Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/6

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікікрыніцы</sitename>
    <dbname>bewikisource</dbname>
    <base>https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Аўтар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Размовы пра аўтара</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Старонка</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Размовы пра старонку</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Індэкс</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Размовы пра індэкс</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/6</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124928</id>
    <revision>
      <id>289815</id>
      <parentid>289700</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289815</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="jvz9cr1k4l7uvwfdfh9kjlazd2hr9jh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Калёнтытул|left={{smaller|Б. Д. В. № 115.}}|center=|right={{smaller|Галоўлітбел № 9910.}}}}
{{лінія|100%|прагал=0}}
{{Цэнтар|{{smaller|1-я Дзяржаўная друкарня. Заказ № 802. У ліку 20.000 экз.}}}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jvz9cr1k4l7uvwfdfh9kjlazd2hr9jh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/10</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124932</id>
    <revision>
      <id>289763</id>
      <parentid>289704</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289763</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4553" sha1="dd1pfkk75fqcfqfk8tfpmf1u0d2tgso" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 6 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|асоб|ных}} тэрыторый, асобных народаў, асобных кляс. Агульныя курсы перасталі здавальняць чалавека, бо ён не знаходзіў там адказаў на запытаньні бягучага рэвалюцыйнага руху. Паўстаў попыт і на гісторыю Беларусі і асобных яе кляс, на што раней не зварочвалі ўвагі, як на нешта маленькае і няпрыметнае.

Цяжкую працу прыходзіцца цяпер рабіць таму, хто ставіць сабе за мэту працаваць над гісторыяй асобнай тэрыторыі, напрыклад, Беларусі. Раней вайна імпэрыялістычная, потым вайна міжнародна-соцыяльная зруйнавала край, які ўвесь час быў арэнай барацьбы. Эвакуацыі на ўсход і, асабліва, на захад зусім зьнішчылі край ня толькі экономічна, але і навукова-культурна. Няма гістарычных крыніц і матэрыялаў, няма падручнікаў. Бушуе рэвалюцыйны гураган, урываецца ў габінэты навуковай працы і не дае магчымасьці спакойна і роўна працаваць. Апроч таго, мы ўсе вельмі звыклі да старых мэтодаў. Ніяк ня ўмеем мы працаваць над тым, што здаецца нам невялікім і дробным. Мы прызвычаіліся лёгка глядзець на прыватнае і дробнае і не даваць яму сапраўднага значэньня, а часам мы і зусім дробнага ня бачым.

Цяпер трэба пісаць і працаваць іначай. Мы павінны з гары спусьціцца ўніз, каб тут, унізе, а не з вышыні птушынага лёту, рабіць нашу працу. Калі чалавек з вышыні птушынага лёту глядзіць уніз, усё здаецца яму гладкім, роўным і аднастайным: зьнікаюць з вачэй этнографічныя і клясавыя межы, кліматычныя і іншыя адзнакі. Чалавек з гары бачыць толькі агульны плян і ня можа прыглядзецца да асабістасьцяй малюнку. Каб добра разглядзець дэталі малюнку, трэба спусьціцца ўніз.

Узяўшы ў рукі ясны ліхтарык, павінны мы крок за крокам абыйсьці мінулае нашай бацькаўшчыны. І ніводзін куточак нашага многапакутнага жыцьця ня можа і не павінен астацца бяз нашага стараннага агляду. І калі ўсе, нават найцямнейшыя куточкі жыцьця ня толькі кожнага народу, але і соцыяльных груп гэтага народу будуць вядомы, тады толькі будзе магчыма ўзяць крыльле вольнай птушкі, падняцца ўверх і адтуль з вышыні паглядзець на жыцьцё ўсіх народаў. Такі агульны агляд будзе індукцыйным аглядам. Пабудаваны такім спосабам агульны курс будзе сапраўдным і карысным курсам.

Але раней трэба ўзяцца за чорную працу, за дробную працу. Ужо прышоў і для Беларусі час гэтай працы, час індукцыйнай будоўлі. Над струхлелымі крыжамі бацькоў паднялася новая маладая Савецкая Беларусь. Цяжкаю працаю і жыцьцёваю політыка-соцыяльнаю барацьбою здабывае яна сабе месца сярод сясьцёр сваіх, іншых савецкіх рэспублік.

&lt;center&gt;——&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dd1pfkk75fqcfqfk8tfpmf1u0d2tgso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/11</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124933</id>
    <revision>
      <id>289739</id>
      <parentid>289706</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <origin>289739</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="qxy3l9wvwaymkv2rqyu7s4oqkbgpqsj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Уводзіны ў гісторыю Беларусі.'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

Звыклі мы ў ранейшыя часы да вялікіх абшараў, да вялікіх цыфраў. Дзеля гэтага звыклі мы лічыць нашу бацькаўшчыну зусім невялікаю і няпрыметнаю па абшары яе тэрыторыі і па ліку яе насельнікаў. Пэўна, можа так яно і будзе, калі мы параўнаем Беларусь з так званымі „вялікімі“ дзяржавамі, як, напрыклад, Вялікабрытанія, Нямеччына, Францыя з колёніямі, Кітай, былая Расія і г. д. Але будзе ня так, калі параўнаем Беларусь з такімі невялікімі дзяржавамі, як, напрыклад, Швайцарыя, Данія, Бэльгія, Голяндыя, Літва, Латвія, Эстонія і г. д.

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 11 crop).jpg|center|frameless|300px]]

&lt;small&gt;Беларускі краявід. (Зжатае поле).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

Пры апошнім параўнаньні мы бачым, што ня так ужо малая наша Беларусь. Выстарчыць гэтае зямелькі да таго, каб можна было добра жыць, толькі-б ніхто не руйнаваў гэтай тэрыторыі і не грабаваў сваёю эксплёатацыяй яе пролетарска-сялянскіх мас.

Беларусь даўно ўжо ня мела свайго агульнага політычнага цэнтру; сучасная Савецкая Беларусь ня ўключае ў свой склад усёй {{перанос пачатак|этно|графічнай}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxy3l9wvwaymkv2rqyu7s4oqkbgpqsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289764</id>
      <parentid>289739</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289764</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1992" sha1="f1p1chdd4xd1svxadh07cz62q0tm66r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Уводзіны ў гісторыю Беларусі.'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;

Звыклі мы ў ранейшыя часы да вялікіх абшараў, да вялікіх цыфраў. Дзеля гэтага звыклі мы лічыць нашу бацькаўшчыну зусім невялікаю і няпрыметнаю па абшары яе тэрыторыі і па ліку яе насельнікаў. Пэўна, можа так яно і будзе, калі мы параўнаем Беларусь з так званымі „вялікімі“ дзяржавамі, як, напрыклад, Вялікабрытанія, Нямеччына, Францыя з колёніямі, Кітай, былая Расія і г. д. Але будзе ня так, калі параўнаем Беларусь з такімі невялікімі дзяржавамі, як, напрыклад, Швайцарыя, Данія, Бэльгія, Голяндыя, Літва, Латвія, Эстонія і г. д.

