўная царква, 14 снежня 1941 паўстаў Берасцейскі ўкраінскі царкоўны савет. Адначасна пачалася кампанія па пераафармленні дакументаў мясцовага ўкраінскага насельніцтва, што раней, па перакананні членаў УНК, па тых ці іншых прычынах было памылкова запісана палякамі, беларусамі ці нават «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»{{sfn|Кривошей|2017|с= 113-114}}. У 1943 нацысты разгарнулі адкрытую антыўкраінскую кампанію ў краі: шэраг членаў былі расстраляныя, ранняй вясной спынілі працу ўкраінскія школы, неўзабаве і сам УДК застаўся ліквідаваны{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. == Гл. таксама == * [[Украінскі кааператыўны банк у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Антонюк Я. | загаловак = Державотворча діяльність ОУН(б) на Берестейщині (літо 1941&nbsp;— осінь 1942&nbsp;рр.) | спасылка = https://uvr.in.ua/index.php/uvr/article/view/23 | выдавецтва = Український визвольний рух | год = 2017 | нумар = 22 | старонкі = 171-184 | ref = Антонюк }} * {{Артыкул | аўтар = Дударчук Л. | загаловак = Культурні процеси на Берестейщині в умовах нацистської окупації (1941—1944&nbsp;рр.) | спасылка = https://web.archive.org/web/20240707025913/https://litopys.volyn.ua/index.php/litopys/article/view/357 | выданне = Літопис Волині | год = 2022 | нумар = 27 | старонкі = 44-49 |ref = Дударчик }} * {{кніга|загаловак= Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии|адказны= авт.-сост. К. Ганцер (рук. группы) [и др.]&nbsp;— 2-е изд., испр.|месца= Смоленск|выдавецтва= Инбелкульт|год= 2017|старонак= 728 |isbn= 978-5-00076-037-6|ref= Ганцер}} * {{кніга |аўтар = Кривошей Д. А. |загаловак = Судьбы народов Беларуси под оккупацией (июнь 1941&nbsp;— июль 1944 г.) |месца = Москва |выдавецтва = Фонд «Историческая память» |год = 2017 |старонак = 315 |isbn = 978-5-9990-0050-7 |ref = Кривошей }} * {{Артыкул|аўтар= Ільїн О.|загаловак= Іван Гнойовий і український рух на Берестейщині|спасылка= https://web.archive.org/web/20260110111139/https://jnas.nbuv.gov.ua/j-pdf/Uks_2014_24_32.pdf|адказны= О. Ільїн|выданне= Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год= 2014|выпуск= 24|старонкі= 408-411|ref= Ільїн}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]][[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі]][[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]][[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1943 годзе]] 702m4306coniscrbp32q0erqnivhaq0 5220594 5220593 2026-10-17T19:58:54Z DBatura 73587 5220594 wikitext text/x-wiki '''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|ўкраінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Романько О.''&nbsp;В.&nbsp;Легион под знаком Погони. Белорусские коллаборационистские формирования в силовых структурах нацистской Германии (1941—1945).&nbsp;— Антиква, 2008.&nbsp;— С. 159.&nbsp;— ISBN 978-966-2930-56-6</ref>. Складаўся з некалькіх секцый, якія адказвалі за адукацыю, пошту, ахову здароўя і сельскую гаспадарку<ref>{{Cite web |url= https://izi.travel/en/1d32-berest-ukrainski-istorii-velikiy-tur/uk#913a23d7-e133-4b93-81c8-0d01162bea4b__1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95|title=Український комітет (Комсомольська, 30)|website=IZI Travel|access-date=2026-01-25}}</ref>{{sfn|Ганцер|2017|с= 672}}{{sfn|Кривошей|2017|с= 118-120}}<ref name="ОУН-УПА в Беларуси">ОУН-УПА в Беларуси. 1939—1953 гг. : документы и материалы / Департамент по арх. и делопроизводству М-ва юстиции Респ. Беларусь [и др.]; [сост.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др. ; редкол.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др.].&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Минск: Вышэйшая школа, 2012.&nbsp;— С. 38, 42</ref>. Дакументальных матэрыялаў аб камітэце засталося маала, не ацалеў нават яго статут<ref name="РОССПЭН">{{кніга|загаловак= Украинские националистические организации в годы Второй мировой войны. Документы: в 2 т. Т. 1: 1939—1943|адказны= под ред. А. Н. Артизова|месца= Москва|выдавецтва= Российская политическая энциклопедия|год= 2012|старонкі= 405, 423, 760|isbn= 978-5-8243-1676-6}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Косик В. |загаловак = Україна в Другій світовій війні у документах. Збірник німецьких архівних документів. Зібрав і впорядкував Володимир Косик |спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/e_dzherela_Druga_svitova_1/e_dzherela_Druga_svitova_1.pdf |месца = Львів |выдавецтва = Інститут українознавства ім. І. Крип'якевича НАН України |год = 1997 |том = 1 |старонкі = 265 |isbn = 5-7702-1029-X |ref = }}</ref><ref>{{Артыкул |аўтар= Гребень Е. А.|загаловак= Генеральный округ Волынь и Подолия в материалах белорусских архивов |спасылка= https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/9019/1/greben.pdf|выданне= Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць|год= 2012|старонкі= 749 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20261005172736/https://evnuir.vnu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/976e8894-1218-4908-8965-fa00d7752407/content|archivedate= 2026-10-05}}</ref>. Аднак вядома, што орган узначаліў Аляксандр Ігнатаў, намеснікам абралі Івана Мікіту , а затым — [[Іван Аніфаціевіч Гнойны|Івана Гнойнага]]{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. У снежні 1942 года Гнойнага замясціў Васіль Панцялевіч. У розныя перыяды ў склад УДК уваходзілі Аляксандр Сарока , Сяргей Тарасюк, Барыс Аляксей, [[Іван Паўлавіч Кабылка|Іван Кабылка]], Васіль Яцыў, Пётр Шалупчук, Рыгор Рэва, [[Уладзімір Ігнатавіч Крыніцкі|Уладзімір Крыніцкі]]<ref name="Леонюк">Леонюк В. Словник Берестейщини / Володимир Леонюк. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 309. — ISBN 966-95063-0-1.