Вікікрыніцы bewikisource https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікікрыніцы Размовы пра Вікікрыніцы Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Аўтар Размовы пра аўтара Старонка Размовы пра старонку Індэкс Размовы пра індэкс TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 104 12097 286274 37529 2026-05-17T15:16:25Z Gleb Leo 2440 286274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">ВОСЕМТЫДНЁВАЯ ПРАГРАМА<br/>ВЫШКАЛЕНЬНЯ РЭКРУТА ПЯХОТЫ</span></center> <center><span style="font-size: 16px;">'''Агульныя прынцыпы.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Умешчаныя показі характарызуюць ідэю кожнага з аддзелаў вышкаленьня, адносна прадметаў тэорэтычнай навукі і паказваюць, як паступова дасягаецца поўнае вышкаленьне. {{Водступ|2|em}}Поўнае вышкаленьне рэкрута трывае восем тыдняў. {{Водступ|2|em}}Заданьне яго — гэта падгатаваць рэкрута на здатнага жаўнера для ўжытку ў полі. {{Водступ|2|em}}Ідзе яно да вырабленьня ў жаўнера для моральнае сілы, фізычнае вытрымаласьці і тэхнічнае спраўнасьці, а так сама прышчапляецца ў яго душу даверчывасьць да сваіх камандзераў. Наагул—да вырабленьня сільнага спэцыяльным вышкаленьнем, самастойнага і пры гэтым пакорнага падкаманднага. {{Водступ|2|em}}Дзеля гэтага, трэба вымагаць ад рэкрута бязумоўнай паслухмянасьці і ўвагі, а так сама, калі трэба, поўнае<noinclude></noinclude> mnt6oqw34oz0rzvmjlzvzajg2tcoo3b 104 12098 286309 42062 2026-05-17T16:34:15Z Gleb Leo 2440 286309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 18px;">'''БЕЛАРУСКАЯ ВАЙСКОВАЯ КАМІСІЯ.'''</span></center> <center><span style="padding:10px 30px; border-bottom:4px #000; font-size: 16px;">РЭГУЛЯМІНОВА-ШКОЛЬНАЯ</span></center> <center><span style="padding:10px 30px; border-bottom:4px #000; font-size: 16px;">ПАДКАМАСІЯ.</span></center> {{лінія|30em}} {{лінія|25em}} {{лінія|20em}} <center><span style="font-size: 20px; font-weight: bold;">Восемтыднёвая Праграма<br/>Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты</span></center> {{Няма выявы}} <center>ЛОДЗЬ.</center> <center>Друкарня З. Шаладаеускага.</center> <center>1921</center><noinclude></noinclude> aqi0w3s023cpvpc7hf5s7a3h7bfd0gq 104 12099 286273 36680 2026-05-17T15:15:46Z Gleb Leo 2440 286273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">'''Гэтая праграма зьмяшчае у сабе<br/>вось якія часьці:'''</span></center> <div style="text-indent:2em;"> 1. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/1|Агульныя прынцыпы]]. 2. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/2|Парадак дня]]. 3. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/3|Інструкцыі да парадку дня]]. 4. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/4|Расклад прадметаў на тыдні]]. 5. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/5|Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі]]. 6. [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/6|Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу]]. </div><noinclude></noinclude> 4vw3n4lbqvp9qbnpp1rn15qzxflhuos 104 12100 286275 37531 2026-05-17T15:16:49Z Gleb Leo 2440 286275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>натугі сіл. Паступова павялічваючы вымаганьні, ўжо ад першых дзён сыстэматычна прызвычайваць яго да будучых ваенных трудоў. {{Водступ|2|em}}Трэба зьвяртаць увагу на спакой, парадак і так сама на акуратнае спаўненьне загадаў і даручэньняў. Строга захоўваючы правілы, рэгуляміны, спаўняць іх, аднак, мэханічна, але мэтазгодна прытарноўваць да варункаў і акалічнасьцяў. {{Водступ|2|em}}Парадак дня павінен быць так зроблены, каб, з аднаго боку, жаўнер ня нудзіўся, а з другога боку, каб яго ня змушаць да фізычнага змораньня. Дзеля гэтага трэба асьцярагацца монотоннага спосабу вучэньня, што морыць розум і цела. Трэба весьці вучэньне ў тэмпе жывым, паступова, часта зьмяняючы прадмет і месца вучэньняў, а, дзе будзе патрэба, ў зразумелай жывой форме апавяданьні з рознымі прыкладамі з штозденнага жыцьця жаўнера і г. д. {{Водступ|2|em}}Вучыць кожнага рэкрута паасобку, каб гэтым спосабам вырабіць магчыма найбольшую самадзейнасьць ў рамах пакорнасьці і вайсковай дысцыпліны. {{Водступ|2|em}}Вучэньне пачынаць ад паўтараваньня папярэдніх учэньняў і прымяняць<noinclude></noinclude> 8y5kl9lfzopscrubnrsfkgh2o8wqmnf 104 12101 286276 37532 2026-05-17T15:17:03Z Gleb Leo 2440 286276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>мэтоду толькі наглядную, прыводзячы шмат прыкладаў, ілюструючы кожную драбязу. {{Водступ|2|em}}Паасобныя інструктары павінны весьці свае вучэньні аднастайна, каб рэкруты маглі ўявіць аднальковую ваенную сыстэму мысьленьня і дзеяньня. {{Водступ|2|em}}Трэба добра наглядаць, каб цераз цэлы час трываньня навукі утрымаць павольны настрой рэкрута, поўны веры і пашаны да сваіх кіраўнікоў. Дасягнуць гэтага можна праз адпаведную практыку пры добрай волі і захоўваньні рупнасьці, праз сыстэматычнае разьвіцьцё сілы духа і цела з поўным выкарыстаньнем часу, пры ахвотнай дапамозе афіццэраў і шэрэнговых інструктароў. {{Водступ|2|em}}Каб мэтазгодна выкарыстаць кароткі час вышкаленьня, трэба штодня перарабляць з інструктарамі ўвесь матар‘ял, які становіць праграму заняцьцяў чарговага дня. {{Водступ|2|em}}Гэтая праграма адрозьнівае дзьве фаазы вышкаленьня. {{Водступ|2|em}}Першая фаза вышкаленьня 1 — 4 тыдні ўва ўсім сваім працягу мае на мэце шкаленьне паасобнага жаўнера (шэрэнговага) ў фармальнай муштры,<noinclude></noinclude> sh5hs6wyu1d9vbat9krdhq61lp8st6t 104 12103 286277 37533 2026-05-17T15:17:22Z Gleb Leo 2440 286277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>страляньні, фэхтаваньні, а шкаленьне роты ў практычнай муштры. У гэтым разе галоўная справа ёсьць у вучэньнях перадпалуднёвых на пляцы вучэньняў, аддаленым ад казармаў, каб адначасна павялічваць маршавую здольнасьць. {{Водступ|2|em}}Пасьля паўдня робяцца лягчэйшыя вучэньні каля казармаў. {{Водступ|2|em}}Пасьля 4-х тыдняў робіць перагляд камандзер батальёну, пры чым ня можна вымагаць ад жаўнераў агульнага спаўненьня якіх-небудзь вучэньняў, навет на пробу, бо гэтакім чынам трацяцца ўсялякія карысьці паасобнага шкаленьня. {{Водступ|2|em}}Другая фаза шкаленьня — 5 — 8 тыдні — гэта вучэньне палявое і баявое. {{Водступ|2|em}}Раніцою да паўдня — назначаецца вучэньне фармальнае муштры і лягчэйшыя вучэньні каля казармаў, а пасьля паўдня зьбіраецца рэкрут на баяввыя вучэньні, пераплеценыя гімнастыкай і крыжу фармальнай муштраю. {{Водступ|2|em}}Праз мэтазгоднае пераплятаньне вучэньняў дасягаецца рознахарактарнасьць заняцьцяў, што служыць добрым варункам настрою і ахвотаю падчас вучэньняў. {{Водступ|2|em}}Пасьля 8-х тыдняў пераглядае кампанію дзяжурныштаб-афіцэр D. O. G.,<noinclude></noinclude> 4mdstbxr7ie22ae1fz9rq4frxzcq6g3 104 12104 286278 37534 2026-05-17T15:17:55Z Gleb Leo 2440 286278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>альбо камандзер палку. {{Водступ|2|em}}Пад канец кожнага тыдня камандзер кампаніі павінен кантраляваць прынцыповыя вучэньні, вылічаныя ў інструкцыі да фармальнае муштры. {{Водступ|2|em}}На маршы і страляньні назначаюцца суботы, а так сама і серады. {{Водступ|2|em}}Дзеля таго, што ня ўся кампанія адначасна бярэ ўдзел у страляньні, астаўшыйся, свабодны час назначаецца ў распараджэньне камандзера кампаніі на ўнутраную службу і папаўненьне нястачаў вышкаленьня. {{Водступ|2|em}}Першыя два тыдні нельга жаўнераў выпушчаць з казармаў, дзеля таго, што яны, ня знаючы правілаў, могуць зганьбіць гонар арміі. {{Водступ|2|em}}Да вартавое службы нельга жаўнераў ужываць раней, як пасьля толькі пяцьтыднёвага вышкаленьня. {{Водступ|2|em}}На аснове заўсёднага парадку дня і матар‘ялу, вызначанага раскладам прадметаў, укладае камандзер кампаніі падробную праграму, ў якой ёсьць тэмы на кожны з асобных дзён і колькасьць часу іх у мінютах. {{Водступ|2|em}}Падробныя інструкцыі ёсьць у „Показях і крыніцах ля выкладаў і практычных заняцьцяў“.<noinclude></noinclude> lguerbpxcshk5v8df7ggquatwrlwgjo 104 12106 286280 36660 2026-05-17T15:28:56Z Gleb Leo 2440 286280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center>''Ад 2-га да 4-га тыдня.''</center> {| | 6.00— 8.00 | Як вышэй. |- | 8.00—11.30 | Практычныя заняцьці на пляцы вучэньня. |} <center>Рэшта як вышэй.</center> <center>''Ад 5-га да 8-га тыдня.''</center> {| | 6.00— 8.00 | Як вышэй. |- | 8.00— 8.45 | Лекцыя. |- | 9.00—11.30 | Практычныя заняцьці. |- | 11.30—14.00 | Як вышэй. |- | 14.00—17.00 | Практычныя заняцьці на абшары. |} <center>Рэшта як вышэй.</center> <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Субота.'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}Расклад дня залежыць ад мясцовых варункаў, аднак ва ўнутранай службе трэба, як сьлед, пераглядаць якасьць адзежы і рынштунку і штодругі тыдзень правяраць інвэнтар казармаў. Па поўдні акуратная чыстка казармаў, праветрываньне матрацаў, пасьцелі, вопратак і г. д. і, калі пазваляюць мясцовыя варункі, купальні, альбо лазьні. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Нядзеля'''}}</span></center> {| | 7.00 | — Сыгнал. |- | 7.00— 8.30 | Устаюць і г. д. |}<noinclude></noinclude> ef3l72ns1rk1asxnxvpbfznzeo0riy1 104 12107 286264 36682 2026-05-17T14:57:57Z Gleb Leo 2440 286264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><section begin="2"/> {| | 8.30— 9.00 | Перагляд дзяжурным афіцэрам. |- | 9.00—10.00 | Набажэнства. |- | 10.15—11.00 | Дзенны прыказ. |- | 11.00—14.00 | Парэрва, рапарт і палудзень. |- | 14.00—15.00 | Вучэньне аб захоўваньні на вуліцы практычнае вучэньне, як аддаваць |- | |гонар. |- | 15.00—15.30 | Вячэра. |- | 15.30—20.30 | Свабодныя. |- | 20.30 | Як заўсёды. |} <section end="2"/> <section begin="3"/><center><span style="font-size: 16px;">ІНСТРУКЦЫЯ ПАРАДКУ ДНЯ.</span></center> <div style="text-indent:2em;"> Акуратнае выпаўненьне парадку дня ёсьць асноваю ўнутранае службы. Сыстэматычнае, пунктуальнае яго спаўненьне ёсьць важным выхаваўчым спосабам. У парадак дня ўплецены заўсёдныя абавязкі шэрэнговага. Кантроль над імі спачывае ў руках дружыновага, дзяжурнага падафіцэра, штабовага сержанта і дзяжурнага афіцэра, як памоцнікаў камандзера кампаніі. Для спаўненьня гэтых чыннасьцяў назначаецца першыя 1½ гадзіны пасьля сыгналу. На кантроль выгляду звонку назначаецца штодня паўгадзіны перад пачаткам заняцьцяў. </div> <section end="3"/><noinclude></noinclude> qad0i1f2ghufljl2brp97hbyw4thadk 286281 286264 2026-05-17T15:29:31Z Gleb Leo 2440 286281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><section begin="2"/> {| | 8.30— 9.00 | Перагляд дзяжурным афіцэрам. |- | 9.00—10.00 | Набажэнства. |- | 10.15—11.00 | Дзенны прыказ. |- | 11.00—14.00 | Парэрва, рапарт і палудзень. |- | 14.00—15.00 | Вучэньне аб захоўваньні на вуліцы практычнае вучэньне, як аддаваць |- | |гонар. |- | 15.00—15.30 | Вячэра. |- | 15.30—20.30 | Свабодныя. |- | 20.30 | Як заўсёды. |} <section end="2"/> <section begin="3"/><center><span style="font-size: 16px;">ІНСТРУКЦЫЯ ПАРАДКУ ДНЯ.</span></center> {{Водступ|2|em}}Акуратнае выпаўненьне парадку дня ёсьць асноваю ўнутранае службы. Сыстэматычнае, пунктуальнае яго спаўненьне ёсьць важным выхаваўчым спосабам. {{Водступ|2|em}}У парадак дня ўплецены заўсёдныя абавязкі шэрэнговага. Кантроль над імі спачывае ў руках дружыновага, дзяжурнага падафіцэра, штабовага сержанта і дзяжурнага афіцэра, як памоцнікаў камандзера кампаніі. {{Водступ|2|em}}Для спаўненьня гэтых чыннасьцяў назначаецца першыя 1½ гадзіны пасьля сыгналу. На кантроль выгляду звонку назначаецца штодня паўгадзіны перад пачаткам заняцьцяў.<section end="3"/><noinclude></noinclude> ljeg0sqcfqxabfqo4pgo5h42uhwnlpo 104 12108 286282 36668 2026-05-17T15:29:55Z Gleb Leo 2440 286282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Гадзіны 17.00 да 18.00 заўсёды назначаць на чышчэньне аружжа, адзежы, на папраўку абмундзераваньня і перагляд якасьцяў. {{Водступ|2|em}}Перагляд колькасьці робіцца штосуботы. Тады так сама батальнны доктар робіць паасобныя санітарныя агляды. {{Водступ|2|em}}Дзеля таго, што колькасьць выкладаў „Службы шэрэнговага“ ня ёсьць надта вялізная, трэба яе папаўняць гутаркамі ў гадзіны, назначаныя на чышчэньне і латаньне. {{Водступ|2|em}}Кмандзеру кампаніі можна ўводзіць зьмены ў паказаным парадку дня, асабліва ўзімку ў часе марозу. Прынцыповыя зьмены можна ўводзіць толькі са згодай інспэкцыйнага афіцэра D. O. G.<noinclude></noinclude> ter0nbjoquscs266hnpnos2xg0ypx88 104 12109 286283 36683 2026-05-17T15:30:17Z Gleb Leo 2440 286283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">ПРЫМЕРНЫ ПЛЯН ЛЕКЦЫЯУ ПА<br/>ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ.</span></center> <center>''Гісторыя Бацькаўшчыны і Войска''</center> {{Водступ|2|em}}Трэба помніць, што галоўнай мэтай лекцыяў ёсьць паглыбленьне нацыянальнай сьвядомасьці і прабуджэньне ў жаўнерах зацікаўленьня мінуўшчынай і каханьня да Бацькаўшчыны. {{Водступ|2|em}}На выклад гістарычных падзеяў у 8-м тыднёвых курсах назначаецца па 1 гадзіне ў тыдзень. {{Водступ|2|em}}''1 гутарка''. Дагістарычныя весткі. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Крывічы|Крывічы|Крывічы}}, як продкі беларусаў. Грамадзянскі лад ({{Спасылка на Вікіпэдыю|веча|Веча|Веча}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|князі|Князь|Князь}}). {{Спасылка на Вікіпэдыю|Рагвалод|Рагвалод|Рагвалод}}—першы гістарычны князь. Славянская граматнасьць і духоўныя школы. Сярэдня-Азіяцкія культурныя ўплывы. Абасабленьне беларускай тэрыторыі са сталіцай у {{Спасылка на Вікіпэдыю|Полацку|Полацк|Полацак}}. {{Водступ|2|em}}''2 гутарка''. Барацьба за старшынство паміж вечам, князем і дружынай і паміж гарадамі. Палачанскія войны з ліцьвінамі, латышамі, ноўгародцамі і немцамі. Семдзесятгадовая вайна (1054—1127) з {{Спасылка на Вікіпэдыю|Кіевам|Кіеўскае княства|Кіеўскае княства}} за незалежнасьць і старшынство. {{перанос пачатак|п=Раздраблень|к=не}}<noinclude></noinclude> kgvfhim8lkj26oqf6gjx0randuixjxr 104 12110 286284 36674 2026-05-17T15:30:34Z Gleb Leo 2440 286284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=Раздраблень|к=не}} Беларусі. Уплыў Літвы к канцу XII сталецьця. Першыя беларускія вучоныя і літэратары ({{Спасылка на Вікіпэдыю|Кірыл Тураўскі|Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскі}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Клімэнт Смаляціч|Клімент Смаляціч|Клімэнт Смаляціч}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Ефрасіньня|Ефрасіння Полацкая|Эўфрасіньня Полацкая}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|Параскева Полацкая|Параскева Полацкая|Параскева Полацкая}} і інш.). {{Водступ|2|em}}''3 гутарка''. Князі {{Спасылка на Вікіпэдыю|Рынгольд|Рынгольд|Рынгольд}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|Мендаўг|Міндоўг|Міндоўг}}, як заснавацелі {{Спасылка на Вікіпэдыю|Літоўска-Беларускага княжства|Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае}}. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Бой каля вёскі Магільнай|Бітва пад Магільнай|Бітва пад Магільнай}} (1230 г.), як час яго заснаваньня. Перавага беларускай культуры ў Вялікім Княжстве. Рэлігійная верацярпімасьць. Супольныя з ліцьвінамі войны проці крыжакоў, татараў і палякоў. Хрышчэньне Літвы (1386 г.) і народная беларуская мова ў літэратуры. {{Водступ|2|em}}''4 гутарка''. Жаніцьба {{Спасылка на Вікіпэдыю|Ягайлы|Ягайла|Ягайла}} з польскаю каралеўнаю {{Спасылка на Вікіпэдыю|Ядзьвігаю|Ядвіга Анжуйская|Ядвіга Анжуйская}}. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Вітаўт|Вітаўт|Вітаўт}} (1392—1430 г.) і яго значэньне. Констытуцыйны лад на развалінах фэодальна-удзельнага. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Шляхта|Шляхта|Шляхта}} і сялянства. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Паншчына|Паншчына|Паншчына}}. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Грунвальдская бітва|Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкая бітва}} (1410 г.). Пачатак 150 гадовай вайны з Масковіяй (1500 г.). „{{Спасылка на Вікіпэдыю|Залаты век|Залаты век беларускай гісторыі|Залаты век беларускай гісторыі}}“—{{Спасылка на Вікіпэдыю|Ф. Скарына|Францыск Скарына|Францішак Скарына}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|В. Цяпінскі|Васіль Цяпінскі|Васіль Цяпінскі}}. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Бітва пад Оршай|Бітва пад Оршай|Бітва пад Воршай}} (1514 г.). Бітва пад Полацкам (1562 г.). {{Спасылка на Вікіпэдыю|Фэдэрацыйна - пэрсональная вунія|Люблінская унія|Люблінская унія}} (1567 г.). {{Спасылка на Вікіпэдыю|Царкоўная вунія|Берасцейская унія|Берасьцейская унія}} (1586 г.) Красаваньне культуры. Акадэміі і друкарні.<noinclude></noinclude> g6d3rrcsqwvyu7u6yrdih6hgtmhp1fg 104 12111 286285 37535 2026-05-17T15:30:59Z Gleb Leo 2440 286285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}''5 гутарка''. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Польскі палітычна-культурны ўплыў|Паланізацыя|Палянізацыя}}. Заняпад мовы ({{Спасылка на Вікіпэдыю|славяншчына|Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская мова}} ў царкоўных кнігах і прызнаньне польскае мовы дзяржаўнаю). Здрада шляхецтва і вышэйшых станаў. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Сялянскія бунты|Паўстанне Хмяльніцкага|Паўстаньне Хмяльніцкага}} (1648—1652 гг.). Працяг 150 гадовай вайны. Паход на Беларусь {{Спасылка на Вікіпэдыю|Аляксея Міхайлавіча|Аляксей Міхайлавіч|Аляксей Міхайлавіч}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|Андрусаўская згода|Андрусаўскае перамір’е|Андрусаўскае замірэньне}} 1667 г. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Вайна са швэдамі|Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікая Паўночная вайна}} (1707 г.). Распад дзяржавы пасьля {{Спасылка на Вікіпэдыю|трох падзелаў Польшчы|Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелы Рэчы Паспалітай}} (1765 г.). {{Водступ|2|em}}''6 гутарка''. Беларусь пад Расіяй. Дэнацыяналізацыя вышэйшых станаў. Прыкрапленьне сялянства да зямлі. Змаганьне польскай і маскоўскай культураў. Нішчэньне ўсяго беларускага. Несьвядомае адраджэньне з 1861 г. (скасаваньне паншчыны) „{{Спасылка на Вікіпэдыю|Тарас на Парнасе|Тарас на Парнасе|Тарас на Парнасе}}“, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Чачот|Ян Чачот|Ян Чачот}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Баршчэўскі|Ян Баршчэўскі|Ян Баршчэўскі}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|Вінцук Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Мураўёў-Вешацель|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў}} (60—90 гг.). {{Спасылка на Вікіпэдыю|Багушэвіч|Францішак Багушэвіч|Францішак Багушэвіч}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Няслухоўскі|Янка Лучына|Янка Лучына}} і {{Спасылка на Вікіпэдыю|Цётка|Алаіза Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч}}, як выразіцелі нацыянальнага руху. {{Водступ|2|em}}''7 гутарка''. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Рэвалюцыя 1905 г.|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} Рост нацыянальнай сьвядомасьці. „{{Спасылка на Вікіпэдыю|Наша Доля|Наша Доля|Наша Доля}}“, „{{Спасылка на Вікіпэдыю|Наша Ніва|Наша ніва (1906)|Наша Ніва (1906)}}“ і інш. часопісі. „{{Спасылка на Вікіпэдыю|Беларуская Соцыялістычная Грамада|Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада}}“. Культурныя павадыры нацыянальнага руху: {{Спасылка на Вікіпэдыю|Янка Купала|Янка Купала|Янка Купала}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Якуб Колас|Якуб Колас|Якуб Колас}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Цішка Гартны|Цішка Гартны|Цішка Гартны}}, {{Спасылка на Вікіпэдыю|Зьмітрок Бядуля|Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля}}<noinclude></noinclude> n2wbjhkzlotizdqqbm2kprvzg02rr6t 104 12112 286286 37536 2026-05-17T15:33:23Z Gleb Leo 2440 286286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>і іх значэньне. Значэньне {{Спасылка на Вікіпэдыю|ўсясьветнай вайны 1914 г.|Першая сусветная вайна|Першая сусьветная вайна}} Вышэйшая форма нацыянальнага руху. Нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва. {{Водступ|2|em}}''8 гутарка''. Агульныя вынікі з гісторыі. {{Спасылка на Вікіпэдыю|Рэволюцыі 1917 г.|Рэвалюцыя 1917 году ў Расіі|Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі}} ў Маскоўшчыне і іх одгукі на Беларусі. Сучаснае палажэньне, як час разрашэньня нацыянальнага пытаньня. Гісторыя стварэньня Беларускага Войска па загаду Начальніка {{Спасылка на Вікіпэдыю|Польскай Дзяржавы|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} {{Спасылка на Вікіпэдыю|Я. Пілсудскага|Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудзкі}}. Будучына Беларусі. <center><span style="font-size: 16px;">'''Падручнікі:'''</span></center> {{Водступ|2|em}}''[[Аўтар:Усевалад Ігнатоўскі|Ігнатоўскі]]''. „[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]]“. {{Водступ|2|em}}''[[Аўтар:Вацлаў Ластоўскі|Власт]]''. „[[Кароткая гісторыя Беларусі]]“. ''Проф. [[Аўтар:Мітрафан Доўнар-Запольскі|Доунар-Запольскі]]''. „[[Асновы дзяржаўнасці Беларусі|Асновы дзяржаўнасьці Беларусі]]“.—„[[Што трэба ведаць кажнаму беларусу|Што трэба ведаць кожнаму беларусу]]“. Зборнік артыкулаў. {{Водступ|2|em}}''Проф. [[Аўтар:Мацвей Любаўскі|Любавский]]''. „Очерк истории Литовско-Русского Государства“. {{Водступ|2|em}}''Проф. [[Аўтар:Мітрафан Доўнар-Запольскі|Доунар-Запольскі]]''. „Изследования и статьи“.<noinclude></noinclude> bubq5pydfcnobga50hvmrcatc9hirf9 104 12113 286287 36677 2026-05-17T15:34:09Z Gleb Leo 2440 286287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">'''Навука аб абавязках жаўнера'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Матар‘ял трэба выкарыстаць у першыя тры тыдні. {{Водступ|2|em}}Восем лекцыяў: {{Водступ|2|em}}1. Бацькаўшчына, Дзяржава, роля арміі ў дзяржаве. Забясьпечаньне граніц і абарона правоў грамадзян. {{Водступ|2|em}}2. Абавязкі жаўнера. Вайсковая прысяга. Ваенныя артыкулы. Што ўмяшчае 2-гі артыкул. {{Водступ|2|em}}3. Вернасьць, пакорнасьць. {{Водступ|2|em}}4. Баявая гатоўнасьць і адважнасьць. {{Водступ|2|em}}5. Жаўнескі гонар і таварыства. {{Водступ|2|em}}6. Нагонкі, дысцыплінарныя і судовыя кары. {{Водступ|2|em}}7. Дысцыплінарныя кары. {{Водступ|2|em}}8. Паўторная скарга <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Ваенныя артыкулы“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара'' — „Кніжка Жаўнера пяхоты“. Вршава 1919 г. (разьдзел апрацованы Падпалкоўнікам Гэнэральнага Штабу Кукелем). {{Водступ|2|em}}„Дысцыплінарныя і карныя правілы“. Варшава 1919 г.<noinclude></noinclude> ianx8geshkobljwxsu7nknmpk6g4xa1 104 12114 286288 36684 2026-05-17T15:34:32Z Gleb Leo 2440 286288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}''Порвіт'' — „Афіцэрская служба“ (разьдзел II) 1919 г. {{Водступ|2|em}}Пры навучаньні рэкрута аб вайсковай дысцыпліне, трэба, як сьлед, яму растлумачыць аб моральным значэньні дысцыпліны, аб яе канечнай патрэбнасьці, якая вынікае з каханьня Бацькаўшчыны. {{Водступ|2|em}}Патрэбу пакорнасьці апіраць толькі на галоўных, характарыстычных здольнасьцях беларускага жаўнера: чэснасьці, рыцарскасьці, каханьні Бацькаўшчыны, дзеля якой рэкрут павінен быць гатовым у кожную часіну ахвяраваць свё жыцьцё. {{Водступ|2|em}}„Дысцыплінарныя карныя правілы для польскай арміі“ выд. I В. Н. Гэн. Шт. 1919 г. <center><span style="font-size: 16px;">'''Гімнастыка'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Вайсковая гімнастыка ня ёсьць мэтаю, але служыць успамагаючым спосабам пры вучэньні рэкрута. {{Водступ|2|em}}Згодна з рэгулямінам гэтае вучэньне дзеліцца на: ''сыстэматычную гімнастыку, стасаваную і спорт''. {{Водступ|2|em}}''Сыстэматычная гімнастыка'' ўмяшчае вучэньне, якое мае разьвіваць адначасна ўсё цела і апіраецца на асновах анатоміі і фізыялёгіі.<noinclude></noinclude> lsr03ukktmltadp1is5kh1yuu5x8juo 104 12115 286289 37537 2026-05-17T15:34:49Z Gleb Leo 2440 286289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Яна падзелена на групы гімнастычных вучэньняў, кія займаюць паасобныя часьці цела. {{Водступ|2|em}}Пакуль ня будуць выданы адпаведныя падробныя правілы, трэба вучыць паводле сыстэмаў, дагэтуль ужываных у паасобных аддзелах. {{Водступ|2|em}}На сыстэматычную гімнастыку трэба ахвяроўваць першыя тры чверці дзенных, практычных заняцьцяў. {{Водступ|2|em}}Сыстэматычныя вучэньні трэба праводзіць дружынамі і толькі калі яны набяруць лоўкасьці—усёй кампаніяй. {{Водступ|2|em}}Калі іншыя практычныя занятасьці, асабліва ў другой фазе навучаньня, займаюць у папалудзенных гадзінах зашмат часу, можа на сыстэматычную выкарыстаць 20—25 мінют у першых дзьвёх гадзінах назначаных на казармовую (ўнутраную) службу (7.00—7.25) {{Водступ|2|em}}''Стасаваная гімнастыка'' ўмяшчае вучэньні, якія ёсьць падгатоўкай да спрытнага перамаганьня перашкодаў у абшары на, так званай, дарозе перашкодаў. {{Водступ|2|em}}Стасаванай гімнастыкай займацца ў папалудзенных гадзінах практычных заняцьцяў. {{Водступ|2|em}}Трэба сыстэматычна ўжо ад першага тыдня вучыць у паступовым {{перанос пачатак|п=пе|к=рамаганьні}}<noinclude></noinclude> d8nm4jqq7klua5dn47y0oaf79jagr3i 104 12116 286290 37538 2026-05-17T15:35:12Z Gleb Leo 2440 286290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=пе|к=рамаганьні}} дарогі перашкодаў з такім абрахункам, каб у канцы VIII тыдня рэкрут умеў спрытна перайсьці ўсё поле. У VIII тыдні трэба навучыць хуткага пераходу, не затрымліваючыся праз поле перашкодаў у поўным рынштунку са стрэльбай. {{Водступ|2|em}}Дзеля гэтага трэба пры кожным аддзеле галадзіць дарогу перашкодаў згодна з далучанымі прымернікамі. {{Водступ|2|em}}''Спорт'' і лёгкая атлетыка вырабляюць спрытнасьць цела наагул, а мэтазгоднае вучэньне надае характар стасаваай гімнастыкі. Гэтыя вучэньні ў свабодныя мінюты ад службы зьяўляюцца важным дзейнікам у фізычным выхаваньні грамадзянства. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Рэгулямін фізычнага выхаваньня“ (ў апрацаваньні). {{Водступ|2|em}}„Показі да гімнастычных вучэньняў восемтыднёвай праграмы вышкаленьня рэкрута пяхоты“ (ў апрацаваньні). <center><span style="font-size: 16px;">'''Фрамальная муштра.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Фармальная муштра, як школа ўнутранага парадку і моцнай сувязі,<noinclude></noinclude> 2x86b4nviw28r6l971sflf3thmr2e4t 104 12117 286291 37539 2026-05-17T15:35:31Z Gleb Leo 2440 286291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>а так сама, як аснова вайсковай арганізацыі і сілы мае на мэце элемэнтарнае вышкаленьнерэкрута і вырабляе ў жаўнера моральную моц, фізычную вытрымаласьць, самапэўнасьць і тэхнічную спрытнасьць. {{Водступ|2|em}}Пры вучэньнях фармальнай муштры трэба з усей акуратнасьцю і строгасьцю зьвяртаць увагу на спакой і добрую вайсковую постаць. {{Водступ|2|em}}Трэба, каб інструктар вучыў кожнага рэкрута асобна, згодна з агульнымі асновамі гэтай праграмы, пры гэтым трэба зьвяртаць асаблівую ўвагу на акуратнасьць спаўненьня вучэньняў. У першых тыднях маршаваць на пляц вучэньняў дружынамі. Да вучэньня трэба ўстаўляць рэкруташ у належнай фармацыі бяз помачы рэгуляміновых каманд і зваротаў. {{Водступ|2|em}}Зьбіраньне ў шых рабіць толькі пад канец 2-га тыдня, бо яго зьместам ёсьць постаць, спаўненьне каманды „Зважай“ і раўнаньне, каторыя рэкрут умее толькі пасьля 2-х тыдняў. {{Водступ|2|em}}Захаджэньне сэкцыямі спаўняць спачатку свабодным, але шпаркім і сьмелым крокам, не вымагаючы роўнага тэмпу. {{Водступ|2|em}}Ухваты са стрэльбай цэлай кампаніяй спаўняць не раней, як у 7 тыдні.<noinclude></noinclude> lr1e38jr3otmc9h2v0xszkl168g0sz7 104 12118 286292 36688 2026-05-17T15:36:06Z Gleb Leo 2440 286292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Пры гэтым трэба глядзець, каб занадта раньнія вымаганьні спаўняць грамадой рухі і ухваты ня мелі дрэннага уплыву на акуратнасьць спаўненьня. {{Водступ|2|em}}Штодзенна пасьля муштры зрабіць марш (дэфіляду) перад камандзерам аддзелу. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Пяхота ч. I. Фармальная муштра“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Завадзкі''. „Інструктар пяхоты“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Каманды і прыказы“ (выд. для афіцэраў). Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Каманды і прыказы“ (выд. для падафіцэраў) Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Порвіт''. „Афіцэрская служба“. Аддзел ПД. Варшава 1919 г. <center><span style="font-size: 16px;">'''Школа стральца.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Аснаўной мэтаю шкаленьня стральца ёсьць сыстэматычнастцт у вучэньні цэліцца і супакой пры стрэле. {{Водступ|2|em}}Вучэньне цэліцца тады толькі мае вартасьць, калі яго праводзіць гядоўга, але затое штодня.<noinclude></noinclude> 88b3nwg59osr2s9d2jc4cq798njyisa 104 12119 286293 36697 2026-05-17T15:36:41Z Gleb Leo 2440 286293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Пэўнасьць у мэтным стрэле вырабляе ў стральца спакойнасьць. У баявой суматосе і знэрваваньні дасьць магчымасьць дысцыплінованаму і роўнамернаму агню толькі пэўнасьць у рэзультатнасьці зробленага стрэлу. Вучэньне цэліцца трэба рабіць штодня бязупынна праз усе 8 тыдняў вучэньня, асабліва ў тых тыднях, калі праграма патрабуе школьнага страляньня. {{Водступ|2|em}}Ацэнка адлегласьці адбываецца, на магчымасьці, штодня ў полі і кожны раз на іншым абшары. {{Водступ|2|em}}Спачатку, паказаўшы расстаўленых людзей, вырабіць у рэкрута паняцьце аб адлегласьці 50, 100, 200, 300, 400 мэтраў. Прынцыпова вырабіць умеласьць акрасьляньня адлегласьці 100, 200, 300, 400 і 600 мэтраў у абшары роўным і неаднальковым. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Стралецкія правілы“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Завадзкі''. „Інструктар пяхоты ч. II“. Варшава 1919 г. („Стралецкая інструкцыя“, Кракаў 1916 г. гэтых карысных старон ня мае, трэба з яе браць толькі балістычныя даныя, але ня сыстэму навукі).<noinclude></noinclude> 2am30synzas9dvjbshocm5ldep9h6ap 104 12120 286294 37540 2026-05-17T15:37:13Z Gleb Leo 2440 286294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}„Праваднік жаўнера пяхоты“. Варшава 1919 г. <center><span style="font-size: 16px;">'''Палявая служба.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Перад кожным вучэньнем трэба сказаць вусную інструкцыю. {{Водступ|2|em}}Разьведкі, служба патрулёў, данясеньні. {{Водступ|2|em}}Маршы, маршавы парадак, палёгкі, супачынак. {{Водступ|2|em}}Палявая варта і перадавыя пасты. {{Водступ|2|em}}Забясьпечаныя маршы, служба перадавога і маршавых патрулёў. {{Водступ|2|em}}Служба лучнасьці. {{Водступ|2|em}}Вайсковыя чыгуначныя транспарты. {{Водступ|2|em}}Бівакі і кватарунак. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Палявая служба“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Завадзкі''. „Інструктар пяхоты ч. III“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Эльсэнбэрг''. „Пешы разьведачны патруль“. Кракаў 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Эльсэнбэрг''. „Палявая пяхотная варта“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}Наогул пры стралецкіх вучэньнях і ў палявой службе трэба памятаць, што галоўнаю мэтаю ўсіх гэтых {{перанос пачатак|п=ву|к=чэньняў}}<noinclude></noinclude> toh9uem3jbcojredn35duttq1o3t0vr 104 12121 286295 37541 2026-05-17T15:37:39Z Gleb Leo 2440 286295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=ву|к=чэньняў}}, ёсьць вырабленьне карыснага, здатнага до бою жаўнера. Дзеля гэтага яны ёсьць найважнейшымі з усіх галін вайсковага выхаваньня, бо прыгатаўляюць жаўнера да бою, да вытрываласьці ў маршы, да спакойнага і мэтнага страляньня, да ўмелага выкарыстаньня свайго агню, да бою ў полі. {{Водступ|2|em}}Паказаныя ў праграме вучэньні трэба рабіць заўсёдна і акуратна. {{Водступ|2|em}}Тэорэтычныя навучаньні абмяжоўваюць толькі рэчамі канечна патрэбнымі. {{Водступ|2|em}}Выкарыстваць здольнасьці адзінак, прызвычайваць да мысьленьня і самастойнасьці, паглыбляць вышкаленьне і ўважна глядзець, каб шкаленьне ня было мэханічным, юяздушным завучваньнем без патрэбнага зразуменьня зьместу тэй рэчы, якой вучаць. <center><span style="font-size: 16px;">'''Школа бою.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Абавязкі ў тыральерах, лучнасьць. Падаваньне прыказаў, супольнае дзеяньне ротаў. {{Водступ|2|em}}Руховы бой пяхоты, супольнае дзеяньне кулямёту і артылерыі. {{Водступ|2|em}}Узмацаваньне руховага бою. {{Водступ|2|em}}Служба лучнасьці.<noinclude></noinclude> mggwnm7wpw40gd7boa7idr99mos1kye 104 12122 286296 36693 2026-05-17T15:38:11Z Gleb Leo 2440 286296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Школа бою ёсьць істотаю пяхотнага жаўнера. {{Водступ|2|em}}Вышкаленьне трэба ад першай лекцыі весьці на абшары. {{Водступ|2|em}}Трэба выкарыстаць кожны школьны марш, ці так сама на стрэльбішча, бо толькі вучэньне на розных абшарах вучыць орыентавацца абшары і ўмець выкарыстаць яго асаблівасьці. {{Водступ|2|em}}У часе шкаленьня найменшаю адзінкаю ёсьць рота. Усякія элемэнты бою трэба спаўняць у роце, пераходзячы паступова ад разьвінутага шыху, праз усялякія рухі па за сфэраю непрыяцельскага агню і ў яго сфэры аж да атакі, ўдагоначнага агню і збору. {{Водступ|2|em}}Як толькі жаўнеры зразумеюць даныя вучэньні—трэба іх далей весьці, як дробныя тактычныя задачы. Навучыць жаўнера, што такое сытуацыя, як яе разумеюць, а далей паасобныя формы тактычнае муштры пераносіць у раней абдуманыя сытуацыі, па магчымасьці, праціўніка (флагі). {{Водступ|2|em}}Рамаю ўсіх дзеяньняў шэрэнговага ў баі ёсьць сэкцыя, хаця супольнае дзеяньне з другім жаўнерам у роце ёсьць заўсёдным абавязкам шэрэнговага.<noinclude></noinclude> 1g85s5uhn7tbypxnzdxtgip78k59a7v 104 12123 286297 36694 2026-05-17T15:39:06Z Gleb Leo 2440 286297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Трэба зьвяртаць асаблівую ўвагу на падаваньне прыказаў і данашэньне ў баі, як на школу лучнасьці. {{Водступ|2|em}}Нарэшце, трэба зрабіць, прынамсі, адно начное вучэньне. {{Водступ|2|em}}Улучыць у баявыя вучэньні страляньне пустымі набоямі. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}''Ровээкі''. „Палявая фортыфікацыя“. „Пяхота“ ч. II. Школа бою. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Завадзкі''. „Інструктар пяхоты“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Каманды і прыказы“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Праваднік жаўнера пяхоты“. Варшава 1919 г. <center><span style="font-size: 16px;">'''Пазыцыйны бой.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Штурмавыя аддзелы. {{Водступ|2|em}}Ручныя граманты, іх ужываньне (табліцы, рысункі, модэлі). {{Водступ|2|em}}Іншыя роды аружжа і межы іх дзеяньня. {{Водступ|2|em}}Успамагальныя спосабы пазыцыйнага бою. Газы. Бомбакіды, гранатакіды. Танкі.