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 11 crop).jpg|center|frameless|300px]]

&lt;small&gt;Беларускі краявід. (Зжатае поле).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

Пры апошнім параўнаньні мы бачым, што ня так ужо малая наша Беларусь. Выстарчыць гэтае зямелькі да таго, каб можна было добра жыць, толькі-б ніхто не руйнаваў гэтай тэрыторыі і не грабаваў сваёю эксплёатацыяй яе пролетарска-сялянскіх мас.

Беларусь даўно ўжо ня мела свайго агульнага політычнага цэнтру; сучасная Савецкая Беларусь ня ўключае ў свой склад усёй {{перанос пачатак|этно|графічнай}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f1p1chdd4xd1svxadh07cz62q0tm66r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124940</id>
    <revision>
      <id>289804</id>
      <parentid>289715</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>289804</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7660" sha1="7avg6yfpj0d4ll5tk9ew2rmpkjdvwgf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==={{x-smaller|86)}}===
{{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянския древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго Москва 1848. Том II, книга 3, приложения. Сведетельства о древних славянах, Король Альфред, ст. 66: „Und im Westien der Alt-Sachsen ist die Elbmündung und Priesland, und nordwestlich von da ist eas Land, das man Augeln (Angle) heisst und Sillende unde ein Theil der Dänen (Dena), und nörlich davon (von den Alt-Sachsen) ist Obotriten-Land (Aprdrede), und nordöstlich die Wilten (Vyite), die man Aefeldan heisst, und östlich von da ist das wendische Lane (Vinedaland), das man Syssyle heisst, und südöstlich et was entfernt,
die Märer (Maroaro)“.
==={{x-smaller|87)}}===
{{gap|2em}}Тамсама Адам Бременский, ст. 95: „Ultra Leuticos, qui alio nomine Wilzi dicuntur, Oddora flumen occurit, amnis ditissimus slavanical regionis“; ст. 96: „Alter enim, id est oddora, vergens in boream, per medios Winulorum transit populos, donec perveniat ad iuminem ubi Pomeranos dividit a Wilzis“; ст. 97: „Ad litus autem australe slavi, Haisti aliaqus diversae incolunt nationes, inter quos praeoipui sunt welatabi, qui et Wilzi dicuntur“; ст. 98: „Inde Wilzl et Leuticii sedes habent usque ad Odoram fluvtum; trans Odoram autem comperimus degere Pomeranos. Deinde lutissima Polanorum terra diffunditur, cujus
terminum docunt in Ruzziu regnum connecti“.
==={{x-smaller|88)}}===
{{gap|2em}}Тамсама, Гельмольд, ст. 107: „Alter fluvius, id est Odora, fergens in Boream, transit per medios Vinulorum populos, dividens Pomeranos a Wilzis; in cujus ostio, qua Balticum alluit pelagus, qucndam fuit nobilissima civitas Winneta, praestans celeberrimam stationem barbaris et Graecis, qui sunt in circuitu“.
==={{x-smaller|89)}}===
{{gap|2em}}Тамсама, Землеписец Равенский, ст. 57: „Per quam patriam inter cetera transcunt flumina, quae quae dicuntur, flavius maximus, qui dicetur Vistula, quia nimis undosus
in Oceano mergitur: et fluvius cui nominatur Lutta“. Карта ўзята намі з „Wisł’ы“, т. XVIII, ст. 5, Варшава 1904, ст. 267.
==={{x-smaller|90)}}===
{{gap|2em}}Тамсама, землеписец Баварский, ст. 70: „Lendizi habent ciuitates XCVIII“.
==={{x-smaller|91)}}===
{{gap|2em}}Тамсама, XX, импер. Канстантин VI Багрянородный, ст. 81:&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Kφ. XXXVII. Περι τοῡἔ νους
τῶν Παζιναxιτῶν. — Το&amp;#768; δε&amp;#768; ίμα Χαροβόη πλησιάςει τῆ ‘Ρωσία, το&amp;#768; δε&amp;#768; έμα ’Ιαβδιερτι&amp;#768;μ πλησιάζει τοῖς ὐποφόροις χωρίοις χώρας τῆς ‘Ρωσίας, οῖς τε Οὐλτίνις xαι&amp;#768; Δερβλενίς xαι&amp;#768; Δενςενίνοις xαι&amp;#768; τοῖσ λοιποῖς Σxλάβαις.