</ref><ref name="РОССПЭН" /><ref>{{кніга |аўтар = Антонюк Я. |загаловак = Український визвольний рух у постатях керівників. Волинська та Брестська області (1930—1955) |спасылка = https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf |месца = Торонто–Львів |выдавецтва= Видавництво «Літопис УПА» |год = 2014 |том = 13 |старонкі = 41 |isbn = 978-966-2105-56-8 |archivedate = 2023-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230606060548/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf }}</ref>{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. Намаганнямі камітэта ў студзені 1942 года былі адкрыты 3-гадовая тэхнічная і 2-гадовая рамесная ўкраінамоўныя школы<ref>Пушкаренко Е. А. Немецкая политика и пропаганда в области культуры на территории Генерального округа Белоруссия в 1941–1944 годах // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: История. Международные отношения. — 2021. — Т. 21, вип. 2. — С. 170.</ref><ref>{{Cite web |url=https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|title=Реміснича і Технічна школи (Папаніна, 4) |website=IZI Travel|archive-url= https://web.archive.org/web/20260425170450/https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|archive-date= 2026-04-25}}</ref>. Першая мела спачатку электрычна-механічнае і дарожна-будаўнічае аддзяленне (пасля цепла-электрычнае, механічнае, архітэктурна-будаўнічае і дарожнае), другая — кавальска-слесарскае для хлопцаў і курсы крою, шыцця і трыкатарства для дзяўчат. Абедзве ўстановы станам на вясну 1942 года налічвалі звыш 250 вучняў і вучаніц, а іх дырэктарам быў Гнойны{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. Таксама УДК меў дачыненне да адкрыцця ў Брэсце трох украінскіх пачатковых школ і настаўніцкіх курсаў. Было адноўлена грамадства «[[Асвета на Палессі|Асвета]]» (з другой паловы мая 1942), пачалі дзейнічаць клуб украінскай моладзі, спартыўны клуб{{sfn|Дударчик|2022|с= 46}} і тэатр мініяцюр, які выязджаў з гастролямі па ўсім [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] (дырэктар — Усевалад Кольчак, музычны правадыр — Наталля Шыйко)<ref>{{артыкул | загаловак = З України | выданне = Краківські вісті | год = 1942 | нумар = 78 (525) (17 квітня) | старонкі = 4 }}</ref>. Значным накладам выходзіў штотыднёвік «Наше слово». Пры грашовай падтрымцы яго членаў разгарнула душпастырскую працу аўтакефальная праваслаўная царква, 14 снежня 1941 паўстаў Берасцейскі ўкраінскі царкоўны савет. Адначасна пачалася кампанія па пераафармленні дакументаў мясцовага ўкраінскага насельніцтва, што раней, па перакананні членаў УНК, па тых ці іншых прычынах было памылкова запісана палякамі, беларусамі ці нават «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»{{sfn|Кривошей|2017|с= 113-114}}. У 1943 нацысты разгарнулі адкрытую антыўкраінскую кампанію ў краі: шэраг членаў былі расстраляныя, ранняй вясной спынілі працу ўкраінскія школы, неўзабаве і сам УДК застаўся ліквідаваны{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. == Гл. таксама == * [[Украінскі кааператыўны банк у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Антонюк Я. | загаловак = Державотворча діяльність ОУН(б) на Берестейщині (літо 1941&nbsp;— осінь 1942&nbsp;рр.) | спасылка = https://uvr.in.ua/index.php/uvr/article/view/23 | выдавецтва = Український визвольний рух | год = 2017 | нумар = 22 | старонкі = 171-184 | ref = Антонюк }} * {{Артыкул | аўтар = Дударчук Л. | загаловак = Культурні процеси на Берестейщині в умовах нацистської окупації (1941—1944&nbsp;рр.) | спасылка = https://web.archive.org/web/20240707025913/https://litopys.volyn.ua/index.php/litopys/article/view/357 | выданне = Літопис Волині | год = 2022 | нумар = 27 | старонкі = 44-49 |ref = Дударчик }} * {{кніга|загаловак= Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии|адказны= авт.-сост. К. Ганцер (рук. группы) [и др.]&nbsp;— 2-е изд., испр.|месца= Смоленск|выдавецтва= Инбелкульт|год= 2017|старонак= 728 |isbn= 978-5-00076-037-6|ref= Ганцер}} * {{кніга |аўтар = Кривошей Д. А. |загаловак = Судьбы народов Беларуси под оккупацией (июнь 1941&nbsp;— июль 1944 г.) |месца = Москва |выдавецтва = Фонд «Историческая память» |год = 2017 |старонак = 315 |isbn = 978-5-9990-0050-7 |ref = Кривошей }} * {{Артыкул|аўтар= Ільїн О.|загаловак= Іван Гнойовий і український рух на Берестейщині|спасылка= https://web.archive.org/web/20260110111139/https://jnas.nbuv.gov.ua/j-pdf/Uks_2014_24_32.pdf|адказны= О. Ільїн|выданне= Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год= 2014|выпуск= 24|старонкі= 408-411|ref= Ільїн}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]][[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі]][[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]][[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1943 годзе]] csojlfncvsm3ejbwptl7qnyv2xo1qmh 5220596 5220594 2026-10-17T20:00:36Z DBatura 73587 5220596 wikitext text/x-wiki '''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|ўкраінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Романько О.''&nbsp;В.&nbsp;Легион под знаком Погони. Белорусские коллаборационистские формирования в силовых структурах нацистской Германии (1941—1945).&nbsp;— Антиква, 2008.&nbsp;— С. 159.&nbsp;— ISBN 978-966-2930-56-6</ref>. Складаўся з некалькіх секцый, якія адказвалі за адукацыю, пошту, ахову здароўя і сельскую гаспадарку<ref>{{Cite web |url= https://izi.travel/en/1d32-berest-ukrainski-istorii-velikiy-tur/uk#913a23d7-e133-4b93-81c8-0d01162bea4b__1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95|title=Український комітет (Комсомольська, 30)|website=IZI Travel|access-date=2026-01-25}}</ref>{{sfn|Ганцер|2017|с= 672}}{{sfn|Кривошей|2017|с= 118-120}}<ref name="ОУН-УПА в Беларуси">ОУН-УПА в Беларуси. 1939—1953 гг. : документы и материалы / Департамент по арх. и делопроизводству М-ва юстиции Респ. Беларусь [и др.]; [сост.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др. ; редкол.: В.&nbsp;И.&nbsp;Адамушко и др.].&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Минск: Вышэйшая школа, 2012.