<noinclude></noinclude> p9bl3ipq6bvc1l4razcruexbu1h0ojd 104 12124 286298 36696 2026-05-17T15:39:31Z Gleb Leo 2440 286298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Служба лучнасьці. {{Водступ|2|em}}Капаньне стралецкіх равоў. {{Водступ|2|em}}Восемтыднёвае вучэньне абнімае адно элемэнтарнае прыспасабленьне рэкрута да бою ручнымі гранатамі і азнаемленьне яго з умацаваньнем руховага і пазыцыйнага бою. {{Водступ|2|em}}Пры вучэньні трэба зьвяртаць увагу на паказаныя ў кніжцы правілы пар. Садоўскага „Сэкцыйны штурмовае сэкцыі“, як тымчасовую інструкцыю. {{Водступ|2|em}}Научыць ужываць ручную гранату ў руховым баі, папр. бой у мясцовасьці, за дамы і будоўлі на штурмовым пляцы, наладжаным згодна з далучаным апісаньнем. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Пяхота. Школа бою“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Садоускі''. „Сэкцыйны штурмавой сэкцыі“. Варшава 1919 г. (Вайсковая Кнігарня). {{Водступ|2|em}}Пры вучэньнях у школе бою трэба мець на ўвазе, каб інструктар не кіраваў кожным крокам рэкрута, але, даўшы яму агульныя паказаньні, і вызначыўшы яму канкрэтна задачу,<noinclude></noinclude> 54dsunfmrbr9bvd09hgwp1hws6ddqfh 104 12125 286299 36701 2026-05-17T15:40:05Z Gleb Leo 2440 286299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>аддаў уласнай дагадлівасьці рэкрута яго захоўваньне ў дэталях. {{Водступ|2|em}}Прызвычайваць рэкрута да таго, каб ён навучыўся самастойна ацэньваць акалічнасьці і спосаб свайго захаваньня ў баі да іх дапасоўваць. {{Водступ|2|em}}Дзеля гэтага трэба зьвяртаць увагу, каб у часе вучэньняў мысьлі слухачоў інструктар заўсёды трымаў у пад‘ёме, часта зьвяртаўся да іх з пытаньнямі і прапазыцыямі растлумачыць данае зьявішча. {{Водступ|2|em}}Спачатку трэба задаваць пытаньне, а пасьля выклікаць па прозьвішчы, каб гэткім чынам змусіць усіх прымаці дзейнае учасьце ў заняцьцях. <center><span style="font-size: 16px;">'''Служба шэрэнговага.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}11 тэмаў (глядзі тыднёвую праграму). <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Праваднік жаўнера пяхоты“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Завадзкі''. „Як вучыць жаўнера“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}„Абавязкі дружыновага“. {{Водступ|2|em}}„Жаўнерскі календа па 1919-20 г.“.<noinclude></noinclude> 1dpt6qtzoktffbjj3sguqe7iso9i21z 104 12126 286300 36699 2026-05-17T15:40:46Z Gleb Leo 2440 286300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> <center><span style="font-size: 16px;">'''Вартавая служба.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Варты, іх мэты і род. {{Водступ|2|em}}Звычайны пост і вартаўнік. {{Водступ|2|em}}Абавязкі вартаўніка; зьмена варты і вартаўніка (практычна). {{Водступ|2|em}}Паўтарэньне, ўжываньне аружжа і захоўваньне ў часе арэшту. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Гарнізонная служба“. Варшава 1919 г. {{Водступ|2|em}}''Кара''. „Праваднік жаўнера пяхоты“. Варшава 1919 г. <center><span style="font-size: 16px;">'''Фэхтаваньне.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Фэхтаваньне, апрача чыста практычнага ўжытку, мае важнае выхаваўчае значэньне, вырабляючы самапэўнасьць і веру ва ўласныя сілы. {{Водступ|2|em}}Як мага найчасьцей вучыць фэхтаваньню. Штодня вучыць кожнага рэкрута паасобку калоць штыхом саламяныя манэкэны, пры гэтым зьвяртаць увагу на хуткі, энэргічны, як сьлед, выпад, моцнае і пэўнае трыманьне стрэльбы, правільны, шпаркі удар.<noinclude></noinclude> grkg30twkdiq3dvhqbv3fuzsj0ujzz8 104 12127 286301 36700 2026-05-17T15:41:34Z Gleb Leo 2440 286301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Па кожнай парадзе — зараз-жа кальнуць. {{Водступ|2|em}}Рабіць рукапашны бой вучэбнымі штыхамі. {{Водступ|2|em}}Фэхтаваньне паводле нямецкіх нормаў. <center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}Адпаведныя інструкцыі ў апрацаваньні. <center><span style="font-size: 16px;">'''Стрэльба і тэорыя страляньня.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Значэньне стрэльбы. Часткі стрэльбы. {{Водступ|2|em}}Прыцэльныя прылады: цэльнік і мушка. Прынцыпы балістыкі, дарога, кулі. {{Водступ|2|em}}Разборка і чышчэньне аружжа (практычна). {{Водступ|2|em}}Асновы прыцэлу, тонкая і грубая мушка; павышэньне і паніжэньне, прыцэл ніжэй 400 мэтраў. {{Водступ|2|em}}Паўтарэньне апісаньня аружжа; дзеяньне кулі. {{Водступ|2|em}}Дзеяньне аднэй і некалькіх стрэльбаў.<noinclude></noinclude> ej2nl4nuaruo39kql97weo5scyebvjz 104 12128 286302 36724 2026-05-17T15:42:07Z Gleb Leo 2440 286302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|'''Крыніцы:'''}}</span></center> {{Водступ|2|em}}„Стралецкія правілы“. Варшава 1917—1919 г. (для Маузэра). {{Водступ|2|em}}„Стралецкія інструкцыі“. Кракаў 1916 г. (Манліхэр). {{Водступ|2|em}}„Табліца Маузэра“. {{Водступ|2|em}}„Табліца францускай стрэльбы“ М. 16 (у друку). {{Водступ|2|em}}На сьценках заляў трэба павесіць табліцы з рысункамі стрэльбы, разьмерамі мэтаў, дарогай кулі, а так сама пахіленьняў мушкі (гл. „Стралецк. інстр. стр. 1. п. 1.). {{лінія|17em}} {{Водступ|2|em}}Акуратным спаўненьнем і мэтазгодным стасаваньнем галоўных правілаў, памешчаных у паасобных разьдзелах вышэйшай праграмы дойдзем да свае мэты,—значыцца: {{Водступ|2|em}}Падымем патрыятычны дух у арміі, адначасна вышкаліўшы рэкрута, як сьвядомага ў сваіх абавязках, пакорнага і дзейнага жаўнера, катораму можна даверыць у жудасных часінах бою, калі яго ня бачыць камандзер.<noinclude></noinclude> eqwz4j4l8bj8zcuh4g7mry7twnbgqnq 104 12129 286303 36712 2026-05-17T15:43:19Z Gleb Leo 2440 286303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Gleb Leo" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Спаўненьне гэтае праграмы абавязкова ад дня апавяшчэньня. {{Водступ|1|em}}Варшава 19 кастрычніка 1919 г. <center>Міністар Вайсковых Справаў<br/>(—) ''Лесьневскі''<br/>Гэнэрал-паручнік.</center> {{Калёнтытул|left=<center>З арыгіналам згодна:<br/>''Фройгліх''<br/>Ппалк. Гэн. Шт. і Шэф<br/>Сэкцыі Рэг. і Вышкаленьня<br/>Дэп. І.</center>}} {{лінія|17em}}<noinclude></noinclude> qx9s9yac5rc0zs8xqxte6r1worpbs5e 104 12131 286304 37543 2026-05-17T15:43:59Z Gleb Leo 2440 286304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><center><span style="font-size: 16px;">{{Разьбіўка|ДАДАТАК}}<br/>ВОСЕМТЫДНЁВАЯ ПРАГРАМА<br/>ВЫШКАЛЕНЬНЯ РЭКРУТА<br/>ПЯХОТЫ</span></center> <center><span style="font-size: 16px;">'''Аркуш I. Вучэньне з ручнымі гранатамі.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}1) Пачынаць гэтыя вучэньні ад кіданьня на адлегласьць, стараючыся навучыць жаўнера кідаць старанна. Дзеля гэтага трэба загадаць яму кідаць вучэбныя гранаты (драўляныя нормальнае формы і вагі), а пасьля сьляпыя (з капсулькай) на штораз большай адлегласьці, пачынаючы ад 15 мэтраў на спэцыяльным пляцы, утвораным дзьвюма ўмацованымі на зямлі ў адлегласьці двох мэтраў ад сябе, паўзьбежнымі драўлянымі ліштвамі, злучанымі што 5 мэтраў папрэчымі ліштвамі. Жаўнер кідае спачатку з пункту А) а пасьля з пункту Б) на кожную адлегласьць, стараючыся {{перанос пачатак|п=кі|к=даць}}<noinclude></noinclude> 5wtkuml7oagw7th4deq0ozlac3z41f7 104 12132 286305 37545 2026-05-17T15:44:23Z Gleb Leo 2440 286305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=кі|к=даць}} гранату пад кутом, збліжаным да 45%, з пагляду на драцяныя перашкоды. {{Водступ|2|em}}2) Перакіданьне праз перашкоды і драцяныя сеткі — гэта ёсьць другі этап навукі. Трэба пачаць кідаць гранаты ад месца, дзе акопы найбольш збліжаюцца ад сябе, а пасьля паступова аддаляюцца, вучачы жаўнера кідаць проста і наўкос, перакідаць гранату праз папярэчніцу і г. д. Трэба, каб граната рабіла, як найбольшую, дугу ў паветры і трапіла-б акуратна ў азначанае месца, дзеля гэтага трэба расьцягнуць паміж акопамі (уздаўжкі лініі Б—Б) драцяную сетку вышынёю 4 мэтры, а ў іншых мясцох акопаў устаўляюцца фігуркі кшталтам непрыяцельскіх жаўнераў. У далейшых студыях навукі трэба застасаваць вучэньні двастароньнія—з вучэбнымі і сьляпымі гранатамі, каб прызвычаіць жаўнераў сьцерагчыся ад снарадаў, адкідаць іх перад узарваньнем. {{Водступ|2|em}}3) ''Укіданьне гранатау у будоулі''. У баі, які вядзецца на ўсходнім фронце надта важнай справай ёсьць здабываньне пунктаў, дзе жывуць людзі і паасобных дамоў. Дзеля гэтага трэба вучыць жаўнераў кідац ручныя {{перанос пачатак|п=гра|к=наты}}<noinclude></noinclude> 3h4qrujxfcn3m7rt5t47ilccx792o52 104 12133 286306 51753 2026-05-17T15:45:08Z Gleb Leo 2440 286306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Taravyvan Adijene" /></noinclude>{{перанос канец|п=гра|к=наты}} ў розныя выразы ў сьценах, павялічваючы паступова адлог кіданьня. {{Водступ|2|em}}4) ''Кіданьне {{Абмылка|у|ў}} жывыя мэты''. (Фігурныя шчыты), угрупованыя свабодна кіраўніком вучэньня. Ідзе аб тое, каб жаўнер хутка {{Абмылка|з‘орыентававўся|з‘орыентаваўся,}} у якую мэту трэба кінуць. Граната разарвецца беспасярэдня пры данай мэце — трапляньне ў самую мэту ня ёсьць канечна патрэбным. {{Водступ|2|em}}5) ''Пляц да кіданьня вострымі гранатамі'' павінен быць заложаны ў нейкім адлозе ад рэшты штурмавых прыладжаньняў і забясьпечаны ад няшчасных здарэньняў. Жаўнер кідае з лейкі ад гранаты на паступова штораз далейшы адлог, стараючыся трапіць у паказаны дол і хаваючыся за малым насыпам пасьля кожнага кіданьня. Обсэрватар, які знаходзіцца ў рове, побач таго хто кідае, глядзіць у пэрыскоп, запісваючы рэзультат кіданьня. Напр.: 3 кіданьні, граната стылісковая, кіданьне з лейкі, дол № 2, адзін трапіў. {{Водступ|2|em}}Апрача паказаных на першым аркушы дэталяў штурмавога поля, можна, {{Абмылка|ў|у}} залежнасьці ад абшару, стасаваць і іншыя наладжаньні: {{перанос пачатак|п=умацова|к=ную}}<noinclude></noinclude> ga1lmj3fnjx1rxsdatg48gcco9erfrn 104 12134 286307 37547 2026-05-17T15:45:55Z Gleb Leo 2440 286307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=умацова|к=ную}} дзялянку акопаў (двастаронную) са штучнымі перашкодамі, рэзэрвовай лініяй, зямлянкамі, становішчамі для кулямётаў, мінакідаў і гранатакідаў і г. д. Акопы ў лесе; узмацованы ўзгорак; лейкаватае поле і г. д. Вучэньні трэба як найбольш разнаабразіць, пакідаючы з гэтага боку шмат самастойнасьці камандзерам, аднак акуратна дапасоўваючыся да зробленай імі саміммі падробнае праграмы. <center><span style="font-size: 16px;">'''Аркуш II. Шлях перашкодау.'''</span></center> {{Водступ|2|em}}Шлях перашкодаў мае на мэце азнаямленьне жаўнера з тымі сытуацыямі, ў якіх ён можа апынуцца ў баі — вырабляе адвагу, лоўкасьць, пруткасьць, уменьне прытарнавацца да варункаў абшару, ўрэшце прызвычайвае яго перамагаць уласнае змораньне. Дзеля гэтага трэба, калі можна, штодзенна ахвяроўваць на шляху перашкодаў хоць некалькі мінют часу, што, апрача вышэйпералічанага, будзе для жаўнера пажаданай рознасьцю вучэньняў. Побач са шляхам перашкодаў трэба збудаваць гімнастычныя прылады: слуп з перакладзінамі, слуп, сукаватае дрэва, пахілыя драбіны, {{перанос пачатак|п=проста|к=падныя}}<noinclude></noinclude> hqa19wnd10cemox5qakc5oyf07o94iw 104 12135 286308 37548 2026-05-17T15:46:26Z Gleb Leo 2440 286308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{перанос канец|п=проста|к=падныя}} драбіны, канаты, хістаючыяся кіі і ўмацованыя трапэцыі, бар‘еры, конь, прылады для дзыганьня на адлог і на вышыню і г. д. Вучэньні на шляху перашкодаў трэба папераджаць гімнастычнымі вучэньнямі на прыладах. Самы шлях перашкодаў трэба пачынаць пераходзіць бяз рынштунку і аружжа—ў летніх вопратках, затрымліваючыся на кожнай дзялянцы шляху. Зьвяртаць тут трэба увагу на хуткасьць і ціхасьць пры пераходзе кожнае перашкоды, далей паступова абцяжарыць жаўнера і загадаць яму пераходзіць штораз даўжэйшыя дзялянкі шляху. Нарэшуе, можна рабіць рэкорды на час, ганячы, аднак, калі перамаганьне перашкодаў будзе занадта галасьлівым. {{Водступ|2|em}}НБ. Перашкоды з дроту, сілкі, засекі, заваленыя месцы трэба рабіць з гладкага дроту дзеля абароны адзежы ад зьнішчэньня. {{лінія|17em}}<noinclude></noinclude> ibgtxgljf3cu67jpiotbzywjanvenrq 0 12138 286261 86760 2026-05-17T14:51:52Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты]] у [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)]] 86760 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="3" to="3" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="4" to="4" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="5" to="41" /> {{Выроўніваньне-канец}} [[Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія]] [[Катэгорыя:Ананімныя пераклады]] [[Катэгорыя:Пераклады з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Навучальныя праграмы]] [[Катэгорыя:Творы 1919 года]] [[Катэгорыя:Творы 1921 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Лодзі]] [[Катэгорыя:Кнігі]] od8f21s4xn533kqp8brummg4n7d464y 286272 286261 2026-05-17T15:14:55Z Gleb Leo 2440 286272 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="3" to="3" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="4" to="4" /> {{Пераклад-ліцэнзія|арыгінал={{PD-old}}|пераклад={{PD-old}}}} [[Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія]] [[Катэгорыя:Ананімныя пераклады]] [[Катэгорыя:Пераклады з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Навучальныя праграмы]] [[Катэгорыя:Творы 1919 года]] [[Катэгорыя:Творы 1921 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Лодзі]] k0on8kr4rmclipyzkq6fogghoymiknd 0 25077 286254 71340 2026-05-17T14:24:09Z Gleb Leo 2440 286254 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Беларускі Народзе! | аўтар = Беларуская Вайсковая Камісія | год = 1919 год | крыніца = [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Niezaleznaja_Bielarus_-_riedaktar_i_vydaviec_A_Karabac_Vilnia_A_Karabac,_1919.pdf.zip/232701-1919-14.pdf Газэта «Незалежная Думка», № 14, 10 лістапада 1919 г., б. 3] | арыгінал = | пераклад = | сэкцыя = Адозва | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} {{Цэнтар|'''Беларускі Народзе!'''|памер=140%}} <div style="text-align:justify; text-indent:2em;"> Шмат вякоў гібеў Ты ў чужацкай няволі, шмат крыўды і зьдзеку перанёс {{Абмылка|Ты|Ты,}} многапакутны народ. Чужынцы правілі на тваёй зямлі, а Ты, гаспадар нашай Бацькаўшчыны, быў парабкам. Чыя нага не таптала Тваіх ніваў, чыя рука не руйнавала Тваіх хат! А Ты моўчкі зносіў крыўды, цярпліва чакаў лепшых дзён. Лепшыя дні пачаліся: наш прыяцель—Начальнік Польскай Рэспублікі — Язэп Пілсудскі — даў згоду прадстаўніком Тваім, каторыя ў імені Тваім, Беларускі Народзе, працуюць на супольную нашу карысьць — згоду на формаваньне аружнай сілы беларускага народнага войска. З вялікай радасьцю пасылаем Вам—браты аб гэтым вестку. Мы калісьці былі слаўным народам. Мелі сваю слаўную Дзяржаву, — Гаспадарства. Увесь сьвет аб нас ведаў! Нашыя землі былі вольнымі і незалежнымі. Мы былі гаспадарамі на сваёй зямлі. Волю, свабоду, незалежнасьць, і непадзельнасьць нашай Бацькаўшчыны—Беларусі мы можам зрабіць сягоньня—аружнай сілай нашых сыноў, нашых братоў, любячых сваю родную зямельку. Ворагі нашы бальшавікі — маскоўцы і маскоўскія генэралы—Дэнікіны націскаюць на нашую, зямельку: яны хочуць завясьці ў нашым краі свае маскоўскія парадкі. Бойціся браты-беларусы гэтых парадкаў! Зьдзек і няволю прынясуць яны нам. Толькі тады, калі мы самі парупімся аб сваёй долі, толькі тады, калі з аружжам у руках мы абаронім Сваю Бацькаўшчынў ад чужынцоў, тады толькі мы можам пабудаваць сваё лепшае сьветлае жыцьцё. Нашыя месты Магілеў, Вітэбск і Смаленск да гэтага часу знаходзяцца ў чужацкай няволі. Трэба вызваліць іх! Трэба выгнаць нашых заклятых ворагаў, з нашай зямлі! Нашая Маці-Баларусь павінна быць Вольнай, Непадзельнай і Незалежнай! Браты, Беларусы! Хто можа з вас, трымаць стрэльбу ў руках—станавіцеся ў рады нашага Беларускага Народнага Войска для абароны нашай Бацькаўшчыны! Моладзеж наша краса і надзея! Завем, цябе ў беларускае войска! Бацькаўшчына наша заве сваіх верных сыноў. </div> {{Калёнтытул|right='''Беларуская Вайсковая Камісія.'''}} Вільня, 9-га лістапада 1919 г. [[Катэгорыя:Дакументы 1919 года]] [[Катэгорыя:Незалежная Беларусь (газета)]] aoojz9z8jbg9uhv22lpf854a6dgyjdd 286255 286254 2026-05-17T14:24:22Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Беларускі Народзе! (БВК)]] у [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!]] 286254 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Беларускі Народзе! | аўтар = Беларуская Вайсковая Камісія | год = 1919 год | крыніца = [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Niezaleznaja_Bielarus_-_riedaktar_i_vydaviec_A_Karabac_Vilnia_A_Karabac,_1919.pdf.zip/232701-1919-14.pdf Газэта «Незалежная Думка», № 14, 10 лістапада 1919 г., б. 3] | арыгінал = | пераклад = | сэкцыя = Адозва | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} {{Цэнтар|'''Беларускі Народзе!'''|памер=140%}} <div style="text-align:justify; text-indent:2em;"> Шмат вякоў гібеў Ты ў чужацкай няволі, шмат крыўды і зьдзеку перанёс {{Абмылка|Ты|Ты,}} многапакутны народ. Чужынцы правілі на тваёй зямлі, а Ты, гаспадар нашай Бацькаўшчыны, быў парабкам. Чыя нага не таптала Тваіх ніваў, чыя рука не руйнавала Тваіх хат! А Ты моўчкі зносіў крыўды, цярпліва чакаў лепшых дзён. Лепшыя дні пачаліся: наш прыяцель—Начальнік Польскай Рэспублікі — Язэп Пілсудскі — даў згоду прадстаўніком Тваім, каторыя ў імені Тваім, Беларускі Народзе, працуюць на супольную нашу карысьць — згоду на формаваньне аружнай сілы беларускага народнага войска. З вялікай радасьцю пасылаем Вам—браты аб гэтым вестку. Мы калісьці былі слаўным народам. Мелі сваю слаўную Дзяржаву, — Гаспадарства. Увесь сьвет аб нас ведаў! Нашыя землі былі вольнымі і незалежнымі. Мы былі гаспадарамі на сваёй зямлі. Волю, свабоду, незалежнасьць, і непадзельнасьць нашай Бацькаўшчыны—Беларусі мы можам зрабіць сягоньня—аружнай сілай нашых сыноў, нашых братоў, любячых сваю родную зямельку. Ворагі нашы бальшавікі — маскоўцы і маскоўскія генэралы—Дэнікіны націскаюць на нашую, зямельку: яны хочуць завясьці ў нашым краі свае маскоўскія парадкі. Бойціся браты-беларусы гэтых парадкаў! Зьдзек і няволю прынясуць яны нам. Толькі тады, калі мы самі парупімся аб сваёй долі, толькі тады, калі з аружжам у руках мы абаронім Сваю Бацькаўшчынў ад чужынцоў, тады толькі мы можам пабудаваць сваё лепшае сьветлае жыцьцё. Нашыя месты Магілеў, Вітэбск і Смаленск да гэтага часу знаходзяцца ў чужацкай няволі. Трэба вызваліць іх! Трэба выгнаць нашых заклятых ворагаў, з нашай зямлі! Нашая Маці-Баларусь павінна быць Вольнай, Непадзельнай і Незалежнай! Браты, Беларусы! Хто можа з вас, трымаць стрэльбу ў руках—станавіцеся ў рады нашага Беларускага Народнага Войска для абароны нашай Бацькаўшчыны! Моладзеж наша краса і надзея! Завем, цябе ў беларускае войска! Бацькаўшчына наша заве сваіх верных сыноў. </div> {{Калёнтытул|right='''Беларуская Вайсковая Камісія.'''}} Вільня, 9-га лістапада 1919 г. [[Катэгорыя:Дакументы 1919 года]] [[Катэгорыя:Незалежная Беларусь (газета)]] aoojz9z8jbg9uhv22lpf854a6dgyjdd 0 77061 286260 286032 2026-05-17T14:51:42Z Gleb Leo 2440 286260 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Гутарки аб неби и зямли | безаўтара = | год = 1907 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = | наступны = | анатацыі = Магчыма, у перакладзе ўдзельнічаў [[Аўтар:Вацлаў Іваноўскі|Вацлаў Іваноўскі]]. }} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="3" to="3" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="70" to="70" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="72" to="72" /> {{Пераклад-ліцэнзія|арыгінал={{PD-old}}|пераклад={{PD-old}}}} [[Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў]] [[Катэгорыя:Пераклады Каруся Каганца]] [[Катэгорыя:Пераклады Вацлава Іваноўскага]] [[Катэгорыя:Калектыўныя пераклады]] [[Катэгорыя:Пераклады з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Астраномія]] [[Катэгорыя:Навукова-папулярная літаратура]] [[Катэгорыя:Творы 1907 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Санкт-Пецярбургу]] 1ts4h2u8dpsjkjywh7en7k3qzwq0g3h 104 81572 286467 194910 2026-05-18T10:12:40Z Gleb Leo 2440 286467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{Цэнтар|{{Разьбіўка|ЗЬМЕСТ}}|памер=120%}} {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{Калёнтытул|right=''Стар.''}} {{Dotted TOC|I.|[[Дзесяць (1930)/I|Падзелім!]]|3{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|II.|[[Дзесяць (1930)/II|Навялі лад і парадак]]|12{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|III.|[[Дзесяць (1930)/III|Міхалкава стрэльба]]|18{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|IV.|[[Дзесяць (1930)/IV|Мяжа]]|24{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|V.|[[Дзесяць (1930)/V|Хлопчык Вань]]|31{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|VI.|[[Дзесяць (1930)/VI|У зімовы вечар]]|40{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|VII.|[[Дзесяць (1930)/VII|Яны і мы]]|47{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|VIII.|[[Дзесяць (1930)/VIII|Борух — ня той Борух]]|59{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|IX.|[[Дзесяць (1930)/IX|Пановаму]]|68{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC|X.|[[Дзесяць (1930)/X|У будучыну]]|75{{gap|1em}}|5|col3-width=2.5em}} {{block center/e}} <div class="paragraphbreak" style="margin-top:1em"></div> {{Накіравальная рыса|4em|height=1px}}<noinclude></noinclude> sdl2968yontmsgwiu64zlil6iz1909q 104 113598 286310 265520 2026-05-17T17:01:56Z Gleb Leo 2440 286310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}А вось я запытаюся ў вас: ці вялікая вашая хата? Ці вялікая вашая школа? Колькі пакояў у хаце? Колькі клясаў у школе? Колькі мэтраў даўжыні? Шырыні? З чаго пабудована вашая хата й школа? Ці новая, ці старая? Каб адказаць мне на гэтыя пытаньні, вы павінны добра прыгледзіцца да свайго будынку, да сваёй школы. Дзеткам прыдзецца абмераць крокамі свой дом і школу. i клясу, і калідор. {{gap|2.5em}}Калі вы зробіце гэта, тады пойдзем далей. Параўнаем сваю хату з хатамі суседзяў; пабачым, што хаты бываюць розныя: вялікія й малыя, новыя й пахілыя. {{gap|2.5em}}Звычайная беларуская хата на вёсцы мае адзін вялікі пакой з вялікай печкай, мае сенцы й клець. Раскажэце, што яшчэ знаходзіцца ў хаце, апрача печы? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 1.jpg|400px|center]] {{gap|2.5em}}Местачковыя ды гарадзкія хаты (дамы) часьцей падзяляюцца на пакоі: прыхожая, сталовая, саля, габінет, пачывальня, кухня. {{gap|2.5em}}У горадзе ў вялікіх будынках жыве не адна, але дзьве, тры і болей сям‘і. Тады кажуць, што кожная сям‘я {{перанос пачатак|зай|мае}}<noinclude></noinclude> 03z9sstlbnx3nm1q64siyppg8qlp1iy 286311 286310 2026-05-17T17:02:51Z Gleb Leo 2440 286311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}А вось я запытаюся ў вас: ці вялікая вашая хата? Ці вялікая вашая школа? Колькі пакояў у хаце? Колькі клясаў у школе? Колькі мэтраў даўжыні? Шырыні? З чаго пабудована вашая хата й школа? Ці новая, ці старая? Каб адказаць мне на гэтыя пытаньні, вы павінны добра прыгледзіцца да свайго будынку, да сваёй школы. Дзеткам прыдзецца абмераць крокамі свой дом і школу. i клясу, і калідор. {{gap|2.5em}}Калі вы зробіце гэта, тады пойдзем далей. Параўнаем сваю хату з хатамі суседзяў; пабачым, што хаты бываюць розныя: вялікія й малыя, новыя й пахілыя. {{gap|2.5em}}Звычайная беларуская хата на вёсцы мае адзін вялікі пакой з вялікай печкай, мае сенцы й клець. Раскажэце, што яшчэ знаходзіцца ў хаце, апрача печы? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 1.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 1. Сучасная беларуская хата.}}}} {{gap|2.5em}}Местачковыя ды гарадзкія хаты (дамы) часьцей падзяляюцца на пакоі: прыхожая, сталовая, саля, габінет, пачывальня, кухня. {{gap|2.5em}}У горадзе ў вялікіх будынках жыве не адна, але дзьве, тры і болей сям‘і. Тады кажуць, што кожная сям‘я {{перанос пачатак|зай|мае}}<noinclude></noinclude> 7ev1mb0ozdat30sat6bw931z699ewlz 104 113599 286312 265521 2026-05-17T17:03:41Z Gleb Leo 2440 286312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|зай|мае}} кватэру. Гарадзкія будынкі бываюць у два, тры і болей паверхі (этажы). Тады кажуць: аднапавярховы, двупавярховы, шматпавярховы будынак (дом). {{gap|2.5em}}Чаму ў горадзе будуюць шматпавярховыя будынкі? {{gap|2.5em}}Параўнай сваю хату з гарадзкім будынкам. Дзе цяплей узімку: у хаце ці ў вялікай салі? Чаму? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 2.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 2. Менск. Пляц Волі.}}}} {{gap|2.5em}}Хаты па нашых вёсках рубяць з хвойнага бярвеньня; на падлогу, столь, вокны, дзьверы йдуць дошкі; крыюць хаты саломай, гонтам, дорам (мал. 1). Па гарадох, дзе<noinclude></noinclude> ffudp4byhd8hpaqtl4l8h5x61fy6s2d 104 113601 286313 265524 2026-05-17T17:04:29Z Gleb Leo 2440 286313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 3.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 3. Каўказ. Хаты з плоскімі дахамі.}}}}<noinclude></noinclude> knk5n1c1ag9hnzkg7mz76dfb37zhtp0 104 113602 286314 265525 2026-05-17T17:12:51Z Gleb Leo 2440 286314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 4.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 4. Хата ў нэграў.}}}} {{gap|2.5em}}Цяпер людзі будуюць дамы з дрэва, з цэглы, каменьня; крыюць саломай, гонтам, чарапіцай, зялезам. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' Куды йдзе шкло? Папера? Кахля? Медзь? {{gap|2.5em}}Ці можна збудаваць будынак бяз дрэва? Дзе ёсьць падобныя дамы? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 5.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 5. Чумы ў самаедаў.}}}}<noinclude></noinclude> o7c0lx77pfgjtgou37ojwgm3q4g5qz2 104 113603 286315 265526 2026-05-17T17:14:56Z Gleb Leo 2440 286315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 6.jpg|600px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 6. Сяляне-беларусы ў нядзелю. (Вёска Хатляпы, Менскай акругі, Шацхага раёну).}}}} {{gap|2.5em}}Дзе будуюць хаты з лёду ды сьнегу? {{gap|2.5em}}Ад каго хаваліся раней людзі на дрэвах, у пячэрах? {{gap|2.5em}}Глядзі малюнкі і ўспомні тое, што гаварылася пра хаты? {{gap|2.5em}}'''Панадворак.''' Цяпер разгледзім панадворак школы ды хаты (мал. 6).<noinclude></noinclude> 48siykhkkc61klb1f3bz7wrrhp684sn 286316 286315 2026-05-17T17:16:02Z Gleb Leo 2440 286316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 6.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 6. Сяляне-беларусы ў нядзелю. (Вёска Хатляпы, Менскай акругі, Шацхага раёну).}}}} {{gap|2.5em}}Дзе будуюць хаты з лёду ды сьнегу? {{gap|2.5em}}Ад каго хаваліся раней людзі на дрэвах, у пячэрах? {{gap|2.5em}}Глядзі малюнкі і ўспомні тое, што гаварылася пра хаты? {{gap|2.5em}}'''Панадворак.''' Цяпер разгледзім панадворак школы ды хаты (мал. 6).<noinclude></noinclude> 3i5rz1cgjnfynh3x2s0osq3jjrl6dbq 104 113604 286317 265527 2026-05-17T17:16:24Z Gleb Leo 2440 286317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Што ў вас яшчэ на школьным двары? {{gap|2.5em}}Гарадзкія вучні хай адкажуць, ці быў хто з іх на вёсцы. Хто быў — няхай раскажа пра хату ды панадворак вясковы; чым розьніцца ён ад гарадзкога панадворку. {{gap|2.5em}}Вясковыя дзеці хай раскажуць пра гарадзкі панадворак. {{gap|2.5em}}Ці бачылі яны тамака гумно? Ёўню? Стайню? Абору? Сьвіран? Клець? Склеп? Павець? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 7.jpg|600px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 7. Вуліца ў ангельскай вёсцы.}}}} {{gap|2.5em}}Калі ня бачылі, дык чаму іх няма ў горадзе? {{gap|2.5em}}Параўнайце сваю хату (будынак) або школу з суседзкімі. {{gap|2.5em}}Скажэце аб вялікасьці; з якога будаўнічага матар‘ялу зроблены? Старыя ці новыя яны?<noinclude></noinclude> r2i0rqhv6rebn4hg3052vslijjy3e17 286318 286317 2026-05-17T17:16:50Z Gleb Leo 2440 286318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Што ў вас яшчэ на школьным двары? {{gap|2.5em}}Гарадзкія вучні хай адкажуць, ці быў хто з іх на вёсцы. Хто быў — няхай раскажа пра хату ды панадворак вясковы; чым розьніцца ён ад гарадзкога панадворку. {{gap|2.5em}}Вясковыя дзеці хай раскажуць пра гарадзкі панадворак. {{gap|2.5em}}Ці бачылі яны тамака гумно? Ёўню? Стайню? Абору? Сьвіран? Клець? Склеп? Павець? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 7.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 7. Вуліца ў ангельскай вёсцы.}}}} {{gap|2.5em}}Калі ня бачылі, дык чаму іх няма ў горадзе? {{gap|2.5em}}Параўнайце сваю хату (будынак) або школу з суседзкімі. {{gap|2.5em}}Скажэце аб вялікасьці; з якога будаўнічага матар‘ялу зроблены? Старыя ці новыя яны?<noinclude></noinclude> 845xxfp9um2j67z65xje59jtkntgj5l 104 113622 286321 265571 2026-05-17T17:29:29Z Gleb Leo 2440 286321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>цэлай краіны. Калі ўзьняцца высока ў паветра на самалёце (аэроплян) ды глянуць уніз на зямлю, дык яна пакажацца, нібы географічная карта, або плян: [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 12.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 12. Горы, рэчка, возера, востраў і г. д.}}}} {{gap|2.5em}}Лес здаецца, як чорная пляма; рэчка, як срэбная стужка; горад або вёска — як маленькі гародчык пабіты на градкі. Параўнайце малюнак 12 і 13. <center>{{x-larger|{{разьбіўка|'''Кірунак}}.}}</center> {{gap|2.5em}}Але каб добра нарысаваць плян вялікага места або вёскі, або карту ўсёй краіны, трэба ведаць, з чаго пачынаць ды як раскласьці на паперы гарады, лясы, рэчкі. Адзін, напрыклад, можа азначыць м. Полацак у левым кутку карты, а другі паставіць яго ў правым. {{gap|2.5em}}'''Кірунак.''' Каб ня было блутаніны на пляне гораду або на карце краіны, трэба ведаць адну рэч, якая завецца {{разьбіўка|кірункам}}. {{gap|2.5em}}Мы кажам: управа, улева, назад, проста, але гэтага мала для пляну. {{gap|2.5em}}Калі скажам: вуліца йдзе ўправа, дык невядома, ад чаго. Вёска ляжыць улева, ад чаго? — Ад лесу. А лес? — Ад рэчкі. А рэчка і г. д. Трэба азначыць такія пункты, аб<noinclude></noinclude> 4ui4q80o9btdc9zgesv359ukk12ap3n 104 113624 286322 265573 2026-05-17T17:30:06Z Gleb Leo 2440 286322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>якіх усе ведаюць, дзе яны. А ўжо ад гэных пунктаў азначаць, дзе ляжыць горад або вёска, або скуль і куды цячэ рэчка. {{gap|2.5em}}Гэныя пункты, што кожны можа наглядаць і ведаць, азначаюцца па сонцу. {{gap|2.5em}}Будзем наглядаць за сонцам зранку, як яно ўсходзіць, аж да вечару, да захаду. {{gap|2.5em}}Зраніцы сонца падымаецца па небе ўсё вышэй ды вышэй, пакуль не дасягне пэўнага пункту. Гэты самы высокі пункт, да якога сонца даходзіць на небе, бывае акурат у поўдзень (12 гадзін). Пасьля поўдню сонца пачынае нізіцца, пакуль не схаваецца. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 13.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 13. Карта малюнку № 12.}}}} {{gap|2.5em}}Глянем на сонца акурат а дванаццатай гадзіне (трэба мець добры гадзіньнік). Тады проці нас будзе ляжаць пункт, які называецца {{разьбіўка|поўдзень}}. Ззаду нас тады будзе пункт процілеглы, які называецца {{разьбіўка|поўнач}}. Улева ад нас будзе {{разьбіўка|ўсход}}, управа — {{разьбіўка|захад}}. Вось мы маем чатыры галоўныя пункты або бакі сьвету: Поўнач (літара N), Поўдзень (літара S), Усход (літара О) і Захад (літара W). Літары, што ў дужках, азначаюць чужаземныя словы: N — Норд (Поўнач), Ѕ — Зюд (Поўдзень), О — Ост (Усход) і W — Вэст (Захад).<noinclude></noinclude> pkxjzrsivuvtxx534u3djqxcagegphy 104 113625 286323 265574 2026-05-17T17:30:39Z Gleb Leo 2440 286323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}На паперы (рысунку) галоўныя пункты або кірункі азначаюцца так: {|style="margin:auto" |rowspan="4" |W (З) |colspan="4" |<center>{{gap|3.5em}}N (поўнач, ПН)</center> |- |style="height:100px; width:100px; border-style: solid; border-width: 0px 1px 1px 0" | |style="height:100px; width:100px; border-style: solid; border-width: 0px 0px 1px 0" | |rowspan="4"; style="padding-bottom:30px;" |O (У) |- |style="height:100px; border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | | |- |colspan="4" |<center>{{gap|4.5em}}S (поўдзень, ПД)</center> |} {{gap|2.5em}}Мы бачым, што ўгары стаіць N (поўнач), унізе S (поўдзень), управа O (усход), улева W (захад). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 14.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 14. Узгоркавая раўніна.}}}} {{gap|2.5em}}Адкажэце, дзе будуць іншыя пункты (бакі сьвету), калі стаць тварам на Поўнач? Тварам на Ўсход? На Захад? {{gap|2.5em}}Якія старонкі будуць на Поўдзень ад вас? У які бок трэба йсьці, каб прысьці ад вас у Полацак? У Віцебск?<noinclude></noinclude> 44gm9lhf974my7f8jjzb5vg16a22u6m 104 113631 286320 265584 2026-05-17T17:28:51Z Gleb Leo 2440 286320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Як выглядае наша ды іншыя старонкі.}}</center> {{gap|2.5em}}'''Паверхня зямлі.''' Саўсім, як стол, мясцовасьцяй на зямлі мала. Бярэце свой горад або вёску. Ці багата саўсім роўных вуліц? {{gap|2.5em}}Яшчэ ляпей разглядаць мясцовасьць за горадам, за вёскай. Мы пабачым тутака і ўзгоркі, і курганы, і наспы, і раўчакі, і канавы, і катліны, і яругі, і пячэры і г. д. {{gap|2.5em}}Словам пойдзем разглядаць {{разьбіўка|паверхню зямлі}}. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 17.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 17. Раўніна (у Паўднёвай Амэрыцы).}}}} {{gap|2.5em}}'''Раўніна.''' Роўныя мясцовасьці, дзе, як воку глянуць, ня відаць ані ўзгоркаў, ані курганоў, завуць {{разьбіўка|раўнінай}} (мал. 17). {{gap|2.5em}}'''Узгоркавая раўніна.''' У нас, на Беларусі, пэўных раўнін мала. Часьцей сустракаюцца сярод раўніны курганы, узгоркі, яры; таму нашу старонку можна назваць па паверхні — {{разьбіўка|узгоркавай раўнінай}} (мал. 18). На паверхні зямлі, апрача раўнін ды ўзгоркавых раўнін, можна пабачыць наспы, бугры, курганы, горкі, горы. Але гэтыя назвы няпэўныя, бо ў аднэй старонцы завуць гарой тое, што ў іншай завуць бугром або курганом. Трэба ўмовіцца перш-на-перш, як вылічваць вышыню бугра, гары, словам вышыню мясцовасьці. Бывае, што йдзеш па раўніне, а калі<noinclude></noinclude> jk5h28v2i2t2ovd9cifp71uml365sw2 104 113632 286319 265878 2026-05-17T17:28:18Z Gleb Leo 2440 286319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>выйдзеш да рэчкі або да якога возера, дык пабачыш, што раўніна ляжыць высока над рэчкай або возерам і здаецца тады гарой. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 18.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 18. Узгоркавая раўніна на Беларусі.