 tov Ilavaxitov. To de Dipa Xapoßón
T'Pwsia, tò de dépa Taßdiepti hyoider tote imopópots yopiois zopas s 'Pwslas,
ois te Obλtivos xai Aepẞheviots xal Aevsvivors xai tois homois Exhaẞais.
==={{x-smaller|85)}}===
{{gap|2em}}92) Р. І. Шафарик. Славянския древности. Перевод с чешскаго. О. Бодянскаго.
Том ІІ, книга 3, ст. 83: &quot;Эйнгард, свидетель близкий и, самым лучшим образом, знавший
предмет свой, говорит о них следующее: Natio quaedam sclavenorum est in Germania,
sedens super litus Oceani, quae propria lingua welatabi (в рукоп. и weletabi), francica
autem wiltzi vocatur&quot;. B другом месте почти тоже самое повторяет он, с небольшой
только переменой слов: „Sclavis qui nostra consuetudine wilzi, proprie vero, id est sua
locutione, welatabi (в рукоп. тоже welctabi) dicuntur bellum illatum est&quot; і увага 5 да
гэтага: &quot;Einh. Ann. a. 789, ap. Pertz I, 175, id, vita Kar. M. c. 12. ap. Pertz. II, 449.
Подобным же образом выражается и Ann. Saxo a. 952. Weletabi, qui et wilzi dicuntur.
Notkerus Lablo (ум. 1022) Paraphr. in. Mart. Cap, ap. Pertz Il. 138, п. 75. Yullitabi, die in
Germania sizzent, tie wir vuilze heizen&quot;; увага 6: Ann. s. Amandi a. 789. Contra wulzis in
wenedonia. Ann. Petav. in winetes... in wilcia. Ann. Lauresh. Ad Sklavos qui dicuntur wilti.
Ann. Alam. insclavos in wilcia. Ann. Guelferb. Regem sclavorum nomine Dragomit et ipsius
wiltiam. Ann. Weingart. Jn sclavos qui dicuntur vulsi (ниже пад 812 г. Ad illos sclavos qui
dicuntur wilti). Einh. Ann. Fuld. sclavorum qui vocantur wilzi terram (все под 789 г.).
Ann. s. Gall, maj. maj. a 995, aq. Pertz. I. 81. Saxones et sclavi qui dicuntur, Weletabi.
Так и у многих других летописцев&quot;; увага 7; „Dlugosz. I. III. p. 244. Liutici quoque
populi genus a slavis et Polonis ducentes&quot;. Тамсама, приложения. Сведетельства о древ-
них славянах, ХХІІІ, Нестор (род. 1056; ум. ок. 1116), ст. 100; словѣни же ови при-
шедше сѣдоша на вислѣ и прозвашася махове; а отъ тѣхъ лаховъ прозвашася поліане,
лахове друзии лутичи ини мазовшане, ини поморане&quot;, і інш.
==={{x-smaller|85)}}===
{{gap|2em}}93) П. І. Шафарик. Славянския древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго.
Том I, книга 3, Москва 1838, ст. 132-134: „Народы литовские обитали, как сказано,
с незапамятного времени в нынешней своей земле (Разумеется, что здесь речь идет
вообще о родине их за Карпатами, нимало не представляя точного определения границ
ее, которые в разное время то раздвигались, то суживались, и переносились на другое
место), соседя с Виндами или Славянами, и скрываясь то под именем ближайшего по
происхождению к ним племени Виндского, то под немецким географическим названием
Эстіев, т. е. людей, живущих на восток. Это доказывается с одной стороны, невозмож-
ностью прибытия их туда откуда-бы ни было, в известное историческое время, именно
по Р. Х., а с другой очевидными и верными историческими следами и остатками суще-
ствования их в теперешней стороне. Мы не станем распространяться о невозможности
прихода Литовцев в позднейшее время в за-Карпатскую их родину из Южной Европы
или Азии: в этом беспристрастный читатель сам собой может увериться. Если бы это
племя было великое, славное, воинственное, то без сомнения в древней истории сохра-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7avg6yfpj0d4ll5tk9ew2rmpkjdvwgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124958</id>
    <revision>
      <id>289738</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос-канец|п=толь|к=кі}} тактычныя мамэнты перашкаджалі, каб яе фармальна аб‘явіць. „Усебеларускі Зьезд — піша [[Аўтар:Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]]&lt;ref&gt;[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]] — [[Палітычныя лозунгі беларускага руху]]. (Зборнік «Наша Ніва» (...»</comment>
      <origin>289738</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4188" sha1="oau9n396uw4esrphbgfd8yrej3vd5io" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос-канец|п=толь|к=кі}} тактычныя мамэнты перашкаджалі, каб яе фармальна аб‘явіць. „Усебеларускі Зьезд — піша [[Аўтар:Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]]&lt;ref&gt;[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]] — [[Палітычныя лозунгі беларускага руху]]. ([[Зборнік «Наша Ніва» (1920)|Зборнік Нашай Нівы]]. Вільня 1920). Бач. 12.&lt;/ref&gt; — не давёў дзяржаўнае справы да канца: ён затрымаўся на фэдэрацыі з Расеяй. І хоць між павадырамі беларускага руху ўжо тады ідэя незалежнасьці Беларусі мела даволі прыхільнікаў, — аднак яна была яшчэ мала спопулярызавана ў шырокіх народных масах, якія псыхолёгічна не маглі зразу вызваліцца ад уроку расейскае дзяржаўнасьці, тады яшчэ ня ўтраціўшай сваей сілы: на беларускай зямлі стаяла расейская армія, з каторай бароцца беларусам было-бы не пад сілу, а ведама, што апавяшчэньне аддзяленьня ад Расеі выклікала б аружнае выступленьне маскоўцаў, разагнаўшых {{Абмылка|штых мі|штыхами}} Усебеларускі Зьезд нават за фэдэрацыю!»

{{Водступ|2|em}}Узноў-жа П. Крэчэўскі, навочны тагочасны сьведак, дзейны ўчасьнік як тагочаснай беларускай палітыкі ў Менску і такі-ж учасьнік у скліканьні і працы Кангрэсу, аб гэтай справе між іншым піша гэтак: „На Зьездзе змагаліся дзьве проціўлежныя групы — масквафільская і самастойна-незалежніцкая. За першай групай ішло Вітэбскае і Магілёўскае зямлячества, за другой групай — Горадзенскае, Віленскае, Менскае і Смаленскае“&lt;ref&gt;„[[Замежная Беларусь (1926)|Замежная Беларусь]]“ там-жа.&lt;/ref&gt;.

{{Водступ|2|em}}Урэшце той жа П. Крэчэўскі аб гэтым кажа: „Белорусскій народ до сих пор боявшійся подумать даже о своей самостоятельности — шквалом великой россійской революціи был вынесен на вершину своего національнаго самосознанія и в пориве энтузіазма заговорил языком белорусса-гражданина, хозяина своей родной страны, еще неизуродованнаго ни польской, ни русской культурой, языком народа конституціоналиста XIV века и потребовал себѣ на Минском Всебелорусском Конгрессе с 5 по 17 декабря 1917 г. подобающаго места среди народов міра“&lt;ref&gt;„Три акта“. („Белорусское Эхо“ № 7, 1918).&lt;/ref&gt;.

{{Водступ|2|em}}Такім чынам, як бачым, Усебеларускі Кангрэс, хоць фармальна яшчэ не сказаў слоў Беларусь незалежная дзяржава, то фактычна ён выдаў першыя зародкі гэтага ідэалу. Нарадзіны ідэі сувэрэннай Беларусі, як гэта яшчэ пабачым ніжэй, бязумоўна адносяцца да Усебеларускага Кангрэсу 1917 г.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oau9n396uw4esrphbgfd8yrej3vd5io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/14</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124959</id>
    <revision>
      <id>289740</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «Калі параўнаць беларуса з вялікарусам ці ўкраінцам, то выйдзе, што ён ёсьць прадстаўнік самага чыстага этнографічнага тыпу ўсходня-славянскага рускага племя. Гэта аб’ясьняецца абставінамі яго папярэдняга гістарычнага жыцьця.  З гісторыі Беларусі мы...»</comment>
      <origin>289740</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="chvs2fq48pwjrplnedoeqv20orka1hr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 10 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Калі параўнаць беларуса з вялікарусам ці ўкраінцам, то выйдзе, што ён ёсьць прадстаўнік самага чыстага этнографічнага тыпу ўсходня-славянскага рускага племя. Гэта аб’ясьняецца абставінамі яго папярэдняга гістарычнага жыцьця.