&nbsp;— С. 38, 42</ref>. Дакументальных матэрыялаў аб камітэце засталося маала, не ацалеў нават яго статут<ref name="РОССПЭН">{{кніга|загаловак= Украинские националистические организации в годы Второй мировой войны. Документы: в 2 т. Т. 1: 1939—1943|адказны= под ред. А. Н. Артизова|месца= Москва|выдавецтва= Российская политическая энциклопедия|год= 2012|старонкі= 405, 423, 760|isbn= 978-5-8243-1676-6}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Косик В. |загаловак = Україна в Другій світовій війні у документах. Збірник німецьких архівних документів. Зібрав і впорядкував Володимир Косик |спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/e_dzherela_Druga_svitova_1/e_dzherela_Druga_svitova_1.pdf |месца = Львів |выдавецтва = Інститут українознавства ім. І. Крип'якевича НАН України |год = 1997 |том = 1 |старонкі = 265 |isbn = 5-7702-1029-X |ref = }}</ref><ref>{{Артыкул |аўтар= Гребень Е. А.|загаловак= Генеральный округ Волынь и Подолия в материалах белорусских архивов |спасылка= https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/9019/1/greben.pdf|выданне= Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць|год= 2012|старонкі= 749 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20261005172736/https://evnuir.vnu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/976e8894-1218-4908-8965-fa00d7752407/content|archivedate= 2026-10-05}}</ref>. Аднак вядома, што орган узначаліў Аляксандр Ігнатаў, намеснікам абралі Івана Мікіту , а затым — [[Іван Аніфаціевіч Гнойны|Івана Гнойнага]]{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. У снежні 1942 года Гнойнага замясціў Васіль Панцялевіч. У розныя перыяды ў склад УДК уваходзілі Аляксандр Сарока , Сяргей Тарасюк, Барыс Аляксей, [[Іван Паўлавіч Кабылка|Іван Кабылка]], Васіль Яцыў, Пётр Шалупчук, Рыгор Рэва, [[Уладзімір Ігнатавіч Крыніцкі|Уладзімір Крыніцкі]]<ref name="Леонюк">Леонюк В. Словник Берестейщини / Володимир Леонюк. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 309. — ISBN 966-95063-0-1.</ref><ref name="РОССПЭН" /><ref>{{кніга |аўтар = Антонюк Я. |загаловак = Український визвольний рух у постатях керівників. Волинська та Брестська області (1930—1955) |спасылка = https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf |месца = Торонто–Львів |выдавецтва= Видавництво «Літопис УПА» |год = 2014 |том = 13 |старонкі = 41 |isbn = 978-966-2105-56-8 |archivedate = 2023-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230606060548/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf }}</ref>{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. Намаганнямі камітэта ў студзені 1942 года былі адкрыты 3-гадовая тэхнічная і 2-гадовая рамесная ўкраінамоўныя школы<ref>Пушкаренко Е. А. Немецкая политика и пропаганда в области культуры на территории Генерального округа Белоруссия в 1941–1944 годах // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: История. Международные отношения. — 2021. — Т. 21, вип. 2. — С. 170.</ref><ref>{{Cite web |url=https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|title=Реміснича і Технічна школи (Папаніна, 4) |website=IZI Travel|archive-url= https://web.archive.org/web/20260425170450/https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|archive-date= 2026-04-25}}</ref>. Першая мела спачатку электрычна-механічнае і дарожна-будаўнічае аддзяленне (пасля цепла-электрычнае, механічнае, архітэктурна-будаўнічае і дарожнае), другая — кавальска-слесарскае для хлопцаў і курсы крою, шыцця і трыкатарства для дзяўчат. Абедзве ўстановы станам на вясну 1942 года налічвалі звыш 250 вучняў і вучаніц, а іх дырэктарам быў Гнойны{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. Таксама УДК меў дачыненне да адкрыцця ў Брэсце трох украінскіх пачатковых школ і настаўніцкіх курсаў. Было адноўлена грамадства «[[Асвета на Палессі|Асвета]]» (з другой паловы мая 1942), пачалі дзейнічаць клуб украінскай моладзі, спартыўны клуб{{sfn|Дударчик|2022|с= 46}} і тэатр мініяцюр, які выязджаў з гастролямі па ўсім [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] (дырэктар — Усевалад Кольчак, музычны правадыр — Наталля Шыйко)<ref>{{артыкул | загаловак = З України | выданне = Краківські вісті | год = 1942 | нумар = 78 (525) (17 квітня) | старонкі = 4 }}</ref>. Значным накладам выходзіў штотыднёвік «Наше слово». Пры грашовай падтрымцы яго членаў разгарнула душпастырскую працу аўтакефальная праваслаўная царква, 14 снежня 1941 паўстаў Берасцейскі ўкраінскі царкоўны савет. Адначасна пачалася кампанія па пераафармленні дакументаў мясцовага ўкраінскага насельніцтва, што раней, па перакананні членаў УНК, па тых ці іншых прычынах было памылкова запісана палякамі, беларусамі ці нават «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»{{sfn|Кривошей|2017|с= 113-114}}. У 1943 нацысты разгарнулі адкрытую антыўкраінскую кампанію ў краі: шэраг членаў былі расстраляныя, ранняй вясной спынілі працу ўкраінскія школы, неўзабаве і сам УДК застаўся ліквідаваны{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. == Гл. таксама == * [[Украінскі кааператыўны банк у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Антонюк Я. | загаловак = Державотворча діяльність ОУН(б) на Берестейщині (літо 1941&nbsp;— осінь 1942&nbsp;рр.) | спасылка = https://uvr.in.ua/index.php/uvr/article/view/23 | выдавецтва = Український визвольний рух | год = 2017 | нумар = 22 | старонкі = 171-184 | ref = Антонюк }} * {{Артыкул | аўтар = Дударчук Л. | загаловак = Культурні процеси на Берестейщині в умовах нацистської окупації (1941—1944&nbsp;рр.) | спасылка = https://web.archive.org/web/20240707025913/https://litopys.volyn.ua/index.php/litopys/article/view/357 | выданне = Літопис Волині | год = 2022 | нумар = 27 | старонкі = 44-49 |ref = Дударчик }} * {{кніга|загаловак= Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии|адказны= авт.-сост. К. Ганцер (рук. группы) [и др.]&nbsp;— 2-е изд., испр.|месца= Смоленск|выдавецтва= Инбелкульт|год= 2017|старонак= 728 |isbn= 978-5-00076-037-6|ref= Ганцер}} * {{кніга |аўтар = Кривошей Д. А. |загаловак = Судьбы народов Беларуси под оккупацией (июнь 1941&nbsp;— июль 1944 г.) |месца = Москва |выдавецтва = Фонд «Историческая память» |год = 2017 |старонак = 315 |isbn = 978-5-9990-0050-7 |ref = Кривошей }} * {{Артыкул|аўтар= Ільїн О.