}}}} {{gap|2.5em}}'''Вышыня над роўнем мора.''' Але ад рэчкі або возера таксама немагчыма лічыць вышыню мясцовасьці, бо рэчка, бывае, бяжыць з гары, возера, таксама бывае, ляжыць {{цэнтар|[[File:Малюнак 19 (Пачатковая географія, 1925).jpg|450px|center]]}} {{цэнтар|{{smaller|Мал. 19. Вышыня над роўнем мора.}}}} высока між гор. — Вось чаму ўсе вучоныя ўмовіліся лічыць вышыню мясцовасьці ад берага мора, або, як кажуць, ад<noinclude></noinclude> t0pub51equwfssuvcgjdog0xj4chbm8 104 113633 286325 265590 2026-05-17T17:40:39Z Gleb Leo 2440 286325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{разьбіўка|роўня мора}}, {{разьбіўка|бо ровень мора ўсюды на зямлі аднолькавы}} (Мал. 19). {{gap|2.5em}}Як вылічваць ад роўня мора, калі мора за тысячу вёрст? Аб гэтым вы даведаецеся крыху пазьней. Цяпер будзем памятаць вось што. {{gap|2.5em}}'''Нізіна й плоскаўзвышша.''' Калі раўніна падымаецца над роўнем мора ня вышэй як на 200 мэтраў, (100 сажняў), дык яна завецца {{разьбіўка|нізіной}}. Калі раўніна вышэй за 200 мэтр. — яна завецца {{разьбіўка|плоскаўзвышшам}}. {{gap|2.5em}}У нас на Беларусі нізіной можна назваць мясцовасьці па Прыпяці, Случы, Бярэзіне, (так званае Палесьсе); па паветах: Пінскім, Мазырскім, Рачыцкім, Слуцкім (паўднёвая частка), Бабруйскім, а таксама Полацкім (Мал. 20) [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 20.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 20. Балотная нізіна.}}}} {{gap|2.5em}}'''Задачка.''' Разгледзіць на карце гэтыя мясцовасьці; якім колерам яны намалёваны? {{gap|2.5em}}Плоскаўзвышшы на Беларусі знаходзяцца каля Менску, Воршы, Наваградку, Баранавічаў, Горак, Рослаўлю ды іншых месц.<noinclude></noinclude> mz4on4gvpsky4nifl5o490utddihjm1 104 113634 286326 265591 2026-05-17T17:41:23Z Gleb Leo 2440 286326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Гэтыя мясцовасьці ляжаць на 200-250 мэтраў вышэй за мора. Самая высокая мясцовасьць на Беларусі — Лысая Гара, на паўночны захад ад Менску; гэтая гара падымаецца на 320 мэтраў над роўнем мора. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' А ці высока гэтая гара над вакольнай мясцовасьцю? {{gap|2.5em}}Ці будзе яна столькі мэтраў ад сваёй падставы (поду) да верху? {{gap|2.5em}}Якія ўзгоркі маюцца каля вашага гораду або вёскі? Ці маюць яны назву? {{gap|2.5em}}'''Узгоркі й горы.''' Вялікі ўзгорак завецца {{разьбіўка|гарой}}. {{gap|2.5em}}Ці ёсьць горы ў вашай мясцовасьці? Як завуцца? {{gap|2.5em}}На Беларусі наогул мала гор, а толькі ўзгоркі, гарбы. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 21.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 21. Горная мясцовасьць. Сьцяг. Хрыбет. Даліна.}}}} {{gap|2.5em}}Як-жа акуратна сказаць, што завецца ўзгоркам, а што гарой? Узгоркам завецца частка земнай паверхні, якая падымаецца над мясцовасьцю, але ня вышэй, як 200 м. над роўнем мора. Калі ўзгорак вышэй за 200 м. над роўнем мора, яго {{разьбіўка|будзем зваць гарой}}. {{gap|2.5em}}А ёсьць, дзеці, старонкі на сьвеце, дзе горы падымаюцца аж за хмары, на 2, 3 і болей кілёмэтры ад роўня<noinclude></noinclude> fk7j1qvb61jzy8w5nstku7xd1b61ppt 104 113636 286324 265594 2026-05-17T17:39:48Z Gleb Leo 2440 286324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}У такіх старонках, як Каўказ, дзе ёсьць вялізныя горы й горныя ланцугі — горныя даліны таксама будуць вялізнымі. {{gap|2.5em}}'''Цясьніна.''' Дужа вузкія, стромкія даліны завуцца {{разьбіўка|цясьнінай}}. У горных мясцовасьцях, як Каўказ або Швэйцарыя, гэтыя горныя цясьніны маюць, часам, жудасны, але разам з тым і прыгожы выгляд (мал. 22). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 22.jpg|подпіс=Мал. 22. Цясьніна (Кітай).}} {{gap|2.5em}}Пасьля таго, дзеці, як вы наставіліся аб горах, — знайдзеце блізка вас цікавую мясцовасьць, зрабеце туды некалькі экскурсый (шпацыровак), дайце назву гэтай мясцовасьці і кожнаму ўзгорку (або гары), ланцугу, даліне, цясьніне (напрыклад, „Мядзьведзь“, „Конь“ і г. д.). <center>{{x-larger|'''Вада на зямлі.}}</center> {{gap|2.5em}}'''Вада.''' Без вады ня можа жыць ні чалавек, ні жывёла, ні расьліна. У нас, на Беларусі, мы амаль што ўсюды пабачым ваду: або ў калодзежы, або ў крыніцы, на балоце, у канаве, або яна бяжыць рэчкай, або стаіць возерам. {{gap|2.5em}}'''Выпарваньне вады.''' Вы ведаеце, дзеці, што пасьля дажджу лужыны хутка высыхаюць, асабліва ўвесну ды ўлетку; таксама высыхае вада з падлогі, высыхае, калі наліць яе на талерку ды паставіць на сонца або на вецер (зрабеце такі досьлед). Пра ваду кажуць што яна {{разьбіўка|выпарваецца}}<noinclude></noinclude> 7i3izzdbvw45zd6nti0becngbb9xuyz 104 113641 286327 265599 2026-05-17T18:32:37Z Gleb Leo 2440 286327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>млынок? Тую канаўку, па якой бяжыць наш ручаёк, якую ён сам сабе робіць, назавем {{разьбіўка|рэчышчам}}. {{gap|2.5em}}'''Берагі.''' Ручаёк мае два берагі — {{разьбіўка|правы і левы}}. Трэба стаць над ручайком ды глядзець у той бок, куды ён бяжыць; тады лёгка адзначыць берагі. {{gap|2.5em}}'''Пачатак.''' Тое месца, адкуль пачынаецца наш ручаёк, назавем {{разьбіўка|пачаткам ракі}} або вытакам. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 25.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 25. Вадападзел дзьвёх рэчак у выглядзе горнага сьцягу.}}}} {{gap|2.5em}}'''Прытока.''' Заўважце, што каля пачатку наша рачушачка будзе вузенькая, а далей шырыцца. Шырыцца наша рачулка дзеля таго, што ў яе пачынаюць улівацца іншыя ручайкі, іншыя струмені, іншыя, меншыя за яе, рачулкі. Гэтыя меншыя рачулкі, што ўліваюцца ў нашую галоўную, будзем зваць {{разьбіўка|прытокамі}}. {{gap|2.5em}}'''Задачка.''' Цяпер дайце назву таму ручайку, за якім вы сачылі, і яго прытокам (напрыклад: Дуброва, Парожыца і г. д.). {{gap|2.5em}}'''Вусьце.''' Тое месца, куды ўліваецца, дзе канчаецца ручаёк, назавем {{разьбіўка|вусьцем}}, бо яно падобна крыху да вуснаў. {{gap|2.5em}}'''Вадазбор.''' Усю мясцовасьць, з якой зьбіраюць ваду і па якой бягуць нашыя маленькія рачулкі пасьля дажджу (ручайкі, струмені, цуркі), назавем {{разьбіўка|вадазборам}}.<noinclude></noinclude> bdib9bbd2a2ilmjecd9kepewnh05j8u 104 113642 286328 265775 2026-05-17T18:35:31Z Gleb Leo 2440 286328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Значыць, у вадазбор пойдзе нашая галоўная рачулка разам з прытокамі. Вадазборам можна назваць, таксама ўсю мясцовасьць, па якой вада бяжыць у вадзін бок, у вадно, напрыклад, вазярко. Тады некалькі рачушак з іх прытокамі ствараюць адзін вадазбор. Калі на паперы вы здолееце нарысаваць вадазбор сваіх рачулак, дык ён будзе мець прыблізна гэткі выгляд (мал. 24). {{gap|2.5em}}'''Вадападзел.''' Тыя ўзгоркі, узвышшы, што падзяляюць два вадазборы, завуцца {{разьбіўка|вадападзеламі}} або межаводзьдзем (мал. 25). {{gap|2.5em}}'''Задачка.''' Знайдзеце вадападзел на сваіх рачулках. {{gap|2.5em}}'''Вадаспад.''' Калі ручаёк зрывіста, як з прыступкі, б‘е ўніз, ён стварае так званы {{разьбіўка|вадаспад}} (мал. 26). {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 26.jpg|подпіс=Мал. 26. Вадаспад.}} {{gap|2.5em}}'''Парог.''' Калі ён бяжыць па каменьчыках і гэтыя каменьчыкі высоўваюцца з вады, дык такое месца ручайка завецца {{разьбіўка|парогамі}} (мал. 27). {{gap|2.5em}}'''Падзелы ракі.''' Усю рачулку {{абмылка|нашуюпадзелім|нашую падзелім}} на тры часткі: 1) {{разьбіўка|вышнявіну}}; гэта будзе ад пачатку, дзе рачулка вузкая, шпаркая, нясе шмат каменьчыкаў; 2) {{разьбіўка|сярэдніну}} тутака плынь ідзе павальней і 3) {{разьбіўка|нізавіну}} — ужо да вусьця; тут, звычайна, ручайкі бягуць павольна, але затое шырока і твораць у канцы, у вусьці так званыя {{разьбіўка|адрэччы}}, бакавыя рачушкі. {{gap|2.5em}}Тады такое шырокае вусьце разам з адрэччамі ды вастравамі завецца {{разьбіўка|дэльтай}}. Дэльта — слова грэцкае, азначае літару д — △ (мал. 28).<noinclude></noinclude> 7g3zazb10ixdjqrwl0v29kjitkao6er 286329 286328 2026-05-17T18:35:49Z Gleb Leo 2440 286329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Значыць, у вадазбор пойдзе нашая галоўная рачулка разам з прытокамі. Вадазборам можна назваць, таксама ўсю мясцовасьць, па якой вада бяжыць у вадзін бок, у вадно, напрыклад, вазярко. Тады некалькі рачушак з іх прытокамі ствараюць адзін вадазбор. Калі на паперы вы здолееце нарысаваць вадазбор сваіх рачулак, дык ён будзе мець прыблізна гэткі выгляд (мал. 24). {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 26.jpg|подпіс=Мал. 26. Вадаспад.}} {{gap|2.5em}}'''Вадападзел.''' Тыя ўзгоркі, узвышшы, што падзяляюць два вадазборы, завуцца {{разьбіўка|вадападзеламі}} або межаводзьдзем (мал. 25). {{gap|2.5em}}'''Задачка.''' Знайдзеце вадападзел на сваіх рачулках. {{gap|2.5em}}'''Вадаспад.''' Калі ручаёк зрывіста, як з прыступкі, б‘е ўніз, ён стварае так званы {{разьбіўка|вадаспад}} (мал. 26). {{gap|2.5em}}'''Парог.''' Калі ён бяжыць па каменьчыках і гэтыя каменьчыкі высоўваюцца з вады, дык такое месца ручайка завецца {{разьбіўка|парогамі}} (мал. 27). {{gap|2.5em}}'''Падзелы ракі.''' Усю рачулку {{абмылка|нашуюпадзелім|нашую падзелім}} на тры часткі: 1) {{разьбіўка|вышнявіну}}; гэта будзе ад пачатку, дзе рачулка вузкая, шпаркая, нясе шмат каменьчыкаў; 2) {{разьбіўка|сярэдніну}} тутака плынь ідзе павальней і 3) {{разьбіўка|нізавіну}} — ужо да вусьця; тут, звычайна, ручайкі бягуць павольна, але затое шырока і твораць у канцы, у вусьці так званыя {{разьбіўка|адрэччы}}, бакавыя рачушкі. {{gap|2.5em}}Тады такое шырокае вусьце разам з адрэччамі ды вастравамі завецца {{разьбіўка|дэльтай}}. Дэльта — слова грэцкае, азначае літару д — △ (мал. 28).<noinclude></noinclude> mxs6qpay1yjfdb8kan5ti2ksgiyzb60 104 113643 286330 265601 2026-05-17T18:37:30Z Gleb Leo 2440 286330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Пасьля таго, як мы пазнаёміліся з ручайкамі, цуркамі, струменямі ды прызвычаіліся да новых слоў, пойдзем на сапраўдную раку, на якой стаіць наш горад (або вёска). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 27.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 27. Дняпроўскія парогі.}}}} {{gap|2.5em}}Як завецца гэтая рэчка? Нам ужо ня трэба даваць ёй назву: народ спакон веку назваў яе, а калі гэта вялікая рака, дык аб ёй напісана ў географіі (мал. 29). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 28.jpg|подпіс=Мал. 28. Дэльта.}} {{gap|2.5em}}Нашыя рэчкі: Дняпро, Дзьвіна, Нёман, Прыпяць, Бяроза, Сож ды іншыя. Гэта — вялікія рэчкі, што цягнуцца на соткі і болей вёрст, аж за межы Беларусі; на гэтых рэчках стаіць шмат гарадоў ды вёсак, ходзяць па іх параходы, гоняць плыты. {{gap|2.5em}}Але, як прыглядзецца да іх, дык гэта такія самыя ручайкі, з якімі мы ўжо знаёмы, толькі вялізныя, вялізныя (мал. 30).<noinclude></noinclude> t2cb1t0ywjaysbzwoyxn0tllhxqy6k1 104 113644 286339 265602 2026-05-17T19:11:27Z Gleb Leo 2440 286339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' Ці глыбока ваша рэчка? Ці бачылі вы яе рэчышча? На каторым беразе стаіць горад (або вёска) — на правым ці на левым? Ці ведаеце вы пачатак вашае ракі? Калі пачатак блізка, схадзеце ды паглядзеце, ці не выцякае яна з крыніцы? Дзе вусьце вашае рэчкі? Калі гэта Дняпро, або Дзьвіна, або Нёман, дык вусьце іхнае аж каля мора; калі гэта Бяроза або Сож, або Прыпяць, або Сьвіслач, дык вусьце (канчатак) падходзіць да другой рэчкі, бо гэтыя [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 29.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 29. Пачатак рэчкі Нёмна.}}}} рэчкі зьяўляюцца прытокамі большай ракі. Гэтак Сож, Прыпяць, Бяроза — прытокі Дняпра; Сьвіслач — прытока Бярозы (а Бяроза?). Ці можаце вы ахапіць вокам вадазбор вашае ракі? Чаму? Ці далёка ад вас вадападзел паміж вашай ды суседняй ракой? На якой частцы ракі стаіць ваш горад (або вёска) — на вышнявіне, нізавіне або на сярэдніне? Якія адзнакі гэтага? Ці ёсьць на вашай рэчцы парогі?<noinclude></noinclude> 2ixbs9o9nbfip66zjb3pdwypnsgwx3z 104 113645 286337 265603 2026-05-17T19:07:08Z Gleb Leo 2440 286337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Ці чулі вы пра дняпроўскія парогі? Пра казакаў, што жылі за парогамі. {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=400px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 30.jpg|подпіс=Мал. 30. Рыга. Жалезны мост.}} {{gap|2.5em}}'''Дняпроўскія парогі.''' Дняпроўскія парогі ляжаць за межамі Беларусі, на Украіне, каля гораду Кацярынаславу. Параходы па Дняпры ходзяць толькі да гэтых парогаў, але плыты магчыма гнаць праз іх у вясну, у паводку (чаму?) Парогі маюцца й каля Воршы (на якой рэчцы?) Ёсьць парогі і на Дзьвіне. Але наогул кажучы, нашыя беларускія рэкі цякуць павольна, бяз значных парогаў і вадаспадаў. Берагі складаюцца з мяккіх земных парод (пяску, гліны), якія рэчка размывае і нясе іх аж у сваё вусьце — у другую рэчку або ў возера, або ў мора; такім чынам частку нашай зямелькі рэчкі занясьлі на дно Чорнага мора (за горад Хэрсон), а таксама на дно Балтыцкага мора (за горад Рыгу). {{gap|2.5em}}'''Адклады.''' На рэчцы заўсёды маюцца глыбокія месцы (віры) і плыткія; маюцца выспы, востравы, гакі. Гэта ўсё<noinclude></noinclude> 04rxykqkw0a8a3owygviu9op99uyktp 104 113646 286336 265604 2026-05-17T19:02:58Z Gleb Leo 2440 286336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>стварае сама рэчка, калі зносіць, адкладае матарял з каменьня, пяску, гліны. Такі матар‘ял завецца {{разьбіўка|адкладамі}} ракі. {{gap|2.5em}}'''Даліна.''' Рэчка ніколі не бяжыць проста, але ўецца срэбнай стужкай сярод лугоў, лясоў, палёў. {{gap|2.5em}}Улетку нашыя рэчкі падсыхаюць, робяцца плыткімі, вузкімі і займаюць тады толькі сваё {{разьбіўка|рэчышча}}. А ў паводку нашыя рэкі ўздымаюцца, выходзяць з сваіх звычайных берагоў і заліваюць тады ўсю нізкую мясцовасьць; гэта нізіна, якую залівае рэчка ў вясну, завецца {{разьбіўка|далінай}} ракі (мал. 30а). На даліне пасьля паводкі заўсёды застаецца [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 30а.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 30а. Рэчка і яе даліна. На высокім беразе стаіць мястэчка (Беларусь).}}}} пясок, гліна, каменьне, а часам застаюцца па даліне вазёркі, старыя рэчышчы, па каторых рэчка цякла раней. Па даліне заўсёды растуць найлепшыя сачыстыя травы, распасьціраюцца лугі-поймы, ляжаць багатыя краіны (якія?) {{gap|2.5em}}'''Раўчак, роў, яр.''' Вузкая даліна, па якой толькі ў вясну,<noinclude></noinclude> 33he0msv4vx47uuxzqa5pxni4lqpg7l 104 113647 286335 265605 2026-05-17T19:01:54Z Gleb Leo 2440 286335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>калі растае сьнег, або ўлетку, пасьля моцных дажджоў, бягуць ручайкі, а звычайна дно сухое, — завецца {{разьбіўка|раўчаком}} або ровам. Калі раўчак зарастае лесам або хмызьняком ён завецца {{разьбіўка|ярам}}, {{разьбіўка|яругай}} (мал. 31). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 31.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 31. Яр.}}}} {{gap|2.5em}}'''Задачкі.''' Вымерайце, калі зможаце, даліну вашае ракі. Якую частку даліны займае сама рэчка? {{gap|2.5em}}Ці ёсьць каля вас ручайкі, яры? Вымерайце глыбіню якога-небудзь з іх. Дзе роў шырэй: у канцы ці ў пачатку? <center>{{x-larger|{{разьбіўка|'''Возерa}}.}}</center> {{gap|2.5em}}Пасьля дажджу і талага сьнегу ствараюцца таксама і лужыны; з лужын вада можа выцякаць ручайком, але сама лужына плыні ня мае. Возера і ёсьць вялікая лужына. Возера займае, звычайна, западзіну або паніжэньне на зямлі і мае, як і рэчка, свае берагі; толькі берагі гэтыя ня маюць назвы —правы й левы (чаму?) {{gap|2.5em}}Вазёры бываюць рознай велічыні: ад некалькіх сажняў даўжыні і шырыні да вярсты і болей упоперак; займаюць тады плошчу ў 20-40 і болей квадратовых кілём. (мал. 32). {{gap|2.5em}}У нас, на Беларусі, шмат вазёр. Амаль што ля кожнай вёскі ёсьць хоць невялічкае вазярко. А ёсьць краіны на Беларусі, дзе асабліва багата вазёр — гэта ў Віцебшчыне, Віленшчыне, Палесьсі.<noinclude></noinclude> 6yct08wj1px9fdks7uzstxwc419tzdj 104 113648 286334 265776 2026-05-17T18:59:28Z Gleb Leo 2440 286334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Праз возера, звычайна, працякае рэчка. Там, дзе рэчка ўліваецца ў возера, яна прыносіць каменьне, пясок, гліну і стварае з гэтых {{разьбіўка|адкладаў}} гакі, мяліны, востравы, а часам і дэльту. {{gap|2.5em}}'''Востраў.''' Сярод возера (таксама, як і сярод рэчкі) трапляюцца астравы; як азначыць дакладна, што такое {{разьбіўка|востраў}}? Гэта частка паверхні зямлі, абкружаная вадой. Глядзі мал. 12 і 13. {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 32.jpg|подпіс=Мал. 32. Возера невялікае (Беларусь).}} {{gap|2.5em}}'''Паўвостраў.''' {{абмылка|Калічастка|Калі частка}} берагу ўваходзіць у рэчку або возера і ўтвараецца кавалак зямлі, з трох бакоў аточаны вадой, дык кажуць пра яго — {{разьбіўка|паўвостраў}}. {{gap|2.5em}}Вастравы й паўвастравы бываюць маленькія і вялікія. Ёсьць такія астравы (сярод мора), што на іх зьмяшчаюцца цэлыя дзяржавы (напрыклад, Ангельшчына, Японія). {{gap|2.5em}}Таксама вялікія ёсьць і паўвастравы (напрыклад, аб якім мы раней гаварылі). {{gap|2.5em}}'''Рог.''' Калі невялікі паўвостраў клінам уразаецца ў ваду, ён мае назву {{разьбіўка|рог}} (мал. 33). {{gap|2.5em}}'''Запытаньні й задачы.''' Якое возера маецца каля вас?<noinclude></noinclude> qxuqrd2rjdt9o4ebx0q2g1n9uj9j98d 104 113655 286340 265613 2026-05-17T19:20:57Z Gleb Leo 2440 286340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Цёплае паветра можа болей трымаць у сабе вадзяное пары, і мы яе не заўважым, бо пара празорна, як і само паветра. {{gap|2.5em}}'''Туман.''' Калі паветра ахаладжваецца, частку вадзяное пары; пара зьбіраецца тады ў кропелькі, робіцца відочнай, творыць {{разьбіўка|туман}}. {{gap|2.5em}}Калі хукнуць узімку, дык з роту выйдзе таксама маленькі туманчык (чаму?). {{gap|2.5em}}Вось чаму туманы звычайна падымаюцца ўвечары, уночы, калі паветра ахаладжваецца; днём, звычайна, туману ня бывае (чаму?). {{gap|2.5em}}'''Воблак.''' Калі паветра разам з вадзяной парай падымаецца ўгару, яно там ахаладжваецца; вадзяная пара {{разьбіўка|згушчаецца}} ізноў-ткі ў кропелькі вады, і мы бачым {{разьбіўка|воблак}}. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' Чаму воблак мы бачым і днём улетку, а туман не? {{gap|2.5em}}Калі ўнесьці ўзімку ў цёплы пакой камень або якую іншую халодную рэч знадворку, дык яны хутка стануць мокрыя. {{gap|2.5em}}Гэта таму, што каля халоднай рэчы паветра ў пакоі ахаладзілася й выдзеліла частку вадзяной пары ў форме дробненькіх кропелек вады. {{gap|2.5em}}'''Раса.''' Улетку, пасьля гарачага дня, здараецца халодная ноч; зямля хутка астуджваецца, і ад зямлі ахаладжваецца ніжняе паветра; з яго асядаюць тады на траву, на кусты кропелькі вадзяной пары — {{разьбіўка|раса}}. {{gap|2.5em}}'''Дождж.''' Калі раса выдзяляецца высока ў паветры з хмар, дык ёй не на чым асесьці, і яна падае на зямлю ўжо {{разьбіўка|дажджом}}. {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=300px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 36.jpg|подпіс=Мал. 36. Формы сьняжынак.}} {{gap|2.5em}}'''Шэрань.''' Калі паветра дужа ахаладзілася, дык вадзяная пара замярзае; тады, заместа расы, з ніжніх пластоў паветра (каля зямлі) асядае {{разьбіўка|шэрань}} або {{разьбіўка|іней}}. {{gap|2.5em}}'''Сьнег.''' Калі шэрань робіцца ўгары, у хмарах, дык будзе падаць {{разьбіўка|сьнег}}. Калі сьняжынкі разглядаць праз<noinclude></noinclude> jbrul5evfr9gkrn0ff0ck1f3aelxonq 104 113663 286352 265626 2026-05-17T20:06:20Z Gleb Leo 2440 286352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>хмызьнякі, травы — у лугі. Чалавек карыстае з расьлінных згуртаваньняў, калі займаецца ральніцтвам (або садоўніцтвам); тады цэлае поле — адно згуртаваньне: жыта, авёс, грэчка і г. д. {{gap|2.5em}}Наша Беларусь — старонка лясоў, лугоў, ды балот. Па нашых лясох пераважна растуць хвоя, елка, дуб, бяроза, вольха, асіна, ляшчына ды іншыя пароды дрэў. {{gap|2.5em}}Хвоя, елка завуцца {{разьбіўка|ігластымі}} пародамі (чаму?). Дуб, бярозу, вольху завуць {{разьбіўка|ліставымі}} (чаму?). {{gap|2.5em}}'''Мяшаныя лясы.''' Такія лясы, дзе растуць і ігластыя і ліставыя дрэвы, завуцца {{разьбіўка|мяшанымі лясамі}}. {{gap|2.5em}}Беларусь — старонка мяшаных лясоў. Перагледзь мал. 29. {{gap|2.5em}}'''Ігластыя лясы.''' У Сібіры па лясох растуць пераважна ігластыя дрэвы: хвоя, елка, сібірскі кедр. Як сказаць пра Сібір? (мал. 37). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 37.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 37. Ігласты лес.}}}} {{gap|2.5em}}'''Ліставыя лясы.''' На поўдзень ад нас, у Кіеўшчыне, Харкаўшчыне пераважаюць па лясох ліставыя дрэвы (дуб, ліпа, клён). Такую старонку можна назваць старонкай {{разьбіўка|ліставых лясоў}} (мал. 38). {{gap|2.5em}}'''Стэпы.''' Яшчэ далей на поўдзень, аж да Чорнага мора цягнуцца {{разьбіўка|стэпы}}. Лесу ўжо не пабачыш; дзе-нідзе стаяць<noinclude></noinclude> 1k5v0jo8w5aexjwm6jqsovwbh7ig738 104 113664 286351 265627 2026-05-17T20:05:56Z Gleb Leo 2440 286351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>гайкі, садочкі. Затое травы тамака добрыя, вялізныя — кавыль (мал. 39). Перагледзь мал. 17. {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 38.jpg|подпіс=Мал. 38. Дубовы лес у Гэрманіі.}} {{gap|2.5em}}'''Тундра.''' Далёка на поўнач ад Беларусі, каля Белага мора і Лёдавага акіяну, прасьціраюцца халодныя краіны. Лес тамака расьці ня можа, бо глеба толькі на поўаршына падтайвае ўлетку, а глыбей за поўаршына падземная вада разам з глебай прамярзае, і карані ня могуць пранікнуць у зямлю. {{gap|2.5em}}Травы таксама не такія добрыя, як на украінскім стэпе. Расьце тамака мох, лішай, маленькая бярозка (карлавая). Старонкі з такой расьліннасьцю завуцца {{разьбіўка|тундрай}} (мал. 40). {{gap|2.5em}}Вось мы маем: старонку мяшанага лесу (Беларусь), ігластага лесу (Сібір), стэпу (Украіна), тундры (Поўнач). {{gap|2.5em}}'''Расьлінныя пасы.''' Такім чынам, расьліны жывуць як-бы вялікімі сваімі дзяржавамі або, іначай кажуць пра іх, {{разьбіўка|расьлінныя пасы}} (пералічэце ізноў усе пасы). {{gap|2.5em}}Крыху пазьней мы яшчэ ўспомнім пра іх. Цяпер пагаворым аб жывёлах. <center>{{x-larger|{{разьбіўка|'''Жывёлы}}.}}</center> {{gap|2.5em}}'''Дамовыя.''' Людзі даўно ўжо прыручылі да сябе некаторых жывёл і карыстаюцца з іх. Такія жывёлы завуцца {{разьбіўка|дамовымі}} (пералічэце гэтых жывёл). {{gap|2.5em}}'''Дзікія.''' Няпрыручаныя жывёлы жывуць вольна сярод прыроды і самі здабываюць сабе пажыву. Такіх жывёлін завуць {{разьбіўка|дзікімі}}.<noinclude></noinclude> au21vo3ltl0e5xlx9g634hxjojstzog 104 113665 286350 265628 2026-05-17T20:05:24Z Gleb Leo 2440 286350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Прыстасаванасьць.''' Дзікія жывёлы, таксама як і расьліны, прызвычаіліся да тых ці іншых краін, да тых ці іншых варункаў жыцьця. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 39.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 39. Стэп.}}}} {{gap|2.5em}}Праўда, жывёлы могуць высяляцца з аднае краіны ў другую, пераходзіць з месца на месца (або яшчэ ляпей — пералятаць), але ўсё-ж такі і жывёлы залежаць ад сваёй прыроды, ад клімату, — праўда меней, чымся расьліны. {{gap|2.5em}}Адны жывёлы прызвычаіліся жыць у гушчары, у леce (мядзьведзь, воўк, дзік, ліс, лось, сарна, барсук, белка, глушэц і г. д.); другія любяць падлескі, хмызьнякі або поле (заяц, палёўка, крот). {{gap|2.5em}}Адны любяць сухія мясцовасьці, стэпы (дзікія коні, аслы, яшчаркі), а другія — наадварот: зарасьнікі, плаўні, балоты, рэчкі (бабры, дзікія буслы, жоравы, жабы). {{gap|2.5em}}Тыя жывёлы, што жывуць у лесе, звычайна добра лазаюць па дрэвах або хаваюцца па дуплох, або будуюць сабе логавы ў гушчары, каб не знашоў іх галоўны іхны вораг — чалавек. Там яны выводзяць сваіх дзяцей. {{gap|2.5em}}Жывёлы стэпавыя звычайна маюць даўгія ногі, каб уцякаць ад ворагаў, або хаваюцца ў нару, якую рыюць сабе ў зямлі. {{gap|2.5em}}Каб бараніцца ад холаду, жывёлы маюць цёплую скуру, даўгую шэрсьць.<noinclude></noinclude> 5p6c0byutcz57zp1bgriksg45b4fmuz 104 113666 286349 265629 2026-05-17T20:05:05Z Gleb Leo 2440 286349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Краіны жывёл.''' Словам, пра жывёл, як і пра расьліны, магчыма сказаць, што кожны род (гатунак, від) мае як-бы сваю бацькаўшчыну. Пра жывёл кажуць, што яны жывуць па {{разьбіўка|жывёльных абшарах}}. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' Чаму зайцы завуцца бяляк і шарак? Чулі вы пра белых мядзьведзяў? Чаму нашыя мядзьведзі бурыя? Бачылі на малюнку лева? Якога колеру яго поўсьць? Чаму? Якія жывёлы завуцца мясажэрамі, драпежнымі? Назаві драпежнікаў: сокал, арол… Мясажэраў: воўк, мядзьведзь… Чаму мядзьведзь, „сьпіць“ узімку? [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 40.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 40. Паўночная тундра.}}}} {{gap|2.5em}}Чаму ў восень ляцяць ад нас птушкі ў вырай? У які бок сьвету будзе гэты „вырай“? {{gap|2.5em}}Чаму буслу трэба пакідаць нашую Беларусь на зіму, а верабейку ня трэба? Чаму мядзьведзь ня жыве ў стэпе? Чаму няма сланоў па нашых лясох? Што вы чулі пра сланоў? (дзе яны жывуць?).<noinclude></noinclude> b6alv600xn8uq3bx0cecl776v5im7rk 104 113667 286348 265630 2026-05-17T20:04:41Z Gleb Leo 2440 286348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|{{разьбіўка|'''Чалавек}}.}}</center> {{gap|2.5em}}Вясёла ў школе, у клясе, дзеці! Колькі тут прыяцеляў ды прыяцелек, колькі сяброў, таварышоў! Кожны з іх цікавы пасвойму, паасобнаму! {{gap|2.5em}}Большасьць з вас, дзеці, напэўна беларусы або (у некаторых гарадзкіх школах) еўрэі, іначай — гэбрэі. Ёсьць сярод вас і палякі, але мала; ёсць і расійцы (з Вялікаросіі, Маскоўшчыны), але таксама мала. {{gap|2.5em}}І многа вас, бялявых і чарнявых, ціхіх і жвавых; шмат дзяцей у школе і па-за школай, на вуліцы. І ўсе вы гуляеце ў розныя гульні, і вясёла вам і добра вам, як кветкам пад сонцам! {{gap|2.5em}}Яшчэ болей розных народаў і пляменьняў жыве на сьвеце. І ляпей было-б каб усе людзі на зямлі, усё {{разьбіўка|чалавецтва}} было, як вялікая, вялікая школа. Каб ня біліся, не ваявалі, а жылі-б у „злучнасьці брацкай“. {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 41.jpg|подпіс=Мал. 41. Беларускі селянін (з вёскі Сяргеевічы, Менскай акругі).}} {{gap|2.5em}}Дык вось, дзеці, вы ўсе з аднае старонкі — Беларусі; тут радзіліся, як і бацькі вашыя і дзяды; і таму вас цягне нешта на бацькаўшчыну, калі вы апыніцеся ў іншай старонцы. Але ці кожная бацькаўшчына вабіць чалавека, асабліва працоўнага? Ці павінен любіць рабочы чалавек, які ня мае маемасьці (так званы пролетары) тую старонку, дзе зьдзекуюцца над працоўным людам, дзе пануюць багатыры, капіталістыя? {{gap|2.5em}}На Беларусі жыве некалькі народаў: беларусы (або беларусіны), еўрэі, вялікарусы (расійцы), палякі, латышы, літоўцы, цыганы, татары, немцы ды некаторыя іншыя. Першых чатыры — болей за ўсё. Кожны з гэтых народаў<noinclude></noinclude> 20x6vu3iz3n7nw7shycw1ak8kdwqxbd 104 113668 286357 265781 2026-05-17T20:16:18Z Gleb Leo 2440 286357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>мае сваю {{абмылка|асооную|асобную}} мову (гутарку), мае свае звычаі, мае свой выгляд твару (мал. 41). {{gap|2.5em}}Калі вы прыгледзіцеся, дык распазнаеце і адрозьніце паміж сабой беларуса ад расійца, паляка ад гэбрэя і г. д. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 42.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 42. Беларус (малюнак Рэпіна).}}}} {{gap|2.5em}}Часта можна адрозьніць па твары, па вачох, па колеру валос, але не заўсёды. Калі паставіць у шэраг хлопчыкаў ці дзевачак адных бялявых (так званых блёндынаў) або адных чарнявых (так званых брунэтаў), дык не адразу скажам, хто беларус, хто паляк, хто гэбрэй.<noinclude></noinclude> ag4km8wchziuqammqd94uaduuzorv7t 286358 286357 2026-05-17T20:16:31Z Gleb Leo 2440 286358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>мае сваю {{абмылка|асооную|асобную}} мову (гутарку), мае свае звычаі, мае свой выгляд твару (мал. 41). {{gap|2.5em}}Калі вы прыгледзіцеся, дык распазнаеце і адрозьніце паміж сабой беларуса ад расійца, паляка ад гэбрэя і г. д. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 42.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 42. Беларус (малюнак Рэпіна).}}}} {{gap|2.5em}}Часта можна адрозьніць па твары, па вачох, па колеру валос, але не заўсёды. Калі паставіць у шэраг хлопчыкаў ці дзевачак адных бялявых (так званых блёндынаў) або адных чарнявых (так званых брунэтаў), дык не адразу скажам, хто беларус, хто паляк, хто гэбрэй.<noinclude></noinclude> pchp18fohncvq450r1gk7ez2gt5bz6a 104 113669 286356 265632 2026-05-17T20:14:32Z Gleb Leo 2440 286356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Мова.''' Тады трэба, каб яны загаварылі. Во — па мове лягчэй за ўсё адрозьніць адзін народ ад другога. {{gap|2.5em}}Але бывае, што беларус ня ведае сваёй мовы і гаворыць або парасійску, або папольску. Тады трэба запытацца, як гавораць дома. Бывае, што бацька й маці не гавораць пабеларуску, але затое дзед ці баба яшчэ добра памятаюць сваю родную мову. {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 43.jpg|подпіс=Мал. 43. {{Абмылка|Фін..|Фін.}}}} {{gap|2.5em}}Да беларускае мовы падобна расійская, украінская і польская; вось чаму расіец зразумее беларуса, а беларус — паляка; таксама лёгка зразумець украінца (мал. 42). {{gap|2.5em}}'''Племя.''' Вось гэтыя народы — беларусы, расійцы (або вялікарусы), палякі, украінцы злучаюцца ў адно {{разьбіўка|племя}}. Гэтае племя завецца славяны (ад слова). Да славян, ужо за межамі нашае старонкі, належаць чэхі, сэрбы, баўгары ды іншыя. Усе яны жывуць у сваіх краёх і гавораць на мове, якой нам лёгка наўчыцца, якую лёгка зразумець, бо яна блізкая да нашай, славянская. {{gap|2.5em}}Вось беларусу ўжо куды цяжэй зразумець гэбрэйскую, або нямецкую, або латыскую мову. {{gap|2.5em}}Значыць, гэтыя народы не належаць да славянскага племя (мал. 43). {{gap|2.5em}}'''Пытаньне.''' Якія яшчэ народы на Беларусі не належаць да славян? {{gap|2.5em}}'''Раса.''' Калі вам даводзілася, дзеці, бачыць кітайца, вы адразу пазнавалі яго. Твар яго цёмна-жоўтага колеру; вочы вузкія; шчокі шырокія; нос таксама шырокі. Вось чаму лёгка адрозьніць кітайца і ад славяніна, і ад немца, і ад гэбрэя, і сказаць пра яго, што гэта — чалавек зусім<noinclude></noinclude> 80cn3il6qudlyn54jy1khyshf28imn2 104 113670 286355 265633 2026-05-17T20:13:41Z Gleb Leo 2440 286355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>іншай, далёкай ад нас краіны. Пра кітайца будзем гаварыць, што ён іншай {{разьбіўка|расы}}. {{gap|2.5em}}'''Жоўтая раса.''' Да такой самай расы, як і кітайцы, належаць шмат народаў: японцы, манголы, кіргізы, татары і шмат іншых. Раса, да якой належаць гэтыя народы, завецца {{разьбіўка|жоўтай}} расай або мангольскай (чаму?) (мал. 44). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 44.jpg|подпіс=Мал. 44. Японка.}} {{gap|2.5em}}'''Чорная раса.''' Можа бачыць жывых вам не давялося, але на малюнках бачылі і чулі пра нэграў — гэта людзі з чорнай скурай. Іх таксама ня мала жыве на зямлі, але далёка, далёка на поўдзень ад нашае краіны. Яны складаюць {{разьбіўка|чорную}} або {{разьбіўка|нэгрыцянскую}} расу (мал. 45). Есьць яшчэ некалькі рас, але аб іх пагаворым ніжэй. {{gap|2.5em}}'''Белая раса.''' Да якой-жа расы належым мы, беларусы, наогул славяны разам з немцамі, гэбрэямі ды іншымі народамі? {{gap|2.5em}}Мы належым да асобнай расы, так званай {{разьбіўка|белай}} (іначай кажуць, {{разьбіўка|каўкаскай расы}}). {{gap|2.5em}}Хоць нашая раса й завецца белай, але да яе належаць шмат народаў цёмна-скурых, дужа смуглых брунэтаў (напрыклад, гэбрэі, грэкі, пэрсы). Але ўсё-такі, як ні смуглыя гэтыя народы, яны куды сьвятлейшыя ад нэграў; апрача таго, нэгры маюць шырокі нос, таўстыя губы, заўсёды кучаравыя валасы. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні.''' Паўтары, якія ведаеш расы людзей? Чым<noinclude></noinclude> 91l8zf4mwe34gp76o6jr2p8cynm73l2 104 113671 286354 265634 2026-05-17T20:13:18Z Gleb Leo 2440 286354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>розьняцца расы белая ад чорнай? Жоўтая ад белай? Да якой расы належаць французы? ангельцы? літоўцы? {{gap|2.5em}}Да якога племя належаць украінцы? {{gap|2.5em}}Колькі ў вас у клясе беларусаў, гэбрэяў, палякаў, расійцаў ды іншых? Колькі блёндынаў і колькі брунэтаў? Колькі са сьветлымі вачыма й валасамі? Колькі са сьветлымі вачымі, але цёмнымі валасамі — і наадварот (шатэнаў)? Колькі кучаравых? {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 45.jpg|подпіс=Мал. 45. Чорны чалавек.}} {{gap|2.5em}}'''Уплыў прыроды.''' Ад чаго залежыць тое, што ўсё чалавецтва падзяляецца на расы, на пляменьні, на народы? {{gap|2.5em}}Дзеці, мы гутарылі з вамі аб расьлінах ды жывёлах; аб тым, як кожны род (від) прызвычаіўся да сваёй старонкі, да клімату, да глебы, да тых ці іншіх варункаў жыцьця (хто да лесу, хто да стэпу і г. д.). {{gap|2.5em}}Вось таксама й людзі прызвычайваюцца да тэй ці іншай старонкі; жывуць у ёй многа, многа гадоў, ад прадзедаў да дзядоў, ад дзядоў да бацькоў ды ўнукаў. Адны жывуць у халодных краёх, дзе лета кароткае, дзе мала сонца; другія, наадварот, прызвычаіліся да такіх краін, дзе ніколі ня бывае зімы, дзе пячэ сонца; адны жывуць сярод стэпу, другія звыкліся з лесам; адным палюбіліся горы, другім — мора і г. д.<noinclude></noinclude> gt6v6wo4n4hqepvcqc36nhkqei0l2ri 104 113674 286360 265637 2026-05-17T20:48:53Z Gleb Leo 2440 286360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|лу|пяцца}}, лёгка адшчапляюцца; яны адклаліся пераважна ў вадзе. Вось іх і завуць {{разьбіўка|пластовымі пародамі}} (мал. 46). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 46.jpg|подпіс=Мал. 46. Гара з пластовых парод.}} {{gap|2.5em}}Сярод некаторых пластовых парод сустракаюцца чарапашынкі, шкарлупкі жывёлінак, зацьвярдзеўшыя лісточкі, карэньчыкі расьлін, косткі рыб ды іншых жывёлін. Як яны трапілі сюды? Жывёлы й расьліны жывуць у рэчцы, у возеры або над рэчкай, над возерам. Яны паміраюць, падаюць у ваду: іх заносіць пяском або глеем. Яны знаходзяць тут свае могілкі. Праходзяць сталецьці. Пясок і глей ператварыліся ў пескавік, у гліністы лупняк. Косткі, чарапашынкі струхлелі, але на іх месцы адклалася земная парода і зрабіла іх адбітак. {{gap|2.5em}}'''Скамянеласьці.''' Гэтыя косткі, чарапашыны, лісьце ўжо даўно сьпяць сярод земнай пароды, на глыбіні. Яны захавалі свой выгляд, але стварыліся ўжо самі тэй пародай, сярод якой ляжаць, — яны ўжо скамянелі і таму і завуцца {{разьбіўка|скамянеласьцямі}}. {{gap|2.5em}}'''Задачка.''' На кожнай экскурсіі, дзеці, шукайце скамянеласьці, зьбірайце іх у свой школьны музэй. Прыглядайцеся да кожнага каменьчыка. {{gap|2.5em}}Гэтыя нябожчыкі — жывёліны й расьліны, — гэтыя скамянеласьці прырода як-бы наўмысьля захавала для нас, каб яны расказалі нам шмат цікавага пра сваё жыцьцё, пра тыя часы, калі яны былі жывыя.