З гісторыі Беларусі мы бачым, што беларускае племя праз увесь час свайго мінулага жыцьця ня зьлівалася з народнасьцямі другіх рас. Ня так было з вялікарусамі і ўкраінцамі: яны жылі пры такіх умовах, што ім немагчыма было зьберагчы свой старажытны этнографічны тып. Турка-мангольскія пляменьні праз некалькі вякоў ішлі праз паўднёвыя стэпы, у вялікім ліку аставаліся там і рабілі паходы як на паўднёвую, так і паўночна-ўсходнюю Русь. Многа вякоў і ўкраінцы і вялікарусы пражылі пад турка-мангольскім панаваньнем і іх этнографічным уплывам. На поўначы і на паўночным усходзе рускія пляменьні ў сваім расьсяленьні спаткаліся з фіна-манголамі. Вялікарускія пляменьні зьліваліся з фінамі і русыфікавалі іх. Гэтая гістарычная зьява цягнецца аж да нашага часу. Пэўна, што сумеснае згоднае жыцьцё з фіна-манголамі і русыфікацыя іх мелі свой адваротны бок, г. зн. этнографічны ўплыў фінаў на вялікарусаў. Што датычыць да беларусаў, то мы ведаем, што турка-мангольская лявіна да іх не дакацілася, а фіна-мангольскія пляменьні ня былі іх суседзямі. На беларусаў мог быць уплыў літоўскай і польскай крыві, і, пэўна, доўгае суседзтва і сужыцьцё з літвінамі зрабіла гэты ўплыў. Што датычыць да палякаў, то іх этнографічны ўплыў ня мог быць значным, бо палякі былі ў Беларусі вышэйшым, шляхоцкім станам. Тыя беларусы, якія зьліваліся з імі, былі прадстаўнікамі таксама шляхоцкага беларускага стану. З гісторыі нам вядома, што гэтыя беларусы адышлі ад свайго народу і сталі палякамі. Што датычыць да шырокіх мас беларусаў, то польскага ўплыву тут не магло быць: паміж панам-палякам і мужыком-беларусам была глыбокая соцыяльная прорва. З усяго вышэйпаданага мы бачым, што этнографічнага ўплыву мангольскай расы на беларуса ня было. Калі і прызнаць этнографічны ўплыў літоўскі і польскі, то гэты ўплыў быў невялікі; апроч таго, літвіны — такія-ж арыйцы, як і беларусы, а палякі — славяне, толькі заходняй галіны.

Клімат Беларусі вельмі вільготны. Лясы і балоты трымаюць гэтую вільгаць. Вільгаць тэрыторыі і вялікая плошча, занятая балотамі, доўгі час лічыліся вельмі шкадлівымі недахватамі краю. Але з гэтым можна згадзіцца толькі часткаю. Справа ў тым, што багацьце вільгаці бароніць тэрыторыю ад засухі, і на Беларусі немагчымы такія неўраджаі, як, напрыклад, на паўднёвым усходзе Расіі. З другога боку, калі гаварыць аб культурных магчымасьцях, аб магчымасьцях&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>chvs2fq48pwjrplnedoeqv20orka1hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124960</id>
    <revision>
      <id>289741</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «пачалі глядзець на іх, быццам яна зрабіла перад усім светам вялікую віну. У той дзень стала вядома на ўсім двары, што ў „прыбудоўцы абарваная дзеўка прывяла дзіця і яно крыху неданошанае“. Па поўдні Люба вынесла свайго сына на двор, на сонца. Над горадам...»</comment>
      <origin>289741</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2946" sha1="4crpjhov9q5qajtmtf75v3ct1uoyiko" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;пачалі глядзець на іх, быццам яна зрабіла перад усім светам вялікую віну. У той дзень стала вядома на ўсім двары, што ў „прыбудоўцы абарваная дзеўка прывяла дзіця і яно крыху неданошанае“. Па поўдні Люба вынесла свайго сына на двор, на сонца. Над горадам ішлі ясныя павевы блізкай восені. Люба доўга трымала свайго сына на сонцы і трымала вочы або на яго твары, або на зямлі: ёй думалася, што з кожнага акна на яе паказваюць пальцамі. Праз векалькі гадзін, кладучы яго спаць на тую чорную падушку, яна прыклала свой лоб да яго бясформеннага яшчэ тварыка і заплакала:

{{Водступ|2|em}}— Хлопчык мой, у тую ноч я хацела, каб ты радзіўся нежывы.

{{Водступ|2|em}}Да гэтых спраў пачала мець дачыненне адна асоба, дагэтуль невядомая героям гэтай хронікі. Люба была маленькай і выпадковай прычынай таго, як далей накіравалася яе жыццё, а праз некалькі год яны спаткаліся ўжо зусім інакшымі людзьмі і як мае быць ацанілі ўсё, што было раней. Нязначная выпадковасць часта зводзіць людзей зусім чужых быццам на тое, каб паміж імі вырасла або замілаванне, або нянавісць.

{{Водступ|2|em}}Гэта была Валя Іваноўская. Блізка таго часу, калі рамантавалі разбураны і спалены ў вайну Віленскі вакзал, кожны дзень яе можна было бачыць а гадзіне адзінаццатай на Ленінскай вуліцы: яна спяшала на біржу працы. Там, у змрочным доме, у глыбіні двара на пляцу Волі ў гэты час сутак кіпеў натоўп беспрацоўных, адгароджаны ад рэгістратараў скрыпучымі драўлянымі бар‘ерамі. Валя Іваноўская заўсёды станавілася ў чаргу каля аднаго з бар‘ераў і стаяла там нецярпліва — каля яе заўсёды было шумна, там, дзе яна стаяла, крычалі цераз бар‘ер да рэгістратара, каб&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4crpjhov9q5qajtmtf75v3ct1uoyiko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/15</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124961</id>
    <revision>
      <id>289742</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «мэліорацыі, то трэба заўважыць, што асушыць куды лягчэй, чым абводніць, увільгоціць. Такім спосабам, для падняцьця культуры Беларусі ня прыдзецца траціць столькі сіл і коштаў, як краём з контынэнтальным кліматам.  Тэрыторыя Беларусі ня можа пахваліцца...»</comment>
      <origin>289742</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="799q87tc6d8vfwhuhtjc8cwg12ygrzz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 11 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мэліорацыі, то трэба заўважыць, што асушыць куды лягчэй, чым абводніць, увільгоціць. Такім спосабам, для падняцьця культуры Беларусі ня прыдзецца траціць столькі сіл і коштаў, як краём з контынэнтальным кліматам.