|загаловак= Іван Гнойовий і український рух на Берестейщині|спасылка= https://web.archive.org/web/20260110111139/https://jnas.nbuv.gov.ua/j-pdf/Uks_2014_24_32.pdf|адказны= О. Ільїн|выданне= Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год= 2014|выпуск= 24|старонкі= 408-411|ref= Ільїн}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]][[Катэгорыя:Арганізацыі ўкраінцаў Беларусі]][[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]][[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1943 годзе]] 5rs7r7a4ep55xhmdy49ajjc5wlbrv0u 5220688 5220596 2026-10-18T07:59:40Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя; удакладненне прозвішча 5220688 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Украінскі дапаможны камітэт (УДК) у Брэсце''' ({{lang-uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}) — грамадска-рэпрэзентатыўная ўстанова, створаная летам [[1941]] года з мэтай абароны інтарэсаў [[Украінцы|украінскага насельніцтва]] [[Брэст]]а і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Романько О. В.'' Легион под знаком Погони. Белорусские коллаборационистские формирования в силовых структурах нацистской Германии (1941—1945). — Антиква, 2008. — С. 159. — ISBN 978-966-2930-56-6</ref>. Складаўся з некалькіх секцый, якія адказвалі за адукацыю, пошту, ахову здароўя і сельскую гаспадарку<ref>{{Cite web |url= https://izi.travel/en/913a-ukrainskiy-komitet-komsomolska-30/uk|title=Український комітет (Комсомольська, 30)|website=IZI Travel|access-date=2026-01-25}}</ref>{{sfn|Ганцер|2017|с= 672}}{{sfn|Кривошей|2017|с= 118-120}}<ref name="ОУН-УПА в Беларуси">ОУН-УПА в Беларуси. 1939—1953 гг. : документы и материалы / Департамент по арх. и делопроизводству М-ва юстиции Респ. Беларусь [и др.]; [сост.: В. И. Адамушко и др. ; редкол.: В. И. Адамушко и др.]. — 2-е изд. — Минск: Вышэйшая школа, 2012. — С. 38, 42.</ref>. Дакументальных матэрыялаў аб камітэце засталося мала, не ацалеў нават яго статут<ref name="РОССПЭН">{{кніга|загаловак= Украинские националистические организации в годы Второй мировой войны. Документы: в 2 т. Т. 1: 1939—1943|адказны= под ред. А. Н. Артизова|месца= Москва|выдавецтва= Российская политическая энциклопедия|год= 2012|старонкі= 405, 423, 760|isbn= 978-5-8243-1676-6}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Косик В. |загаловак = Україна в Другій світовій війні у документах. Збірник німецьких архівних документів. Зібрав і впорядкував Володимир Косик |спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/e_dzherela_Druga_svitova_1/e_dzherela_Druga_svitova_1.pdf |месца = Львів |выдавецтва = Інститут українознавства ім. І. Крип'якевича НАН України |год = 1997 |том = 1 |старонкі = 265 |isbn = 5-7702-1029-X |ref = }}</ref><ref>{{Артыкул |аўтар= Гребень Е. А.|загаловак= Генеральный округ Волынь и Подолия в материалах белорусских архивов |спасылка= https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/9019/1/greben.pdf|выданне= Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць|год= 2012|старонкі= 749 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20261005172736/https://evnuir.vnu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/976e8894-1218-4908-8965-fa00d7752407/content|archivedate= 2026-10-05}}</ref>. Аднак вядома, што орган узначаліў Аляксандр Ігнатаў, намеснікам абралі Івана Мікіту, а затым — {{нп5|Іван Ваніфаціевіч Гнаявы|Івана Гнаявога|uk|Іван Гнойовий}}{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. У снежні 1942 года Гнаявога замясціў Васіль Панцялевіч. У розныя перыяды ў склад УДК уваходзілі Аляксандр Сарока, Сяргей Тарасюк, Барыс Аляксей, [[Іван Паўлавіч Кабылка|Іван Кабылка]], Васіль Яцыў, Пётр Шалупчук, Рыгор Рэва, [[Уладзімір Ігнатавіч Крыніцкі|Уладзімір Крыніцкі]]<ref name="Леонюк">Леонюк В. Словник Берестейщини / Володимир Леонюк. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 309. — ISBN 966-95063-0-1.</ref><ref name="РОССПЭН" /><ref>{{кніга |аўтар = Антонюк Я. |загаловак = Український визвольний рух у постатях керівників. Волинська та Брестська області (1930—1955) |спасылка = https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf |месца = Торонто–Львів |выдавецтва= Видавництво «Літопис УПА» |год = 2014 |том = 13 |старонкі = 41 |isbn = 978-966-2105-56-8 |archivedate = 2023-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230606060548/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/13156/file.pdf }}</ref>{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. Намаганнямі камітэта ў студзені 1942 года былі адкрыты 3-гадовая тэхнічная і 2-гадовая рамесная ўкраінамоўныя школы<ref>Пушкаренко Е. А. Немецкая политика и пропаганда в области культуры на территории Генерального округа Белоруссия в 1941—1944 годах // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: История. Международные отношения. — 2021. — Т. 21, вып. 2. — С. 170.</ref><ref>{{Cite web |url=https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|title=Реміснича і Технічна школи (Папаніна, 4) |website=IZI Travel|archive-url= https://web.archive.org/web/20260425170450/https://izi.travel/en/92ef-remisnicha-i-tekhnichna-shkoli-papanina-4/uk|archive-date= 2026-04-25}}</ref>. Першая мела спачатку электрычна-механічнае і дарожна-будаўнічае аддзяленне (пасля цепла-электрычнае, механічнае, архітэктурна-будаўнічае і дарожнае), другая — кавальска-слесарскае для хлопцаў і курсы крою, шыцця і трыкатарства для дзяўчат. Абедзве ўстановы станам на вясну 1942 года налічвалі звыш 250 вучняў і вучаніц, а іх дырэктарам быў Гнаявы{{sfn|Ільїн|2014|с= 408}}. Таксама УДК меў дачыненне да адкрыцця ў Брэсце трох украінскіх пачатковых школ і настаўніцкіх курсаў. Было адноўлена грамадства «[[Асвета на Палессі|Асвета]]» (з другой паловы мая 1942), пачалі дзейнічаць клуб украінскай моладзі, спартыўны клуб{{sfn|Дударчук|2022|с= 46}} і тэатр мініяцюр, які выязджаў з гастролямі па ўсім [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] (дырэктар — Усевалад Кольчак, музычны кіраўнік — Наталля Шыйко)<ref>{{артыкул | загаловак = З України | выданне = Краківські вісті | год = 1942 | нумар = 78 (525) (17 квітня) | старонкі = 4 }}</ref>. Значным накладам выходзіў штотыднёвік «Наше слово». Пры грашовай падтрымцы яго членаў разгарнула душпастырскую працу аўтакефальная праваслаўная царква, 14 снежня 1941 паўстаў Берасцейскі ўкраінскі царкоўны