<noinclude></noinclude> 1m9iu0llhq68pxoz6082bo90wr5u28o 104 113676 286361 265650 2026-05-17T20:49:29Z Gleb Leo 2440 286361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>таму яго зьбіраюць з поля ў кучы. Яно йдзе таксама на падмуркі пад хаты; з яго можна рабіць брук на вуліцах, з яго робяць помнікі. {{gap|2.5em}}Можна назьбіраць яго, набудаваць хатак, прыгатаваць у школе цэлыя „колекцыі“ (зьбіраніна). {{gap|2.5em}}'''Граніт.''' Разгледзім адзін-другі каменьчык з усіх бакоў. Ёсьць рознага колеру, з прапласткамі, „жылкамі“; ёсьць такія, што складаюцца як-бы з зярнят ці з гарошынак. Адкуль яны ўзяліся тутака сярод нашых мяккіх земных парод? {{gap|2.5em}}Сяляне кажуць, што каменьні, растуць з зямлі. Ці праўда гэта? {{gap|2.5em}}Павандруем па Беларусі з поўдня на поўнач. У Палесьсі (Мазыршчына, Рэчыцкі павет, Бабруйшчына) гэтага каменьня на полі мала. У Меншчыне яго ўжо болей; у Віцебшчыне яшчэ болей; далей, за межамі Беларусі, у Ноўгарадзкай ды Ленінградзкай губэрнях каменьне гэтае значнай велічыні, з хатку, а ў Фінляндыі — дык цэлыя ўзгоркі, амаль-што ўся старонка складаецца з вялізных скал. У Фінляндыі амаль-што зусім няма нашых мяккіх парод (пяску, гліны) — усё цьвёрды камень. Завецца гэты камень {{разьбіўка|гранітам}}. З гэтага граніту пабудавана багата будынкаў ды помнікаў у Ленінградзе. Такія земныя пароды, як граніт, завуцца {{разьбіўка|масыўнымі}}. Яны ўтварыліся зусім іначай, як пескавікі і лупнякі. {{gap|2.5em}}'''Крышталі.''' Граніт складаецца з розных кавалкаў, зярнятак рознага колеру. Кавалачкі гэтыя маюць правільныя формы і завуцца {{разьбіўка|крышталямі}}. Крышталі ствараюцца ня толькі ў граніце. Так, напрыклад, калі распусьцім соль у вадзе, пасьля гэтую ваду павольна выпаруем, то соль таксама прымае формы маленькіх кубочкаў, крышталікаў. (Мал. 47). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=150px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 47.jpg|подпіс=Мал. 47. Крышталі.}} {{gap|2.5em}}Граніт хоць і моцная парода, але з часам распадаецца на кавалкі, парахнее (чаму?). {{gap|2.5em}}'''Мінэралі.''' Ён распадаецца на асобныя пароды — {{разьбіўка|мінэралі}}, на кавалачкі ўсё болей ды болей дробныя, пакуль<noinclude></noinclude> jui6gxvs4r6tf4xaqh3bm7y8bxmxyo2 104 113685 286362 265651 2026-05-17T20:50:03Z Gleb Leo 2440 286362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ня зробіцца пяском ды глінай. (Што дапамагае гэтаму парахненьню?). {{gap|2.5em}}Вось, такім чынам, з масыўнай, моцнай пароды (граніту), пасьля яго распаду або спарахненьня ўтвараюцца спачатку пясок, гліна, а ўжо з гэтых, пазьней — пластовыя пароды (пескавікі, гліністы лупняк). {{gap|2.5em}}Масыўныя пароды — гэта галоўныя пароды. Яны часьцей залягаюць пад наносамі або намывамі і інш. (глінамі, пяскамі). Калі возьмем кавалак фінляндзкага граніту ды параўнаем з нашым каменьнем, дык пабачым, што яны аднае пароды, аднаго пахаджэньня. Як-жа зразумець? Ці нашыя каменьні пазьбіраліся ў Фінляндыю ды стварылі тамака цэлыя гранітныя скалы; ці можа, наадварот, кавалкі фінскага граніту неяк прывандравалі сюды? Так. Нашыя каменьні — гэта незапраўдныя „беларусіны“, гэта — „фінляндцы“, можа — „швэды“, якія прыбіліся даўным-даўно да нас у госьці. {{gap|2.5em}}Калі гэта было і як магло зрабіцца? Каб зразумець гэтае зьявішча, якім чынам фінскія ды швэдзкія каменьні [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 48.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 48. Горны сьцяг. Сьнегавая лінія.}}}} апынуліся на палёх Беларусі, — трэба зрабіць цікавую экскурсыю. Калі ня выпадзе папраўдзе павандраваць далёка, дык у думцы перанясецеся, дзеці, далёка, далёка ад нашае старонкі, у горную мясцовасьць — Каўказ або Швэйцарыю. {{gap|2.5em}}'''Вечны сьнег і сьнегавая мяжа.''' Ужо далёка, за сотні вёрст мы пабачым на небе яскрава-белыя воблакі. Але<noinclude></noinclude> 3tps4azt2a2sgm6afxnnvf9er0dqycp 104 113687 286359 265653 2026-05-17T20:47:30Z Gleb Leo 2440 286359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 49.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 49. Ледавікі „альпіністыя“.}}}} [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 50.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 50. Ледавік паўзе з гор. На ім каменьне.}}}}<noinclude></noinclude> o0kdc6nmt5ohf5d3vfklfmb8yhbgp5h 104 113688 286364 265654 2026-05-17T20:59:40Z Gleb Leo 2440 286364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ў сярэднім 10 мэтраў працякае ў год. Але, ня гледзячы на гэта, ледавік робіць вялікую працу: ён зносіць шмат каменьня ў даліны. Прыглядаецеся на малюнках, якая паверхня ледавіка: уся ў шчылінах, у бугрох, а на ёй ляжаць каменьні. (Мал. 50). {{gap|2.5em}}'''Ледавіковае каменьне.''' На сабе нясе ледавік каменьні і прэ іх перад сабой, і цягне іх пад сабой. А якія вялізныя каменьні зносіць ён і кідае ў даліне (дзе ён растапляецца, ператвараецца ў ваду зноў). Гэтае каменьне завецца {{разьбіўка|ледавіковым}} каменьнем. (Мал. 51). І далёка зносіць гэтае каменьне ледавік у даліны, а далей нясуць і крышаць яго рэчкі, струмені, што ўтвараюцца з таго-ж самага ледавіка. (3 чаго?). Ледавіковае каменьне пакрыта шрамінамі, [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 51.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 51. Канец ледавіка. Каменьне і навалы. Рэчка з-пад лёду.}}}} як-бы барознамі, і па гэтых барознах іх лёгка адрозьніць ад іншых каменьняў. Гэтыя барозны наводзіць ледавік тымі каменьнямі, што цягнуцца зыспаду, як барана. {{gap|2.5em}}'''Ледавіковыя навалы.''' Болей дробнае каменьне, што зносіцца па бакох і наперадзе ледавіка, утварае ў даліне, дзе ледавік канчаецца, цэлыя валы, так званыя {{разьбіўка|ледавіковыя навалы}} (марэна). (Мал. 51). {{gap|2.5em}}Вось, дзеці, успомнім цяпер усё тое, што мы гаварылі пра каменьні ў Фінляндыі, у Ноўгарадчыне, па {{перанос пачатак|на|шай}}<noinclude></noinclude> 0g9d4ufvb5gvjlsbeyk02vqczfsri7t 104 113690 286365 265656 2026-05-17T21:00:39Z Gleb Leo 2440 286365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Нацёкі і накапкі.''' Па іншых старонках ёсьць вялізныя пячэры, як хароміны, як залі. З-пад склепу такіх пячэр, як ледзяныя сасулькі, спушчаюцца так званыя {{разьбіўка|нацёкі}} (сталагтыты). А пад нацёкамі, як слупы, як колёны, стаяць накапкі (сталягміты). І тыя і другія ўтварыла вада. І як дзіўна ды прыгожа, хоць часам і жудасна бывае ў гэтым падземным царстве! Але адважныя i цікаўныя людзі прабраліся й пад зямлю — і ня толькі ў пячэры, але самі павырылі капальні ды студні. І не дарма: людзі знашлі пад зямлёй і каменны вугаль, і соль, і жалеза, і медзь, і золата, і дыямэнты! (Мал. 52). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 52.jpg|подпіс=Мал. 52. Нацёкі накапкі.}} {{gap|2.5em}}'''Запытаньне.''' Навошта ўсё гэта людзям? <center>{{x-larger|{{разьбіўка|'''Mopa}}.}}</center> {{gap|2.5em}}На якой бы рэчцы ні стаяла вашая вёска, дзеці (або ваш горад), усё-ж такі па ёй магчыма дабрацца да вялікай ракі (Дняпра, Дзьвіны, Нёмна, Сожа, Прыпяці). Сядзем у човен ды паплывём па Сьвіслачы ў Бярозу; затым па Бярозе паўз Бабруйск паплывём у наш Стары Дняпро. Цяпер ужо дарога нам проста на поўдзень, на поўдзень, на Украіну. Паўз Кіеў, Крэмянчуг, Кацярынаслаў — па водным шляху, па якім хадзілі калісь нашыя продкі! Дый цяпер яшчэ штовясну гоняць беларусіны сваё лясьсё ў бязьлесную паўднёвую старонку гэтым шляхам, на плячох старога Дняпра.<noinclude></noinclude> th4bg6r754sab09aoe8q5mycuusxmov 104 113691 286367 265657 2026-05-17T21:01:58Z Gleb Leo 2440 286367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Парогі прашлі. Во ўжо й Хэрсон; за ім канчатак Дняпра, яго вусьце, а за вусьцем — сіняе мора. Але мора гэтае завецца Чорным, бо яно часта бывае бурным, а ў буру хвалі яго робяцца чорнымі. А шырокае-ж, шырокае вусьце Дняпра! Колькі тут выспаў, гакаў, адрэччаў, вазяркоў! Берагі нізкія, паросшыя камышом, лазьняком, аірам… Але кінем вусьце, бо паветра тут ня вельмі здаровае, ды хутчэй да мора! Во і яно, Чорнае мора, перад намі! {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 53.jpg|подпіс=Мал. 53. Напад мора на бераг.}} Во куды прыносіць наш Дняпро сваю ваду, ды ня толькі сваю, але й сваіх прытокаў. Во куды заносіцца частка нашае зямелькі! Цікава паглядзець! {{gap|2.5em}}Як вокам кінуць — вада і вада. Але вада гэтая не стаіць, як у возеры, не маўчыць. Яна нейкая асобная, жывая. Нейкі асаблівы шум, як-бы гоман, нясецца ад мора ўжо здалёку. Гэта хвалі яго плюскацяць, набягаюць на бераг, цалуюць скалы ды каменьчыкі, гуляюць з імі. {{gap|2.5em}}Лажэцеся на беражку на пясочку, заплюшчыце вочы. Вам здаецца, што вы ў лесе на нашай роднай Беларусі. Так, праўда, дзеці, шум мора дужа падобен да шуму нашых ігластых бораў-пушчаў! {{gap|2.5em}}'''Хваля.''' Мора ніколі не супакойваецца. У ціхую пагоду ходзяць па ім хваля за хваляй. У часе буры або гурагану ўздымаюцца вялічэзныя вадзяныя ўзгоркі да трох і болей мэтраў вышыні. Пад ветрам хвалі наверсе маюць белую пену і завуцца тады „баранчыкамі“. Страшна тады глядзець на мора. (Мал. 53). Небясьпечна плысьці караблю, параходу або парусьніку. Але прыморскія дзеці ня пужаюцца гэтых хваль і сьмела кідаюцца ў іх, каб паплысьці навыперадкі.<noinclude></noinclude> i6jtl763bsqs36t7q2ii6y897o1y3h0 286368 286367 2026-05-17T21:02:23Z Gleb Leo 2440 286368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Парогі прашлі. Во ўжо й Хэрсон; за ім канчатак Дняпра, яго вусьце, а за вусьцем — сіняе мора. Але мора гэтае завецца Чорным, бо яно часта бывае бурным, а ў буру хвалі яго робяцца чорнымі. А шырокае-ж, шырокае вусьце Дняпра! Колькі тут выспаў, гакаў, адрэччаў, вазяркоў! Берагі нізкія, паросшыя камышом, лазьняком, аірам… Але кінем вусьце, бо паветра тут ня вельмі здаровае, ды хутчэй да мора! Во і яно, Чорнае мора, перад намі! {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 53.jpg|подпіс=Мал. 53. Напад мора на бераг.}} Во куды прыносіць наш Дняпро сваю ваду, ды ня толькі сваю, але й сваіх прытокаў. Во куды заносіцца частка нашае зямелькі! Цікава паглядзець! {{gap|2.5em}}Як вокам кінуць — вада і вада. Але вада гэтая не стаіць, як у возеры, не маўчыць. Яна нейкая асобная, жывая. Нейкі асаблівы шум, як-бы гоман, нясецца ад мора ўжо здалёку. Гэта хвалі яго плюскацяць, набягаюць на бераг, цалуюць скалы ды каменьчыкі, гуляюць з імі. {{gap|2.5em}}Лажэцеся на беражку на пясочку, заплюшчыце вочы. Вам здаецца, што вы ў лесе на нашай роднай Беларусі. Так, праўда, дзеці, шум мора дужа падобен да шуму нашых ігластых бораў-пушчаў! {{gap|2.5em}}'''Хваля.''' Мора ніколі не супакойваецца. У ціхую пагоду ходзяць па ім хваля за хваляй. У часе буры або гурагану ўздымаюцца вялічэзныя вадзяныя ўзгоркі да трох і болей мэтраў вышыні. Пад ветрам хвалі наверсе маюць белую пену і завуцца тады „баранчыкамі“. Страшна тады глядзець на мора. (Мал. 53). Небясьпечна плысьці караблю, параходу або парусьніку. Але прыморскія дзеці ня пужаюцца гэтых хваль і сьмела кідаюцца ў іх, каб паплысьці навыперадкі.<noinclude></noinclude> bwjs5z3ck386jiccg9p570r3jh2wgdt 104 113692 286366 265658 2026-05-17T21:01:13Z Gleb Leo 2440 286366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Празрыстасьць.''' У ціхую пагоду вада ў моры празрыстая: дно добра відаць на 15-30 м. пад вадой. {{gap|2.5em}}'''Колер.''' Колер мора звычайна зялёна-сіні або блакітны з рознымі пекнымі пералівамі ды адценьнямі. {{gap|2.5em}}Трэба адзначыць, што Балтыцкае мора (наогул паўночныя моры) мае колер вады зеленаваты; Чорнае мора (наогул паўднёвыя моры) мае болей сіні колер. (Мал. 54). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 54.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 54. Мора Міжземнае (Італія).}}}} {{gap|2.5em}}'''Салонасьць.''' Колер мора многа залежыць ад колеру неба, а таксама ад колькасьці солі ў морскай вадзе. {{gap|2.5em}}Дык ня ўздумайце, дзеці, напіцца з мора: горка-салоная вада яго; ня п‘юць яе ні людзі ні жывёлы. Толькі рыбінам морскім ды жывёлам, што жывуць у моры, прыемны гэты смак. {{gap|2.5em}}Возьмем у міску вады з мора, паставім на сонцы ды на вецер. Вада высахне (выпарыцца), а на дне застанецца пласток солі, як-бы белая скарыначка. {{gap|2.5em}}Вось такім чынам робяць прыморскія насельнікі, каб здабыць сабе солі. Яны адводзяць морскую ваду ў саджалкі, дзе вада выпарваецца, а на дне застаецца соль. Соль<noinclude></noinclude> 06oe1gvsratdhlekv1srty5k69zoiu4 104 113694 286363 265660 2026-05-17T20:58:53Z Gleb Leo 2440 286363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Запытаньне.''' Дзе бясьпечней пабудавацца, — на моцнай скале, ці на пяску? {{gap|2.5em}}'''Затокі і букты.''' Мора ўвесь час як-бы наступае на высокі бераг, вышчарбляе яго — робіць {{разьбіўка|затокі і букты}} (букта — малая затока). З некаторых заток ды буктаў скарысталі людзі: у іх заходзяць караблі, каб бараніцца ад буры (напрыклад, Сэбастопаль у Крыме). (Мал. 55). {{gap|2.5em}}'''Порт.''' Калі на букце стаіць горад гандлёвы, ды букта сама апрацавана чалавекам, берагі выкладзены каменьнем, [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 55.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 55. Рыбацкія судзіны на Лефоцкіх астравох.}}}} дык такую букту з горадам завуць портам, або прыстаньню (Мікалаеў, Адэса — на Чорным моры; Рыга — на Балтыцкім моры, на Рыскай затоцы). (Мал. 56). {{gap|2.5em}}'''Маяк.''' Каля зрывістых берагоў трапляюцца падводныя каменьні (чаму?). Каб карабель мог абыйсьці такія мясцовасьці і ўначы, будуюць на беразе высокія вежы, на якіх запальваюць вялізныя (электрычныя) лямпы са шклом рознага колеру. Гэта — так званыя маякі. {{gap|2.5em}}'''Выдмы.''' На адхоныя, нізкія берагі, хвалі лёгка набягаюць і наносяць свае адклады (пясок, гліну). Калі гэты пясок высахне, вецер пачынае гнаць яго далей ды {{перанос пачатак|надзьмух|вае}}<noinclude></noinclude> neml2acs7t898zrwkaj777vnhnf7hvh 104 113695 286369 265661 2026-05-17T21:17:13Z Gleb Leo 2440 286369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 56.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 56. Стокгольм.}}}} {{перанос канец|надзьмух|вае}} ўзгоркі, так званыя {{разьбіўка|дзюны}}, або {{разьбіўка|выдмы}}. (Мал. 57). Вецер зьдзьмувае пясок з дзюны ды гоніць яго яшчэ далей. Каля якога-небудзь дрэва, хмызьняка або хаты ствараецца новая выдма; такім чынам выдмы як-бы {{перанос пачатак|пера|мяшчаюцца}}<noinclude></noinclude> p25x7yct8zq1sqt51x7wbg987lucpn4 104 113696 286370 265662 2026-05-17T21:17:39Z Gleb Leo 2440 286370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|пера|мяшчаюцца}} ад берагу і заносяць, бывае, цэлыя вёскі, мястэчкі. Каля Рыскай затокі, куды ўліваецца нашая рэчка Дзьвіна, багата такіх дзюн-выдмаў; яны перашкаджаюць ральніцтву, садаўніцтву. Барацьбу з выдмамі трэба весьці тым, што садзіць перад імі дрэвы (хвою). Выдмы ёсьць і ў нас на Беларусі. {{gap|2.5em}}'''Запытаньні й задачы.''' Ці можна, стоячы на адным беразе, бачыць другі бераг мора? Чаму морскія берагі ня [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 57.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 57. Пескавыя выдмы.}}}} мяюць назвы — правы-левы, а толькі — паўднёвы, паўночны і г. д.? Параўнайце па карце Чорнае мора з Беларусьсю. Як з вашае рэчкі праехаць у мора? У якое? Чаму на моры ўздымаюцца вялікія хвалі, а на возеры ды рэчцы — не? Чаму ў моры салоная вада? Што ніжэй: Чорнае мора ці горад Магілеў? Што ніжэй: Чорнае ці Балтыцкае мора? Адкажэце па карце, што даўжэй: Дняпро ці Чорнае мора? Пашукайце па карце востраў на Чорным моры. Як ён завецца? А паўвостраў які там вялікі? Параўнайце, што робіць з берагам рэчка і мора (іхную, як кажуць, работу). Знайдзеце ў вашай мясцовасьці выдмы. Ці прашкаджаюць яны ральніцтву? Якая расьліннасьць на іх?<noinclude></noinclude> sx7la1o1hffdwh9750qffg2obqck218 104 113697 286371 265663 2026-05-17T21:18:11Z Gleb Leo 2440 286371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Вульканы і землетрасеньні.}}</center> {{gap|2.5em}}За межамі нашае старонкі — Беларусі ёсьць шмат чаго цікавага. Але гэтыя цікавыя зьявы часам небясьпечны для чалавека. {{gap|2.5em}}Вось у старонцы Італіі, каля гораду Нэаполю ёсьць гара; завецца яна Везуві. (Мал. 58). Мясцовасьць каля яе вельмі прыгожая: морская затока, пекная расьліннасьць па схілах гары, добры клімат; здаецца, — вось дзе жыць! І людзі даўно жылі і жывуць каля гэтай гары. Жылі, нават, і на самай гары, пакуль не дазналіся, што гэтая гара [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 58.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 58. Нэаполь і Вэзуві.}}}} ня звычайная. Каля 2.000 год таму Вэзуві паказаў першы раз, што ён сабой яўляе. Над гарой паказаўся тады дым, як воблака. Воблака дыму пачало расьці ўгару, зрабілася падобным да вялізнай хвоі. Паветра рабілася ўсё гарачэй ды душней; людзі пачалі нэрвавацца: кідалі свае хаты, выходзілі на вуліцу. Але ўсё душней ды гарачэй рабілася; сонца закрылася хмарамі; пачаўся<noinclude></noinclude> m5wfyd2q9nj2pnl1k5cln9h9vp1w01h 104 113698 286372 265664 2026-05-17T21:19:22Z Gleb Leo 2440 286372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>падземны гуд, зямля задрыжэла, затраслася, як-бы хто стукнуў па ёй вялізным кавадлам. Зрабілася жудасна па гарадох і вёсках навокала Везувія; людзі падалі і паміралі, як-бы задыхаліся. А з хмар, што стаялі над страшнай гарой, пасыпаўся гарачы попел, белы, як сьнег. А ўночы ўся гара сьвяцілася вялічэзным полымем; з яе выпаўзалі агнявыя языкі і разыходзіліся, як вужакі, па схілах гары. Гэта было ў 79 г. нашага часалічэньня (хрысьц. эры); тры гарады (з іх адзін зваўся Помпэя) загінулі пад гарачым попелам разам ca сваймі насельнікамі. Толькі амаль што праз дзьве тысячы год пачалі адкопваць гэтыя гарады і знашлі там шмат цікавага для навукі. {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 59.jpg|подпіс=Мал. 59. Гара Вэзуві. Нэаполь. Затока.}} {{gap|2.5em}}Такіх гор, як Вэзуві, багата на зямлі. Яны завуцца агнядышнымі, або {{разьбіўка|вульканамі}}. (Мал. 59). {{gap|2.5em}}'''Форма.''' Усе вульканы маюць звычайна форму, якая завецца {{разьбіўка|стажком}}. (Мал. 60). Сыпце патроху пясок — насыплецца куча стажковай, або конусавай формы. {{gap|2.5em}}'''Жорала.''' На вяршыне вулькану знаходзіцца леечкаватая вялізная дзіра (у вярсту і болей поперак); яна завецца {{разьбіўка|жаралом}} вулькану. {{gap|2.5em}}'''Выбух.''' Калі вулькан пачынае сваю дзейнасьць, гэта завецца {{разьбіўка|выбухам}} вулькану. Пры выбуху адчуваецца землетрасеньне; над жаралом падымаецца воблака вадзяной пары, перамяшанай з вульканічным {{разьбіўка|попелам}}; з {{перанос пачатак|жа|рала}}<noinclude></noinclude> g2rj096gqki6cilwe92zoaq9n97bfqz 104 113699 286373 265665 2026-05-17T21:20:14Z Gleb Leo 2440 286373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|жа|рала}} выцякае жыжа, гарачая, як распалёнае жалеза; яна завецца {{разьбіўка|лявай}}. Пры выхадзе з жарала, лява мае яскрава-белы колер уночы. {{gap|2.5em}}Чым зрывісьцей схілы вулькану, тым шпарчэй цячэ {{абмылка|лава|лява}}, як вогненная рэчка; але пасьля рух яе робіцца павольным, і яна цячэ са шпаркасьцю ¹/₂ клм. ў гадзіну. З паверхні лява хутка стыгне, ахаладжаецца і пакрываецца цьвёрдай, цёмнай карой, пад якой лява яшчэ доўга застаецца жыжай (бывае год і два). (Мал. 61). {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 60.jpg|подпіс=Мал. 60. Форма вулькану.}} {{gap|2.5em}}Але прашкаджае людзям ня лява, а гарачы попел, які разам з вадзяной гарачай парай выходзіць з вулькану ў часы яго выбуху. Гэты попел падае на агромную прастору (за 100 і болей клм. ад вулькану); ён засыпае расьліны, поле, сады, вёскі ды гарады. Разам з попелам вырываюцца з жарала розныя каменьні, ляцяць угару і падаюць адтуль. Каменьне гэтае завецца {{разьбіўка|гулямі}} вульканічнымі (калі вялікае) або градзінамі вульканічнымі (калі малое). (Ці шкодны гулі? чым?). {{gap|2.5em}}Але людзі гінуць часьцей за ўсё не ад попелу, не ад лявы, а ад душных, шкодных газаў, якія вырываюцца таксама з жарала вулькану. У 1902 г., ад падобных газаў загінуў горад С.-П‘ер на востраве Мартыніка (Амэрыка); у ім загінула каля 35 тысяч чалавек. {{gap|2.5em}}Праходзіць пасьля выбуху сто і болей год; лява застыгла; на ёй утварылася глеба; на глебе ўзрасьлі расьліны; можна падняцца па вулькану ды зірнуць у жорала. Пабачым вялізны роў.<noinclude></noinclude> lx026dpyub570cvov7nvhxqp4bdi05n 104 113700 286374 265666 2026-05-17T21:26:39Z Gleb Leo 2440 286374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Везуві некалькі раз выбухаў. Апошні выбух быў у 1906 годзе. {{gap|2.5em}}Ёсьць горы, якія маюць выгляд вульканаў (стожкавідныя). На Каўказе ёсьць такія горы (Казьбек, Эльборус). Вярхі іх пакрыты вечным сьнегам, але можна дакапацца з-пад сьнегу да астыглай лявы. А калі гара складаецца з астыглай лявы, значыць яна раней была вульканам. Такія вульканы, якія ўжо шмат вякоў, тысячагодзьдзяў назад не выбухалі, завуцца {{разьбіўка|згаслымі}} вульканамі. Такія вульканы, як Везуві, што й да сяго часу выбухаюць, завуцца {{разьбіўка|дзейнымі}}. Вульканы як-бы сьпяць і абуджаюцца. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 61.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 61. Астыглая лява. Вулькан.}}}} {{gap|2.5em}}Усіх дзейных вульканаў на зямлі каля 350, а разам са згаслымі — болей за 500. {{gap|2.5em}}'''Пахаджэньне вульканічнага выбуху і тэмпература ў глыбіні.''' Тое, што з вулькану выцякае расплаўленая лява ды выкідаецца гарачы попел, сьведчыць аб тым, што ў глыбінях гэтых гор дужа горача; там страшэнна высокая t° (тэмпэратура), — болей, як 2.000°. {{gap|2.5em}}Ня толькі ў глыбіні вульканаў такая страшэнная t°, але наогул пад пластамі земных парод на пэўнай глыбіні t° значна вышэй за тую, якая пануе на паверхні зямлі. {{gap|2.5em}}Вы запытаецеся, дзеці: „А як-жа ў калодзежы прахалодна?“<noinclude></noinclude> 0t8ivonxt5f11k01kf8qrulnqkp8ain 104 113701 286375 265667 2026-05-17T21:27:25Z Gleb Leo 2440 286375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 62.jpg|подпіс=Мал. 62. Гэйзар.}} {{gap|2.5em}}Так, у студні, у калодзежы ўлетку прахалодней, чымся на паверхні, але ўзімку — наадварот: у студні цяплей, як у надвор‘і. У няглыбокіх студнях і калодзежах (у 5-10 м.) круглы год аднолькавая t°. Але глыбей 15-30 мэтраў, калі лезьці ў студню з тэрмомэтрам, дык заўважым, што тэрмомэтр пакажа вышэй, як было ўверсе студні; будзем спушчацца яшчэ ніжэй — тэрмомэтр яшчэ болей градусаў пакажа. Нашыя калодзежы й студні няглыбокія; а ёсьць у іншых старонках капальні, з якіх здабываюць каменны вугаль; дык там людзі пракапаліся ў глыбіню зямлі на 1.000 і болей мэтраў. У такіх страшэнна глыбокіх капальнях (шахтах) немагчыма доўга працаваць; там t° даходзіць да 50°, як у самай гарачай лазьні. {{gap|2.5em}}Вось у такіх капальнях і заўважылі, што t° павышаецца пад пластамі земных парод, у глыбіні зямлі правільна: {{разьбіўка|тэрмомэтр паказвае}} на 1° болей на кожныя 33 мэтры глыбіні. Дзе-б мы ні капалі капальні або глыбокія студні, усё роўна будзе адно й тое: на кожныя 33 м. глыбіні дадаецца 1° цяплыні. Гэта сьведчыць аб тым, што на глыбіні некалькіх кілёмэтраў (болей 50) ужо так горача, што ўсе каменьні, мэталі будуць мяккія, як цеста, а яшчэ глыбей — яны ўжо будуць страшэнна гарачай жыжай. Там ужо будзе так званая {{разьбіўка|магма}}. Гэтая магма й выліваецца з жорала вулькану ў часы выбухаў. {{gap|2.5em}}Якая-ж сіла яе выпірае з глыбіні зямлі? Сіл гэтых<noinclude></noinclude> rqmmf33l2adg1gr20206ib0oy64yiq4 104 113702 286393 265668 2026-05-18T07:20:19Z Gleb Leo 2440 286393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>багата: і ціск пластоў земных, і тая самая сіла, што „пыхціць“ у самавары, у катле, што прыводзіць у рух машыны й паравозы, сіла {{разьбіўка|вадзянай пары}}. {{gap|2.5em}}Калі магме няма выйсьця (напрыклад, няма жорала або яно завалілася), дык робіцца страшэннае землетрасеньне, выбух; зямля ляціць, як корак з бутэлькі, — гэта будзе попел, гулі, а за тым выліваецца лява — магма. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 62а.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 62а. Шчыліна ў зямлі пасьля землетрасеньня.}}}} {{gap|2.5em}}'''Гэйзар.''' (Мал. 62). У некаторых мясцовасьцях, заместа лявы, выбіваецца з зямлі гарачая вада; яна б‘е ўгару на 20 і болей мэтраў. {{gap|2.5em}}Такія гарачыя крыніцы завуцца {{разьбіўка|гэйзарамі}}. (Іх багата на востраве Ісьляндыі, у Атлянтычным акіяне). {{gap|2.5em}}Землетрасеньні звычайна адбываюцца адначасна з выбухам вулькану; наогул яны здараюцца ў вульканічных мясцовасьцях. Але ёсьць краіны, дзе вульканаў няма; аднак год ад году землетрасеньні руйнуюць гарады й вёскі. Звычайна, чуецца падземны гуд, затым моцны выбух; зямля як-бы хвалюецца, дае шчыліны, і мясцовасьці не пазнаць: заместа хат — руіны, каменьне; дзе быў сад або дарога, утварылася канава. Землетрасеньні бываюць яшчэ шкадней за вульканічныя выбухі. (Мал. 62а). {{gap|2.5em}}'''Запытаньні й задачы.''' Чым давесьці, што t° глыбінь зямлі вышэй за 2.000°? Ці лёгка растапіць жалеза (трэба<noinclude></noinclude> dkjeklpm3szfazt48py1e7wr4h0ri6q 104 113711 286376 265682 2026-05-17T21:36:26Z Gleb Leo 2440 286376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Чаму-ж сонца здаецца такім маленькім? Бо яно страшэнна далёка ад нас, ад зямлі: на 147 міліёнаў клм. Вось пасьля гэтага мы паверым, што ня сонца мае рух навакол зямлі (вялікае кругом маленькага), але наадварот: зямля рушыцца навакол сонца (маленькае навакол вялікага). Зямля прабягае навакол сонца ў 365 сутак і 6 гадзін. Гэта будзе год. {{gap|2.5em}}'''Плянэты.''' Апрача зямлі, навакол сонца верцяцца яшчэ некаторыя зоркі, так званыя {{разьбіўка|плянэты}} (бадзяжнікі). Ёсьць плянэты болей за зямлю (Юпітэр, Сатурн), іншыя — меней (Марс, Вэнэра). Але ўсе плянэты — меней за сонца. {{gap|2.5em}}'''Месяц.''' Таксама і месяц мае вярчэньне навакол зямлі, а разам з зямлёй — вакол сонца. Месяц — таксама куля, але меней за нашую зямлю ў 40 раз. Сонца, плянэты, зямля і месяц складаюць так званы {{разьбіўка|сонечны ўклад}}. (Мал. 67). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=300px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 67.jpg|подпіс=Мал. 67. Сонца, зямля, месяц.}} {{gap|2.5em}}'''Поры году.''' Каб зразумець, ад чаго залежаць поры году, прапільнуем за сонцам, хаця-б з вясны. {{gap|2.5em}}Дзень ад дню сонца ўсё вышэй і вышэй стаіць у поўдзень, кругі яго на небе (ад усходу да захаду) усё павялічваюцца. Дню прыбывае і прыбывае; ночы пакарачваюцца. Гэтак цягнецца аж да 23 чэрвеня; гэта — самы доўгі дзень у нашай старонцы, гэта — сярэдзіна лета. Пасьля 23 чэрвеня дні зьмяншаюцца пакрысе (на мінуты дзьве ў суткі); сонца ўпоўдзень усё стаіць ніжэй, кругі яго на небе карацеюць. Так цягнецца аж да 24 верасьня. У гэты дзень ноч роўна дню на ўсёй зямлі (па 12 гадзін). Пасьля 24 верасьня сонца йдзе на зіму: дню убывае, ноч павялічваецца; сонца стаіць нізка ўпоўдзень і грэе нямоцна. Так цягнецца аж да 25 сьнежня.<noinclude></noinclude> fyggfx2kl8znmv4hjkwhg9qtx4rvf8c 104 113719 286379 265690 2026-05-17T21:49:18Z Gleb Leo 2440 286379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|трап|ляецца}} меней. Прычына гэтага тая, што сьвет сонца дасягае толькі на глыбіні 300-400 мэтраў; глыбей — вечная цемра! [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 74.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 74. Жывёлы плыткага мора. Мякуны, мэдузы, зорачніцы, асьміног (управа), куля-рыба і г. д.}}}}<noinclude></noinclude> 26glua34gx3aoaq5raj1zvjbb3z4cbm 104 113720 286378 265691 2026-05-17T21:48:01Z Gleb Leo 2440 286378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|зо|рачніцы}}, вожыкі (ня нашыя!). На скалах ды мелінах прыстасаваліся вадаросьлі з чырвоным, зялёным ды бурым целам. Ёсьць дзіўныя вялізныя ракі, асьміногі з даўгімі мацкамі, рыбы круглыя, як куля, і плоскія, як дошка. Ёсьць жывёлы празрыстыя, як вада, і мяккія, як кісель — мэдузы (мал. 73 і 74). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 73.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 73. Жывёлы глыбокага мора. Рыбы, асьміногі, ракі. Некаторыя з іх даюць ад сябе сьвятло.}}}} {{gap|2.5em}}У ціхія ночы морскія хвалі пачынаюць часам зіхацець асаблівым агнём, як-бы электрычнасьцю. Прычына гэтага — дробненькія жывёліны, якія выпушчаюць з сябе гэты сьвет (так званы фосфорычны), падобны да таго сьвету, што выпушчаюць нашыя сьветлячкі. Але чым глыбей спушчацца ў акіян, чым далей ад берагу, тым, звычайна, жывёл і расьлін {{перанос пачатак|трап|ляецца}}<noinclude></noinclude> 7v8mbevkjljpo3fjcwygfhu61s6x9f9 104 113721 286377 265704 2026-05-17T21:46:42Z Gleb Leo 2440 286377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Каралі.''' Сярод іншых жывёлін акіяну жывуць у некаторых мясцовасьцях {{разьбіўка|каралі}}. Гэта — дробныя, мяккія жывёлы, якія жывуць у сваіх хатах. Хаты гэтыя яны самі сабе будуюць з вапны і зрастаюцца з гэтай хатай, як са шкілетам. Каралявыя хаты-шкілеты маюць выгляд дрэвавых галін. {{gap|2.5em}}Жывуць каралі не адзінотна, але вялізнымі селішчамі ({{разьбіўка|калёніямі}}). Тутака каралі зрастаюцца адзін з адным. З цягам часу гэтыя калёніі дасягаюць вялізнай велічыні і ствараюць меліны і гакі сярод акіяну; іх завуць {{разьбіўка|каралявыя}} астравы або „{{разьбіўка|атоль}}“ (мал. 75). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 75.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 75. Каралявы рыф (атоль).}}}} {{gap|2.5em}}'''Пахаджэньне востраваў.''' Каралявыя рыфы дарастаюць да паверхні вады. Калі дно пад рыфамі ўздымаецца (моршчыцца кара зямлі), дык можа стварыцца {{разьбіўка|каралявы востраў}}. Каралі жывуць толькі ў цёплых морах і акіянах. Асабліва багата іх каля Аўстраліі, уздоўж усходняга берагу яе; тамака цягнецца самы доўгі рыф, болей за 1.000 кілёмэтраў даўжыні. {{gap|2.5em}}Такім чынам, маленькія жывёліны ствараюць сабе гарады, без параўнаньня большыя, чымся самыя вялікія чалавечыя гарады. Ня ўсе востравы каралявага пахаджэньня. Ёсьць востравы, якія зьяўляюцца вульканамі, якія ўзьняліся з дна акіяну. Іх лёгка адрозьніць ад іншых востраваў па попелу, ляве ды іншых адзнаках вульканаў. Востравы гэтыя завуцца {{разьбіўка|вульканічнымі}}. {{gap|2.5em}}Але самыя вялікія востравы на зямлі стварыліся з контынэнтаў, з сухазем‘я. Частка контынэнту аддзяляецца (успомнім, што робіць мора ля берагоў), ствараецца востраў. Бывае, што нізіна заліваецца морам і аддзяляе<noinclude></noinclude> 37kits95un1clj1tp4ltk0cr9ccpmsr 104 113733 286380 265711 2026-05-17T21:51:59Z Gleb Leo 2440 286380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Бачым, што клімат у даным выпадку залежыць ад блізкасьці мора (або акіяну). Чым-жа гэтае тлумачыцца? {{gap|2.5em}}Вада ня так хутка награваецца, як іншыя цьвёрдыя рэчы (у тым ліку і зямля), але за тое ня так хутка стыгне. З гэтае прычыны і паветра над вадой нагрэта болей роўнамерна, чымся над сухазем‘ем. Вось чаму ўлетку каля мора ня так сьпякотна, а ўзімку ня так халодна, як дзе-небудзь далёка ад мора, сярод контынэнту (напр., на Урале або ў Сібіры). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 78.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 78. Лёдагоры.}}}} {{gap|2.5em}}Затым з мора (і акіяну) вада выпараецца ў вялікай колькасьці; пара ператвараецца ў туманы, воблакі, хмары, якія дужа часты над морам і ў бліжэйшых мясцовасьцях ад яго. Паветра там багата парай вадзянай, часьцей ідуць дажджы (або сьнег). Клімат надморскіх краін адзначаецца {{разьбіўка|вільготнасьцю}}; клімат контынэнтавых (далёкіх ад мора) краін адзначаецца {{разьбіўка|сухасьцю}}. {{gap|2.5em}}Словам, {{разьбіўка|морскім}} завецца клімат {{разьбіўка|вільготны і роўны}} (малая розьніца паміж сярэдняй t° лета й зімы). {{разьбіўка|Контынэнтавым}} завецца клімат {{разьбіўка|сухі і з вялікай розьніцай}} паміж {{разьбіўка|сярэдняй}} t° {{разьбіўка|зімы й лета}}.<noinclude></noinclude> 9lujbxz2g9g43f2dwkjt0ctpvgl86qj 104 113740 286398 265723 2026-05-18T07:32:11Z Gleb Leo 2440 286398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|прыса|ды}} й г. д. Наша Беларусь ляжыць у пасе мяшаных лясоў. {{gap|2.5em}}Тут клімат значна цяплейшы за клімат папярэдніх двух пасаў. {{gap|2.5em}}Тут ужо дасьпяваюць садовыя дрэвы (яблыкі, ігрушы, сьлівы, вішні); тут ужо магчыма сеяць азімае жыта, яравую пшаніцу, лён, каноплі, проса. Да гэтага пасу належаць, апрача Беларусі, Літва, Польшча, Паўночная Нямеччына, Францыя й Ангельшчына, значная частка Маскоўшчыны і шмат іншых старонак (мал. 80). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 80.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 80. Малюнак мяшанага пасу расьлін.}}}} {{gap|2.5em}}4. '''Пас ліставых дрэў.''' Папярэдні пас (мяшаны) павольна пераходзіць у гэты пас. Тутака выключна растуць ліставыя дрэвы: дуб, бяроза, ліпа, вольха, бук ды іншыя; сеюць у гэтым пасе ўжо й азімую пшаніцу, проса, кіяхі, разводзяць цукровыя буракі, табаку і вінаграднік (на поўдні). Гэты пас займае большую частку Эўропы (заходняй), значную частку Амэрыкі (паўночнай) ды іншыя краіны (разгледзь па карце). {{gap|2.5em}}5. '''Стэпы.''' Каля Чорнага, Азоўскага ды Касьпійскага мораў лясоў амаль што зусім няма. Тут клімат сухі і не<noinclude></noinclude> 424tkc9c87yncmiugwh2sv7d9j7h1eo 104 113741 286399 265724 2026-05-18T07:32:59Z Gleb Leo 2440 286399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>дазваляе расьці дрэвам лясным. Растуць тут травы добрыя: кавыль, палынь; добра ўзрастае збожжа на чорназёме. Такія бязьлесныя абшары завуцца {{разьбіўка|стэпамі}}. Стэпы цягнуцца [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 81.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 81. Вечна-зялёныя дрэвы: кіпарысы, пальмы (Каўказ).}}}} па Украіне, Румыніі, Вэнгрыі, у значнай частцы Азіі, Амэрыцы і іншых краінах (мал. 17).<noinclude></noinclude> oz054fehbpwqb6n2pq44mxocd1hbj6g 104 113743 286400 265726 2026-05-18T07:33:48Z Gleb Leo 2440 286400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Беларусь з Маскоўшчынай, Польшчай ды іншымі краінамі), {{разьбіўка|Гобі}} (каля Кітаю) ды іншыя (мал. 82). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 82.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 82. Оаз сярод пустыні. Пальмы. Караван вярблюдаў.