Тэрыторыя Беларусі ня можа пахваліцца добраю глебаю: зямелька Беларусі, за выключэньнем некаторых паветаў, — малаўрадлівая. Найбольш пашыранымі грунтамі зьяўляюцца суглінкі і супяскі. Суглінак спатыкаецца ў паўночнай часьці Магілеўшчыны і Віленшчыны і ў паўночна-заходняй часьці Горадзеншчыны. Супескавы грунт бяднейшы за сугліністы і дае меншыя ўраджаі. Супясковае глебы на Беларусі больш

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 15 crop).jpg|center|frameless|300px]]

&lt;small&gt;Беларускае сяло.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

чым сугліністае: яна спатыкаецца амаль па ўсёй Беларусі. Шмат ёсьць на Беларусі і пяскоў, асабліва каля вялікіх рэк. Найбольш пяскоў знаходзіцца ў паўднёвай Беларусі. Спатыкаюцца ў нас і падзолы, якія па сваёй ураджайнасьці стаяць яшчэ ніжэй ад пясковых глеб. Найчасьцей яны пападаюцца ў паўночнай Беларусі, напрыклад, у старых Полацкім і Вяліскім паветах на Віцебшчыне. Самай ураджайнай глебай на Беларусі зьяўляецца гліністая, якая складаецца з 40 проц. пяску і і 60 проц. гліны. Гліністых грунтоў найбольш спатыкаецца ў паветах Слуцкім, Наваградзкім, Менскім і Нэвельскім.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>799q87tc6d8vfwhuhtjc8cwg12ygrzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124962</id>
    <revision>
      <id>289743</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «Шмат трэба ўлажыць у зямлю, каб дала яна кавалак хлеба. І беларус шчыра працуе. Ня гледзячы на невялікі ўзрост і пахілы склад, ён вытрыманы працаўнік. Гэта добра ведаюць усе, хто наймае на земляныя работы; добра ведае Амэрыка, бяручы з Беларусі работніка...»</comment>
      <origin>289743</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="lykmaili09yrsvr9qxjsoacrol1rkxm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 12 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Шмат трэба ўлажыць у зямлю, каб дала яна кавалак хлеба. І беларус шчыра працуе. Ня гледзячы на невялікі ўзрост і пахілы склад, ён вытрыманы працаўнік. Гэта добра ведаюць усе, хто наймае на земляныя работы; добра ведае Амэрыка, бяручы з Беларусі работніка на цяжкую чорную працу. Найбольш прывязан сучасны нам беларус да ральніцтва. Ён, як кажа пясьняр Янка Купала, „пан сахі і касы“. І толькі тады, калі няма ў беларуса гэтага панства, ён ідзе на другія работы.

Як і ўсе тэрыторыі, Беларусь мела сваё мінулае і павінна мець сваю гісторыю. Дагэтуль мала хто цікавіўся ёю, але рэвалюцыйнае жыцьцё ўсё больш і больш прымушае нас ведаць гэтую гісторыю. Ужо недалёка той час, калі кожны грамадзянін Беларусі будзе ведаць гісторыю краю, бо без яе ён ня будзе сьвядомым грамадзянінам, ня будзе тварцом будучыны. Толькі гісторыя дае моцны грунт для політычна-соцыяльнай і культурнай творчасьці.

&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;——&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lykmaili09yrsvr9qxjsoacrol1rkxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124963</id>
    <revision>
      <id>289744</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «іх перавялі ў першую катэгорыю. Гэтае нездавальненне і біржай, і рэгістратарамі ішло ад Валі і перакідалася на ўсіх. Калі да яе даходзіла чарга, і яна чула ўжо звыклую фразу „яшчэ няма работы“, яна моўчкі ішла ад бар‘ера, але з такім выглядам, быццам выр...»</comment>
      <origin>289744</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3075" sha1="5lf8rs9ce7eierx4n60fkgodvppsbyr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;іх перавялі ў першую катэгорыю. Гэтае нездавальненне і біржай, і рэгістратарамі ішло ад Валі і перакідалася на ўсіх. Калі да яе даходзіла чарга, і яна чула ўжо звыклую фразу „яшчэ няма работы“,
яна моўчкі ішла ад бар‘ера, але з такім выглядам, быццам выразна гаварыла: вядома, чаго больш чакаць ад гэтых тупіц, якія сядзяць за гэтымі сталамі з кучай спісаў і анкет. Адзета яна была заўсёды ў адно і тое-ж адзенне, зграбна і з густам, але з вельмі выразнымі слядамі тагачаснай агульнай беднасці. Цёмныя валасы яна гладка зачосвала і касу хавала пад сіні жакет, старанна зацыраваны на локцях сінімі ніткамі. Чалавек, здольны да наглядальнасці, мог-бы з некаторых рыс і дэталей убачыць, што — і гладка
зачосаныя валасы, і каса, схаваная пад жыкетам, — усё гэта зроблена так, а не інакш, таму, што гэта ёй да твара. Замест чаравік на нагах яе былі самаробныя сандалі: выразаная па назе дошчачка (з двух кавалкаў — каб льга было згінаць ступню) трымалася перакрыжаванымі вышэй костачак раменьчыкамі. Людзі, што доўга сюды хадзілі, да яе так прывыклі, што аднойчы адразу заўважылі, што яна не прышла. Быццам неўзаметку пачалі адчуваць, што яе тут нехапае. Так было на другі і на трэці дзень. І от некаторыя
пачалі пытацца ў рэгістратара, ці не асталася яна на работу, і куды. Рэгістратар спачатку адказаў,
„што мусіць шкадуеце яе затым, што без яе не ўмееце пачаць гармідару“, а пасля, каб адчапіцца,
паведаміў, што яна „не кожнаму з некаторых тут раўня, а настаўніца і пайшла ліквідаваць непісьменнасць
адсталых мас“. Гэта была праўда, але не так проста ўсё зрабілася. Спачатку яе паклікалі ў секцыю народнай асветы і сказалі, што яна можа быць назначана за настаўніцу ў {{перанос пачатак|п=вячэр|к=нюю}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5lf8rs9ce7eierx4n60fkgodvppsbyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124964</id>
    <revision>
      <id>289745</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «&lt;center&gt;'''Пэрыоды гісторыі Беларусі.'''&lt;/center&gt;  Ніколі не перарываецца людзкое жыцьцё. Як бягучая рэчка, цячэ яно з году ў год, з сталецьця ў сталецьце. Ніколі ня зьнікае творчая сіла чалавечай працы. Адны працаўнікі йдуць на адпачынак у сырую зямлю, і іх прымае...»</comment>
      <origin>289745</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="0fob57kvwjxg5dodzefs1rkperyyy0a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;'''Пэрыоды гісторыі Беларусі.'''&lt;/center&gt;

Ніколі не перарываецца людзкое жыцьцё. Як бягучая рэчка, цячэ яно з году ў год, з сталецьця ў сталецьце. Ніколі ня зьнікае творчая сіла чалавечай працы. Адны працаўнікі йдуць на адпачынак у сырую зямлю, і іх прымае магіла, другія нараджаюцца на сьвет, бяруць ярмо бацькоў сваіх, працуюць, змагаюцца і таксама йдуць да магілы. Працу гэтых людзей эксплёатуе капітал і яго прадстаўнікі. Гэты-ж самы капітал параджае організацыю працоўнай масы, формуе клясы і ўтварае дзяржаўныя групоўкі. Так ідзе людзкая праца, так робіцца гісторыя роду чалавечага.