савет. Адначасна пачалася кампанія па пераафармленні дакументаў мясцовага ўкраінскага насельніцтва, што раней, па перакананні членаў УНК, па тых ці іншых прычынах было памылкова запісана палякамі, беларусамі ці нават «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»{{sfn|Кривошей|2017|с= 113-114}}. У 1943 нацысты разгарнулі адкрытую антыўкраінскую кампанію ў краі: шэраг членаў былі расстраляныя, ранняй вясной спынілі працу ўкраінскія школы, неўзабаве і сам УДК быў ліквідаваны{{sfn|Ільїн|2014|с= 410}}. == Гл. таксама == * [[Украінскі кааператыўны банк у Брэсце]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Антонюк Я. | загаловак = Державотворча діяльність ОУН(б) на Берестейщині (літо 1941&nbsp;— осінь 1942&nbsp;рр.) | спасылка = https://uvr.in.ua/index.php/uvr/article/view/23 | выдавецтва = Український визвольний рух | год = 2017 | нумар = 22 | старонкі = 171-184 | ref = Антонюк }} * {{Артыкул | аўтар = Дударчук Л. | загаловак = Культурні процеси на Берестейщині в умовах нацистської окупації (1941—1944&nbsp;рр.) | спасылка = https://web.archive.org/web/20240707025913/https://litopys.volyn.ua/index.php/litopys/article/view/357 | выданне = Літопис Волині | год = 2022 | нумар = 27 | старонкі = 44-49 |ref = Дударчук }} * {{кніга|загаловак= Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии|адказны= авт.-сост. К. Ганцер (рук. группы) [и др.]&nbsp;— 2-е изд., испр.|месца= Смоленск|выдавецтва= Инбелкульт|год= 2017|старонак= 728 |isbn= 978-5-00076-037-6|ref= Ганцер}} * {{кніга |аўтар = Кривошей Д. А. |загаловак = Судьбы народов Беларуси под оккупацией (июнь 1941&nbsp;— июль 1944 г.) |месца = Москва |выдавецтва = Фонд «Историческая память» |год = 2017 |старонак = 315 |isbn = 978-5-9990-0050-7 |ref = Кривошей }} * {{Артыкул|аўтар= Ільїн О.|загаловак= Іван Гнойовий і український рух на Берестейщині|спасылка= https://web.archive.org/web/20260110111139/https://jnas.nbuv.gov.ua/j-pdf/Uks_2014_24_32.pdf|адказны= О. Ільїн|выданне= Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год= 2014|выпуск= 24|старонкі= 408-411|ref= Ільїн}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]] [[Катэгорыя:Арганізацыі ўкраінцаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1943 годзе]] 8gy9lhopyeuzydslvtqt1oknue21bf4 0 817190 5220652 2026-10-18T04:12:16Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Алагірскі раён''' ({{lang-ru|Алагирский район}}, {{lang-os|Алагиры район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адмініст...» 5220652 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Алагірскі раён''' ({{lang-ru|Алагирский район}}, {{lang-os|Алагиры район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Алагір]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] mb520n9bkn8vqo8okcifsth0nkn2ylf 14 817191 5220653 2026-10-18T04:16:03Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Раёны Расіі|Паўночная Асеція]] [[Катэгорыя:Паўночная Асеція]]» 5220653 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Раёны Расіі|Паўночная Асеція]] [[Катэгорыя:Паўночная Асеція]] 73atdoxeryzi6gwpb9e6lksyogmx1mp 0 817192 5220660 2026-10-18T05:44:07Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ардонскі раён''' ({{lang-ru|Ардонский район}}, {{lang-os|Æрыдоны район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністра...» 5220660 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ардонскі раён''' ({{lang-ru|Ардонский район}}, {{lang-os|Æрыдоны район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ардон (горад)|Ардон]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] iyzrwhckk5mgludvwl1exksb0e6c4mp 0 817193 5220661 2026-10-18T05:45:44Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Дыгорскі раён''' ({{lang-ru|Дигорский район}}, {{lang-os|Дигори район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрац...» 5220661 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Дыгорскі раён''' ({{lang-ru|Дигорский район}}, {{lang-os|Дигори район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Дыгара]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] fnld3z8aej3jaigvrqt0qlig3p6h95g 0 817194 5220662 2026-10-18T05:47:57Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ірафскі раён''' ({{lang-ru|Ирафский район}}, {{lang-os|Ирæфи район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйн...» 5220662 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ірафскі раён''' ({{lang-ru|Ирафский район}}, {{lang-os|Ирæфи район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Чыкала]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] bj8bazwvmn53tp5s6t5j9fa7xxndy0j 0 817195 5220663 2026-10-18T05:49:09Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кіраўскі раён''' ({{lang-ru|Кировский район}}, {{lang-os|Кировы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрац...» 5220663 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кіраўскі раён''' ({{lang-ru|Кировский район}}, {{lang-os|Кировы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Эльхотава]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] gnuiiosriuetysiph96d1q1ykkuudc5 0 817196 5220664 2026-10-18T05:50:50Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Маздокскі раён''' ({{lang-ru|Моздокский район}}, {{lang-os|Мӕздӕджы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адмініс...» 5220664 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Маздокскі раён''' ({{lang-ru|Моздокский район}}, {{lang-os|Мӕздӕджы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Маздок]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] gh5afview18lupt5kiea2vthocv8zbw 5220666 5220664 2026-10-18T05:52:52Z DobryBrat 5701 DobryBrat перанёс старонку [[Маздокскі раён]] у [[Маздоцкі раён]] не пакінуўшы перасылкі: Назва з памылкай правапісу 5220664 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Маздокскі раён''' ({{lang-ru|Моздокский район}}, {{lang-os|Мӕздӕджы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Маздок]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] gh5afview18lupt5kiea2vthocv8zbw 5220676 5220666 2026-10-18T07:33:35Z Zadorenko V 175157 5220676 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Маздоцкі раён''' ({{lang-ru|Моздокский район}}, {{lang-os|Мӕздӕджы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Маздок]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] 5jntyb2d52b6uzuuta7ybdbx7xxp9go 0 817197 5220665 2026-10-18T05:52:22Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Правабярэжны раён''' ({{lang-ru|Правобережный район}}, {{lang-os|Рахизфарсы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]....» 