}}}} {{gap|2.5em}}8. '''Пас зваротнікавых расьлін.''' Расьліннасьць гарачага пасу, дзе цэлы год цёпла, павінна быць багацей ды размаіцей, чымся нашага мернага пасу. І праўда, каля роўніка, дзе выпадае досыць атмосферных ападкаў, растуць надзвычайна буйныя, густыя, не кранутыя яшчэ чалавекам лясы — так званыя {{разьбіўка|зваротнікавыя лясы}}. Гэтыя лясы знаходзяцца па рэчцы Конго ў Афрыцы, а таксама так званыя сільвасы па рэчцы Амазонцы ў Паўднёвай Амэрыцы. Дрэвы-волаты пераблытаны тамака сьцябламі ўюнцовых, як вужакі, расьлін, так званых ліан. У такім лесе заўсёды вільготна й цёмна. Растуць па такіх лясох вялічэзныя папараці, пальмы, якіх у нас трымаюць толькі ў пакоях, па вазонах. Дзе дажджу мала выпадае, тамака лясоў зваротнікавых ужо няма, а прасьціраюцца {{разьбіўка|зваротнікавыя стэпы}}, або {{разьбіўка|саваны}}. Сярод саванаў трапляюцца гайкі з баобабаў, смоквы, бамбуку (мал. 83) ды іншых дрэў. Людзі садзяць і гадуюць тамака, апрача пальм фінікавай і какосавай, — какао, бананы цукравы трасьнік, хлебнае дрэва, карыцу, кававае дрэва, смокву,<noinclude></noinclude> q9zap6pdbqq867bv9twoippwa4skhpm 104 113744 286401 265728 2026-05-18T07:35:49Z Gleb Leo 2440 286401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 83.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 83. Расьліны падзваротнікавага і зваротнікавага пасу: 1. Баобаб. 2. Бамбук. 3. Банан. 4. Папірус (Эгіпэт). 5. Арэх земляны. 6. Проса-дурра (Афрыка). 7. Акацыя.}}}}<noinclude></noinclude> 4ijr3mmnl8jdkrg2uw5ry627gnpyun9 104 113745 286402 265729 2026-05-18T07:36:28Z Gleb Leo 2440 286402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>і шмат іншых расьлін. Разгледзь малюнкі ды раскажы пра гэты пас (мал. 83 і 84). [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 84.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 84. Лес зваротнікавага пасу.}}}} {{gap|2.5em}}9. '''Пас горных расьлін.''' Мы ведаем, што па меры падняцьця па горных схілах мяняецца t° і клімат, а разам з імі павінна мяняцца і расьліннасьць. Так яно і ёсьць. Звычайна ў пачатку гары, ля поду, расьце такая расьліннасьць, як і ў суседніх нізінах. Калі горы стаяць сярод пасу ліставых дрэў, дык ля поду будуць расьці ліставыя дрэвы; калі горы ў роўнікавым пасе, дык па ніжняму схілу растуць пальмы, папараці вялікія і г. д. Падымаемся вышэй па такой гары. Ужо на вышыні з паўкілёмэтра пальмы не растуць; там убачым вечна-зялёныя дрэвы — ляўры, мірты, кіпарысы, вышэй — дубы, букі, грабы, яшчэ вышэй (за 1-1¹/₂ клм.) убачым толькі хвою, елку, бярозу; вышэй за 2 вярсты распасціраюцца горныя лугі; яшчэ вышэй расьліннасьць кепская, як у тундры (мох, лішайнік). Яшчэ вышэй ужо нічога няма, апрача лёду й сьнегу.<noinclude></noinclude> a66bbix17n7yo1ook1lbjz0iyadembi 104 113763 286404 265749 2026-05-18T07:48:29Z Gleb Leo 2440 286404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>народы), Паўднёва-Заходнюю Азію (пэрсы, армяне, індусы, жыды), Паўночную Афрыку (арабы); а таксама людзі белае расы засялілі большую частку Амэрыкі і Аўстраліі, заўладаўшы зямлёй, на якой жылі тамтэйшыя насельнікі. У Амэрыку перасяліліся ангельцы, немцы, італійцы, гішпанцы, голяндцы, французы ды іншыя эўропейцы, адцясьніўшы ды пакарыўшы тубыльцаў краю (амэрыканскіх індзійцаў). У Аўстралію выселілася шмат ангельцаў. У Азію (у Сібір) выселіліся расійцы, беларусы, украінцы ды іншыя эўропейцы. {{gap|2.5em}}Людзі белае расы падзяляюцца паводле колеру вачэй ды валос на блёндынаў (займаюць галоўным чынам паўночную і асяродкавую Эўропу) і брунэтаў (жывуць уздоўж Міжземнага мора, а таксама ў заходняй Азіі і паўночнай Афрыцы). {{gap|2.5em}}'''Запытаньне.''' Пералічы гэтыя народы (мал. 95). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=150px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 95.jpg|подпіс=Мал. 95. белы чалавек (індус).}} {{gap|2.5em}}II. '''Чорны чалавек.''' Мае адзнакі: 1) скура чорная або жоўта-бурая; 2) чорны кучаравы волас; 3) чэрап даўгі; 4) шырокі нос; 5) таўстыя губы. Людзі гэтае расы жывуць галоўным чынам у Асяродкавай Афрыцы — нэгры, у Паўднёвай Афрыцы — готэнтоты, у Аўстраліі — тубыльцы аўстралійцы (мал. 96), на востраве Новай Гвінэі ды бліжэйшых востравах Вялікага акіяну — папуасы. (Успомні мал. 45). {{gap|2.5em}}III. '''Жоўты чалавек.''' 1) Смуглы колер скуры ад жаўцістага да цьмяна-карычневага, часам з чырвоным адценьнем; 2) волас чорны, просты (ніколі не кучаравіцца), барада i вусы не растуць або растуць кепска; 3) косткі на твары шырокія; 4) вочы, як-бы косыя; 5) чэрап шырокі, амаль што круглы. Да жоўтай расы належаць: 1) монголы: кітайцы, японцы, кіргізы, татары ды іншыя народы Азіі; 2) малайцы на паўвостраве Малака ды па Зондзкіх востравах паміж Азіяй і Аўстраліяй; 3) індзійцы {{перанос пачатак|Амэ|рыкі}}<noinclude></noinclude> 75749i618ecyxrga0x90jff6l9kra6p 286405 286404 2026-05-18T07:48:58Z Gleb Leo 2440 286405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>народы), Паўднёва-Заходнюю Азію (пэрсы, армяне, індусы, жыды), Паўночную Афрыку (арабы); а таксама людзі белае расы засялілі большую частку Амэрыкі і Аўстраліі, заўладаўшы зямлёй, на якой жылі тамтэйшыя насельнікі. У Амэрыку перасяліліся ангельцы, немцы, італійцы, гішпанцы, голяндцы, французы ды іншыя эўропейцы, адцясьніўшы ды пакарыўшы тубыльцаў краю (амэрыканскіх індзійцаў). У Аўстралію выселілася шмат ангельцаў. У Азію (у Сібір) выселіліся расійцы, беларусы, украінцы ды іншыя эўропейцы. {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=150px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 95.jpg|подпіс=Мал. 95. белы чалавек (індус).}} {{gap|2.5em}}Людзі белае расы падзяляюцца паводле колеру вачэй ды валос на блёндынаў (займаюць галоўным чынам паўночную і асяродкавую Эўропу) і брунэтаў (жывуць уздоўж Міжземнага мора, а таксама ў заходняй Азіі і паўночнай Афрыцы). {{gap|2.5em}}'''Запытаньне.''' Пералічы гэтыя народы (мал. 95). {{gap|2.5em}}II. '''Чорны чалавек.''' Мае адзнакі: 1) скура чорная або жоўта-бурая; 2) чорны кучаравы волас; 3) чэрап даўгі; 4) шырокі нос; 5) таўстыя губы. Людзі гэтае расы жывуць галоўным чынам у Асяродкавай Афрыцы — нэгры, у Паўднёвай Афрыцы — готэнтоты, у Аўстраліі — тубыльцы аўстралійцы (мал. 96), на востраве Новай Гвінэі ды бліжэйшых востравах Вялікага акіяну — папуасы. (Успомні мал. 45). {{gap|2.5em}}III. '''Жоўты чалавек.''' 1) Смуглы колер скуры ад жаўцістага да цьмяна-карычневага, часам з чырвоным адценьнем; 2) волас чорны, просты (ніколі не кучаравіцца), барада i вусы не растуць або растуць кепска; 3) косткі на твары шырокія; 4) вочы, як-бы косыя; 5) чэрап шырокі, амаль што круглы. Да жоўтай расы належаць: 1) монголы: кітайцы, японцы, кіргізы, татары ды іншыя народы Азіі; 2) малайцы на паўвостраве Малака ды па Зондзкіх востравах паміж Азіяй і Аўстраліяй; 3) індзійцы {{перанос пачатак|Амэ|рыкі}}<noinclude></noinclude> g5hdxnx3wumdko4zhtjsr2tozmxlddd 104 113764 286406 265752 2026-05-18T07:49:47Z Gleb Leo 2440 286406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Амэ|рыкі}}; яны маюць колер скуры чырвонаваты, таму часта завуцца чырвонаскурымі індзійцамі, маюць шырокі нос з гарбінкай. {{gap|2.5em}}Ёсьць яшчэ раса амэрыканскіх індзійцаў. Яна бліжэй да жоўтай (мал. 98 і 99). {{gap|2.5em}}Разгледзьце карту чалавечых рас (мал. 97). {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 96.jpg|подпіс=Мал. 96. Аўстраліец.}} {{gap|2.5em}}'''Мова.''' Яшчэ болей, як па надворнаму выгляду (колер скуры, волас, чэрап), людзі розьняцца паміж сабой па сваёй {{разьбіўка|мове}}. {{gap|2.5em}}Людзі, якія гавораць на адной і тэй-жа мове, складаюць {{разьбіўка|народ}}. Калі народы гавораць на розных, але больш-менш падобных мовах, дык яны складаюць {{разьбіўка|племя}}. Эўропэйцы падзяляюцца на тры галоўныя пляменьні: {{gap|2.5em}}1) {{разьбіўка|Славяне}} (беларусіны, украінцы, велікарусы, палякі, чэхі, славакі, баўгары, сэрбы, славінцы); 2) {{разьбіўка|германцы}} (немцы, голяндцы, скандынавы); 3) {{разьбіўка|романцы}} (італійцы, французы, гішпанцы, португальцы, румыны); ангельцаў можна лічыць, як-бы асобным племем — {{разьбіўка|англосаксаў}}. Побач з пералічанымі стаяць па мове такія эўропэйскія народы, як {{разьбіўка|грэкі}}, {{разьбіўка|літоўцы}} ды некаторыя іншыя. {{gap|2.5em}}'''Вера.''' Значная частка людзей спаведуе тую ці іншую {{разьбіўка|веру}}, напрыклад: хрысьціяне, магомэтане, іудзеі, будзістыя, браманістыя і г. д. Ня трэба мяшаць народ або племя<noinclude></noinclude> r4gumugy8qwrfaxtyx3vfojzipqqefh 104 113766 286408 265753 2026-05-18T07:52:13Z Gleb Leo 2440 286408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 98.jpg|подпіс=Мал. 98. Індзіец з Амэрыкі.}} таксама рыбальствам; зьбіраюць яны плады, ягады, карані расьлін; але самі ня сеюць і ня жнуць; зьбіраюць на беразе мора розных морскіх жывёлін. Калі пажывы не хапае, народы гэтыя кідаюць свае сядзібы ды шукаюць новых мясцовасьцяй для паляваньня. Такія народы завуцца {{разьбіўка|бадзяжнымі}}. Дамовых жывёл гэтыя народы таксама ня трымаюць, апрача сабак. Шмат якія з бадзяжных народаў яшчэ да нашых часоў карыстаюцца простымі прыладамі; жалеза ня ведаюць: нажы, сякеры, стрэлы, гаплікі на рыбу, хатні спрат — ycë з каменя або з костак рыбных, або з рагоў, чарапашын і г. д. Заместа нітак — жылы ды валокны расьлін. Калісь-та і нашыя продкі, і продкі ўсіх эўропэйцаў жылі так, як сучасныя бадзяжныя народы. Літар гэтыя народы ня маюць. Жывуць або сярод лясных немярэч, або ў глыбіні бясплодных пустынь, куды іх пазаганялі больш моцныя і здатныя народы. {{gap|2.5em}}Бадзяжных народаў усё меней ды меней становіцца на зямлі; яны вылюдняюцца, гінуць ад хвароб, ад голаду, ад кепскіх умоў і жыцьця. Бадзяжныя народы жывуць яшчэ па лясох зваротнікавай Афрыкі, у глыбіні Аўстраліі, Паўднёвай Амэрыкі, сярод тайгі ў Сібіры (мал. 5 і 100). Мал. 98. Індзіец з Амэрыкі. {{gap|2.5em}}'''Вандроўныя народы.''' Ёсьць іншыя народы, якія маюць вялікія статкі дамовых жывёл (коняй, вярблюдаў, авец, аленяў і г. д.). Галоўныя заняткі такіх народаў — {{разьбіўка|гадоўля жывёлы}}. Уся зямля ў такіх народаў падзелена<noinclude></noinclude> qx8iyykznko7lytntd9yi3hml63kt8r 104 113767 286409 265754 2026-05-18T07:53:11Z Gleb Leo 2440 286409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>паміж аддзельнымі родамі або невялікімі пляменьнямі. Калі ўся трава выпасена быдлам, увесь род перасяляецца на другое месца, як кажуць — {{разьбіўка|вандруе}}; пазьней ізноў варочаецца на старое месца (калі?). Народы гэтыя значна багацей за бадзяжных, хоць таксама ня робяць сталых хат, а жывуць у так званых чумах (самаеды) або юртах, кібітках (кіргізы). Такія народы завуцца {{разьбіўка|вандроўнымі}}. {{разьбіўка|Вандроўных}} народаў шмат яшчэ жыве ў Азіі (кіргізы, монголы), у Эўропе Паўночнай (па тундры вандруюць на сваіх аленях самаеды), у Амэрыцы (індзійцы) і шмат іншых. У нас да вандроўнікаў можна далучыць цыганаў. (Успомні малюнкі, дзе бадзяжныя і вандроўныя людзі). {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 99.jpg|подпіс=Мал. 99. Індзіец (воін) з Амэрыкі.}} {{gap|2.5em}}'''Аселыя народы.''' Тыя народы, што маюць гарады ды вёскі, займаюцца ральніцтвам, гадоўляю жывёлы, прамысловасьцю, здабычай з зямлі каменнага вугалю, жалеза ды іншых карысных мінэраляў, завуцца {{разьбіўка|аселымі народамі}}. {{gap|2.5em}}Аселыя народы звычайна займаюцца вось чым: {{gap|2.5em}}1) '''Земляробствам.''' Гэта значыць абрабляюць зямлю ды сеюць рознае збожжа. Чым народ адукаваней, культурней, тым ляпей ён абрабляе зямлю, каб з меншага кавалку зямлі сабраць, як мага болей збожжа. {{gap|2.5em}}У краінах, дзе яшчэ шмат вольнай зямлі, земляробства вядзецца такім чынам, што абрабляецца і засяваецца кавалак зямлі некалькі год, пакуль зямля дае добры ўраджай. Пасьля гаспадар кідае гэты кавалак і пачынае абрабляць<noinclude></noinclude> gxsc4euxmmrz9q8h8i7rc6u7kyyr2kr 104 113769 286410 265756 2026-05-18T07:54:21Z Gleb Leo 2440 286410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>другі, а першы ляжыць некалькі год і адпачывае парам. Такі спосаб завецца {{разьбіўка|пераложным}}. Такім спосабам абраблялі зямлю перасяленцы ў Сібіры, Новаросіі (Хэрсоншчына), Амэрыцы. Але цяпер і тамака зямель бракуе, і людзі перашлі і тамака да вышэйшага, болей карыснага спосабу. Калі шчыльнасьць залюдненьня павялічваецца, зямлі бракуе, дык людзі навучаюцца карыстацца з малога кавалку зямлі (мал. 101). {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 100.jpg|подпіс=Мал. 100. Бадзяжны чалавек (Аўстралія).}} {{gap|2.5em}}Для гэтага трэба зямлю добра абрабляць, глыбока ўзорваць моцным плугам (саху ўжо тады {{разьбіўка|кідаюць}}), угнойваць яе, калі яна ня вельмі пладзючая, вывозіць на поле або звычайны гной ад жывёл, або {{разьбіўка|штучны гной}} (іначай яго можна зваць {{разьбіўка|мінэральным}} угнаеньнем або парашком). Штучнымі гноямі завуцца такія солі або мінэралі, якія здабываюць у некаторых мясцовасьцях; насыпаюць на поле, і глеба пачынае даваць добрыя ўраджаі. Да штучных гнояў належаць: салетра, фосфаты ды іншыя. Штучнымі гноямі звычайна карыстаюцца сяляне ў Нямеччыне, Ангельшчыне ды ў іншых культурных старонках; штучныя гнаі, выгадней за звычайныя жывёльныя гнаі, бо не патрабуюць трымаць залішне многа быдла. Апрача ўгнаеньня, карысьць ад земляробства залежыць яшчэ ад таго, на колькі частак {{перанос пачатак|падзя|ляе}}<noinclude></noinclude> abieg7o4sdgbtiq1n9peadk6mpujm59 104 113771 286412 265783 2026-05-18T08:34:17Z Gleb Leo 2440 286412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|падзя|ляе}} гаспадар сваё поле, колькі рознага збожжа ён засявае адначасна. У нас, на Беларусі, сяляне пераходзяць ужо ад старога спосабу ральніцтва, — падзяляць ральлю на тры часткі: адна йдзе пад яр і бульбу, другая — пад жыта, (наогул азімае збожжа), трэцяя гуляе пад парам, — да болей карысных спосабаў ральніцтва, якія ўжываюць культурныя народы. Ральля падзяляецца на 7, 8 і болей палеткаў; кожны палетак засяваецца асобным збожжам; на другі год парадак мяняецца: дзе было жыта або пшаніца, сеюць канюшыну, віку або садзяць бульбу і г. д. Пры гэткай сыстэме ніводны кавалак зямлі ня гуляе, глебы не марнуюцца, бо кожная расьліна выбірае з глебы свае сокі, патрэбныя ёй, і пакідае ў глебе сокі, патрэбныя другой расьліне, якую сеюць пасьля першай. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 101.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 101. Краявід у Сярэдняй Нямеччыне (провінцыя Саксонія). Араньне зямлі з дапамогай паравых плугоў.}}}} {{gap|2.5em}}Такая сыстэма ральніцтва завецца {{разьбіўка|шматпольнай}}, або {{разьбіўка|плодазьменнай}} сыстэмай. {{gap|2.5em}}У культурных старонках абрабляюць звычайна машынамі: ёсьць паравыя плугі, трактары, бароны, жаткі, касілкі, малатарні і г. д. Земляробства падзяляецца на: {{абмылка|ральнітва|ральніцтва}}, садоўніцтва і гародніцтва.<noinclude></noinclude> fer6xsx8fuc0r034cbmqtpp3o5899vs 104 113772 286413 265759 2026-05-18T08:35:04Z Gleb Leo 2440 286413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}2) '''Прамысловасьцю.''' Пры дапамозе ральніцтва людзі дабываюць сабе хлеб ды іншае збожжа, таксама здабываюць патрэбныя рэчы {{разьбіўка|гародніцтвам і садоўніцтвам}}, наогул {{разьбіўка|земляробствам}}. З зямлі людзі здабываюць таксама карысныя мінэралі (руду, каменны вугаль, каменную соль ды іншыя). Усё гэта завецца {{разьбіўка|здабыткавай прамысловасьцю}}. Апрача такой прамысловасьці, аселыя людзі займаюцца яшчэ вырабам розных рэчаў з тых матар‘ялаў, якія дае ральніцтва, садоўніцтва, гародніцтва, [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 102.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 102. Кавалі.}}}} гадоўля жывёлы ды капальная прамысловасьць. Так, мелюць зярно на муку, якая йдзе на мену або на продаж, з буракоў вырабляюць цукар, з воўны вырабляюць сукны, з лёну ды каноплі — тканіны, з жалеза — розныя вырабы і г. д.<noinclude></noinclude> qki5fcmfchlfl2vx6vbmtp2psxooe84 104 113774 286414 265784 2026-05-18T08:35:43Z Gleb Leo 2440 286414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Такое вырабляньне рэчаў завеццай {{разьбіўка|апрацоўчай}} прамысловасьцю. {{gap|2.5em}}Калі патрэбныя рэчы вырабляюцца майстрам у яго ўласнай хаце — дык такая прамысловасьць завецца {{разьбіўка|рамесьніцкай}} прамысловасьцю. Рамесьнікі звычайна вырабляюць рэчы на заказ і жывуць па гарадах і мястэчках, — кавалі, краўцы, шаўцы, сталяры і г. д. (мал. 102 і 103). У Маскоўшчыне ёсьць цэлыя вёскі, у якіх сяляне амаль што саўсім не займаюцца ральніцтвам, а {{абмылка|вырабляюпь|вырабляюць}} па хатах розныя рэчы на продаж; адна вёска вырабляе, напрыклад, выключна боты, {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=250px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 103.jpg|подпіс=Мал. 103. Шавец.}} другая — палотны, трэцяя — нажы, чацьвёртая — розны хатні спрат з гліны і г. д. Такая прамысловасьць, калі вырабам рэчаў займаюцца сяляне па вёсках і маюць пры гэтым яшчэ невялічкую гаспадарку на невялічкім кавалку зямлі, завецца {{разьбіўка|саматужнай}}. {{gap|2.5em}}Але галоўная маса розных рэчаў, якія купляюць па крамах у горадзе, вырабляюцца не саматужнай і не Рамесьніцкай прамысловасьцю, але вырабляюцца на фабрыках. Такая прамысловасьць завецца {{разьбіўка|фабрычнай прамысловасьцю}} (мал. 104). {{gap|2.5em}}Наша Беларусь амаль цалкам земляробская старонка. На першым месцы стаіць у ёй ральніцтва, гадоўля жывёлы, выруб і сплаў лесу. Фабрык і гутаў у нас мала. А ёсьць старонкі ў Эўропе ды Амэрыцы, дзе, як вокам {{перанос пачатак|гля|нуць}}<noinclude></noinclude> 0gral43iyy207uv2yrhr0ihn1edrhfp 104 113775 286415 265762 2026-05-18T08:36:22Z Gleb Leo 2440 286415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|гля|нуць}}, аж да самага кругавіду, — усё коміны гутаў ды фабрык. {{gap|2.5em}}Вось фабрычна-прамысловыя старонкі: Ангельшчына, Бэльгія, Нямеччына, Злучаныя Штаты Амэрыкі, Маскоўшчына ды інш. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 104.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 104. Піваварня ў Менску.}}}} {{gap|2.5em}}У прамысловых краінах звычайна болей гарадоў і гарады буйнейшыя, чымся ў краінах земляробскіх. {{gap|2.5em}}3) '''Менай.''' Вясковыя людзі маюць збожжа, масла, яйкі, воўну, дровы ды іншыя рэчы, якія здабываюць {{перанос пачатак|раль|ніцтвам}}<noinclude></noinclude> bud3oilsvs4bmtittcxw2y10gy9jq8u 104 113776 286416 265763 2026-05-18T08:45:35Z Gleb Leo 2440 286416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|раль|ніцтвам}}, гадоўляй жывёлы, гародніцтвам, лясной гаспадаркай. Гэтыя продукцыі сяляне вязуць у горад і там мяняюць [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 105.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 105. Кірмаш у мястэчку.}}}} на вопратку, боты, розныя прылады гаспадарчыя — словам на тое, што вырабляе гарадзкая апрацоўчая прамысловасьць. [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 106.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 106. Цягнік з тэндэрам для дроў або вугалю.}}}} Такая мена рэчаў на грошы або непасрэдна адных рэчаў на другія, завецца {{разьбіўка|гандлем}}, або таргоўляй (мал. 105).<noinclude></noinclude> 2xaq5cjv1qa51dxxz74caww4n3t68ze 104 113777 286417 265764 2026-05-18T08:46:07Z Gleb Leo 2440 286417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Гандаль вядзецца ня толькі паміж вёскай і горадам, але і паміж цэлымі краінамі. Так, нашая Беларусь вывозіць у іншыя старонкі (Украіну, Польшчу, Маскоўшчыну) лес, пяньку, лён, скуры, сьпірытус, а атрымлівае з суседзкіх старонак — цукар, белую муку, крамніну, машыны і г. д. Багацьце краіны залежыць ад таго, якое ў ёй становішча мае ральніцтва, прамысловасьць, гандаль; чым болей разьвіваецца якая краіна, чым болей пашыраецца [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 107.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 107. Аўтобус у Менску.}}}} ў ёй прамысловасьць і гандаль, тым больш яна зьяднаецца з іншымі краінамі, а нарэшце, і з усім сьветам. Такія старонкі, як Злучаныя Штаты, Ангельшчына, Нямеччына, Францыя, Голяндыя ды іншыя, моцна залежаць адна ад аднэй і ад становішча гандлю і прамысловасьці ўсяго сьвету. Але пакуль у гэтых старонках пануюць капіталістыя, дык яны дужаюцца адна з адной, ваююць. Толькі тады, калі ўтворыцца на ўсім сьвеце адзіная гаспадарка, так званы соцыялізм, кожная краіна без вайны і спрэчак будзе даваць тое, што мае, а атрымліваць ад іншых тое, чаго ў ёй няма.<noinclude></noinclude> eqw71do92d61x3zd0nea5m5lyq0w89l 286418 286417 2026-05-18T08:47:42Z Gleb Leo 2440 286418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}Гандаль вядзецца ня толькі паміж вёскай і горадам, але і паміж цэлымі краінамі. Так, нашая Беларусь вывозіць у іншыя старонкі (Украіну, Польшчу, Маскоўшчыну) лес, пяньку, лён, скуры, сьпірытус, а атрымлівае з суседзкіх старонак — цукар, белую муку, крамніну, машыны і г. д. Багацьце краіны залежыць ад таго, якое ў ёй становішча мае ральніцтва, прамысловасьць, гандаль; чым болей разьвіваецца якая краіна, чым болей пашыраецца [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 107.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 107. Аўтобус у Менску.}}}} ў ёй прамысловасьць і гандаль, тым больш яна зьяднаецца з іншымі краінамі, а нарэшце, і з усім сьветам. Такія старонкі, як Злучаныя Штаты, Ангельшчына, Нямеччына, Францыя, Голяндыя ды іншыя, моцна залежаць адна ад аднэй і ад становішча гандлю і прамысловасьці ўсяго сьвету. Але пакуль у гэтых старонках пануюць капіталістыя, дык яны дужаюцца адна з адной, ваююць. Толькі тады, калі ўтворыцца на ўсім сьвеце адзіная гаспадарка, так званы соцыялізм, кожная краіна без вайны і спрэчак будзе даваць тое, што мае, а атрымліваць ад іншых тое, чаго ў ёй няма.<noinclude></noinclude> kg9fr4opn1tpugw3fkrb1ix5kanbwxv 104 113778 286419 265785 2026-05-18T08:48:34Z Gleb Leo 2440 286419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2.5em}}'''Шляхі зносін.''' Народам бадзяжным і {{абмылка|вандруючым|вандроўным}} ня трэба сталых дарог, шляхаў. Першыя бадзяюцца па лясох, [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 108.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 108. Чоўны папуасаў (на Вялікім акіяне).}}}} {{выява з подпісам|месца=справа|шырыня=200px|выява=Пачатковая географія (1925). Малюнак 109.jpg|подпіс=Мал. 109. Вялікі сучасны акіянскі параход і малыя судны.}} балотах, пустынях. Другія вандруюць па стэпах або з оазу ў оаз, але рэдка, раз у некалькі месяцаў, а то дык і цэлы год стаяць на адным месцы. Жывуць тым, што самі здабываюць. Іншая справа ў народаў аселых. Каб мяняцца продукцыямі, каб гандляваць, каб езьдзіць з вёскі ў вёску, з вёскі ў горад, з гораду аднаго ды ў другі, — патрэбны дарогі, ды не абы-якія, а добрыя, па якіх магчыма было-б ёгка і хутка праехаць ды правезьці як мага болей тавараў. Найлепшыя шляхі цяпер — гэта чыгункі, або жалезныя дарогі; добрымі {{перанос пачатак|шляха|мі}}<noinclude></noinclude> nw3jiuu057k0qo2vq037vqpygq28xfd 104 113779 286420 265766 2026-05-18T08:54:03Z Gleb Leo 2440 286420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|шляха|мі}} зьяўляюцца таксама і шосы. Чым старонка багацей, культурней, тым у ёй болей чыгунак і шосаў. Вадой таксама [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 110.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 110. Аўтомобіль і самалёт.}}}} здаўна карыстаюцца людзі, як шляхамі зносін. У мінулыя часы (гадоў 500 назад) нашыя беларускія рэчкі (Дняпро, [[File:Пачатковая географія (1925). Малюнак 111.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Мал. 111. Санкі эскімосаў.}}}} Бяроза, Дзьвіна, Прыпяць) былі амаль што адзінымі шляхамі зносін паміж нашай старонкай ды суседнімі.<noinclude></noinclude> 8qx1y4awc69wem967z7ihlcx9ya8vh6 104 113782 286421 265790 2026-05-18T08:56:33Z Gleb Leo 2440 286421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{larger|{{x-larger|{{разьбіўка|'''ЗЬМЕСТ}}.}}}}</center> {{лінія|3em|прагал=0}} {{block center/s|style=width:100%; max-width:32em; font-size: 100%; text-align:justify;}} {{Калёнтытул|right=''Стар.''}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''[[Пачатковая географія (1925)/Прадмова|Прадмова]]'''<ref>У арыгінальным выданьні няма, дададзена дзеля зручнасьці. (Вікікрыніцы [[File:Wikisource-logo.svg|16px]])</ref>|3{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} <center>{{x-larger|'''[[Пачатковая географія (1925)/1|Круг першы.]]}}</center> {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Якую навуку пачынаем'''|5{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Хата. Школа. Панадворак'''|—{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Вуліца'''|13{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Сад'''|—{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Плян'''|14{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Карта'''|16{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Кірунак.''' Паўднёвая лінія. Магнэсавая стрэлка|17{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Як выглядае наша ды іншыя старонкі.''' Паверхня. Раўніна. Узгоркавая раўніна. Вышыня над роўнем мора. Нізіна і плоскаўзвышша. Узгоркі й горы. Часткі гары. Ланцуг. Хрыбет. Даліна. Цясьніна|23{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Вада на зямлі.''' Выпарваньне. Земныя пароды. Парахненьне. Глеба. Грунтовая вада. Ваданосныя пласты. Крыніца. Мінеральныя крыніцы. Здароўніцы|28{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Жыцьцё рэчкі.''' Рэчка. Рэчышча. Берагі. Пачатак. Прытока. Вусьце. Вадазбор. Вадаспад. Парог. Падзелы</br>ракі. Дняпроўскія парогі. Адклады. Даліна. Раўчак, роў, яр|32{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Возера.''' Востраў. Паўвостраў. Пярэсмык. Затока|39{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Балота.''' Дрыгва. Торф|41{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Паветра.''' Вецер. Віхор. Прычына вятроў. Атмосфера. Ціск паветра. Газы. Барометр. Тэрмомэтр. Тэмпэратура|43{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Ападкі атмосфэрныя.''' Вадзяная пара. Туман. Воблак. Раса. Дождж. Шэрань. Сьнег|46{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Надвор‘е й клімат.''' Сярэдняя тэмпэратура. Дажджамер|48{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Расьліны.''' Уплыў клімату й глебы. Мяшаныя лясы. Ігластыя лясы. Ліставыя лясы. Стэпы. Тундра. Расьлінныя пасы|51{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Жывёлы.''' Дамовыя. Дзікія. Прыстасаванасьць. Краіна жывёл|53{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Чалавек.''' Мова. Племя. Раса. Жоўтая раса. Чорная раса. Белая раса. Уплыў прыроды|56{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}}<noinclude></noinclude> j04dcqwkahm5fjx5abxyqt28nzax0ud 104 113783 286422 265772 2026-05-18T08:56:45Z Gleb Leo 2440 286422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" />{{block center/s|style=width:100%; max-width:32em; font-size: 100%; text-align:justify;}}</noinclude> <center>{{x-larger|'''[[Пачатковая географія (1925)/2|Круг другі.]]}}</center> {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Цікавыя зьявы ў нашым ды іншых краёх.''' Пескавік. Гліністы лупняк. Пластавыя пароды. Скамянеласьці. Аб чым гавораць чарапашынкі|62{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Адкуль каменьні на палёх.''' Граніт. Крышталі. Мінэралі. Вечны сьнег і сьнегавая мяжа. Зерналёд. Ледавік. Ледавіковае каменьне. Ледавіковыя навалы|64{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Пячэры.''' Нацёкі і накапкі|70{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Мора.''' Хваля. Празрыстасьць. Колер. Салонасьць. Берагавая лінія. Прыплыў і адплыў. Напад. Затокі і букты. Порт. Маяк. Выдмы|71{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Вульканы й землетрасеньні.''' Везуві. Форма. Жорала. Выбух. Пахаджэньне вульканічнага выбуху і тэмпэратура ў глыбіні. Гэйзэр|78{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Куля земная.''' Кругавід. Выпукласьць зямлі. Кулістасьць зямлі. Акружына зямлі. Папярочнік|84{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Глёбус.''' Лініі глёбуса|87{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Вярчэньне зямлі каля восі. Дзень і ноч.''' Вярчэньне зямлі. Дзень і ноч. Вярчэньне зямлі навокал сонца. Плянэты. Месяц. Зэніт. Зваротнік. Падканцавоснае кола|89{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Сухазем‘е й акіян.''' Контынэнты. Часткі сьвету. Акіяны. Контынэнтавая і акіянічная паўкулі. Маршчынавыя горы. Акіян. Жыцьцё ў акіяне. Каралі. Пахаджэньне астравоў|94{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Клімат.''' Залежнасьць клімату ад шырыні. Кліматычныя пасы. Клімат морскі і контынэнтавы. 1. Гарачы пас. 2. Два мерныя пасы. 3. Два халодныя пасы. Залежнасьць клімату ад вышыні над роўнем мора і ад раскладу гор. Вятры. Брызы. Мусоны. Пасаты. Морскія плыні|102{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Расьліны.''' І. Канцавосны пас. II. Пас ігластых дрэў. III. Пас мяшаных лясоў. IV. Пас ліставых дрэў. Ѵ. Стэпы. VI. Пас вечна-зялёных дрэў. VII. Пас пустынь. VІІI. Пас зваротнікавых расьлін. ІХ. Пас горных расьлін|108{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Жывёльны сьвет.''' I. Падканцавосны абшар. II. Эўропэйска-Азійскі абшар. III. Паўночна-Амэрыканскі абшар. IV. Індыйскі абшар. V. Афрыканскі абшар. VI. Паўднёва-Амэрыканскі абшар. VII. Аўстралійскі абшар|116{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Чалавек.''' Шчыльнасьць залюдненьня. I. Белы чалавек. II. Чорны чалавек. III. Жоўты чалавек. Мова; 1) славяне, 2) германцы, 3) романцы. Вера. Заняткі. Бадзяжныя народы. Вандроўныя народы. Аселыя. 1) Ральніцтва. 2) Прамысловасьць. 3) Мена. 4) Шляхі зносін|127{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||{{gap|3.5em}}'''Дзяржава.''' 1) Монархія. 2) Монархія констытуцыйная. 3) Рэспубліка. 4) Савецкая рэспубліка|143{{gap|0.5em}}|7|col3-width=2.5em}} <div class="paragraphbreak" style="margin-top:2em"></div> {{rule|4em}}<noinclude></noinclude> gabaovsfikcf8e0m6dnduvy0n3t4q5u 0 113786 286342 265792 2026-05-17T19:30:01Z Gleb Leo 2440 286342 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг першы | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Пачатковая географія (1925)/Круг другі|Круг другі]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="11" to="67" /> {{Выроўніваньне-канец}} 4cw1ojzqctv8awjla9lgbfnxy56grra 286423 286342 2026-05-18T08:57:21Z Gleb Leo 2440 286423 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг першы | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Пачатковая географія (1925)/2|Круг другі]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="11" to="67" /> {{Выроўніваньне-канец}} rf2dmcm010gkthz6gfgg65iue8yy5gq 286425 286423 2026-05-18T08:57:42Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Пачатковая географія (1925)/Круг першы]] у [[Пачатковая географія (1925)/1]] 286423 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг першы | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Пачатковая географія (1925)/2|Круг другі]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="11" to="67" /> {{Выроўніваньне-канец}} rf2dmcm010gkthz6gfgg65iue8yy5gq 0 113787 286344 265789 2026-05-17T19:30:41Z Gleb Leo 2440 286344 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг другі | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/Круг першы|Круг першы]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="68" to="150" /> {{Выроўніваньне-канец}} p2rm5cw7k2dt52xz2znpyrhfnawudht 286427 286344 2026-05-18T08:57:56Z Gleb Leo 2440 286427 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг другі | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/1|Круг першы]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="68" to="150" /> {{Выроўніваньне-канец}} 7eaqkiedklygu39kdr0fc0omuogb9r8 286428 286427 2026-05-18T08:58:02Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Пачатковая географія (1925)/Круг другі]] у [[Пачатковая географія (1925)/2]] 286427 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Круг другі | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Пачатковая географія (1925)/1|Круг першы]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="68" to="150" /> {{Выроўніваньне-канец}} 7eaqkiedklygu39kdr0fc0omuogb9r8 0 113788 286424 265791 2026-05-18T08:57:30Z Gleb Leo 2440 286424 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Прадмова | аўтар = Міхайла Грамыка | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = | наступны = [[Пачатковая географія (1925)/1|Круг першы]] | анатацыі = }} <pages index="Пачатковая географія (1925).pdf" from="9" to="9" /> 3zcbjetx47hef2w77cq85axu4bzyiaw 104 119345 286436 278241 2026-05-18T09:57:33Z Gleb Leo 2440 286436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{ц|'''RODNAJA MOWA</br> '''Ŭ ŚWIATYNIACH.|памер=140%}} [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Узор 1.jpg|50px|center]] <center>WILNIA, 1929 h.</br>{{разьбіўка|Adbitka z}} „{{разьбіўка|Chryścijanskaj Dumki}}“</br>Biełaruskaja Drukarnia im. Fr. Skaryny ǔ Wilni.</center><noinclude></noinclude> jptwedgkgmytdg19ske90i6q0tdjsey 104 119397 286468 278372 2026-05-18T10:26:40Z Gleb Leo 2440 286468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 1.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Św. [[Аўтар:Язафат Кунцэвіч|JOZAFAT KUNCEWIČ]] († 1623)<br />Unijski Połacki Arcybiskup, jaki kazańni hawaryŭ pa biełarusku.}}}}<noinclude></noinclude> 6zr7aq6gz1eoa8mnoqjjh7nkeepo0sd 0 119429 286433 279126 2026-05-18T09:49:37Z Gleb Leo 2440 286433 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Rodnaja mowa ŭ światyniach | аўтар = Адам Станкевіч | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = | наступны = | год = 1929 год | анатацыі = Іншыя публікацыі гэтага твора: [[Родная мова ў сьвятынях]]. }} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="5" to="5" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="7" to="7" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="205" to="206" /> ----------- {{Крыніцы}} {{PD-old-70}} [[Катэгорыя:Творы на лацінцы]] [[Катэгорыя:Творы 1929 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Вільні]] s24lils62pgx4f5wu6y16pgqggo9dzw 0 119430 286435 278481 2026-05-18T09:55:55Z Gleb Leo 2440 286435 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Pradmowa | аўтар = Адам Станкевіч | секцыя = Прадмова | папярэдні = | наступны = [[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/Literatura|Žaroły i ahułam literatura, jakimi aŭtar karystaŭsia]] | год = 1929 год | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="9" to="11" /> {{Выроўніваньне-канец}} jspfaa67xkdky8m6hvzjhnvvxfst2yr 0 119431 286434 278486 2026-05-18T09:54:30Z Gleb Leo 2440 286434 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Žaroły i ahułam literatura, jakimi aŭtar karystaŭsia | аўтар = Адам Станкевіч | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/Pradmowa|Pradmowa]] | наступны = [[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/I|Mowa ǔ žyćci relihijnym ahułam]] | год = 1929 год | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="12" to="14" /> {{Выроўніваньне-канец}} 6kte8w3lgtxx77rcr47pxnyuwhh1us9 0 119432 286432 278596 2026-05-18T09:48:53Z Gleb Leo 2440 286432 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Mowa ǔ žyćci relihijnym ahułam | аўтар = Адам Станкевіч | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/Literatura|Žaroły i ahułam literatura, jakimi aŭtar karystaŭsia]] | наступны = [[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/II|Mowy pamioršyja i žywyja]] | год = 1929 год | анатацыі = }} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="15" to="15" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929).pdf" from="17" to="23" /> {{Выроўніваньне-канец}} qy8yan8sbftu0h9vt8v1dj74hcd85vz 104 119445 286470 278500 2026-05-18T10:28:58Z Gleb Leo 2440 286470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>a pośle Akademii ŭ Pieciarburhu, jak ksiondz pracawaŭ u apošnija hady XIX st. u rožnych miestach Biełarusi, jak Orša, Mahiloŭ, Smalensk. Ad 1905 h. da 1908 h. Danisewič byǔ [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 2.