Але год на год, сталецьце на сталецьце не падобна. У адны часы хутка, жвава йдзе праца. Організуюцца і ствараюцца соцыяльныя групы, пашыраецца і паглыбляецца культура сярод працоўных мас народу, здабываюцца новыя вартасьці як матэрыяльнага, так і духоўнага значэньня, вынікаюць тэорыі жыцьцёвага будаўніцтва, — наогул, ідзе шпарка гістарычны паступовы рух. У другія-ж часы справа стаіць іначай: рух жыцьця прыпыняецца, сілы народу заміраюць, хаваецца кудысь у глыбіню творчасьць люднасьці, соцыяльны і політычны ўціск руйнуе дзяржаўны будынак і прыгнятае працоўную масу.

Адным словам, прыглядзеўшыся з увагай да неперарыўнага, паступовага руху гісторыі народу, можна ўсё-ж такі знайсьці ў гэтым руху нейкія яго асаблівасьці ў тыя ці іншыя эпохі. Грунтуючыся на такіх асаблівасьцях гістарычнага руху, можна зноў такі вызначыць у гісторыі народу пэрыоды яго жыцьця.

Разумеецца, што таксама стаіць справа і ў гісторыі Беларусі і яе народу.

Па асаблівасьці політыка-соцыяльнага і культурнага жыцьця беларускага народу гісторыю Беларусі можна падзяліць на чатыры пэрыоды: Полацкі, Літоўска-Беларускі, Польскі і Расійскі.

Пачынаецца больш-менш вядомае гістарычнае жыцьцё IX сталецьця на сярэдняй часьці вялікага воднага шляху „з Варагаў у Грэкі“. Гэты шлях ёсьць шлях тагочаснай культуры і гандлю. Наймацнейшым княствам сярод нашых пляменьняў (крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў) было Полацкае. Незалежнае з пачатку гістарычных зьвестак, яно прымушана было кіеўскімі князьмі да залежнасьці ад Кіева. Але гэтая залежнасьць трымалася кароткі час і ня была агульнай поўнай {{перанос пачатак|залеж|насьцю}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0fob57kvwjxg5dodzefs1rkperyyy0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124965</id>
    <revision>
      <id>289746</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «&lt;br /&gt; &lt;center&gt; '''КАРТА ПОЛАЦКАЕ, СМАЛЕНСКАЕ Й ТУРАЎСКАЕ ЗЯМЛІ Ў XII—XIV В.'''  [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 18 crop).jpg|center|frameless|600px]] &lt;/center&gt;»</comment>
      <origin>289746</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="emoixxxc9jqzyumceftmrtettyew2ui" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
'''КАРТА ПОЛАЦКАЕ, СМАЛЕНСКАЕ Й ТУРАЎСКАЕ ЗЯМЛІ Ў XII—XIV В.'''

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 18 crop).jpg|center|frameless|600px]]
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>emoixxxc9jqzyumceftmrtettyew2ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124966</id>
    <revision>
      <id>289747</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|залеж|насьцю}}. Ужо з пачатку XI сталецьця пашло змаганьне за незалежнасьць полацкіх Ізяславічаў з кіеўскімі Яраславічамі. У гэтым змаганьні ўкола Полацкага княства зьбіраліся княствы драбнейшыя. Да найбольшай моцы Полацкае княства даш...»</comment>
      <origin>289747</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4771" sha1="j6nls7gyb24aplivg81pl9eatf11nr5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 15 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|залеж|насьцю}}. Ужо з пачатку XI сталецьця пашло змаганьне за незалежнасьць полацкіх Ізяславічаў з кіеўскімі Яраславічамі. У гэтым змаганьні ўкола Полацкага княства зьбіраліся княствы драбнейшыя. Да найбольшай моцы Полацкае княства дашло ў часы Ўсяслава (1044—1101). Пасьля яго сьмерці пачаўся політычны ўпадак Полацкай Русі. Полацкая Русь вядзе шырокі гандаль як з Захадам, так і Ўсходам. Яна мае магчымасьць збываць свае продукты і даставаць патрэбных ёй тавараў чужаземнай вытворчасьці, незалежна ад кіеўскага рынку. У руках купцоў зьбіраюцца вялікія капіталы, каторыя даюць ім магчымасьць эксплёатаваць полацкую працоўную масу. Вечы гарадоў зьяўляюцца тым месцам, дзе асабліва яскрава выяўляецца барацьба паміж „лепшымі“ людзьмі, уладарамі капіталаў, і „подлымі“ людзьмі, уладарамі рабочых рук.

У XIII сталецьці пачынаюць гуртавацца літоўскія пляменьні, суседнія з Полаччынай; яны організуюцца і зьбіраюць укола сябе разрозьненыя паўночна-заходнія рускія пляменьні, якія пачынаюць злучацца з літвінамі. Будуецца вялікае княства Літоўска-Беларускае, дзе кіруе гаспадар, вялікі князь-літвін, а пануюць культура і мова заняпаўшай політычна Полаччыны, каторыя з пачатку XIV сталецьця прымаюць адзнакі беларускай мовы і культуры. Мы ведаем, што беларуская мова стала ў новым гаспадарстве дзяржаўнай мовай: у ёй пісаліся законы і офіцыяльныя паперы. У беларускай мове рабілася і культурная справа таго часу: пісаліся летапісы і другія творы слова, друкаваліся кнігі; пабеларуску гаварылі і ў палацы вялікага князя.

У Літоўска-Беларускім гаспадарстве згодна жывуць дзьве веры: усходня-хрысьціянская — у славян і паганская — у літвіноў. Хоць у канцы XIV сталецьця, дзеля прычын хатніх і знадворных, Літоўска-Беларуская дзяржава юрыдычна злучылася з Польшчай, аднак-жа ў XV і першай палавіне XVI сталецьця дзяржаўныя, культурныя і рэлігійныя справы мала чым зьмяніліся. Усяму гэтаму пэрыоду ад XIII да палавіны XVI сталецьця можна даць назву Літоўска-Беларускага. „Подлыя“ людзі паступова ўсё больш пападаюць у рукі заможных, лепшых людзей. Вольны земляроб паступова губіць сваю вольнасьць і робіцца ўсё бліжэйшым да фэўдальнага сэрва. Гарады адгароджваюцца ад вёскі тым, што купляюць за грошы ад літоўскіх гаспадароў Майдэборскае права. Вечы паступова адміраюць.