5220665 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Правабярэжны раён''' ({{lang-ru|Правобережный район}}, {{lang-os|Рахизфарсы район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Беслан]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] 4p2blhqrscw0qa52olkwm060zoz5uya 0 817198 5220668 2026-10-18T05:54:18Z Zadorenko V 175157 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Прыгарадны раён''' ({{lang-ru|Пригородный район}}, {{lang-os|Горӕтгӕрон район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адм...» 5220668 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Прыгарадны раён''' ({{lang-ru|Пригородный район}}, {{lang-os|Горӕтгӕрон район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Акцябрскае (Прыгарадны раён)|Акцябрскае]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}}{{Зноскі}}{{Паўночная Асеція}} [[Катэгорыя:Раёны Паўночнай Асеціі]] lwq76djbu0nv0em6ieay7oa39gzkl57 0 817199 5220700 2026-10-18T08:18:28Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Асоба |імя = Віктар Пятровіч Кірысюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = ліхтаршчык |дата нараджэння = |месца нараджэння = [[Залядынне]], Іванаўскі ра...» 5220700 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Віктар Пятровіч Кірысюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = ліхтаршчык |дата нараджэння = |месца нараджэння = [[Залядынне]], [[Іванаўскі раён]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Віктар Пятровіч Кірысюк''' — брэсцкі ліхтаршчык. Штодня ўвечары запальвае газавыя ліхтары на [[Савецкая вуліца (Брэст)|вуліцы Савецкай]], стаўшы сімвалам і «жывой славутасцю» [[Брэст]]а. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Залядынне]] ([[Іванаўскі раён]]), у шматдзетнай сям’і. Дзяцінства прайшло ў роднай вёсцы, там скончыў сярэднюю школу. Планаваў адвучыцца на шафёра, але ваенкамат накіраваў у Пінскую марскую школу [[ДТСААФ]]. Затым служыў у [[ВМФ СССР]] на дэсантным караблі ў Каспійскай флатыліі. Атрымаў спецыяльнасць «электрык падводных караблёў»<ref name="наша ніва"/><ref name="онлінер"/>. Пасля арміі асеў у [[Брэст|Брэсце]]. Уладкаваўся ў «Брэстгарсвятло» (цяпер частка КУП «Брэсцкае дарожна-эксплуатацыйнае прадпрыемства»)<ref name="наша ніва"/>. У 2009 годзе дзеля цікавасці было прынята рашэнне аднавіць старую традыцыю, калі ліхтаршчык запальваў уручную агні на вуліцы. Начальства прапанавалу гэтую ролю Кірасюку, і 26 ліпеня ён упершыню запаліў газавыя ліхтары на [[Вуліца Савецкая, Брэст|Савецкай]]. Ужо ў першы вечар мужчына прыцягнуў вялікую ўвагу мінакоў, многія прасілі сфатаграфавацца. З тых часоў гэтая традыцыя стала турыстычнай адметнасцю горада. Ліхтары ён запальвае роўна а 19:30, але часам графік мяняецца пад светлавы дзень, і таму на Савецкай нават усталявалі спецыяльны гадзіннік для пазначэння часу, калі Кірасюк прыйдзе. Раніцай мужчына тушыць ліхтары і залівае газы, рыхтуючыся ўвечар зноў запаліць агні. На тое, каб запаліць усе 17 ліхтароў на вуліцы, Кірысюку патрэбна прыкладна з паўгадзіны. Яшчэ столькі ж — на размову з турыстамі і шматлікія фота на памяць. На Савецкую ён выходзіць у высокай фуражцы і цёмна-сінім мундзіры, якія насілі ў XIX стагоддзі, з лесвіцай і крэсівам у руках<ref name="наша ніва">[https://web.archive.org/web/20250816212156/https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/374854 «Не проста запальваем, а адраджаем традыцыю». Ліхтаршчык з Брэста расказаў пра магію святла, гузік на ўдачу і старадаўнюю музыку]</ref><ref name="онлінер">[https://people.onliner.by/2024/09/23/edinstvennyj-fonarshhik Его знает вся страна. История единственного в Беларуси фонарщика Виктора Петровича]</ref><ref name="онт"/><ref>[https://www.sb.by/articles/plyen-epokhi-asvyatlennya.html Плён эпохі асвятлення]</ref>. Неадразовы быў дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускім народным сходзе]]<ref name="наша ніва"/><ref>[https://d2b3tg6w8m20qg.cloudfront.net/news/delegatom-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vyidvinuli-odin-iz-simvolov-bresta-video/ Делегатом Всебелорусского народного собрания выдвинули один из символов Бреста]</ref><ref name="онт">[https://ont.by/ru/society-ru/view/samyj-izvestnyj-v-strane-fonarshik-delaet-svetlee-ulicy-bresta-150970-2021/?ysclid=mvdjk7o86s403154961 Самый известный в стране фонарщик делает светлее улицы Бреста]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Постаці Брэста]] mnm5i8sp0yedboovkt9jmxa1yv199xe 5220702 5220700 2026-10-18T08:20:10Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5220702 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Віктар Пятровіч Кірысюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = ліхтаршчык |дата нараджэння = |месца нараджэння = [[Залядынне]], [[Іванаўскі раён]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Віктар Пятровіч Кірысюк''' — брэсцкі ліхтаршчык. Штодня ўвечары запальвае газавыя ліхтары на [[Савецкая вуліца (Брэст)|вуліцы Савецкай]], стаўшы сімвалам і «жывой славутасцю» [[Брэст]]а. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Залядынне]] ([[Іванаўскі раён]]), у шматдзетнай сям’і. Дзяцінства прайшло ў роднай вёсцы, там жа скончыў сярэднюю школу. Планаваў адвучыцца на шафёра, але ваенкамат накіраваў у Пінскую марскую школу [[ДТСААФ]]. Затым служыў у [[ВМФ СССР]] на дэсантным караблі ў Каспійскай флатыліі. Атрымаў спецыяльнасць «электрык падводных караблёў»<ref name="наша ніва"/><ref name="онлінер"/>. Пасля арміі асеў у [[Брэст|Брэсце]]. Уладкаваўся ў «Брэстгарсвятло» (цяпер частка КУП «Брэсцкае дарожна-эксплуатацыйнае прадпрыемства»)<ref name="наша ніва"/>. У 2009 годзе дзеля цікавасці было прынята рашэнне аднавіць старую традыцыю, калі ліхтаршчык запальваў уручную агні на вуліцы. Начальства прапанавалу гэтую ролю Кірасюку, і 26 ліпеня ён упершыню запаліў газавыя ліхтары на [[Вуліца Савецкая, Брэст|Савецкай]]. Ужо ў першы вечар мужчына прыцягнуў вялікую ўвагу мінакоў, многія прасілі сфатаграфавацца. З тых часоў гэтая традыцыя стала турыстычнай адметнасцю горада. Ліхтары ён запальвае роўна а 19:30, але часам графік мяняецца пад светлавы дзень, і таму на Савецкай усталявалі спецыяльны гадзіннік для пазначэння часу, калі Кірысюк прыбудзе. Раніцай мужчына тушыць ліхтары і залівае газы, рыхтуючыся ўвечары зноў запаліць агні. На тое, каб запаліць усе 17 ліхтароў на вуліцы, Кірысюку патрэбна прыкладна з паўгадзіны. Яшчэ столькі ж — на размову з турыстамі і шматлікія фота на памяць. На Савецкую ён выходзіць у высокай фуражцы і цёмна-сінім мундзіры, якія насілі ў XIX стагоддзі, з лесвіцай і крэсівам у руках<ref name="наша ніва">[https://web.archive.org/web/20250816212156/https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/374854 «Не проста запальваем, а адраджаем традыцыю». Ліхтаршчык з Брэста расказаў пра магію святла, гузік на ўдачу і старадаўнюю музыку]</ref><ref name="онлінер">[https://people.onliner.by/2024/09/23/edinstvennyj-fonarshhik Его знает вся страна. История единственного в Беларуси фонарщика Виктора Петровича]</ref><ref name="онт"/><ref>[https://www.sb.by/articles/plyen-epokhi-asvyatlennya.html Плён эпохі асвятлення]</ref>. Неадразовы быў дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускім народным сходзе]]<ref name="наша ніва"/><ref>[https://d2b3tg6w8m20qg.cloudfront.net/news/delegatom-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vyidvinuli-odin-iz-simvolov-bresta-video/ Делегатом Всебелорусского народного собрания выдвинули один из символов Бреста]</ref><ref name="онт">[https://ont.by/ru/society-ru/view/samyj-izvestnyj-v-strane-fonarshik-delaet-svetlee-ulicy-bresta-150970-2021/?ysclid=mvdjk7o86s403154961 Самый известный в стране фонарщик делает светлее улицы Бреста]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Постаці Брэста]] ereowrjmrqxw7rrg1tthos1cj89hmk4 5220706 5220702 2026-10-18T08:22:51Z DBatura 73587 5220706 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Віктар Пятровіч Кірысюк |арыгінал імя = |партрэт = Brest lamplighter.jpg |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = ліхтаршчык |дата нараджэння = |месца нараджэння = [[Залядынне]], [[Іванаўскі раён]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Віктар Пятровіч Кірысюк''' — брэсцкі ліхтаршчык. Штодня ўвечары запальвае газавыя ліхтары на [[Савецкая вуліца (Брэст)|вуліцы Савецкай]], стаўшы сімвалам і «жывой славутасцю» [[Брэст]]а. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Залядынне]] ([[Іванаўскі раён]]), у шматдзетнай сям’і. Дзяцінства прайшло ў роднай вёсцы, там жа скончыў сярэднюю школу. Планаваў адвучыцца на шафёра, але ваенкамат накіраваў у Пінскую марскую школу [[ДТСААФ]]. Затым служыў у [[ВМФ СССР]] на дэсантным караблі ў Каспійскай флатыліі. Атрымаў спецыяльнасць «электрык падводных караблёў»<ref name="наша ніва"/><ref name="онлінер"/>. Пасля арміі асеў у [[Брэст|Брэсце]]. Уладкаваўся ў «Брэстгарсвятло» (цяпер частка КУП «Брэсцкае дарожна-эксплуатацыйнае прадпрыемства»)<ref name="наша ніва"/>. У 2009 годзе дзеля цікавасці было прынята рашэнне аднавіць старую традыцыю, калі ліхтаршчык запальваў уручную агні на вуліцы. Начальства прапанавалу гэтую ролю Кірасюку, і 26 ліпеня ён упершыню запаліў газавыя ліхтары на [[Вуліца Савецкая, Брэст|Савецкай]]. Ужо ў першы вечар мужчына прыцягнуў вялікую ўвагу мінакоў, многія прасілі сфатаграфавацца. З тых часоў гэтая традыцыя стала турыстычнай адметнасцю горада. Ліхтары ён запальвае роўна а 19:30, але часам графік мяняецца пад светлавы дзень, і таму на Савецкай усталявалі спецыяльны гадзіннік для пазначэння часу, калі Кірысюк прыбудзе. Раніцай мужчына тушыць ліхтары і залівае газы, рыхтуючыся ўвечары зноў запаліць агні. На тое, каб запаліць усе 17 ліхтароў на вуліцы, Кірысюку патрэбна прыкладна з паўгадзіны. Яшчэ столькі ж — на размову з турыстамі і шматлікія фота на памяць. На Савецкую ён выходзіць у высокай фуражцы і цёмна-сінім мундзіры, якія насілі ў XIX стагоддзі, з лесвіцай і крэсівам у руках<ref name="наша ніва">[https://web.archive.org/web/20250816212156/https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/374854 «Не проста запальваем, а адраджаем традыцыю». Ліхтаршчык з Брэста расказаў пра магію святла, гузік на ўдачу і старадаўнюю музыку]</ref><ref name="онлінер">[https://people.onliner.by/2024/09/23/edinstvennyj-fonarshhik Его знает вся страна. История единственного в Беларуси фонарщика Виктора Петровича]</ref><ref name="онт"/><ref>[https://www.sb.by/articles/plyen-epokhi-asvyatlennya.html Плён эпохі асвятлення]</ref>. Неадразовы быў дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускім народным сходзе]]<ref name="наша ніва"/><ref>[https://d2b3tg6w8m20qg.cloudfront.net/news/delegatom-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vyidvinuli-odin-iz-simvolov-bresta-video/ Делегатом Всебелорусского народного собрания выдвинули один из символов Бреста]</ref><ref name="онт">[https://ont.by/ru/society-ru/view/samyj-izvestnyj-v-strane-fonarshik-delaet-svetlee-ulicy-bresta-150970-2021/?ysclid=mvdjk7o86s403154961 Самый известный в стране фонарщик делает светлее улицы Бреста]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Постаці Брэста]] pmzdavhbjcfzkqk4n1y8sdsxx74vzcr 1 817200 5220703 2026-10-18T08:21:08Z IP781584110 134977 /* Правапіс назвы */ новы падраздзел 5220703 wikitext text/x-wiki == Правапіс назвы == Правілы-2008, [https://libelli.narod.ru/misc/rules.htm#_Toc204867448 § 23], п. 21: «У словах, утвораных ад асноў на ''к'' неславянскага паходжання, на пісьме захоўваецца спалучэнне ''кс'': ''арынокскі'', ''нью-ёркскі'', ''бангкокскі'', ''бузулукскі'', ''цюркскі'', ''каракскі'', ''каракалпакскі'', ''квебекскі'', ''таджыкскі'', ''узбекскі''». У Граматычнай базе няма прыметнікаў ''маздокскі'' або ''маздоцкі'', але ёсць ''мангышлакскі'', ''есентукскі'', ''нальчыкскі'' і г. д. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:21, 18 кастрычніка 2026 (+03) njbaethanwg922f7nmnnehm3dsrscrw 0 817201 5220717 2026-10-18T08:41:05Z M.L.Bot 261 паводле правіл "кс", у адрозненні ад "тс", у прыметніках ад іншамоўных тапонімаў не заўсёды пераходзіць у "ц". таму такі варыянт можа быць, гэта не памылка 5220717 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Маздоцкі раён]] cu3v1opwl5qwn2yid2iv7x8moq7z7fk 0 817202 5220759 2026-10-18T10:03:34Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{значэнні|Спасылка=Дубавое}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Дубавое |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга =...» 5220759 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубавое}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Дубавое |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 56|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Камянюцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Дубаво́е'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubavoje}}, {{lang-ru|Дубовое}}) — былы [[хутар]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} fwn6djudp8v5rr0fedgq61u3k4huih0 0 817203 5220778 2026-10-18T10:11:44Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Саладуха |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс...» 5220778 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Саладуха |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 32|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 52|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Камянюцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Саладу́ха'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saladucha}}, {{lang-ru|Солодуха}}) — былы [[хутар]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. Да 14 красавіка 1964 года хутар уваходзіў у склад [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, жыхары перасяліліся ў вёску [[Каменюкі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} 61aoph61jqkm64teckbzjl1abp6nd0e 0 817204 5220781 2026-10-18T10:24:06Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{значэнні|Спасылка=Падлессе}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Падлессе |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга...» 5220781 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Падлессе}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Падлессе |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 51|lon_sec = 02 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Навіцкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Падле́ссе'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Padliessie}}, {{lang-ru|Подлесье}}) — былы [[хутар]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, зліўся з вёскай [[Пашукі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} mkot0d5j19gp8nfypsxc2hjxdc2cxm3 5220783 5220781 2026-10-18T10:25:26Z D.L.M.I. Bel 33064 5220783 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Падлессе}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Падлессе |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 51|lon_sec = 02 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Навіцкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Падле́ссе'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Padliessie}}, {{lang-ru|Подлесье}}) — былы [[хутар]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, зліўся з вёскай [[Пашукі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Пашукі| ]] cwyf1cqx7nhxzqydd7z2uj1dn4gxldm 0 817205 5220787 2026-10-18T10:45:09Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Стомаўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс...» 5220787 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Стомаўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 58|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Жабінкаўскі |гарсавет = Жабінкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сто́маўшчына''' ({{lang-be-trans|Stomaŭščyna}}, {{lang-ru|Стомовщина}}) — былы [[хутар]] у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Жабінкаўскага гарсавета. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, далучаны да вёскі [[Салейкі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} cd8teym7ay8duy44hei7v68pvkzznad 0 817206 5220791 2026-10-18T11:36:14Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{значэнні|Спасылка=Ваўкавічы}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Ваўкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга...» 5220791 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ваўкавічы}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Ваўкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 08|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 05|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Жабінкаўскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ваўкаві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vaŭkavičy}}, {{lang-ru|Волковичи}}) — былы [[хутар]] у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, далучаны да вёскі [[Вулька (Жабінкаўскі раён)|Вулька]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} f0ar7d6ylalu7g8p8b53dqvlwp9l9l5 0 817207 5220793 2026-10-18T11:41:10Z D.L.M.I. Bel 33064 Новая старонка: «{{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Зваравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс...» 5220793 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Зваравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 08|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 04|lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Жабінкаўскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Зва́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zvaravičy}}, {{lang-ru|Зваровичи}}) — былы [[хутар]] у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Скасаваны 19 ліпеня 1976 года, далучаны да вёскі [[Вулька (Жабінкаўскі раён)|Вулька]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} sdm8d4e6369aeup68ivpkcg8wecx6zh