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Biskup ST. DANISEWIČ<br />(† 3.XII.1913)}}}} prałatam i administrataram Mahiloŭskaj archidyecezii. U hetym časie, kali dziakujučy {{перанос пачатак|wol|naści}}<noinclude></noinclude> mulkj35fv1kzigiv12xwpnvdsoeifeg 286473 286470 2026-05-18T10:30:56Z Gleb Leo 2440 286473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>a pośle Akademii ŭ Pieciarburhu, jak ksiondz pracawaŭ u apošnija hady XIX st. u rožnych miestach Biełarusi, jak Orša, Mahiloŭ, Smalensk. Ad 1905 h. da 1908 h. Danisewič byǔ [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 2.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Biskup ST. DANISEWIČ<br />(† 3.XII.1913)}}}} prałatam i administrataram Mahiloŭskaj archidyecezii. U hetym časie, kali dziakujučy {{перанос пачатак|wol|naści}}<noinclude></noinclude> mwyq6don5thjlxfcakub05wmeju1x20 104 119448 286469 280688 2026-05-18T10:28:49Z Gleb Leo 2440 286469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>świedamaści, čytajučy „Biełaruskuju Dudku“ — Macieja Buračka (Fr. Bahušewiča). Dawiaršyǔ-ža swajej narodnaj świedamaści ǔ Akademii, [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 3.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|Ks. FR. BUDŹKA<br />(† 2.II.1920 h.)}} pad upływam praf. tej-ža akademii (ǔ jakoj byǔ u pieršych hadoch našaha staleċcia),<noinclude></noinclude> pr3qzc5p3m18utjg3vdl2wumdvy9d2w 286474 286469 2026-05-18T10:31:17Z Gleb Leo 2440 286474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>świedamaści, čytajučy „Biełaruskuju Dudku“ — Macieja Buračka (Fr. Bahušewiča). Dawiaršyǔ-ža swajej narodnaj świedamaści ǔ Akademii, [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 3.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Ks. [[Аўтар:Францішак Будзька|FR. BUDŹKA]]<br />(† 2.II.1920 h.)}}}} pad upływam praf. tej-ža akademii (ǔ jakoj byǔ u pieršych hadoch našaha staleċcia),<noinclude></noinclude> p2m32ezlqfx8mo0hjl9pbk8pw2reu9z 104 119457 286471 280686 2026-05-18T10:29:16Z Gleb Leo 2440 286471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>mowy ǔ światyni ad 1900 h. až da 1920-ha, u jakim na Hramnicy 2 lutaha rasstaŭsia z hetym świetam. [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 4.jpg|160px|center]] {{Цэнтар|Ks. AL. ASTRAMOWIČ (A. Ziaziula)<br />(† 17.I.1921 h)}} {{gap|2.5em}}Wialikija tak-ža pałažyǔ zasłuhi ǔ sprawie narodnaha adradžeńnia ahułam, a takža i dla biełaruskaj mowy ŭ kaściele Ks. Alaksandra Astramowič (A. Ziaziula), paet biełaruskiю Radziǔsia jon 26 listapada (star. stylu) 1878 h. u siale Nawasiady, Halšanskaj parafii, Ašmianskaha pawietu. Da Seminaryi wučyǔsia<noinclude></noinclude> lbniadonv178q920vk81i750dqv2mh2 286472 286471 2026-05-18T10:30:25Z Gleb Leo 2440 286472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>mowy ǔ światyni ad 1900 h. až da 1920-ha, u jakim na Hramnicy 2 lutaha rasstaŭsia z hetym świetam. [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 4.jpg|160px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Ks. AL. ASTRAMOWIČ (A. Ziaziula)<br />(† 17.I.1921 h)}}}} {{gap|2.5em}}Wialikija tak-ža pałažyǔ zasłuhi ǔ sprawie narodnaha adradžeńnia ahułam, a takža i dla biełaruskaj mowy ŭ kaściele Ks. Alaksandra Astramowič (A. Ziaziula), paet biełaruskiю Radziǔsia jon 26 listapada (star. stylu) 1878 h. u siale Nawasiady, Halšanskaj parafii, Ašmianskaha pawietu. Da Seminaryi wučyǔsia<noinclude></noinclude> hqenx5wbmz64c0mlrth2jeifyhdrloy 286475 286472 2026-05-18T10:31:49Z Gleb Leo 2440 286475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>mowy ǔ światyni ad 1900 h. až da 1920-ha, u jakim na Hramnicy 2 lutaha rasstaŭsia z hetym świetam. [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 4.jpg|160px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Ks. [[Аўтар:Андрэй Зязюля|AL. ASTRAMOWIČ]] (A. Ziaziula)<br />(† 17.I.1921 h)}}}} {{gap|2.5em}}Wialikija tak-ža pałažyǔ zasłuhi ǔ sprawie narodnaha adradžeńnia ahułam, a takža i dla biełaruskaj mowy ŭ kaściele Ks. Alaksandra Astramowič (A. Ziaziula), paet biełaruskiю Radziǔsia jon 26 listapada (star. stylu) 1878 h. u siale Nawasiady, Halšanskaj parafii, Ašmianskaha pawietu. Da Seminaryi wučyǔsia<noinclude></noinclude> b0govd508lybfzh9glaarx1owf4rhdw 104 119489 286478 278562 2026-05-18T11:17:54Z Gleb Leo 2440 286478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>{{перанос канец|na|stupnym}} 1903 byǔ naznačany na čało dyecezii Wilenskaj. {{gap|2.5em}}Užo ǔ Wilni biskup Edw. Ropp pakazaŭ [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 5.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Arcybiskup EDWARD ROPP.}}}} siabie z najlepšaha boku. Jon ščyra łahodziǔ polska-litoŭskuju nacyjanalnuju baraćbu, starajučysia być sprawiadliwym, a tak-ža padčas<noinclude></noinclude> 0706ytnv8r8qnbwxtjiac41pa7y9j28 104 119516 286479 278629 2026-05-18T11:18:25Z Gleb Leo 2440 286479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>{{перанос канец|na|baženstwa}} dla Biełarusaŭ, na jakim zaŭsiody chor piajaŭ biełaruskija relihijnyja pieśni, była čytana Ewanelija i kazana nawuka pa biełarusku. {{gap|2.5em}}U Miensku, u hadoch 1916-18 prabywaŭ Ks. W. Hadleŭski, jaki swajej pracaj pryhatawaŭ tam hrunt dla biełaruskaj mowy ŭ Kaściele. [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 6.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Ks. dr. F. ABRANTOWIČ.}}}} 1919-ha hodu, budučy ŭžo ŭ Nieświežy, časta pryjaždžaŭ adtul u Miensk i hawaryŭ tam biełaruskija kazańni. {{gap|2.5em}}Na źmienu Ks. W. Hadleŭskamu prybyŭ u Miensk Ks. dr. F. Abrantowič, šyroka wiedamy<noinclude></noinclude> behwy75mb0unhfmd33890ogu8udqwgt 286481 286479 2026-05-18T11:19:35Z Gleb Leo 2440 286481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude>{{перанос канец|na|baženstwa}} dla Biełarusaŭ, na jakim zaŭsiody chor piajaŭ biełaruskija relihijnyja pieśni, była čytana Ewanelija i kazana nawuka pa biełarusku. {{gap|2.5em}}U Miensku, u hadoch 1916-18 prabywaŭ Ks. W. Hadleŭski, jaki swajej pracaj pryhatawaŭ tam hrunt dla biełaruskaj mowy ŭ Kaściele. [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 6.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Ks. dr. [[Аўтар:Фабіян Абрантовіч|F. ABRANTOWIČ]].}}}} 1919-ha hodu, budučy ŭžo ŭ Nieświežy, časta pryjaždžaŭ adtul u Miensk i hawaryŭ tam biełaruskija kazańni. {{gap|2.5em}}Na źmienu Ks. W. Hadleŭskamu prybyŭ u Miensk Ks. dr. F. Abrantowič, šyroka wiedamy<noinclude></noinclude> ivwn0zb6137fdqoabhnqpwma3xldkhw 104 119528 286480 278643 2026-05-18T11:19:09Z Gleb Leo 2440 286480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="line-height: 1.3"></noinclude> {{gap|2.5em}}Biskup Fr. Karewič ahułam duža pawažna aceniwaŭ patrebu i prawa našaj mowy ǔ światyni. Ab hetym pisaŭ jon takža da tahočasnaha [[File:Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929). Малюнак 7.jpg|200px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Biskup [[Аўтар:Францішак Карэвіч|FR. KAREWIČ]].}}}} dyrektara departamantu wierawyznanniaŭ u Pieciarburzie Władimirawa. {{gap|2.5em}}Cikawy tak-ža ab hetaj knižуcy byǔ hołas Ks. Michała Rutkoŭskaha, pryjaciela biełaruskaha adradžeńnia, jaki 24.VI. 1915 h.<noinclude></noinclude> kll1jwcgl48ywo9bbckbf7nl45wmfvb 0 122134 286437 285191 2026-05-18T10:05:07Z Gleb Leo 2440 286437 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = I. Падзелім! | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = | наступны = [[Дзесяць (1930)/II|II. Навялі лад і парадак]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="5" to="14" tosection="I" /> {{Выроўніваньне-канец}} c0rfoi82hk1pepv30mb9xa5x0uz0wd6 286439 286437 2026-05-18T10:05:38Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Падзелім!]] у [[Дзесяць (1930)/I]] 286437 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = I. Падзелім! | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = | наступны = [[Дзесяць (1930)/II|II. Навялі лад і парадак]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="5" to="14" tosection="I" /> {{Выроўніваньне-канец}} c0rfoi82hk1pepv30mb9xa5x0uz0wd6 0 122176 286438 285193 2026-05-18T10:05:29Z Gleb Leo 2440 286438 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = II. Навялі лад і парадак | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/I|I. Падзелім!]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/III|III. Міхалкава стрэльба]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="14" to="20" fromsection="II" tosection="II" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} 5eggo7wt0yt7txsdk4jck7xct3kvg6t 286441 286438 2026-05-18T10:05:55Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Навялі лад і парадак]] у [[Дзесяць (1930)/II]] 286438 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = II. Навялі лад і парадак | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/I|I. Падзелім!]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/III|III. Міхалкава стрэльба]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="14" to="20" fromsection="II" tosection="II" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} 5eggo7wt0yt7txsdk4jck7xct3kvg6t 0 122177 286443 285194 2026-05-18T10:06:16Z Gleb Leo 2440 286443 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = III. Міхалкава стрэльба | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/II|II. Навялі лад і парадак]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/IV|IV. Мяжа]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="20" to="26" fromsection="III" tosection="III" /> {{Выроўніваньне-канец}} 6o9hs03k9ytys4in807z9f63zbrpx7z 286444 286443 2026-05-18T10:06:35Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Міхалкава стрэльба]] у [[Дзесяць (1930)/III]] 286443 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = III. Міхалкава стрэльба | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/II|II. Навялі лад і парадак]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/IV|IV. Мяжа]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="20" to="26" fromsection="III" tosection="III" /> {{Выроўніваньне-канец}} 6o9hs03k9ytys4in807z9f63zbrpx7z 0 122179 286446 285195 2026-05-18T10:06:50Z Gleb Leo 2440 286446 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = IV. Мяжа | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/III|III. Міхалкава стрэльба]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/V|V. Хлопчык Вань]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="26" to="33" fromsection="IV" tosection="IV" /> {{Выроўніваньне-канец}} 5b9zz33q8kq90pdfe71w3ruwli82sup 286447 286446 2026-05-18T10:06:57Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Мяжа]] у [[Дзесяць (1930)/IV]] 286446 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = IV. Мяжа | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/III|III. Міхалкава стрэльба]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/V|V. Хлопчык Вань]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="26" to="33" fromsection="IV" tosection="IV" /> {{Выроўніваньне-канец}} 5b9zz33q8kq90pdfe71w3ruwli82sup 0 122180 286449 285196 2026-05-18T10:07:18Z Gleb Leo 2440 286449 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = V. Хлопчык Вань | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/IV|IV. Мяжа]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VI|VI. У зімовы вечар]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="33" to="41" fromsection="V" /> {{Выроўніваньне-канец}} m91zwkbxsk2td7fg3gudil4mud471zt 286450 286449 2026-05-18T10:07:32Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Хлопчык Вань]] у [[Дзесяць (1930)/V]] 286449 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = V. Хлопчык Вань | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/IV|IV. Мяжа]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VI|VI. У зімовы вечар]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="33" to="41" fromsection="V" /> {{Выроўніваньне-канец}} m91zwkbxsk2td7fg3gudil4mud471zt 0 122251 286452 285197 2026-05-18T10:07:52Z Gleb Leo 2440 286452 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VI. У зімовы вечар | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/V|V. Хлопчык Вань]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VII|VII. Яны і мы]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="42" to="49" tosection="VI" /> {{Выроўніваньне-канец}} pw9jj10f53lme5d4xt08rg055xsnn2w 286453 286452 2026-05-18T10:08:06Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/У зімовы вечар]] у [[Дзесяць (1930)/VI]] 286452 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VI. У зімовы вечар | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/V|V. Хлопчык Вань]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VII|VII. Яны і мы]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="42" to="49" tosection="VI" /> {{Выроўніваньне-канец}} pw9jj10f53lme5d4xt08rg055xsnn2w 0 122252 286455 285198 2026-05-18T10:08:27Z Gleb Leo 2440 286455 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VII. Яны і мы | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VI|VI. У зімовы вечар]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VIII|VIII. Борух — ня той Борух]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="49" to="60" fromsection="VII" /> {{Выроўніваньне-канец}} 01n8ythfxomvdac33sd6id3udw0kpeg 286456 286455 2026-05-18T10:08:36Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Яны і мы]] у [[Дзесяць (1930)/VII]] 286455 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VII. Яны і мы | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VI|VI. У зімовы вечар]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/VIII|VIII. Борух — ня той Борух]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="49" to="60" fromsection="VII" /> {{Выроўніваньне-канец}} 01n8ythfxomvdac33sd6id3udw0kpeg 0 122277 286458 285199 2026-05-18T10:09:03Z Gleb Leo 2440 286458 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VIII. Борух — ня той Борух | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VII|VII. Яны і мы]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/IX|IX. Пановаму]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="61" to="69" /> {{Выроўніваньне-канец}} e53dsfo1oelxecv5jspb7ha6bdhm411 286459 286458 2026-05-18T10:10:04Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Борух — ня той Борух]] у [[Дзесяць (1930)/VIII]] 286458 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = VIII. Борух — ня той Борух | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VII|VII. Яны і мы]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/IX|IX. Пановаму]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="61" to="69" /> {{Выроўніваньне-канец}} e53dsfo1oelxecv5jspb7ha6bdhm411 0 122293 286461 285200 2026-05-18T10:10:24Z Gleb Leo 2440 286461 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = IX. Пановаму | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VIII|VIII. Борух — ня той Борух]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/X|X. У будучыну]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="70" to="77" tosection="IX" /> {{Выроўніваньне-канец}} c0m5z3sqocz0xmpdomjkkchtf9ca6xs 286463 286461 2026-05-18T10:11:42Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Пановаму]] у [[Дзесяць (1930)/IX]] 286461 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = IX. Пановаму | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/VIII|VIII. Борух — ня той Борух]] | наступны = [[Дзесяць (1930)/X|X. У будучыну]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="70" to="77" tosection="IX" /> {{Выроўніваньне-канец}} c0m5z3sqocz0xmpdomjkkchtf9ca6xs 0 122331 286462 285201 2026-05-18T10:11:39Z Gleb Leo 2440 286462 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = X. У будучыну | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/IX|IX. Пановаму]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="77" to="90" fromsection="X" /> {{Выроўніваньне-канец}} 9er1l78eemmsta57pggeckdph5jhzte 286465 286462 2026-05-18T10:11:56Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/У будучыну]] у [[Дзесяць (1930)/X]] 286462 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = X. У будучыну | аўтар = Змітрок Бядуля | год = 1930 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = [[Дзесяць (1930)/IX|IX. Пановаму]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Дзесяць (1930).pdf" from="77" to="90" fromsection="X" /> {{Выроўніваньне-канец}} 9er1l78eemmsta57pggeckdph5jhzte 104 123514 286331 286179 2026-05-17T18:40:12Z RAleh111 4658 /* Не вычытаная */ 286331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>казали, да выжшай школы паступиў, дзе важнейшых рачэй вучаць, як у тэй, што гимназяй называюць. У гимназии вучаць восим лет, а ў выжшай, што унивэрсытэтам называюць, чатыры ци пять гадоў: у вунивэрсытэцы ня адзин мае бараду и вусы, а ня кидае навуки! Значыць, у абодвых школах вучацца трынаццаць гадоў. Праз трынаццаць гадоў и асйол павинен, розуму набрацца… Часта тольки бывае, што паничы ня кончуць навуки: так гимназии и полавина ня праходзиць, ўцякае! Ах! здаецца, наштож так скора кидаць навуку? Ци йон галодны, ци не адзеты, не абуты? сядзеў бы сабе над ксйонжкай ды розуму набираўся, пакуль малады. Прыехаў пан Йозэп ды пачаў радзиць, каб у нас на вйосцы увясьци навуку. А мяне заўсйоды распытываець, аткуль я гэтольки даведаўся, и за кожным разам гаворыць, што мусиць мяне кали кольвек у места забраць. Раз пытаю я яго, дзе сонцэ хаваецца, як вечарам зайдзець. Сонцэ незаходзиць и ня усходзиць, — кажэ йон мне, бо яно ня ходзиць. Ведаю я то, што сонцэ ня мае ног: ня ходзиць яно так, як людзи; але пэўне коцицца на гару и з гары да зямли! — „Не, сонцэ не падымаецца и не спускаецца; яно стаиць тольки на одным мейсцы, а гэта зямля верцицца навакол сонца“.</br> {{gap|2em}}„Дык наша зямля ня стаиць на адным мейсцы“? —</br> {{gap|2em}}„Не, не стаиць, а ўсйо наво&#768;кала сонца круцицца, ды круцицца“. — „Як же гэта быць можэць? Каб зямля круцилася, мыб чули, як яна шалясьциць“! — „Чаму? Циж зямля воз, ци што? На неби зямля ни абошта ня трэцца так, кали на пароми хутка и спакойна едзеш, дык ня чуеш, як йон плыве. Так сама и с зямлйой. Знай, што и мы, и воздух и ўсйо, што на зямли круцицца бяз {{перанос пачатак|перашко|ды}}<noinclude></noinclude> nr2qxrp0vkbtmup0k373j30nfj8n4cd 104 123530 286251 2026-05-17T13:38:05Z Gleb Leo 2440 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{block center/s|style=width:100%; max-width:30em; border:3px solid black}} {{block center/s}} '''{{Xxxx-larger|Падарунак}}'''<br /> {{gap|5em}}'''{{Xxxx-larger|Беларускаму}}'''<br /> {{gap|2em}}'''{{Xxxx-larger|Жаўнеру.}}''' {{block center/e}} [[File:Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920). Узор 1.png|100px|center]] {{block center/s}} '''{{larger|Выданьне Беларускай}}'''<br /> {{g...» 286251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude>{{block center/s|style=width:100%; max-width:30em; border:3px solid black}} {{block center/s}} '''{{Xxxx-larger|Падарунак}}'''<br /> {{gap|5em}}'''{{Xxxx-larger|Беларускаму}}'''<br /> {{gap|2em}}'''{{Xxxx-larger|Жаўнеру.}}''' {{block center/e}} [[File:Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920). Узор 1.png|100px|center]] {{block center/s}} '''{{larger|Выданьне Беларускай}}'''<br /> {{gap|5em}}'''{{larger|Вайсковай Камісіі.}}''' {{block center/e}} [[File:Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920). Узор 2.png|100px|center]] {{Цэнтар|'''{{smaller|Друкарня Інвалідаў<br />{{Абмылка|Мэнск|Менск}}<br />1920.}}'''|памер=100%}} {{block center/e}}<noinclude></noinclude> fc4qkdkhku1vb0d59ed8wgvpafv7l2y 104 123531 286252 2026-05-17T13:59:00Z Gleb Leo 2440 /* Не правераная */ Новая старонка: «<section begin="Слово"/>Змесьціў веру й народнасьць.<br /> Чалавечая годнасьць<br /> Стала ў ёй абніжацца,<br /> Спаняверыўся матцы.<br /> Вось у розуме вузкім<br /> Назмову сябе рускім,<br /> Як і веру. Забыўск<br /> Ўжо аб тым, кім радзіўся.<br /> Ня было-ж а нікога,<br /> Хто наўчыў бы...» 286252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gleb Leo" /></noinclude><section begin="Слово"/>Змесьціў веру й народнасьць.<br /> Чалавечая годнасьць<br /> Стала ў ёй абніжацца,<br /> Спаняверыўся матцы.<br /> Вось у розуме вузкім<br /> Назмову сябе рускім,<br /> Як і веру. Забыўск<br /> Ўжо аб тым, кім радзіўся.<br /> Ня было-ж а нікога,<br /> Хто наўчыў бы дурнога.<br /> Толькі людзі навукі,<br /> Бедных бачучы мукі,<br /> Мову іх прабавалі,<br /> Песьні, казкі зьбіралі,<br /> Ўсе гуслы, забабоны,<br /> Прамавіскі, праклёны.<br /> Укладалі з іх біблі,<br /> Каб сьвет ведаў, як гіблі<br /> Бедакі беларусы,<br /> Моў Лабяне, і Прусы<br /> У падвойнай няволі<br /> Жывучы, лепшай долі<br /> Доўга, доўга чакалі<br /> У жыцьця мутнай хвалі:<br /> Але суджана мусі,<br /> Больш трываць Беларусі.<br /> Шмат сыноў яе верных<br /> У высілках надмерных,<br /> Ў беднай мове мужыцкай<br /> З пекнатой поэтыцкай<br /> Напісаныя творы<br /> Друкавалі і ў горы<br /> Ўсім бяздольных пад стрэхі,<br /> Несьлі слово пацехі<br /> Ў дзевятнастым сталецьці<br /> Пасьвятлела на свеце.<br /> Пад агульным наклонам<br /> Люд растуся з прыгонам<br /> І зара лепшай долі<br /> Заясьнела паволі.<br /> Беларус стаў свабодным<br /> І на полі на родным<br /> Ўжо сабе збожо сеяў.<br /> Ад паноў добрадзеяў<br /> Адышоў газаўсёды.<br /> Хоць крыху асалоды<br /> Меў, што, вольным астаўся,<br /> Ўжо бядак на чураўся<br /> Роднай дзедавай мовы<br /> Ўвёў у хаце лад новы,<br /> Уздабыўся ў дастак,<br /> Заплаціўшы падатак,<br /> Але усё-ж і ў час гэты,<br /> Ў роднай мове газэты<br /> Ані кніжак ня мелі.<br /> Парасійску тыкеля<br /> Ды папольску чыталі,<br /> Так жыцьце караталі<br /> Беларускія дзеці.<br /> Аж ў дваццатым сталецьці<br /> Тысяч дзевяцьсот пята<br /> Год, разрухай багаты,<br /> Ўсім прынёс луч свабоды.<br /> Маніфэст усе народы<br /> Ў правах роўных паставіў,<br /> Ад пярэсьляду збавіў.<br /> Вось і нашая мова<br /> Пачала жыць нанова.<br /> Вышла з друку газэта,<br /> Кніжка. Вестачка гэта<br /> Края усьцешыла вельмі.<br /> Ўсім з вачэй зышлі бельмы.<br /> Спазірнулі усюды<br /> Несься голас прабуды,<br /> Ўсіх склікаў да работы.<br /> Моладзь поўна ахвоты,<br /> Працавала найболей.<br /> Карыстаючы воляй<br /> Слова роднага у друку,<br /> Па газэтнаму згуку<br /> Песьнярэ прыбывалі,<br /> Смутны сын апавялі<br /> Айчыны — Беларусі.<br /> Дык и суджано, мусі,<br /> Ей, гаротнай, загінуць.<br /> Кожан можа прикінуць<br /> Жменьку працы ў ахвяры<br /> На народным аўтары.<br /> Беларусь родну маці,<br /> Трэба ўсім шанаваці,<br /> А пасьлед добры будзе.<br /> Усьвядомяцца людзі.<br /> І збудующь дом новы.<br /> Для спрадвечнай іх мовы.<br /> Беларускае імя<br /> Сьцяг свой ўласны падыме,<br /> І убачаць на сьвеце,<br /> Што і мы жывем, прэце,<br /> Што заглянуло сонцо<br /> І у наша ваконно.<br /> {{***3||75%|5|перад=1em|пасьля=1em}} Дык жыві-ж, родны краю,<br /> І цьвіці, як у маю<br /> Краска ў лузе зялёным<br /> Поўным зерня на ніве<br /> Хай бруняе шчасьліве<br /> Плен народнай прабуды<br /> Ў Беларусі пусюды.<br /> Хай жа {{Абмылка|роднай|родная}} мова<br /> Аджыве і нанова,<br /> Узрасьце, закрасуе,<br /> Гонар, славу пачуе<br /> Ад людцоў ўсяго сьвету…<br /> Весь табе праўду гэту,<br /> {{Абмылка|Беларусь|Беларус}}, мілы браце,<br /> Я {{Абмылка|здалеу|здалеў}} разказаці,<br /> Знай свой край родны, хто ты<br /> І багацься {{Абмылка|у|ў}} цноты. {{Калёнтытул|right='''А. Зязюля'''}} {{block center/e}} <section end="Слово"/> <section begin="Рэдактар"/>{{Накіравальная рыса||height=2px}} {{Калёнтытул|left={{smaller|З дазв. вайск. цензуры № 22, 11/ХІІ.}}|right={{smaller|Менск. Друкарня Інвалідау.}}}}<section end="Рэдактар"/><noinclude></noinclude> 3bhu89l6t06ypqamzqg3zxr0e6sowcx 0 123532 286253 2026-05-17T14:17:36Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Падарунак Беларускаму Жаўнеру | безаўтара = | год = 1920 год | пераклад = | секцыя = Зборнік твораў | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920).pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} {{цэн...» 286253 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Падарунак Беларускаму Жаўнеру | безаўтара = | год = 1920 год | пераклад = | секцыя = Зборнік твораў | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920).pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} {{цэнтар|{{Разьбіўка|ЗЬМЕСТ}}.<ref>У арыгінальным выданьні няма, дададзена дзеля зручнасьці. (Вікікрыніцы [[File:Wikisource-logo.svg|16px]])</ref>|памер=140%}} {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{справа|Стар.}} {{Dotted TOC||[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Беларускі народзе!|Беларускі народзе!]]|1{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Няхай жыве Беларускае войско|Няхай жыве Беларускае войско]]|2{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Цэнтар|Салдацкіе песьні}} {{Dotted TOC||I. [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Салдацкіе песьні/1|Як выправілі на вайну]]|2{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||II. [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Салдацкіе песьні/2|Ой, ня кукуй, зязюленька…]]|3{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Камандуючы беларускага войска, палк. Канапацкі аб формаваньні беларускага войска|Камандуючы беларускага войска, палк. Канапацкі аб формаваньні беларускага войска]]|3{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Гутарка з сябром Беларускай Вайсковай Камісіі П. Алексюком|Гутарка з сябром Беларускай Вайсковай Камісіі П. Алексюком]]|4{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|З. Бядуля]]''. [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Дзесяць прыказаньняў для беларускага жаўнера|Дзесяць прыказаньняў для беларускага жаўнера]]|4{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||''[[Аўтар:Андрэй Зязюля|А. Зязюля]]''. [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Слово праўды аб мове і долі беларуса|Слово праўды аб мове і долі беларуса]]|5{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{block center/e}} ----------- {{Крыніцы}} <pages index="Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920).pdf" from="9" to="9" onlysection="Рэдактар" /> {{PD-old-70}} [[Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія]] [[Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў]] [[Катэгорыя:Зборы твораў]] [[Катэгорыя:Творы 1920 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Мінску]] bzhaiefvkzxwzrxbkmzb1j27bllzrwz 0 123533 286256 2026-05-17T14:24:22Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Беларускі Народзе! (БВК)]] у [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!]] 286256 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!]] p7ovgp8xlp7r45yfz426bwwkhkd3s5b 286257 286256 2026-05-17T14:29:07Z Gleb Leo 2440 Выдалена перасылка на [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!]] 286257 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Беларускі народзе! | аўтар = Беларуская вайсковая камісія | секцыя = Адозва | папярэдні = | наступны = | год = 1919 год | анатацыі = На дадзенай старонцы сабраныя ўсе варыянты гэтага твора, якія ёсьць на Вікікрыніцах. }} * [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!|Беларускі Народзе!]] // {{Fine|[[Незалежная Беларусь (1919)|Незалежная Беларусь]]. — 10 лістапада 1919. — [[Незалежная Беларусь (1919)/14|№14]]}} * [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Беларускі народзе!|Беларускі народзе!]] // {{Fine|[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)|Падарунак Беларускаму Жаўнеру]]. Менск: Выданьне Беларускай Вайсковай Камісіі, 1920}} [[Катэгорыя:Дакументы Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Пракламацыі]] [[Катэгорыя:Спісы рэдакцый]] cw12pbzri75smp1nhkdje9gtikb1wwj 286258 286257 2026-05-17T14:37:44Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Беларускі Народзе! (БВК)]] у [[Беларускі народзе! (БВК)]] 286257 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Беларускі народзе! | аўтар = Беларуская вайсковая камісія | секцыя = Адозва | папярэдні = | наступны = | год = 1919 год | анатацыі = На дадзенай старонцы сабраныя ўсе варыянты гэтага твора, якія ёсьць на Вікікрыніцах. }} * [[Незалежная Беларусь (1919)/14/Беларускі Народзе!|Беларускі Народзе!]] // {{Fine|[[Незалежная Беларусь (1919)|Незалежная Беларусь]]. — 10 лістапада 1919. — [[Незалежная Беларусь (1919)/14|№14]]}} * [[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)/Беларускі народзе!|Беларускі народзе!]] // {{Fine|[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)|Падарунак Беларускаму Жаўнеру]]. Менск: Выданьне Беларускай Вайсковай Камісіі, 1920}} [[Катэгорыя:Дакументы Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Пракламацыі]] [[Катэгорыя:Спісы рэдакцый]] cw12pbzri75smp1nhkdje9gtikb1wwj 0 123534 286259 2026-05-17T14:37:44Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Беларускі Народзе! (БВК)]] у [[Беларускі народзе! (БВК)]] 286259 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі народзе! (БВК)]] 91dlyyws1hzo5h5rrh41bawxingfxht 0 123535 286262 2026-05-17T14:51:52Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты]] у [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)]] 286262 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)]] 8z7ya9czcnup7exjnlfsvu5dxgcsmnd 0 123536 286263 2026-05-17T14:56:04Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 1. Агульныя прынцыпы | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/2|2. Парадак дня]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пач...» 286263 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 1. Агульныя прынцыпы | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/2|2. Парадак дня]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="5" to="9" /> {{Выроўніваньне-канец}} gaa7hp251uzqghdl35l8tqn8cxf8xkl 0 123537 286265 2026-05-17T14:58:06Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 2. Парадак дня | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/1|1. Агульныя прынцыпы]] | наступны = Восемтыднёвая Праграма Вышкалень...» 286265 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 2. Парадак дня | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/1|1. Агульныя прынцыпы]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/3|3. Інструкцыі да парадку дня]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="10" to="12" tosection="2" /> {{Выроўніваньне-канец}} a8isaw90s2tt5ecdvhx7hrkakal9ho1 0 123538 286266 2026-05-17T15:01:29Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 3. Інструкцыі да парадку дня | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/2|2. Парадак дня]] | наступны = Восемтыднёвая Праграма Вы...» 286266 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 3. Інструкцыі да парадку дня | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/2|2. Парадак дня]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/5|5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="12" to="13" fromsection="3" /> {{Выроўніваньне-канец}} 75f5w956x2jp4j9t4uxofvzberjvvcq 104 123539 286267 2026-05-17T15:02:07Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «троху здэтанавала яго, але ні на каліва ня зьбіла ў ім ахвоты да далейшага працягу экспэдыцыі. Наступны на чарадзе быў брыгадзір Зелянюк. Галілей, ня доўга думаўшы, патрусіў у Сівалапы. Але, дабегшы да дома Цімахвея Міронавіча Гвардыяна, ён раптам абдума...» 286267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>троху здэтанавала яго, але ні на каліва ня зьбіла ў ім ахвоты да далейшага працягу экспэдыцыі. Наступны на чарадзе быў брыгадзір Зелянюк. Галілей, ня доўга думаўшы, патрусіў у Сівалапы. Але, дабегшы да дома Цімахвея Міронавіча Гвардыяна, ён раптам абдумаўся і, сьцеражліва азірнуўшыся на бакі, цмыінуў у Гвардыянаву фортку. {{Водступ|2|em}}Цімахвей Міронавіч стаяў на дварэ і напышаным камандзірскім тонам аддаваў нейкі загад парабку Панасу. Убачыўшы. Галілея, ён ня спыніў свае мовы, а з станавітай спакойнасьцю давёў яе да канца і толькі тады ўжо ветла кіўнуў Галілею. {{Водступ|2|em}}— Дзень добры, Ахрэм Данілавіч! Ці ня воўк здох за гарой, што няўмысьля, будучы, да мяне залучылі? Заходзьце-ж у хату, прашу адалжэньня… {{Водступ|2|em}}Галілей троху сумеўся: непарушная Гвардыянава ўпэўненасьць унесла яшчэ большую блытаніну ў нястройную сыстэму ягоных меркаваньняў. Ён чакаў сустрэць Гвардыяна троху ў інакшым настроі. Няўжо так спрытна прыкідваецца? {{Водступ|2|em}}У сенцах натрапілі на невялічкую молепадобную жанчыну, і Цімахвей Міронавіч тым-жа камандзірскім тонам загадаў ёй: {{Водступ|2|em}}— Матрёна! Нам з Ахрэмам Данілавічам самаварчык настаў: трэба, будучы, троху пагрэцца з марозу. {{Водступ|2|em}}Ад слова „самаварчык“ Галілею зрабілася моташна — і ён пасьпешна, спуджана стаў адмаўляцца. {{Водступ|2|em}}— Я не… Я чаю ня п‘ю… Я на хвіліначку забег… ага… я зараз пайду… {{Водступ|2|em}}У Гвардыяна ў хаце ўсё было ў ранейшым парадку, ўсё стаяла на сваім, задаўна зазвычаеным месцы, усё паказвала на спакойную, зроўнаважаную праз доўгія гады сытую гаспадарлівасьць. Гэта канцом ашаламіла Галілея, і ён нават ня ўчыніў свае заўсядашняе дзівачнае дэмонстрацыі — не пабег адразу на покут, а астаўся стаяць у парозе. {{Водступ|2|em}}— Сядайце, Ахрэм Данілавіч! {{Водступ|2|em}}— Дзякую. Цімахвей Міронавіч… {{Водступ|2|em}}Так і ня сеў, хоць як упрашаў яго Гвардыян. Памуліўся, патупаў на месцы, шукаючы на Гвардыяна якога хітрага спосабу, нарэшце запытаў: {{Водступ|2|em}}— Ці няма ў вас газэткі, Цімахвей Міронавіч? Каб так пачытаць. Цікава пішуць цяпер… {{Водступ|2|em}}Гвардыян настаражыўся, але адказаў усё-ткі з добра вытрыманаю бязуважнасьцю: {{Водступ|2|em}}— Не, газэткі няма. Той месяц выпісваў, а на гэты неяк ня ўправіўся. А што там, будучы, пішуць такога цікавага? {{Водступ|2|em}}— Ды ўсё пра кулакоў. Кажуць, што загад такі вышаў, каб усіх раскулачваць… ага ўсіх да аднаго. {{Водступ|2|em}}І адпаліўшы сваё бесцырамоннае выдумства, Галілей чутка напяў вуха, чакаючы першага Гвардыянавага слова, а сам тым часам нібыта з глыбокай увагай разглядаў нешта ў качарэжніку.