К палавіне XVI сталецьця польскі ўплыў усё мацнее. Па прычынах як хатніх, так і знадворных Літва і Беларусь усё больш і больш павінны хіліцца да Польшчы. У 1569 годзе на Люблінскім сойме адбылася ня толькі юрыдычна, але і рэальна вунія Літвы й Беларусі з Польшчай. Польшча скарыстала цяжкія ўмовы дзяржаўнага жыцьця сваёй&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j6nls7gyb24aplivg81pl9eatf11nr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124967</id>
    <revision>
      <id>289748</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=вячэр|к=нюю}} школу для дарослых, але толькі тады, калі яна сама паможа арганізаваць гэтую школу. Справа тут была такая, што школа існавала ўжо некаторы час, але карысці з яе ніякай не было, бо людзі, якія ў ёй вучыліся, кідалі гэтую нязвыкл...»</comment>
      <origin>289748</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3014" sha1="f9mdv57l3u7yg1k66oyhq63o2pv5c1c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=вячэр|к=нюю}} школу для дарослых, але толькі тады, калі яна сама паможа арганізаваць гэтую школу. Справа тут была такая, што школа існавала ўжо некаторы час, але карысці з яе ніякай не было, бо людзі, якія ў ёй вучыліся, кідалі гэтую нязвыклую ім справу, ледзьве пабыўшы ў ёй тыдзень або найбольш два. Вербавалі тады новых „вучняў“, але тыя неўзабаве добраахвотна саступалі месца трэцім. Цяпер настаўнікам гэтай школы сказалі, што яны павінны ўвайсці ў такі „кантакт“ з сваімі вучнямі, каб тыя вышлі з школы як мае быць пісьменныя. Валя Іваноўская ўзялася за справу.

{{Водступ|2|em}}Ёй не зусім да густу гэта было. Яна марыла быць настаўніцай не ў такой, „выпадковай“, а ў сапраўднай школе. На гэта яна і вучылася.

{{Водступ|2|em}}Аднак трэба было ісці і ў такую школу, калі лепшай не было. Яна была дачка панскага каваля, бацька з ёю ўцёк у Менск з сваёй мясцовасці адразу пасля таго, як мясцовасць пасля міру з Польшчай, апынулася па той бок граніцы: у маёнтак вярнуўся пан, якога каваль хацеў злавіць і прытрымаць на сялянскую расправу, калі той уцякаў пры находзе, пасля акупацыі, Чырвонай арміі.

{{Водступ|2|em}}Валя Іваноўская пачала ўваходзіць у „кантакт“ з сваімі вучнямі. Іх было ў яе нямнога, чалавек дзесяць паджылых рабочых. Найбольш яны працавалі цяпер на рамонце Віленскага вакзала. Аднойчы ўдзень яна явілася да іх на работу. Яны былі такія занятыя, што гаварыць з імі нельга было, але Валя абышла іх і з кожным прывіталася. Да абеда было далёка і яна пайшла хадзіць па вакзалу і навокал яго. Палова вакзальных сцен стаяла як шкілет — без акон, дзвярэй, страхі і столі, цэгла была абкурадымлевая пажарам. Такі {{перанос пачатак|п=малю|к=нак}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f9mdv57l3u7yg1k66oyhq63o2pv5c1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124968</id>
    <revision>
      <id>289749</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «&lt;br /&gt; &lt;center&gt; '''КАРТА БЕЛАРУСІ Ў XVI—XVIII ВЯКОХ.'''  [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 20 crop).jpg|center|frameless|600px]] &lt;/center&gt;»</comment>
      <origin>289749</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="qz1fn0lcejc6x97q00wipi7tdhkls65" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
'''КАРТА БЕЛАРУСІ Ў XVI—XVIII ВЯКОХ.'''

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 20 crop).jpg|center|frameless|600px]]
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qz1fn0lcejc6x97q00wipi7tdhkls65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124969</id>
    <revision>
      <id>289750</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «суседкі, каб зрабіць вунію інкорпорацыяй Літвы і Беларусі ў організм Польшчы. Асобнасьць і незалежнасьць Літвы і Беларусі была згублена. Валынь, Падольле і Падлясьсе былі залічаны землямі Польскай Кароны. На сойме 1697 г. была зроблена пастанова аб польс...»</comment>
      <origin>289750</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="brjmgtzrxdezir86vb4bnirl6kkock0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 17 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;суседкі, каб зрабіць вунію інкорпорацыяй Літвы і Беларусі ў організм Польшчы. Асобнасьць і незалежнасьць Літвы і Беларусі была згублена. Валынь, Падольле і Падлясьсе былі залічаны землямі Польскай Кароны. На сойме 1697 г. была зроблена пастанова аб польскай мове, як дзяржаўнай мове. Поруч з мовай, сталі панаваць польская культура, польскі соцыяльны і політычны лад і каталіцкая вера. Літвіны і беларусы вышэйшых станаў апалячваліся, адыходзілі ад бацькаўшчыны сваёй, ад свайго народу. Пакінуты імі просты беларускі народ, каторы ў гэтыя часы быў ужо запрыгоненым, захаваў сваю старую мову, старыя звычаі і веру. Але ён ня меў ужо моцы зьберагчы і пашырыць беларускую культуру. Пад політычнай і культурнай уладай Польшчы Беларусь была да канца XVIII веку.

Дзякуючы вялікім і зацяжным недахватам соцыяльнага, політычнага і царкоўна-рэлігійнага жыцьця, гаспадарства Рэчы Паспалітай у канцы XVIII сталецьця зусім заняпала і прышло, урэшце, да поўнага свайго распаду. Суседнія дзяржавы выкарысталі ўпадак соцыяльна і політычна гнілое Польшчы. Польшча была падзелена паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй. Беларуская тэрыторыя ўвашла ў склад Расійскай імпэрыі. Імпэратрыца расійская, прыняўшы пад сваю „вялікую руку“ Беларусь, абяцалася захаваць „на вечныя часы“ ў прылучаных беларускіх землях грамадзянскую вольнасьць і вольнасьць сумленьня паводлуг старых звычаяў і прывілеяў. Само сабою разумеецца, што гэтыя звычаі і прывілеі панска-шляхецкай Польшчы былі ў соцыяльна-грамадзкім сэнсе вельмі шкадлівы для працоўных мас беларускага народу. Такая політыка расійскага ўраду йдзе да часу кіраваньня Мікалая I. Урад увесь час няньчыцца з панам-палякам, робячы адначасна соцыяльна-нацыянальны націск на мужыка-беларуса. З часу Мікалая I справа пашла некалькі йначай. Пасьля польскіх паўстаньняў, польскія паны на Беларусі як-бы страцілі ласку расійскага ўраду, але ад гэтага ня стала лепш беларускаму мужыку. Некаторых зямляўласьнікаў-палякаў замянялі зямляўласьнікі, што вышлі з расійскай бюрократыі, і соцыяльны ўціск ніколі не зьмяншаўся. Праўда, прыпыніўся польскі культурна-нацыянальны ўціск; затое яго месца заняў расійскі культурна-нацыянальны ўціск. Беларусу было забаронена асобным указам нават мець кнігу, друкаваную ў яго роднай мове. Ня гледзячы на гэтае, якраз у гэты пэрыод у Беларусі пачынаецца рух, каторы мае клясавы і нацыянальна-культурны кірунак.

Толькі сучасная вялікая рэволюцыя, разваліўшы царскую Расію, вызваліла Беларусь і дала ёй магчымасьць пачаць новае жыцьцё на зусім новым грунце.