<noinclude></noinclude> nirfrlwb15bb2cg78qfx8ngvr3ov62i 0 123540 286268 2026-05-17T15:03:04Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/3|3. Інструкцыі да парадку дня]] | наступн...» 286268 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/3|3. Інструкцыі да парадку дня]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/6|6. Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="14" to="17" /> {{Выроўніваньне-канец}} gmr1bzy8926y6rlr1hxblkuclhs7h17 286269 286268 2026-05-17T15:13:27Z Gleb Leo 2440 286269 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/3|3. Інструкцыі да парадку дня]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/4|4. Расклад прадметаў на тыдні]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="14" to="17" /> {{Выроўніваньне-канец}} 53m1qhezvj7ju3kwiksjbt4858clftd 0 123541 286270 2026-05-17T15:13:32Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 6. Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/4|4. Расклад прадметаў...» 286270 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 6. Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/4|4. Расклад прадметаў на тыдні]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="36" to="40" /> {{Выроўніваньне-канец}} mfwncoggoa7f4p2vz6ntu7bnvunyf0l 0 123542 286271 2026-05-17T15:14:19Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = 4. Расклад прадметаў на тыдні | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/5|5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі]] | наступ...» 286271 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 4. Расклад прадметаў на тыдні | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/5|5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/6|6. Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="18" to="35" /> {{Выроўніваньне-канец}} bk9mb6i6kaxh5zutcn1xuwuxmbd1bnw 286279 286271 2026-05-17T15:28:01Z Gleb Leo 2440 286279 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = 4. Расклад прадметаў на тыдні | безаўтара = | год = 1921 год | пераклад = | секцыя = Навучальная праграма | папярэдні = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/5|5. Прымерны плян лекцыі па гісторыі Беларусі]] | наступны = [[Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты (1921)/6|6. Апісаньне і інструкцыі дарогі перашкодаў і штурмовага пляцу]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Восемтыднёвая Праграма Вышкаленьня Рэкрута Пяхоты.pdf" from="18" to="34" /> {{Выроўніваньне-канец}} qld3lpfaxlapmeur2wc925hmt7ov3kn 104 123543 286332 2026-05-17T18:49:30Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|перашко|ды}}, праз тоя и шэлясту зямли не чуем“. — Ну добра, кажу я, але ци зямля што дзень наво&#768;кала сонца аблятае и як“? — „Дзе яна аблятае! Дарога зямли навокала сонца (130.000.000) сто трыццаць мильйонаў миль даўжыни. Хоць зямля и круцицца...» 286332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|перашко|ды}}, праз тоя и шэлясту зямли не чуем“. — Ну добра, кажу я, але ци зямля што дзень наво&#768;кала сонца аблятае и як“? — „Дзе яна аблятае! Дарога зямли навокала сонца (130.000.000) сто трыццаць мильйонаў миль даўжыни. Хоць зямля и круцицца шпарка, бо чатыры мили ў сэкунду, але ў дзень ня можець зрабиць гэтульки. Праўда, праз адзин дзень и одну ноч аблятае зямля навокол сонца (345.000) трыста сорак пяць тысячаў миль; каб раз абляцець зямли навакола сонца, трэба ей круцицца цэлы рок, або (365) трыста шесьдзесят пяць излишним дзйон и начэй. Для таго рахуем гэты час на роки, бо зямля аблятае тольки адзин раз на рок. Скажу табе ящэ, кажэ далей пан Йозэп, што таких гвезд, як наша зямля йосьць болей. Йих восем вяликих и дзьве сотни меньшых; завуцца яны плянэтами. „Якжа гэтыя плянэты круцяцца навакол сонца“? Усякая з йих так сама, як зямля, круцицца навокала сонца асобне, але заўсягды той самой дарогай. Тая плянэта, што найближэй сонца, мае найкарачэйшу дарогу. Яна аблятае сонцэ у восемдзесят восим дзйон и начэй. А тая, што найдалей, абкручываецца навокал сонца у сто шесьдзесят чатыры годы, и тамака адзин год, як у нас сто шесьдзесят чатыры.</br> {{gap|2em}}„Вот як Бог устройиў! Штож тамака з людзьми робицца? яны пэўне там и аднаго году не жывуць“!</br> {{gap|2em}}„Гэтага нихто ня ведае, як доўга яны тамака жывуць. А пры тым нихто й таго ня ведае, ци тамака йосьць людзи, ци не“!</br> {{gap|2em}}Дужа я гэтаму дзивиўся, и цикавиўся, ци тамака йосьць людзи, ци не? але нияк ня мог дадумацца. „А проша мне сказаць, кажу я йзноў да Йозэпа, скуль бярэцца дзень и ноч“?</br> {{gap|2em}}„Гэта скора можна даведацца. Вазьми ў руки<noinclude></noinclude> 4ow2wjifhx75aope3j06f2o5jds0onc 104 123544 286333 2026-05-17T18:54:49Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}» 286333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}}<noinclude></noinclude> 4du9nhwohu7ik49thirzxx3s6v04569 104 123545 286338 2026-05-17T19:10:31Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «гарбуз, ды пастаў яго перад сьвечкай. С тэй стараны, што абернута к сьвечцэ, гарбуз будзе ясны, а з другой — йон будзе цйомны, бо тамака няма сьвету ад сьвечки. И на зямли тое самое; дзень будзе на тэй старанэ зямли, што абернута да сонца, а на другой старане...» 286338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>гарбуз, ды пастаў яго перад сьвечкай. С тэй стараны, што абернута к сьвечцэ, гарбуз будзе ясны, а з другой — йон будзе цйомны, бо тамака няма сьвету ад сьвечки. И на зямли тое самое; дзень будзе на тэй старанэ зямли, што абернута да сонца, а на другой старане будзе цйомна. Добра, алеж замля у рок тыкеля раз навокала сонца аблятае; дык так {{абмылка|павинка|павинна}} быць и у нас, то цэлы рок ноч, то дзень? Праўда так былоб, каб зямля круцилася тольки каля сонца; але яна круцицца яще и каля сябе.</br> {{gap|2em}}„Якжэж гета? Циж можна каля сябе круцицца?“ — „А циж ты николи ня круциўся навокала сябе на пятох?“ — „Ой ци раз?“ — „Тож и зямля так круцицца, тольки не на пяце“ — „Гэта я знаю“, атказаў я задумаўшыся. „Але якжэ зямля можэ рабиць дзьве работы зараз? Кали сама круцицца каля сябе, то ня можэ йсьци ўперад; а кали йдзе ўперад, то ня можэ круцицца каля сябе“ — „Чаму ня можэ? Циж ты николи ня бачыў, як танцуюць?“ — „Ой, видзеў не раз!“ — „Кали видзеў, то павинен ведаць, што, танцуючы, круцяцца каля сябе и аблятаюць каля якога нибуць кружка; затымъ можна дваяка круцицца“.</br> {{gap|2em}}„Праўда! Вот людзи! ўсйо ведаюць, гэта чыстая праўда:“ — Вот видзиш! Пастаўмо цяпер сярод хаты сьвечку, а ты круцися навокала яе; вот табе зямля и сонцэ. Сьвечка, як бы сонцэ, стаиць на адным мейсцы, а ты будзеш танцаваць, як зямля, каторая круцицца навакол сябе, дык тамака, дзе сьвециць сонцэ на цябе, дзень, а з другой стараны — ноч. Цяперака знаеш“. И я з дзяўчынай пашоў танцаваць навокала сьвечки, то я адвернуся да сьвечки, то яна. И як акруцилися дваццаць разоў, то мы рахавали, як бы дваццаць дзйонъ и начэй прайшло. А зямля у рок акруцицца навакол сябе трыста {{перанос пачатак|шесьць|дзесят}}<noinclude></noinclude> myr02fjiia7uvurrl62581yus9w61cr 104 123546 286341 2026-05-17T19:21:32Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|шесьць|дзесят}} пяць раз; и для таго у року личыцца трыста шесьдзесят пяць дзйон и начэй“. — „А ящэ ня ведаеш таго, што зямля навокала сябе акручываецца тольки у дваццаць чатыры гадзины; для таго праз гэты час маем адзин дзень и адну ноч“....» 286341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|шесьць|дзесят}} пяць раз; и для таго у року личыцца трыста шесьдзесят пяць дзйон и начэй“. — „А ящэ ня ведаеш таго, што зямля навокала сябе акручываецца тольки у дваццаць чатыры гадзины; для таго праз гэты час маем адзин дзень и адну ноч“. — „Ведаю, ведаю! цяпер ужо добра знаю. А ци ведае пан, што яще круцицця, як замля? — „А вотъ кола, прымерам, як едзем па дарози. Гэта разумееш! Слухай далей: як круцишся каля сябе, и адварачываешся тваром да сьвечки, тады свечька як бы усходзиць, для твайго твару, а як адварачываешся ад сьвечки, яна як бы заходзиць. Так сама пры усходзи и заходзи сонца. Кали сонцэ у нас усходзиць, значыць, што наш край паварачываецца да сонца; а як сонцэ заходзиць, значыць, што наш край адварачываецца ад сонца. Так мы видзим, што сонцэ не усходзиць, и не заходзиць, а стаиць на мейсцы, тольки зямля круцицца каля сябе ад заходу на ўсход и наво&#768;кала сонца. Помни сабе, што ня сонцэ усходзиць и заходзиць, ня сонцэ падымаецца и апускаецца, як нам здаецца, — але напроцйў, сонцэ стаиць на адным мейсцы, а зямля наво&#768;кала сябе круцицца.</br> {{gap|2em}}Як бачыш, ня заўсягды трэба верыць сваим вачам: трэба ящэ з розумам парадзицца. Як едзеш шыбка на лодцы, або машынай, такжэ ня раз здаецца, што мы стаим на адным мейсцы, а бераг раки, дрэва, будынак — уцякаюць ад нас.</br> {{gap|2em}}Так кажуць нам вочы; а тымчасам розум кажэ, што гэто ня праўда. Скажу яшчэ цикавую рэч: сонцэ, хаця стаць на мейсцы, але навакол сябе такжа круцицца. Вучоные астронамы глядзели у такую трубку, са шклами, як бы праз вяликия акуляры; угледзили яны, што на сонцы йосьць нейкйя плямы. Вот яны бачыли, што гэтыя плямы пасаўваюцца на {{перанос пачатак|усход|ни}}<noinclude></noinclude> fvu2554w39k6mf6bmsega32hylp2706 104 123547 286343 2026-05-17T19:30:17Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|усход|ни}} бераг сонца и тамака хаваюцца; а цераз трынаццаць дзйон яны йзноў паказываюцца на заходним берази сонца.</br> {{gap|2em}}Цераз гэта и дагадалися, што сонцэ такжэ абкручываецца каля сябе адзин раз, праз ня цэлые дваццаць шэсьць дзйон. Н...» 286343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|усход|ни}} бераг сонца и тамака хаваюцца; а цераз трынаццаць дзйон яны йзноў паказываюцца на заходним берази сонца.</br> {{gap|2em}}Цераз гэта и дагадалися, што сонцэ такжэ абкручываецца каля сябе адзин раз, праз ня цэлые дваццаць шэсьць дзйон. На гэтыя словы я выляцеў с хаты, як вецяр, ды паляцеў на двор. Пан Йозэп крычыць: чакай, што ты звар’яцеў! Яшчэ штосьци скажу! Але я ўжо ня чуў ничога и ня бачыў, шукаючы паленца. Посьле зрабйў я с паленца ваўчка (чэнчыка, бурдавачку) прыляпйў з боку паперку ды пусьцйў яго па памосьци. Йон пачаў круцицца, але так шпарка, што я ня мог паперки згледзиць. Пускаў я яго кольки разоў, ажны гаспадыня угледзила ды пачала сьмяяцца з мяне: пагляньце, якую йон сабе цацку знайшоў! гэтаки блазэн! циж ты ня маеш йиншае работы? Алеж, мая пани, гэта ня прасты ваўчок!</br> {{gap|2em}}— „А яки?“ — „Не! пани гэтага ня ведаеш.</br> {{gap|2em}}Гэта хитры ваўчок, вучоны: йон так круцицца, як наша зямля, йон мае свой дзень и сваю ноч!“ — „Ах ты шэльма! табе пэўна ў галаве закруцилася! Изноў круглую зямлю успомниў! Успомниў, и ужо ня забуду; я мо’ з Язуком да Варшавы паеду. Дурэнь ты, недарэка! Дзе табе да Варшавы ехаць! цябе тамака першае кола пераедзе!“ — „Кола дурное, каб мяне пяраехаць! жартую я сабе, и яно так сама, як наша зямля зараз дзьве работы робиць…</br> {{gap|2em}}„Изноў пачынае плйотки плясьци; ай няма кала на цябе! Чыста хлопца папсавали гэтаю навукаю. {{лінія|5em}}<noinclude></noinclude> il8xw77stn1c2fvtmntcshk7v5gajhq 286345 286343 2026-05-17T19:30:44Z RAleh111 4658 286345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|усход|ни}} бераг сонца и тамака хаваюцца; а цераз трынаццаць дзйон яны йзноў паказываюцца на заходним берази сонца.</br> {{gap|2em}}Цераз гэта и дагадалися, што сонцэ такжэ абкручываецца каля сябе адзин раз, праз ня цэлые дваццаць шэсьць дзйон. На гэтыя словы я выляцеў с хаты, як вецяр, ды паляцеў на двор. Пан Йозэп крычыць: чакай, што ты звар’яцеў! Яшчэ штосьци скажу! Але я ўжо ня чуў ничога и ня бачыў, шукаючы паленца. Посьле зрабйў я с паленца ваўчка (чэнчыка, бурдавачку) прыляпйў з боку паперку ды пусьцйў яго па памосьци. Йон пачаў круцицца, але так шпарка, што я ня мог паперки згледзиць. Пускаў я яго кольки разоў, ажны гаспадыня угледзила ды пачала сьмяяцца з мяне: пагляньце, якую йон сабе цацку знайшоў! гэтаки блазэн! циж ты ня маеш йиншае работы? Алеж, мая пани, гэта ня прасты ваўчок!</br> {{gap|2em}}— „А яки?“ — „Не! пани гэтага ня ведаеш.</br> {{gap|2em}}Гэта хитры ваўчок, вучоны: йон так круцицца, як наша зямля, йон мае свой дзень и сваю ноч!“ — „Ах ты шэльма! табе пэўна ў галаве закруцилася! Изноў круглую зямлю успомниў! Успомниў, и ужо ня забуду; я мо’ з Язуком да Варшавы паеду. Дурэнь ты, недарэка! Дзе табе да Варшавы ехаць! цябе тамака першае кола пераедзе!“ — „Кола дурное, каб мяне пяраехаць! жартую я сабе, и яно так сама, як наша зямля зараз дзьве работы робиць…</br> {{gap|2em}}„Изноў пачынае плйотки плясьци; ай няма кала на цябе! Чыста хлопца папсавали гэтаю навукаю. {{лінія|5em}}<noinclude></noinclude> f4ekatckkre14xjdc9aiq2nc4rr20wh 104 123548 286346 2026-05-17T19:39:16Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка пятая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Ци праўда, што месяц ясны?}}}}</center> {{gap|2em}}Ня варта аб тым на’т доўга дурыць галаву, што месяц як зямля и сонцэ круглы, як гарбуз, а не як дно ад бочки. Такжэ няма чаго гаварыць, што...» 286346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка пятая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Ци праўда, што месяц ясны?}}}}</center> {{gap|2em}}Ня варта аб тым на’т доўга дурыць галаву, што месяц як зямля и сонцэ круглы, як гарбуз, а не як дно ад бочки. Такжэ няма чаго гаварыць, што месяц ня таки малы, як йон нам здаецца. Тыкеля мяне зьдзивила тоя, як пачуў ад Йозэпа, што гэты самы месяц, каторы сьвециць нам у ночы, сам ня мае ниякога сьвету, и што не ясны, як нам здаецца. Якжэ йон можэ быць цйомны, кали я на свае ўласные вочы бачыў, што йон сьвециць? Але штож, нашы вочы видзяць не раз тоя, чаго сусим нямаш. Видзяць яны и край зямли, и што неба — страха́ зямли, и што сонцэ малое, як талерка, и што крыж на званицы вяличыни з локаць; вачам здаецца, што сонцэ ходзиць, а зямля стаиць, и што машина стаиць, а зямля ляциць; яны тыкеляж и ашукиваюць! Ясна як Божы дзень, што яны нас тыкеля зьбиваюць. У гэтакай рэчы мусиць памагаць розум, а не — то дурнями будзем. Вот и у гэтым вочы мыляюць, кали йим здаецца, што месяц сам праз сябе сьвециць, а тымчасам йон дапраўды цйомны, як наша зямля. Месяц так сьвециць, як сьцяна у хацы, кали на яе свециць сонцэ, ци лучыны. Так сама и з месяцам. Ня ма́е йон сьвету свайго, а тады тольки ясны, як на яго сьвециць сонцэ. Дзеля таго ня заўсяды видаць месяц у ночы на чыстым неби бяз хмар. Такжэ сама и с зямлйой. Хоць яна и цйомная, и ня мае свайго сьвету, аднак далйока, з якой нибуць другой зорки, выдаецца сьветлай, як нам месяц, бо на яе<noinclude></noinclude> 1kv11g2wrl6qjj29w45p20pkuyndrov 104 123549 286347 2026-05-17T19:46:43Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «сьвециць сонцэ, а яна атсьвечывае, як сьцяна. Каб можна было паглядзець з месяца на зямлю, тады як на месяцы ноч, то зямля паказаласяб яснай, як нам здаецца месяц, але большая за месяц. А ў дзень па- {{Няма выявы}} казаласяб цйомнай, або да палавины шэрай, так,...» 286347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>сьвециць сонцэ, а яна атсьвечывае, як сьцяна. Каб можна было паглядзець з месяца на зямлю, тады як на месяцы ноч, то зямля паказаласяб яснай, як нам здаецца месяц, але большая за месяц. А ў дзень па- {{Няма выявы}} казаласяб цйомнай, або да палавины шэрай, так, як нам месяц здаецца ў дзень.</br> {{gap|2em}}Як прыглядзецца на сьвет месяца, дык видаць, што сьвет месяца инакшы ад сьвету сонца: сонцэ выдаецца, як залатое, и блишчыць, як жар, а месяц<noinclude></noinclude> cvh2hfvs38qka25jzsus8gnprbv51k8 104 123550 286353 2026-05-17T20:09:10Z RAleh111 4658 /* Праблематычная */ 286353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="RAleh111" /></noinclude>выдаецца, як сярабро. На сонцэ доўга глядзець неяк, бо яго сьвет дужа сильны; а на месяц можна глядзець кольки хочэш: сьвет яго мягки и бледны. Зразу можна пазнаць, што сонцэ сьвециць болей, як месяц. Ведама; бо месяц атсьвеч’вае тыкеля тым сьветам, што яму даець сонцэ. Так сама и з другими зорками; иншыя сваим сьвецяць, а иншыя сьветам сонца. Першыя называюцца сонцами, а другия называюць месяцами и зараницами и так далей.</br> {{gap|2em}}Дзеля чагож йих называюць сонцами? спытаеш. Тож сонцэ адно.</br> {{gap|2em}}Не! сонцаў шмат йосьць на неби. Замалым ня ўсе зорки, што мы видзим на неби — сонцы. А што гэтые ўсе сонцы ня выдаюцца нам такими ясными и вяликими, як нашае, то праз тоя тыкеля, што яны ганебня далйока ад нас; што ани змерыць, ани зрахаваць акуратна ня можна. Кали хочэш пазнаци, катора зорка — сонцэ, а катор а— не, то тыкеля добра прыгледзься да йих сьвету; хоць яны далйока ад нас, але заўсягды можна пазнаць, катора ясна сьвециць, а катора бледна. Кали зорка мигациць и дрыжыць, то такая зорка напэўна сонцэ.</br> {{gap|2em}}А як зорка сьвециць бледна ды ня мигациць, тая и ня сонцэ. Наша сонцэ ближэй ад усих сонцаў, а з ня сонцаў найближэй месяц. Дзеля таго яны и выдаюцца большими, бо яны ближай да нас.</br> {{gap|2em}}А с чаго месяц, кали йон цйомны? А так же, с чаго сонце, кали яно сьвециць сваим сьветам? Ци з агню, ци з золата? </br> {{gap|2em}} Ани з агню, ани з золата. Вучоные кажуць, што сонце с таго самага, с чаго и зямля, але усйо гэта надта распалена. Ведаеш, як у кузьни нагрзецца, што гля- штабу разагрэеш, то такъ дзець ня можна. Тол што тамака ня адно жалеза сама на сонцы; распалена; але Тыкеля и<noinclude></noinclude> 1icak0l3szv9ogu16txs9rhr8dkouad 286382 286353 2026-05-18T06:14:45Z RAleh111 4658 /* Не вычытаная */ 286382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>выдаецца, як сярабро. На сонцэ доўга глядзець неяк, бо яго сьвет дужа сильны; а на месяц можна глядзець кольки хочэш: сьвет яго мягки и бледны. Зразу можна пазнаць, што сонцэ сьвециць болей, як месяц. Ведама; бо месяц атсьвеч’вае тыкеля тым сьветам, што яму даець сонцэ. Так сама и з другими зорками; иншыя сваим сьвецяць, а иншыя сьветам сонца. Першыя называюцца сонцами, а другия называюць месяцами и зараницами и так далей.</br> {{gap|2em}}Дзеля чагож йих называюць сонцами? спытаеш. Тож сонцэ адно.</br> {{gap|2em}}Не! сонцаў шмат йосьць на неби. Замалым ня ўсе зорки, што мы видзим на неби — сонцы. А што гэтые ўсе сонцы ня выдаюцца нам такими ясными и вяликими, як нашае, то праз тоя тыкеля, што яны ганебня далйока ад нас; што ани змерыць, ани зрахаваць акуратна ня можна. Кали хочэш пазнаци, катора зорка — сонцэ, а катор а— не, то тыкеля добра прыгледзься да йих сьвету; хоць яны далйока ад нас, але заўсягды можна пазнаць, катора ясна сьвециць, а катора бледна. Кали зорка мигациць и дрыжыць, то такая зорка напэўна сонцэ.</br> {{gap|2em}}А як зорка сьвециць бледна ды ня мигациць, тая и ня сонцэ. Наша сонцэ ближэй ад усих сонцаў, а з ня сонцаў найближэй месяц. Дзеля таго яны и выдаюцца большими, бо яны ближай да нас.</br> {{gap|2em}}„А с чаго месяц, кали йон цйомны? А так жэ, с чаго сонцэ, кали яно сьвециць сваим сьветам? Ци з агню, ци з золата?</br> {{gap|2em}„Ани з агню, ани з золата. Вучоные кажуць, што сонцэ с таго самага, с чаго и зямля, але усйо гэта надта распалена. Ведаеш, як у кузьни штабу разагрэеш, то такъ нагрэецца, што глядзець ня можна. Тоя сама што на сонцы; тыкеля што тамака ня адно жалеза распалена; але и<noinclude></noinclude> qydicp0770tl9x0ved7zqkxakstwha0 104 123551 286381 2026-05-18T05:59:29Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Гвардыян раптам змоўк — не чакаў, мусіць, такога крутога ходу, і гэтае кароткае маўчаньне выдала яго Галілею: стары хітрун трыумфаваў у душы — ён адным вокам ужо бачыў Гвардыянаву слабасьць, якую той хаваў дасюль з адменным спрытам. Але Ц...» 286381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Гвардыян раптам змоўк — не чакаў, мусіць, такога крутога ходу, і гэтае кароткае маўчаньне выдала яго Галілею: стары хітрун трыумфаваў у душы — ён адным вокам ужо бачыў Гвардыянаву слабасьць, якую той хаваў дасюль з адменным спрытам. Але Цімахвей {{Абмылка|Міроначіч|Міронавіч}} ураз авалодаў сабой і разважаў ужо з ранейшай спакойнасьцю: {{Водступ|2|em}}— Та-ак… раскулачваць… А што-ж яны, будучы, у каторага возьмуць? Думаюць, даўнейшых памешчыкаў маюць, га? Што яны возьмуць? {{Водступ|2|em}}— Знойдзецца. {{Водступ|2|em}}— Можа ў каго і знойдзецца… Ну, а скажам, вось хоць-бы сабе й мяне, будучы, узяць. То-ж у кулакі пішуць. Што ў мяне ёсьць супроць таго самага серадняка? Каня маю аднаго — праўда, што добрага, няма чаго богу грашыць… {{Водступ|2|em}}— Жарабка… {{Водступ|2|em}}І Галілей, няўзнак уставіўшы гэтае слова, кінуў на Гвардыяна пільны цікуючы погляд. Той адвярнуў у бок адзеравянелы раптам у тупой абыякасьці твар і загаварыў з падазронвай пасьпешнасьцю, як завучанае: {{Водступ|2|em}}— Калі тое было? Дзе твой жарабок? Яго даўно ўжо і званьня няма… Навошта я буду трымаць яго? Я і з адным канём будучы упраўлюся на сваёй гаспадарцы… {{Водступ|2|em}}Галілей як не падскочыў з радасьці. Гвардыяна ён канчаткова ўжо меў у руках — уся знадворная, яго амбіцыя разьляцелася ўдрузг. Няма жарабка — значыць прадаў. Прадае, хітрунец, размантачвае, пакуль ня позна. Дрыжыць, уецца, як пераціснуты гад. А з выгляду яшчэ харабруе!.. {{Водступ|2|em}}Галілей адчуваў ужо поўную перавагу над Гвардыянам. Настрой яго цалком зьмяніўся, і, не чакаючы запрашэньня, ён сьмела ператрусіўся цераз хату і сёў у пышнае крэсла на покуце. {{Водступ|2|em}}— Кхе-кхе… А ў колгас кулакоў ня прымаюць… ага… і высяляюць каторых злосьнейшых каб значыцца не заміналі. Як вы ўважаеце, Цімахвей Міронавіч? {{Водступ|2|em}}Цімахвей Міронавіч відочна траціў спакой. Ён напружваў усе свае сілы, каб трымаць на твары сваю тупую адзервянеласьць. Плоскія алавяныя вочы яго пачыналі трывожна шныпарыць па бакох, нібы шукаючы нейкае апоры. {{Водступ|2|em}}Галілей наступаў. {{Водступ|2|em}}— А ў нас Цімахвей Міронавіч, мусіць, ня будзе колгасу? Ага… Навошта ён нам? Што? {{Водступ|2|em}}Адылі тут Гвардыян акрыяў. Надаўшы свайму пэргамінаваму твару адумысловы, відаць, загадзя нарыхтаваны на падобны выпадак выраз пакорнае добрамыснасьці, ён зважна растлумачыў: {{Водступ|2|em}}— Колектывізацыю вядзе савецкая ўлада, супроць яе няможна ісьці. Хто супроць колгасу — той вораг савецкае ўлады… {{Водступ|2|em}}Галілей успомніў Пяцяроба і ціхелька засьмяяўся: добрага знайшоў сабе суровы старшыня аднадумца! А Гвардыян {{перанос пачатак|п=паду|к=маў}}<noinclude></noinclude> st8abmf66svwliue965anjt2y1zxfvp 104 123552 286383 2026-05-18T06:26:56Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «другие рэчы, як прыкладам камення и падобные рэчы. Здаэцца, што месяц и другие зорки, каторые сьвецяць, чужым сьветам с таго ж, што и зямля, и так астыўшы, як наша зямля. А ведаеш ты, што и месяц круцицца? сказаў мне панич Язук аднаго вечару, як я зайшоў да яг...» 286383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>другие рэчы, як прыкладам камення и падобные рэчы. Здаэцца, што месяц и другие зорки, каторые сьвецяць, чужым сьветам с таго ж, што и зямля, и так астыўшы, як наша зямля. А ведаеш ты, што и месяц круцицца? сказаў мне панич Язук аднаго вечару, як я зайшоў да яго пагаварыць.</br> {{gap|2em}Циж можа быць? — А якжа! месяц круцицца бяз парастанку навокала замли. Тыкеля ци за праўды йон круцицца? пытаю, ци ня мыляць нас вочы, як с сонцам? — Не, ня мыляць. Гэта ўжо напэўна: Замля прыцягае яго да сябе, и трымае на неби, и йон круцицца навокала зямли“.</br> {{gap|2em}„Добра, а для чагож месяц на заўсйоды адзинакавы, инши раз большы, иншы — меньшы. Спраўды, гэта тыкеля так здаецца, месяц заўсйоды адзинакавы. У тым мамэнци панич Язукъ паставиў на стале сьвечку, пасадзиў мяне каля стала, задам да сьвечки; a сам узяў гарбуз, намаляваны на бела. А было гэта, як гаварыў, вечарам. Ну, кажэ, гэта сьвечка хай будзець сонцэ; твая галава хай будзець зямля, а гэты гарбуз — месяц. Цяпер глядзи и разумей! Вытарашчыўшы вочы, гляджу; прада мною Язук трымае гарбуз. Ну, и штож з гэтага? пытаю с цикавасцю.</br> {{gap|2em}Прыгледзься, ды скажы мне, ци ўвесь гарбуз ясны, ци не? Увесь! — Не! ясна тыкеля тая старана, што адвернена да сьвечки; а катора да мяне, — сусим цйомна. Ну так, тая палавина, што адвернена да пана сусим цйомна; але гэта, катора адвернена да мяне и да сьвечки, сусим ясна. — „Вот бачыш, што ня ўвесь гарбуз ясны, але тыкеля палавина, адверненая да сьвечки. Месяц николи ня будзе ўсеньки ясны праз тоя, што сонцэ з адней стараны, а не з абодвых. Запамятай сабе, што, кали месяц, круцючыся навокала зямли адвернецца да яе ўсей светлай палавинаю, тады видаць круглы кружок месяца.</br><noinclude></noinclude> qqms4wz5i455mfic0ttu83k9q197scl 286384 286383 2026-05-18T06:27:24Z RAleh111 4658 286384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>другие рэчы, як прыкладам камення и падобные рэчы. Здаэцца, што месяц и другие зорки, каторые сьвецяць, чужым сьветам с таго ж, што и зямля, и так астыўшы, як наша зямля. А ведаеш ты, што и месяц круцицца? сказаў мне панич Язук аднаго вечару, як я зайшоў да яго пагаварыць.</br> {{gap|2em}}Циж можа быць? — А якжа! месяц круцицца бяз парастанку навокала замли. Тыкеля ци за праўды йон круцицца? пытаю, ци ня мыляць нас вочы, як с сонцам? — Не, ня мыляць. Гэта ўжо напэўна: Замля прыцягае яго да сябе, и трымае на неби, и йон круцицца навокала зямли“.</br> {{gap|2em}}„Добра, а для чагож месяц на заўсйоды адзинакавы, инши раз большы, иншы — меньшы. Спраўды, гэта тыкеля так здаецца, месяц заўсйоды адзинакавы. У тым мамэнци панич Язукъ паставиў на стале сьвечку, пасадзиў мяне каля стала, задам да сьвечки; a сам узяў гарбуз, намаляваны на бела. А было гэта, як гаварыў, вечарам. Ну, кажэ, гэта сьвечка хай будзець сонцэ; твая галава хай будзець зямля, а гэты гарбуз — месяц. Цяпер глядзи и разумей! Вытарашчыўшы вочы, гляджу; прада мною Язук трымае гарбуз. Ну, и штож з гэтага? пытаю с цикавасцю.</br> {{gap|2em}}Прыгледзься, ды скажы мне, ци ўвесь гарбуз ясны, ци не? Увесь! — Не! ясна тыкеля тая старана, што адвернена да сьвечки; а катора да мяне, — сусим цйомна. Ну так, тая палавина, што адвернена да пана сусим цйомна; але гэта, катора адвернена да мяне и да сьвечки, сусим ясна. — „Вот бачыш, што ня ўвесь гарбуз ясны, але тыкеля палавина, адверненая да сьвечки. Месяц николи ня будзе ўсеньки ясны праз тоя, што сонцэ з адней стараны, а не з абодвых. Запамятай сабе, што, кали месяц, круцючыся навокала зямли адвернецца да яе ўсей светлай палавинаю, тады видаць круглы кружок месяца.</br><noinclude></noinclude> j99tgkaok1xh5p3gsd724qi9g9m7e5l 104 123553 286385 2026-05-18T06:31:02Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «Пасьля панич абнйос гарбуз ўкола маей галавы, затрымаўся над майим правым бокам, ды сказаў: Видзиш, месяц абляцеў вялики кавалак зямли и прыйшоў да {{Няма выявы}} гэтага мейсца. Глядзи на гарбуз! Дарма мне панич гаворыць, бо я и так вачэй з яго ня зважу. А шт...» 286385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Пасьля панич абнйос гарбуз ўкола маей галавы, затрымаўся над майим правым бокам, ды сказаў: Видзиш, месяц абляцеў вялики кавалак зямли и прыйшоў да {{Няма выявы}} гэтага мейсца. Глядзи на гарбуз! Дарма мне панич гаворыць, бо я и так вачэй з яго ня зважу. А што, циж и цяпер видзиш усю светлую палавину гарбуза?</br> {{gap|2em}}„Дзе тамака ўсю!“ — „А якуюж часьць видзиш<noinclude></noinclude> p1md8zhphwc420qqq44tgqtq0opgmcf 104 123554 286386 2026-05-18T06:33:19Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=паду|к=маў}}, што Галілей сьмяецца з яго надмернае прыхільвасьці да савецкае ўлады, і троху нэрвова дадаў: {{Водступ|2|em}}— Як загадае ўлада пайсьці ў колгас, дык і пойдуць усе. Каму гэта, будучы, захочацца перціся на ражон! {{Водступ|2|em}}Ага!...» 286386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=паду|к=маў}}, што Галілей сьмяецца з яго надмернае прыхільвасьці да савецкае ўлады, і троху нэрвова дадаў: {{Водступ|2|em}}— Як загадае ўлада пайсьці ў колгас, дык і пойдуць усе. Каму гэта, будучы, захочацца перціся на ражон! {{Водступ|2|em}}Ага! Вось яно якое тут аднадумства! {{Водступ|2|em}}— А як не загадае? Га, {{Абмылка|Ццмахвей|Цімахвей}} Міронавіч? Як тады? {{Водступ|2|em}}Гвардыян нехаця буркнуў: {{Водступ|2|em}}— Як хто захоча… Вольнаму воля… {{Водступ|2|em}}— А шалёнаму поле?.. {{Водступ|2|em}}І Галілей закхекаў у задушшы дзіўнага недарэчнага сьмеху. І, ня кідаючы сьмяяцца, схапіўся з крэсла, пасьпеішна пабег да дзьвярэй. {{Водступ|2|em}}Цімахвей Міронавіч Гвардыян, скрывіўшы твар у пачварную, шырока расьцягнутую, жабіную грымасу, праводзіў яго калючым ненавісным поглядам. {{Водступ|2|em}}Галілей, вясёлы, зухаваты, дробна трусіўся ў Сівалапы. {{Водступ|2|em}}У брыгадзіра Зелянюка ён засьпеў цэлую грамаду комсамольцаў. Яго сустрэлі з шумнай бязладнай прыветнасьцю. {{Водступ|2|em}}А, Галілей! Вялікі вынаходца зямлі савецкае! Ганаровы колгасьнік! Патомсьцьвены комсамолец! Просім да нас, у нашу компанію!.. {{Водступ|2|em}}Галілей строга зірнуў на іх і, абабраўшы сабе ў куточку зацішнае месца, зацаўся ў Глухім суровым маўчаньні. Комсамольцы далі яму спакой і заняліся сваімі справамі. У іх мова ішла пра сівалапаўскі колгас, думка аб якім, зарадзіўшыся ўчора ўвечары ў хаце былога партызана і чырвонагвардзейца Якуба Лакоты, сёньня ўжо буяла пышнаю руньню, захапляючы ўсё большыя ды большыя колы сівалапаўскае грамадзкасьці. З напорнай юнацкай парыўчатасьцю хлопцы перасігнулі ўжо цераз парог першапачатковых організацыйных захадаў і лёталі быстрымі думкамі ў ружовых, але туманных яшчэ пэрспэктывах будучага росквіту. Яны ўжо мелі добра наладжаную гаспадарку, узьнятую на нябачаную вышыню дасягненьнямі агрономічнай навукі, спрэс абагуленая жывёла стаяла ўжо ў іх у новых, крэпкіх, як звон, стадолах, у спэцыяльна пабудаваным гаражы блішчэлі няўкорнай чысьцінёй і спраўнасьцю сельскагаспадарчыя машыны. А з паўвярсты ад Сівалапаў, на прыгожым вясёлым узгорку, над саменькай рэчкай Сіўцом, яны будавалі ўжо трох, а можа нават і чатырохпавярховы, дом пад агульнае памяшканьне для колгасьнікаў… {{Водступ|2|em}}… Дзе ты калі затрымаеш імклівую маладосьць у вузкім, сурова абмежаваным і часам нудна-шэрым коле надзеннае неабходнасьці! Вырвецца ўсё-роўна і паляціць на лёгкіх, хоць і няпэўных яшчэ крыльлях-лятунках, каб адразу спопрыску ўрынуцца ў самую яснату шчаснае будучыні. {{Водступ|2|em}}Галілей слухаў-слухаў, ды неўзаметку і пацюпаў дробненькім трухам за маладымі імклівымі крыльлямі ды — дармо, што стары! — а троху-па троху і перагнаў іх, і набудаваў у сваім {{перанос пачатак|п=за|к=цішным}}<noinclude></noinclude> 7rtyl2lx5pf72io4kslnkgq2gbq9jwm 104 123555 286387 2026-05-18T06:35:22Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «цяпер яснай? Тыкеля чацьвйортую; бо тыкеля палавина светлае стараны адвернена да мяне“.</br> {{gap|2em}}„Вот гэта наказываецца квадра, або чэцьверць, бо чацьвйорту часьць тыкеля видаць“. — {{Няма выявы}} {{gap|2em}}„А чамуж я тутака виджу и чацьвйорту часьць цйомн...» 286387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>цяпер яснай? Тыкеля чацьвйортую; бо тыкеля палавина светлае стараны адвернена да мяне“.</br> {{gap|2em}}„Вот гэта наказываецца квадра, або чэцьверць, бо чацьвйорту часьць тыкеля видаць“. — {{Няма выявы}} {{gap|2em}}„А чамуж я тутака виджу и чацьвйорту часьць цйомнай палавины, што да мяне адвернута; на месячнай палавине гэтага не видаць?“ —</br> {{gap|2em}}„Штож с таго! што хата, то ня сьвет. Хата маець сьцены, каторые атсьвеч’ваюць крыху на цйомну<noinclude></noinclude> l655fkpzff7ittqux49edv2rapfig63 104 123556 286388 2026-05-18T06:45:32Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «палавину, и дзеля таго ты видзиш цйомну палавинку гарбуза. А сьвет ня маець сьцен; и сонцэ сьвециць тыкеля з аднэй стараны, и праз тоя мы ня бачым цйомнае стараны месяца“. —</br> {{gap|2em}}„Штож, праўда, ци не?“ —</br> {{gap|2em}}„Можэ быць и так. —</br> {{gap|2em}}„Глядзиш...» 286388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>палавину, и дзеля таго ты видзиш цйомну палавинку гарбуза. А сьвет ня маець сьцен; и сонцэ сьвециць тыкеля з аднэй стараны, и праз тоя мы ня бачым цйомнае стараны месяца“. —</br> {{gap|2em}}„Штож, праўда, ци не?“ —</br> {{gap|2em}}„Можэ быць и так. —</br> {{gap|2em}}„Глядзиш далей. И зноў Язук панйос гарбуз и затрымаўся, як гарбуз стаў памеж маей галавой и сьвечкай. Я так глядзеў, што вочы на лоб вылазили: дзе гарбуз сунецца, там и я гляджу и виджу гарбуз памиж галавою и сьвечкай.</br> {{gap|2em}}„А цяпер якая часць гарбуза ясна?“ пытаецца панич Язук.</br> {{gap|2em}}„Ниякая! Гэта палавина, што да мяне адвернена, уся цйомна“.</br> {{gap|2em}}„А чаму? як табе здаецца?“</br> {{gap|2em}}„Ведама, што праз тоя, што да мяне адвернена тая палавина гарбуза, на катору ня сьвециць сьвечка.</br> {{gap|2em}}„Так бываець вот як месяц, обходзючы зямлю, стане памеж ей и сонцам; тагды мы яго ня видзим, и людзи кажуць, што пайшоў маладзик.“ —</br> {{gap|2em}}„Ага! дзеля таго месяца праз цэлые два дни ня видаць; йон адварач’ваецца да зямли сваей цйомнай палавинай. А я думаў, што йон дзе нибудзь хаваецца.</br> {{gap|2em}}Панич Язук изноў панйос памалу гарбуз каля маей галавы и кажэць: глядзи, як гарбуз начынае па крысе праясняцца.</br> {{gap|2em}}И праўда перш-на-перш увидзеў я на правай старане тыкеля малы кружок; посьля гэты кружок рос и выглядаў ак серп; а як данйос да левай стараны маей галавы, тады йон выглядаў, як поў-булки хлеба. Тут йон затрымаў гарбуз и запытаў: „Якую часьць месяця цапер видзиш?“</br><noinclude></noinclude> sacjyyllo1ui5f58myv8wo1uk8icnur 104 123557 286389 2026-05-18T06:50:06Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}„Чвйортку! Але нехай пан мне не гаворэ, я сам разумею. — „Добра, кажэць, и пяранйос гарбуз далей {{Няма выявы}} да таго мейсца, ат каторага пачаў спачатку. Цяпер видаць цэлы кружок; а як пярасунуць далей гэтай самай дарогай, каторай пярвей панич пера...» 286389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}„Чвйортку! Але нехай пан мне не гаворэ, я сам разумею. — „Добра, кажэць, и пяранйос гарбуз далей {{Няма выявы}} да таго мейсца, ат каторага пачаў спачатку. Цяпер видаць цэлы кружок; а як пярасунуць далей гэтай самай дарогай, каторай пярвей панич перасоўваў, то<noinclude></noinclude> 1ko9ns1mktrhv049775a8ea9ruseidg 104 123558 286390 2026-05-18T07:02:39Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «изноў будзе мени видаць. Пасьля чацьвйортая часьць, а пасьля цйомная часьць, ци маладзик. Пасьля изноў серп и так далей. А ци ведае пан, што людзи гавораць? Кажуць, што гэтаких гарбузоў дванаццаць: адны большые, другие меншые. Каторы з йих выйдзе, таго и ви...» 286390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>изноў будзе мени видаць. Пасьля чацьвйортая часьць, а пасьля цйомная часьць, ци маладзик. Пасьля изноў серп и так далей. А ци ведае пан, што людзи гавораць? Кажуць, што гэтаких гарбузоў дванаццаць: адны большые, другие меншые. Каторы з йих выйдзе, таго и видзим; а каторые схаваюцца у аблоки, дык тых и ня видзим.</br> {{gap|2em}}„Эт! сам ты видзеў не раз, як людзи плятуць небылицы. Вучыцца трэба, кали чалавек хочэ што ведаць. А можэ табе гаварыли, што ў року дванаццаць месяцоў, а ты думаў, што гэта дванаццаць тых месяцоў што на неби видаць.“</br> {{gap|2em}}„Можэ и гэта. А чамуж ў гаду дванаццаць месяцоў!</br> {{gap|2em}}„Другим разам скажу, сягодня досьць будзе. — „Хай будзе так!“ <center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка шостая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Чаму ў гаду дванаццаць месяцоў?}}}}</center> {{gap|2em}}„Чаму гэта кажуць, што ў гаду дванаццаць месяцоў?</br> {{gap|2em}}„Ты чуў ужо, што месяц не стаиць на адным мейсцы, а абходзиць навокал зямли. Праз год месяц абходзиць зямлю дванаццаць разоў. Дзеля таго год мае дванаццаць месяцоў“.</br> {{gap|2em}}„Дванаццаць разоў?“ —</br> {{gap|2em}}„Але!“</br> {{gap|2em}}„А ат чагож месяц ня роўна ходзиць: у адным месяцы трыццаць дзйон, а у другим бываець трыццаць адзин дзень?</br> {{gap|2em}}„Месяц абходзиць зямлю роўна у дваццаць дзевяць с палавинай дзйон, тыкеля мы ня роўна личым. Видзиш, месяц не абходзиць зямли роўна дванаццаць {{перанос пачатак|ра|зоў}}<noinclude></noinclude> 6rlhburhn7trowxdd4ct9cjqm9nw9bh 286391 286390 2026-05-18T07:05:34Z RAleh111 4658 286391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>изноў будзе мени видаць. Пасьля чацьвйортая часьць, а пасьля цйомная часьць, ци маладзик. Пасьля изноў серп и так далей. А ци ведае пан, што людзи гавораць? Кажуць, што гэтаких гарбузоў дванаццаць: адны большые, другие меншые. Каторы з йих выйдзе, таго и видзим; а каторые схаваюцца у аблоки, дык тых и ня видзим.</br> {{gap|2em}}„Эт! сам ты видзеў не раз, як людзи плятуць небылицы. Вучыцца трэба, кали чалавек хочэ што ведаць. А можэ табе гаварыли, што ў року дванаццаць месяцоў, а ты думаў, што гэта дванаццаць тых месяцоў што на неби видаць.“</br> {{gap|2em}}„Можэ и гэта. А чамуж ў гаду дванаццаць месяцоў!</br> {{gap|2em}}„Другим разам скажу, сягодня досьць будзе. — „Хай будзе так!“ {{лінія|5em}} <center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка шостая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Чаму ў гаду дванаццаць месяцоў?}}}}</center> {{gap|2em}}„Чаму гэта кажуць, што ў гаду дванаццаць месяцоў?</br> {{gap|2em}}„Ты чуў ужо, што месяц не стаиць на адным мейсцы, а абходзиць навокал зямли. Праз год месяц абходзиць зямлю дванаццаць разоў. Дзеля таго год мае дванаццаць месяцоў“.</br> {{gap|2em}}„Дванаццаць разоў?“ —</br> {{gap|2em}}„Але!“</br> {{gap|2em}}„А ат чагож месяц ня роўна ходзиць: у адным месяцы трыццаць дзйон, а у другим бываець трыццаць адзин дзень?</br> {{gap|2em}}„Месяц абходзиць зямлю роўна у дваццаць дзевяць с палавинай дзйон, тыкеля мы ня роўна личым. Видзиш, месяц не абходзиць зямли роўна дванаццаць {{перанос пачатак|ра|зоў}}<noinclude></noinclude> iglheqkptit8rv6roz2lnj1py99r313 286396 286391 2026-05-18T07:23:11Z Gleb Leo 2440 286396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude><section begin="5"/>изноў будзе мени видаць. Пасьля чацьвйортая часьць, а пасьля цйомная часьць, ци маладзик. Пасьля изноў серп и так далей. А ци ведае пан, што людзи гавораць? Кажуць, што гэтаких гарбузоў дванаццаць: адны большые, другие меншые. Каторы з йих выйдзе, таго и видзим; а каторые схаваюцца у аблоки, дык тых и ня видзим.</br> {{gap|2em}}„Эт! сам ты видзеў не раз, як людзи плятуць небылицы. Вучыцца трэба, кали чалавек хочэ што ведаць. А можэ табе гаварыли, што ў року дванаццаць месяцоў, а ты думаў, што гэта дванаццаць тых месяцоў што на неби видаць.“</br> {{gap|2em}}„Можэ и гэта. А чамуж ў гаду дванаццаць месяцоў!</br> {{gap|2em}}„Другим разам скажу, сягодня досьць будзе. — „Хай будзе так!“ {{лінія|5em}} <section end="5"/> <section begin="6"/><center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка шостая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Чаму ў гаду дванаццаць месяцоў?}}}}</center> {{gap|2em}}„Чаму гэта кажуць, што ў гаду дванаццаць месяцоў?</br> {{gap|2em}}„Ты чуў ужо, што месяц не стаиць на адным мейсцы, а абходзиць навокал зямли. Праз год месяц абходзиць зямлю дванаццаць разоў. Дзеля таго год мае дванаццаць месяцоў“.</br> {{gap|2em}}„Дванаццаць разоў?“ —</br> {{gap|2em}}„Але!“</br> {{gap|2em}}„А ат чагож месяц ня роўна ходзиць: у адным месяцы трыццаць дзйон, а у другим бываець трыццаць адзин дзень?</br> {{gap|2em}}„Месяц абходзиць зямлю роўна у дваццаць дзевяць с палавинай дзйон, тыкеля мы ня роўна личым. Видзиш, месяц не абходзиць зямли роўна дванаццаць {{перанос пачатак|ра|зоў}} <section end="6"/><noinclude></noinclude> p1usnmnvz4djfgkz4lee8hsdy0l0koc 104 123559 286392 2026-05-18T07:12:08Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|ра|зоў}}, а болей як дванаццаць, и меней як трынаццаць. А кали мы личым дванаццаць месяцоў ў гаду, то дзеля таго мы павинны прыкинуць для некатарых месяцоў па два дни.</br> {{gap|2em}}„А кольки мы прыкидваем?“</br> {{gap|2em}}„То па адным, то па два дни. Ра...» 286392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|ра|зоў}}, а болей як дванаццаць, и меней як трынаццаць. А кали мы личым дванаццаць месяцоў ў гаду, то дзеля таго мы павинны прыкинуць для некатарых месяцоў па два дни.</br> {{gap|2em}}„А кольки мы прыкидваем?“</br> {{gap|2em}}„То па адным, то па два дни. Рахуючы, што год {{Няма выявы}} мае дванаццаць месяцоў, а кожны месяц — на дваццаць дзевяць с палавинай дзйон, былоб у гаду трыста пяцьдзесят чатыры дни; а тымчасам год павинен мець трыста шесьдзесят пяць дзйон! Каб изноў рахаваць трынаццаць месяцоў, па дваццаць дзевяць с палавинай дзйон, то былоб у гаду трыста восимдзесят тры с палавинай дня, изноў за шмат. Дзеля гэтага людзи так зрабили; нехай год будзе дванаццаць месяцоў, але ня роўных. Сем месяцоў нехай будзе на трыццаць адзин дзень, то будзе дзьвесьци семнаццаць дзйон; чатыры па трыццать, — сто дваццаць, а адзин месяц, люты,<noinclude></noinclude> qdjp74kkndbatyohl4a1ky7nbimqnpy 0 123560 286394 2026-05-18T07:21:43Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Гутарка чацьвйортая. Ци за прауды сонцэ ходзиць па неби | безаўтара = | год = 1928 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/3|Гутарка треццяя. Аб неби]] | на...» 286394 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Гутарка чацьвйортая. Ци за прауды сонцэ ходзиць па неби | безаўтара = | год = 1928 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/3|Гутарка треццяя. Аб неби]] | наступны = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/5|Гутарка пятая. Ци прауда, што мѣсяцъ ясны?]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="26" to="32" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} 88d2mxocjtqi33of5e1kijff4i91rvy 286395 286394 2026-05-18T07:22:03Z Gleb Leo 2440 286395 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Гутарка чацьвйортая. Ци за прауды сонцэ ходзиць па неби | безаўтара = | год = 1928 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/3|Гутарка треццяя. Аб неби]] | наступны = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/5|Гутарка пятая. Ци прауда, што мѣсяцъ ясны?]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="26" to="32" /> {{Выроўніваньне-канец}} 467mcxgymrjizx9c08fz93l8uz4h4s0 0 123561 286397 2026-05-18T07:23:36Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Гутарка пятая. Ци прауда, што мѣсяцъ ясны? | безаўтара = | год = 1928 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = Гутарки аб неби и зямли (1907)/4|Гутарка чацьвйортая. Ци за прауды сонцэ ходз...» 286397 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Гутарка пятая. Ци прауда, што мѣсяцъ ясны? | безаўтара = | год = 1928 год | пераклад = Карусь Каганец | секцыя = Навукова-папулярная літаратура | папярэдні = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/4|Гутарка чацьвйортая. Ци за прауды сонцэ ходзиць па неби]] | наступны = [[Гутарки аб неби и зямли (1907)/6|Гутарка шостая. Чаму ў гаду дванаццаць месяцоў?]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Гутарки аб неби и зямли (1907).pdf" from="33" to="41" tosection="5" /> {{Выроўніваньне-канец}} mxufy5nwqs1cqq8a9bp2h5boed54p8i 104 123562 286403 2026-05-18T07:38:33Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «нехай мае дваццаць восим дзйон. А ўсе разам дадуць трыста шесьдзесят пяць дзйон у гаду.</br> {{gap|2em}}Вот названня гэтихъ месяцоў з личбай дзйон у кожным з йих: {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{Dotted TOC||Студзень (па лацинску Январ) мае дзйон|31|3}} {{Dotted TOC||Люты (Феўраль...» 286403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>нехай мае дваццаць восим дзйон. А ўсе разам дадуць трыста шесьдзесят пяць дзйон у гаду.</br> {{gap|2em}}Вот названня гэтихъ месяцоў з личбай дзйон у кожным з йих: {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{Dotted TOC||Студзень (па лацинску Январ) мае дзйон|31|3}} {{Dotted TOC||Люты (Феўраль)|28|3}} {{Dotted TOC||Сакавик, Берэзозол (Марэц)|31|3}} {{Dotted TOC||Красавик (Апрыль)|30|3}} {{Dotted TOC||Травень (Май)|31|3}} {{Dotted TOC||Чэрвень (Юнь)|30|3}} {{Dotted TOC||Липень (Юль)|31|3}} {{Dotted TOC||Серпень (Аўгуст)|31|3}} {{Dotted TOC||Верэсень (Сенцябр)|30|3}} {{Dotted TOC||Кастрычник (Окцябр)|31|3}} {{Dotted TOC||Листопад (Ноябр)|30|3}} {{Dotted TOC||Снежень (Дзекабр)|31|3}} {{block center/e}} {{gap|2em}}И праўда? Я ўмеў ужо крыху рахаваць, зрахаваў, як йон мне сказаў, усе дни у кожным месяцы и выйшла акурат трыста шесьдзесят пяць дзйон у гаду. Надтаж я з гэтага уцешыўся, бо заўсяды я дзивиўся, чаму гэта адзин месяц даўжейшы, а други карацейшы. Дзивиўся я такжэ и с таго, што вучоные людзи такие разумные. Ай! Ай! думаў я сабе, — чаго гэтые вучоные свайим розумам ня дойдуць! Аж тутака яшчэ адно мне успомнилася: бываюць такие гады што ў Лютым не дваццаць восим дзйон, а дваццаць дзевяць. Тады и рок (год) мециме ня трыста шесьдзесят пяць дзйон, а трыста шесьдзесят шесьць. На’т чуў, што людзи гэтаки дзиўны рок (год) называюць прыбышовым або высакосным. Спытаў я тады Язука, што гэта значыць прыбышовы рок, и чаму у йим Люты мае дваццаць дзевяць дзйон, а не дваццаць восим?</br> {{gap|2em}}„Вот видзиш, гэтак йосьць. Казаў я табе, што зямля абходзиць навокал сонца адзин раз у трыста шесьдзесят пяць дзйон. Сказаў я так знарок, каб табе ў галаве зразу не памяшаць. Але па праўдзи зямля аблятае навокала сонца раз праз трыста шесьдзесят пяць дзйон и шесьць гадзин. Але так рахаваць не складна: рок павинен мець цэлую личбу дзйон. Так вучоные абдумали, трэба личыць тры роки пад рад па трыста шесьдзесят пяць дзйон, а да чацьвйортага прыкласьци<noinclude></noinclude> dir3g3prarxjpi6aonpyodf03ipiozp 104 123563 286407 2026-05-18T07:51:29Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «адзин дзень, бо з гэтых шасьци гадзин праз тры роки и шесьць гадзин чацьвйортага року зробицца дваццаць чатыры гадзины, ци адна пара (дзень). Вот гэты дзень на кожным чацьвйортым року прыкладываюць да Лютага месяца. Тады Люты мае дваццаць дзевяць дзйон и...» 286407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>адзин дзень, бо з гэтых шасьци гадзин праз тры роки и шесьць гадзин чацьвйортага року зробицца дваццаць чатыры гадзины, ци адна пара (дзень). Вот гэты дзень на кожным чацьвйортым року прыкладываюць да Лютага месяца. Тады Люты мае дваццаць дзевяць дзйон и ў гэтым року трыста шесьдзесят шесьць дзйон, и йон называецца прыбышовы. Посьле идуць изноў роки па трыста шесьдзесят пяць дзйон, а чацьвйорты изноў прыбышовы и мае трыста шесьдзесят шесьць дзйон и так далей. Разумееш?“. —</br> {{gap|2em}}„Разумею! Разумею! Але гэта дужа мудрые рахавання, нехай йих!</br> {{gap|2em}}„Каго?“</br> {{gap|2em}}„А тых вучоных, што гэта выдумали.“ —</br> {{gap|2em}}„На тож яны вучоные, каб мудрые и карыстные рэчы выдумаваць для сябе и для тых, што ня вучоные.“ —</br> {{gap|2em}}„Але ведае, пан, як добра таму, каго имянины выпадаюць дваццаць дзевятага Лютага: той тыкеля адзин раз у чатыры роки их спраўляець.“ —</br> {{gap|2em}}„Або ж ты спраўляеш свае имянины?“ —</br> {{gap|2em}}„Э! я то не, але ў паноў, дык заўсяды имянины: сягоння пана, заўтра пани, пасьля заўтра — панича, а тамака изноў паненки.“ —</br> {{gap|2em}}„Ну, годзя цапер табе, ня аб тым гутарка идзе. Скажы мне, чаму людзи рахуюць час на тыдни, ци ведаеш?“ —</br> {{gap|2em}}„Не! ня ведаю.“ —</br> {{gap|2em}}„Дагадайся сам. На месяцы рахуюць дзеля того, што месяц раз абходзиць навокала зямли; а на тыдни для чаго?“</br> {{gap|2em}}„А хто их тамака ведае.“ —</br> {{gap|2em}}„Згадай, падумай крыху! Месяц мае чатыры нядзели: чамуж ня пяць або тры?“ —</br><noinclude></noinclude> 9xl9v01t0lntgxnluc33usuwie7471y 104 123564 286411 2026-05-18T08:04:21Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}„Не, паничу, я не згадаю!“. —</br> {{gap|2em}}„Э, яки ты! Ўспомни сабе гарбуз, як навокала галавы тваей я яго абнасиў: што тады з йим рабилася? кольки разоў йон пярамяняўся? —</br> {{gap|2em}}„Ведаю, ведаю! чатыры разы перамяняўся.“ —</br> {{gap|2em}}„А вот видзиш; праз...» 286411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}„Не, паничу, я не згадаю!“. —</br> {{gap|2em}}„Э, яки ты! Ўспомни сабе гарбуз, як навокала галавы тваей я яго абнасиў: што тады з йим рабилася? кольки разоў йон пярамяняўся? —</br> {{gap|2em}}„Ведаю, ведаю! чатыры разы перамяняўся.“ —</br> {{gap|2em}}„А вот видзиш; праз гэта мы чатыры нядзели личым у месяцы.</br> {{gap|2em}}„Ага, цяпер знаю, але згадаць мне трудна было.“ —</br> {{gap|2em}}„Зразумей сабе, што гэты рахунак трохи нясправядливы, бо месяц (на неби) меняецца чатыры разы ў месяц, а тыдняў (нядзеляў) ў месяцы чатыры и з лишкай. Гэта с тае прычыны, што месяц павинен мець трыццаць, або трыццаць адзин дзень, а тымчасам трыццаць дзйон дзяли сабе як хочэш на чатыры роўные часьци, а николи ня выпадзе табе цэлых дзйон. Рахаваць, што нядзеля мае сем с палавинай дзйон, былоб надта ня выгодна. Дзеля таго рахуюць у месяцы чатыры тыдни цэлые и ящэ два або тры дни.“ —</br> {{gap|2em}}„Нехай тамака сабе рахуюць, як хочуць: годзи мне ужо тых рахункаў. Вось, хай мне панич скажэ, ци на месяцы жывуць людзи?“</br> {{gap|2em}}„Гэтага нихто ня ведае. Дагадываюцца, што тамака людзей саўсим нема.“ —</br> {{gap|2em}}„А чаму?“ —</br> {{gap|2em}}„Аттаго, што тамака жыць ня можна: тамака саўсим воздуху нема.“ —</br> {{gap|2em}}„А дни и ночы ци йосьць?“ —</br> {{gap|2em}}„Йосьць.“ —</br> {{gap|2em}}„Такие, як ў нас?“ —</br> {{gap|2em}}„Крыху не такие, бо тамака сутки (дзень и ноч разам) маюць дваццаць дзевяць с палавинаю нашых дзйон, а ў нас сутки маюць тыкеля дваццаць чатыры гадзины.“ —</br> {{gap|2em}}„Чаму тамака сутки большые?“ —</br><noinclude></noinclude> 9ulwjxn6n3ofd83yaybwaxqaojtgx1k 0 123565 286426 2026-05-18T08:57:43Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Пачатковая географія (1925)/Круг першы]] у [[Пачатковая географія (1925)/1]] 286426 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пачатковая географія (1925)/1]] qvqxhgpkvf36ixl17je5lvkadqspkz6 0 123566 286429 2026-05-18T08:58:03Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Пачатковая географія (1925)/Круг другі]] у [[Пачатковая географія (1925)/2]] 286429 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пачатковая географія (1925)/2]] c3hd8fkl48xgnea3xfauq02van3wfp0 104 123567 286430 2026-05-18T09:00:25Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=за|к=цішным}} куточку такіх дзівосаў, што пэўна-б сам памёр ад зьдзіўленьня і страху, каб раптам убачыў гэта ў сапраўднасьці. І ўжо ня чуў нічога, ня бачыў навакол сябе, ужо ня было яго тут, непакойнага Галілея — блукаў недзе сярод дзівосн...» 286430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=за|к=цішным}} куточку такіх дзівосаў, што пэўна-б сам памёр ад зьдзіўленьня і страху, каб раптам убачыў гэта ў сапраўднасьці. І ўжо ня чуў нічога, ня бачыў навакол сябе, ужо ня было яго тут, непакойнага Галілея — блукаў недзе сярод дзівосных сваіх пабудоў. {{Водступ|2|em}}Такі ўжо сьмешны характар у гэтага чалавека, зусім не стасоўны да старых яго год! {{Водступ|2|em}}— Дзядзька Ахрэм! Што-ж вы не адказваеце нічога? {{Водступ|2|em}}— Га? Што?.. Ага… разумею… разумею… {{Водступ|2|em}}Хлопцы закаціліся дружным рогатам. {{Водступ|2|em}}— Дзядзька Ахрэм! З Сіўца вы першы запішацеся ў наш колектыў. Будзеце ў нас ганаровым колгасьнікам. Добра?.. {{Водступ|2|em}}Галілей спалоханы ўскочыў з лаўкі. {{Водступ|2|em}}— Я з таварышам пагаманю… ага… з таварышам Зелянюком… Трэба памеркаваць… {{Водступ|2|em}}Ён ніяк ня мог прыдумаць, што-б яшчэ сказаць, як адчапіцца ад назольлівых хлопцаў. Але яны ўжо разыходзіліся. Па колькіх хвілінах яны асталіся сам-на-сам з Зелянюком. Зелянюк ласкава запытаў яго: {{Водступ|2|em}}— Пагаманіць прышлі, дзядзька Ахрэм? Даўно ўжо чакаю вас… папраўдзе… Мне чамусіці скрозь здавалася, што вы як-небудзь залучыце да мяне. {{Водступ|2|em}}Галілей прапусьціў гэтае шчырае і ў сутнасьці прыемнае для яго прызнаньне з халоднай бязуважнасьцю: ён ня любіў інтымнасьці, баяўся яе. І ён парупіўся адразу зьмяніць гаворку: {{Водступ|2|em}}— Спрытна хлопцы гэта вымудраюць… ага… пацешна… А яно можна было-б і зрабіць так. Многа чаго можна зрабіць, каб гэта ахвота была ўва ўсіх… ага… Чалавеку дружнасьці бракуе, во яно што… {{Водступ|2|em}}Зелянюк ледзь прыметна ўсьміхнуўся. {{Водступ|2|em}}— Дык яно-ж і будзе рабіцца, дзядзька Ахрэм! Цяпер такі асаблівы час, што самыя сур‘ёзныя замеры здаюцца дзівоснымі вымудрамі, бо зусім не падобны яны да таго, што мы прызвычаіліся бачыць каля сябе. Мы ўсё гэта будзем рабіць і ўсё зробім. Пабачыце! {{Водступ|2|em}}Галілей муркнуў у нявыразным тоне: {{Водступ|2|em}}— Кхе-кхе… Маладосьць! {{Водступ|2|em}}А Зелянюк з радасьцю ўхапіўся за гэтае слова. {{Водступ|2|em}}— Так-так, дзядзька Ахрэм, маладосьць. Вы казалі, што чалавеку бракуе дружнасьці. Праўда, дзядзька Ахрэм, шчырая і праўда… Дружнасьці нам часам бракуе. А яшчэ — маладосьці. Не ў гадах, а ў натуры, ў нутры… На тую справу, штод мы робім, многа, дужа многа трэба гэтае маладосьці, Без яе-б мы і кроку ступіць не патрапілі… {{Водступ|2|em}}Галілею здалося, што самы зручны момант цяпер пагаманіць пра тое, за чым ён прышоў сюды. {{Водступ|2|em}}А што гэта… я вось ня ўцямлю ніяк… што гэта вы робіце… ага нашто гэта ўсё… супроць каго вы ўсе ідзіцё, га?..<noinclude></noinclude> 3jf50m9eum25s0bgvejfd84jhubjipk 104 123568 286431 2026-05-18T09:07:24Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Зелянюк успомніў, як калісьці гэтак сама пытала яго Тацяна. {{Водступ|2|em}}„Там гаворуць адразу ўсім, а ты так скажы, каб ўсё мне аднэй“… {{Водступ|2|em}}Ён задуменна ўсьміхнуўся. Галілей злавіў гэтую ўсьмешку і спалохана замітусіўся. {{Водст...» 286431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Зелянюк успомніў, як калісьці гэтак сама пытала яго Тацяна. {{Водступ|2|em}}„Там гаворуць адразу ўсім, а ты так скажы, каб ўсё мне аднэй“… {{Водступ|2|em}}Ён задуменна ўсьміхнуўся. Галілей злавіў гэтую ўсьмешку і спалохана замітусіўся. {{Водступ|2|em}}— Я гэта бачу ўсё… ага… Вось Гвардыян наш, Цімахвей {{Абмылка|міронавіч|Міронавіч}}… Ён сам чуе ўжо… ага… ён баіцца, ого як баіцца… Я разумею… Дык ці па гэтым усё? Ці толькі супроць яго?.. Растлумачце мае, калі ласка, таварыш… {{Водступ|2|em}}І Галілей пастараўся зрабіць на сваім сухенькім твары далікатную ўпросьлівую ўсьмешку. {{Водступ|2|em}}Зелянюк з шчырай ахвотай узяўся тлумачыць яму сутнасьць вялікай перабудовы жыцьця, якая разгортвалася ў Савецкім саюзе. Ён стараўся гаварыць найпрасьцейшымі, найзразумельцымі словамі, і ў гэтым была яго памылка. Ён ня ведаў, што, Галілей ня любіць простых слоў, што ён шукае менавіта слова мудронага, якое-б захапіла яго ня так яснасьцю свайго значэньня, як спрытнай тэхнічнай дасканаласьцю, штукарскай прыточавасьцю адумысловай формы да глыбокага зьместу. {{Водступ|2|em}}Галілей, відочна, быў нездаволены. Што далей гаварыў Зелянюк, то ўсё больш і больш бязуважны рабіўся ягоны твар, і маленькія вострыя вочкі самапасам разьбягаліся на бакі, шукаючы для сябе якой-небудзь новай спажывы. І ня ўправіўся Зелянюк скончыць свае тлумачэньні, як стары, насьпех адвітаўшыся, выбягаў ужо з хаты, палахліва стуліўшы хударлявую пастаць сваю, нібы баючыся, каб не спасьцігнула яго нахаду яшчэ якое тлумачальнае слова. {{Водступ|2|em}}Зелянюк стаяў асалапелы і, старанна перабіраючы свае, сказаныя Галілею, словы, марна дашукваўся ў іх таго, што магло-б яго пакрыўдзіць. Раптам новая думка асьвятліла яго, і ён рынуўся ўсьлед за старым. {{Водступ|2|em}}На вуліцы, у дымных хвалях першага змроку, з лёгкай рытмічнай аднамернасьцю віхалася худая Галілеёва сьпіна, закрытая старэнькім дзіравенькім кажушком. {{Водступ|2|em}}Зелянюк крыкнуў усьлед яму: {{Водступ|2|em}}— Да Якуба схадзі! Схадзі да Якуба! Галілей! Схадзі да Лакоты!.. {{Водступ|2|em}}Худая сьпіна на момант нібы сунялася і зараз-жа паскакала далей, затуляючыся змрокам. {{Водступ|2|em}}А да Якуба Галілей ўсё-ткі зайшоў. І гэта быў апошні пункт у яго дзівачнай экспэдыцыі. Там сядзеў ён да позьняга вечару і ішоў адтуль вясёлы, прасьветлены, з новым аганьком у маленькіх востранькіх вочках. {{Водступ|2|em}}Выходзіць, што спуціла была, старога Галілея адна памылка ў пляне яго меркаваньняў: ён усю ўвагу сваю скупіў быў на пытаньні: — супроць каго? — і занядбаў другое, ня менш, а можа і больш, важнае: — за што? І гэта перашкаджала яму дайсьці глыбокага карэннага сэнсу „новае“ рэволюцыі.<noinclude></noinclude> pv1sv78xfx6r98mta5xmkwnylddrxtd 0 123569 286440 2026-05-18T10:05:38Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Падзелім!]] у [[Дзесяць (1930)/I]] 286440 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/I]] lddb6hmww1fkcxcp5168mj2fcj5kuyd 0 123570 286442 2026-05-18T10:05:55Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Навялі лад і парадак]] у [[Дзесяць (1930)/II]] 286442 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/II]] f27k0heep35gr0j8g6m4b1d27lfyrk1 0 123571 286445 2026-05-18T10:06:35Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Міхалкава стрэльба]] у [[Дзесяць (1930)/III]] 286445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/III]] kq1sykqtefurba70dc5aablqwzv84n3 0 123572 286448 2026-05-18T10:06:57Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Мяжа]] у [[Дзесяць (1930)/IV]] 286448 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/IV]] brtxih6ndsl4wem7xwgmbv2ytvojl0o 0 123573 286451 2026-05-18T10:07:32Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Хлопчык Вань]] у [[Дзесяць (1930)/V]] 286451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/V]] bt9h5wkfcm4228os65qj80ogq9s8jow 0 123574 286454 2026-05-18T10:08:07Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/У зімовы вечар]] у [[Дзесяць (1930)/VI]] 286454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/VI]] 9b7088h3zsqcv473tsmngsmuz8orzi0 0 123575 286457 2026-05-18T10:08:36Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Яны і мы]] у [[Дзесяць (1930)/VII]] 286457 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/VII]] kgspsfocnfxuzngnnyfico5d0khcapv 0 123576 286460 2026-05-18T10:10:04Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Борух — ня той Борух]] у [[Дзесяць (1930)/VIII]] 286460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/VIII]] 5bu14kzjiuxqg40zd67twv3hca7f93q 0 123577 286464 2026-05-18T10:11:42Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/Пановаму]] у [[Дзесяць (1930)/IX]] 286464 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/IX]] 9unfdrc8m9dx9412ix302lq36vf3noq 0 123578 286466 2026-05-18T10:11:56Z Gleb Leo 2440 Gleb Leo перанёс старонку [[Дзесяць (1930)/У будучыну]] у [[Дзесяць (1930)/X]] 286466 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзесяць (1930)/X]] 0wqsshgfdpckcxwphcbw7nqtxikukrf 104 123579 286476 2026-05-18T11:03:46Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}„С тае прычыны, што месяц не так шпарка круцицца каля сябе, як зямля.“ —</br> {{gap|2em}}„Дык и йон круцицца каля сябе?“ —</br> {{gap|2em}}„Так, тыкеля гэта ящэ на усйо: месяц круцицца и навокала сонца.“ —</br> {{gap|2em}}„И навокала сонца?!“. —</br> {{gap|2em}}„Так! Тож ты в...» 286476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}„С тае прычыны, што месяц не так шпарка круцицца каля сябе, як зямля.“ —</br> {{gap|2em}}„Дык и йон круцицца каля сябе?“ —</br> {{gap|2em}}„Так, тыкеля гэта ящэ на усйо: месяц круцицца и навокала сонца.“ —</br> {{gap|2em}}„И навокала сонца?!“. —</br> {{gap|2em}}„Так! Тож ты ведаеш, што зямля круцицца навокала сонца; а месяц дзержыцца замли и николи, ад яе не адстае, дык разам з ей и круцяцца навокала сонца“. —</br> {{gap|2em}}„Ведаю ўжо, ведаю! Як сонцэ зямлю, так зямля месяц пры сабе трымае: так што йон лйотае за ей след у след“. —</br> {{gap|2em}}„Добра помниш. Месяц абходзиць разам с зямлйой навокала сонца, так што и йон мае свой рок. Як месяц акруцицца раз навокала сябе, то будуць для яго сутки. Як акруцицца раз каля зямли, то для яго будзе месяц. А як абыдзе з зямлйою разам навокала сонца — будзе для яго год“.</br> {{gap|2em}}„Гэта ўсйо добра, але чаму тамака нема людзей“?</br> {{gap|2em}}„Казаў я табе, што там нема воздуха, а бяз воздуха чалавек жыць ня можэць.“ —</br> {{gap|2em}}„Чамуж тамака няма воздуха?“ —</br> {{gap|2em}}„А чамуж у цябе роги не растуць? Няма бо няма!“</br> {{gap|2em}}„А ци ня можна даляцець да месяца?“ —</br> {{gap|2em}}„Не, ня можна. И ня тыкеля да месяца, але на дзесяць вярстоў ад зямли адляцець трудна. Чым вышэй, тым воздух радчэйшы ды халаднейшы; а ўрэшци таки рэдки и халодны, што йим и дыхаць ня можна.“ —</br> {{gap|2em}}„Значыць, што людзей нима нидзе, тыкеля на нашай зямли. Болей нидзе нема?“ —</br> {{gap|2em}}„Напэўне не скажу. Мо’ на другихъ плянэтах и жывуць, але на замли нихто аб тым ня ведае. На зямли напэўне тыкеля тоя ведаюць, што на месяцы<noinclude></noinclude> ce457lsin50aphn7quhffbrpnibqzql 104 123580 286477 2026-05-18T11:16:45Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «няма воздуха. А як нема воздуха, то и нема людзей, ани зьвярыны, ани зйолак нияких. Так што тамака нема ниякога жыцця. Ня доўга кажучы, на месяцы цихасьць, усйо роўна, як у магиле.“ —</br> {{gap|2em}}„Дык гэта для таго можэ дйябал трымае на вилох хлопца?“</br> {{gap|2em}}...» 286477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>няма воздуха. А як нема воздуха, то и нема людзей, ани зьвярыны, ани зйолак нияких. Так што тамака нема ниякога жыцця. Ня доўга кажучы, на месяцы цихасьць, усйо роўна, як у магиле.“ —</br> {{gap|2em}}„Дык гэта для таго можэ дйябал трымае на вилох хлопца?“</br> {{gap|2em}}„Дзе?“ —</br> {{gap|2em}}„А на месяцы“. —</br> {{gap|2em}}„Што ты пляцеш! тамака нйякога дйябла, а ни хлопца нема.“ —</br> {{gap|2em}}„А чамуж як доўга прыглядацца на месяц, кали поўны кружок, то здаецца, што нехта кагось трымае?“ —</br> {{gap|2em}}„Набаяли табе, дык цяпер и здаецца, што видзиш дйябла; але гэта не дйябал, а горы и далины на месяцы. Глядзи добра на хмары, дык такжэ будзеш видзець людзей, або зьвярэй. А гэта праз тоя, што и хмары ня роўныя; вецяр ганяе йих и карабациць, дык яны розна выглядаюць. Месяц такжэ ня роўны: на йом йосьць горы, лахчыны и раўнины, так сама, як на зямли. Горы на месяцы здаюцца нам ясьнейшими, а лахчины цйомными; а каторае мейсца надта нискае, тое саўсим цйомным здаецца. А ты дйябла угледзиў… Ящэ ты шмат рачэй ад неразумных наслухаешся.“ {{лінія|5em}} <center><span style="font-family:Times New Roman; font-size: 130%;">'''Гутарка сйомая.</span></center> <center>{{x-larger|{{larger|Чаму сонцэ и месяц часом перестаюць сьвяциць?}}}}</center> {{gap|2em}}У вйосцы нашэй навука даўно ўжо началася. Хоць гэта было ў летку, у час рабочы, але што нядзелю сходзилася стольки хлопцаў и дзяўчат, што<noinclude></noinclude> 7z3ln82l4qag6vlm6jmsopu6q4bhdxy 104 123581 286482 2026-05-18T11:21:33Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «паничу Йозэпу трудна было аднаму вучыць. Тады ўзяў йон да памоцы сваю сястру, и ў дваих часам ледзьве магли справицца. Хадзиў и я на гэту навуку и шмат цикавых рэчаў наслухаўся. Але найлепш любиў {{Няма выявы}} я гаварыць сам-на-сам с паничом, бо тады найбол...» 286482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>паничу Йозэпу трудна было аднаму вучыць. Тады ўзяў йон да памоцы сваю сястру, и ў дваих часам ледзьве магли справицца. Хадзиў и я на гэту навуку и шмат цикавых рэчаў наслухаўся. Але найлепш любиў {{Няма выявы}} я гаварыць сам-на-сам с паничом, бо тады найболей мог я ад яго навучыцца. Якурат аднаго разу трапилася добрая здарэння. Панич Йозэп меўся ехаць за справунками да Минска. А яму трэба было да памоцы хлопца, на пасылки, так, што апрыч хурмана, узяў<noinclude></noinclude> 3iidj46dvijdeb3knw4nqunicisac3k 104 123582 286483 2026-05-18T11:33:11Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «и мяне с сабой. У дарози чисты рай быў для мяне: мы ўсйо гаварыли. Разгаварыўшыся пачаў я пытацца, што гэта робицца с сонцам, кали яно часам сярод дня разом поцямнеець, и зробицца усюды цйомна, як у ночы; птушки хаваюцца у гнйозды, людзи ўцякаюць с поля, — у...» 286483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>и мяне с сабой. У дарози чисты рай быў для мяне: мы ўсйо гаварыли. Разгаварыўшыся пачаў я пытацца, што гэта робицца с сонцам, кали яно часам сярод дня разом поцямнеець, и зробицца усюды цйомна, як у ночы; птушки хаваюцца у гнйозды, людзи ўцякаюць с поля, — усе ў страху. А потым, праз чатыры або пяць минут, сонца изноў засьвециць и зробицца ясна, як уперад. Ци гэта праўда, што ведзьма памялом сонца закрывае, або чорт крыллем так махаець? А адзин мужык казаў мне, што йон на’т ксйонжку чытаў аб гэтым. У гэтай ксйонжцы напярод на’т было сказана, што сонцэ тады то й тады павиннна схавацца. И далей кажу, што я чуў ад людзей, а панич Язук мне на гэта атказаў:</br> {{gap|2em}}„Э, байки ты гаворыш. Зараз увидзиш, што гэта ўсйо не праўда. Навокала чаго месяц круцицца?“</br> {{gap|2em}}„Навокала зямли“, — кажу.</br> {{gap|2em}}„А зямля?“ —</br> {{gap|2em}}„Навокала сонца“. —</br> {{gap|2em}}„Кали так, то скажыж мне, ци ня можець так здарыцца, што месяц, круцючыся на своей дарози навокала замли, станець якурат памеж сонца и зямли?“</br> {{gap|2em}}„Чамуж не!“ —</br> {{gap|2em}}„У тым момэнци, як гэтак здарыцца, месяц засланяе сабой сонца и на зямли робицца цйомна“.</br> {{gap|2em}}„Циж так?“ —</br> {{gap|2em}}„Пэўне што так! Вот, каб прымерам паставиць памеж табой и сьвечкай вяликие дзьверы, то яны закрылиб ад цябе сьвечку. Так сама сонцэ робицца цйомным для нас, кали месяц закрые яго. Цяпер сам бачыш, што ниякога злога духа ани ведьзмы тутака не патрэба, а гэта месяц закрывае ад нас сонцэ.“ —</br> {{gap|2em}}„То чаму мы ня видзим гэтага месяца, як йон<noinclude></noinclude> g9exxq50ybpnqnz432uwz8a5aez64xw 104 123583 286484 2026-05-18T11:44:33Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «закрые сонцэ, ды стане перад нами?“ —</br> {{gap|2em}}„Якжэ ня видзим? Гэта круглая цйомная пляма, што закрывае нам сонцэ и йосьць месяц. Тыкеля што месяц павернуты да нас сваим цйомным бокам. Циж ня помниш, як я абнасйў гарбуз каля тваей галавы, и як гарбуз стая...» 286484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>закрые сонцэ, ды стане перад нами?“ —</br> {{gap|2em}}„Якжэ ня видзим? Гэта круглая цйомная пляма, што закрывае нам сонцэ и йосьць месяц. Тыкеля што месяц павернуты да нас сваим цйомным бокам. Циж ня помниш, як я абнасйў гарбуз каля тваей галавы, и як гарбуз стаяў памеж тваей галавой и сьвечкай?“ —</br> {{gap|2em}}„Ага! успомниў сабе: месяц на маладзику адвернуты да зямли свайою цйомнаю палавинкаю.“ —</br> {{gap|2em}}„А вот бачыш, зацьмення сонца бывае тыкеля на маладзику. Папытай у старых людзей, каторые ужо ня адно зацьмення сонца бачыли, то яны скажуць, што яно здараецца тыкеля на маладзику.“ —</br> {{gap|2em}}„Хиба то ня так, паничок!…“ —</br> {{gap|2em}}„Чаму?“</br> {{gap|2em}}„Бо маладзик бывае кожнага месяца, а зацьмення сонца бывае рэдка. Яж ужо пятнаццаць гадоў жыву на сьвеци, а тыкеля адно зацьмення сонца бачыў.“ —</br> {{gap|2em}}„Яж не кажу, што на кожным маладзику бывае зацьмення сонца, але кажу, што як здараецца зацьмення сонца, то яно заўсйоды бывае на маладзику.“</br> {{gap|2em}}„А чамуж ня можэ быць зацьмення у поўнату, або у другую квадру месяца?“ пытаю я.</br> {{gap|2em}}„Як, чаму? Поўным месяц стайиць з другой стараны зямли, а не памеж сонцэм и зямлйой, дык якжэ йон можэць закрыць сонцэ?“</br> {{gap|2em}}Застыдаўся я, што сам не дагадаўся, але пытаю далей: я чуў, што зацьмення бываюць розныя: то усяго сонца ня видаць, то тыкеля верхней, або нижней часьци, а иншы раз тыкеля сярэдзины, а бяраги видаць, як абруч.</br> {{gap|2em}}„Такия розныя зацьмення бываюць ат таго, у яки месяц бываець зацьменне, и як месяц круцицца памеж сонцэм и зямлйой. Кали месяц круцицца так, што стане акурат на простай линии памеж сонцэм и зямлйой,<noinclude></noinclude> 021wiez0v4h7udflnuzwq9v0kzqat9w 104 123584 286485 2026-05-18T11:45:56Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}} то будзе усйо сонцэ закрыта або тыкеля сярэдзина. А кали месяц идзе крыху вышэй, або нижэй, то тады тыкеля» 286485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}} то будзе усйо сонцэ закрыта або тыкеля сярэдзина. А кали месяц идзе крыху вышэй, або нижэй, то тады тыкеля<noinclude></noinclude> elhcsl6y0uf954y4lj9g9fxb1kst75m