&lt;center&gt;——&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;span style=&quot;float: left;&quot;&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>brjmgtzrxdezir86vb4bnirl6kkock0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124970</id>
    <revision>
      <id>289751</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «&lt;center&gt; &lt;big&gt;'''Першы пэрыод Беларускае гісторыі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt; '''(IX—XIII ст.).'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''Старажытныя насельнікі Беларусі''' &lt;/center&gt;  Каля часоў IX сталецьця землі, занятыя ўсходнімі, рускімі славянамі, дзяліліся паводлуг рэчных сыстэм і гандлёвых цэнтраў на чатыры тэрыт...»</comment>
      <origin>289751</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="ikai133c1510umr2wqmhcy0sv0y61y3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
&lt;big&gt;'''Першы пэрыод Беларускае гісторыі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;
'''(IX—XIII ст.).'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
'''Старажытныя насельнікі Беларусі'''
&lt;/center&gt;

Каля часоў IX сталецьця землі, занятыя ўсходнімі, рускімі славянамі, дзяліліся паводлуг рэчных сыстэм і гандлёвых цэнтраў на чатыры тэрыторыі. На поўначы, пасярод вазёр, балот і лясоў, цэнтруючыся ўкола Ільменю, лягла зямля Ноўгарадзкіх славян. Далёка на ўсход цягнуліся гэтыя землі, даходзячы аж да Уральскіх гор. Кіраваў імі „Гаспадзін вялікі Ноўгарад“. Пад усходнімі землямі Ноўгараду, паміж Волгаю і Акою, ляглі землі, што цягнуліся да Ростава Вялікага і да Суздалю. Значную ролю будуць мець гэтыя землі толькі з пачатку XIII сталецьця. На поўдні, па сярэдняму і ніжнему Дняпру, уходзячы аж у стэпы, лягла Дняпроўская Русь, сцэнтраваная ўкола багатага Кіеву. Гісторыя гэтае зямлі нам добра вядома з агульных курсаў расійскай гісторыі, якая разглядала жыцьцё амаль што яго аднаго. Паміж заходнімі Ноўгарадзкімі і Кіеўскімі землямі, па верхняй Заходняй Дзьвіне і верхняму Дняпру з Прыпяцьцю, Бярэзінаю і Сожам ляглі землі будучай Беларусі, каторыя цэнтраваліся ўкола гораду Полацку. Гэта ёсьць так званая Полацкая Русь.

Насельнікамі вышэйпаказанай тэрыторыі (Полацкай) былі тры ўсходня-славянскія, рускія пляменьні: крывічы, дрыгвічы і радзімічы. Сярод крывічоў і дрыгвічоў жылі яшчэ літвіны, напр., ятвягі.

Найвялікшым племем былі крывічы, каторыя жылі па вышнявінах рэк — Заходняй Дзьвіны, Дняпра і Лаваці. Што датычыць назвы „крывічы“, то адны вучоныя гавораць, што крывіча так назвалі за тое, што ён быў хітры, крывадушны чалавек. Другія вучоныя вядуць імя „крывічы“ ад слова „кроў“, тады назву „крывічы“ магчыма разумець: „сваякі па крыві“, кроўныя. Раскіданыя па шырокаму абшару, крывічы сваёю назваю як-бы падкрэсьлівалі сваё сваяцтва. Дрыгвічы расьсяліліся паміж Прыпяцьцю і Заходняй Дзьвіною. Сярэдзіна сялібы дрыгвічоў супадае з нашай Меншчынай. Яны жылі пасярод лясоў і балот, дзе шмат было багнін, інакш кажучы, дрыгвы. Адсюль і пашло іх імя. Пасьля іх толькі ў Меншчыне засталося больш як 30 тысяч курганоў-магільнікаў. Радзімічы былі невялікім племем і жылі па абодвух берагах&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ikai133c1510umr2wqmhcy0sv0y61y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124971</id>
    <revision>
      <id>289752</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «Сожу. Яны прышлі сюды пазьней ад крывічоў і дрыгвічоў з ляскай (польскай) стараны. Летапіс гаворыць аб іх так: „Бяста бо два брата в Лясех: Радзім, а другі Вятко, і прішедша седоста Радзім на Соже, і прозвашася Радзімічі, Вятко седе с родом своїм по Оце, от...»</comment>
      <origin>289752</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="e5onovgte310gu6kqe6u741snw1wbs5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 19 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Сожу. Яны прышлі сюды пазьней ад крывічоў і дрыгвічоў з ляскай (польскай) стараны. Летапіс гаворыць аб іх так: „Бяста бо два брата в Лясех: Радзім, а другі Вятко, і прішедша седоста Радзім на Соже, і прозвашася Радзімічі, Вятко седе с родом своїм по Оце, от него-ж прозвашася Вятічі“.

Аб жыцьці нашых прародзічаў мы знаходзім весткі ў Кіеўскім летапісе. Летапісец так малюе гэтае жыцьцё: „Жівяху в лесе, яко-же всякі зверь, ядуще всё нечісто, і срамословіе в ніх пред отцы і пред снохамі; і брацы не бываху в ніх, но ігріща межю селы“... і г. д. Судзячы па гэтай летапіснай ведамасьці, выходзіць, што нашыя продкі былі зусім у первястковым стане, ня мелі ніякай культуры і жылі сярод лясоў, як нейкае быдла. Ня так абстаіць справа, калі мы запытаемся ў чужаземных сьведкаў. Усе яны ў адзін голас кажуць аб тым, што ўсходнія славяне ўжо і ў часы сівой старасьветчыны мелі нейкую культуру і нават немалую. Так, напрыклад, гавораць бізантыцкія аўтары — Пракопі, Маўрыкі, Канстанты Чырвонародны і арабскі аўтар Масудзі. Той самы летапіс, каторы, з аднаго боку, такою чорнаю хварбаю малюе культурны быт нашых продкаў, з другога боку — дае пэўныя весткі аб вялікім ліку гарадоў, якія былі раскіданы па ўсіх куткох тагочаснай Полацкай Русі. А мы ведаем, што прысутнасьць у народу гарадоў, як гандлёвых цэнтраў, гаворыць зусім ясна аб культурнасьці народу. Аб гэтым-жа, хоць маўчком, але гавораць тыя магільнікі-курганы, каторыя засталіся на тэрыторыі Беларусі аж да нашых часоў. Раскопкі гэтых магільнікаў-курганоў, якія робяцца вучонымі, даюць шмат матэрыялаў, каб намаляваць стан культуры як матэрыяльнай, так і духоўнай у крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў.

З раскопак мы бачым, што пляеньні будучага беларускага народу, не зважаючы на сваю блізкасьць па крыві і суседзтву, мелі ня зусім сходныя звычаі. Так, напрыклад, кожнае з іх па сваім уласным звычаі хавала нябожчыкаў. Крывічы палілі труп, попел зьбіралі ў пасудзіну, якую потым пакрывалі насыцам. Укола насыпу капалі раўчак, а курган абводзілі стужкай з каменю. Дрыгвічы клалі сваіх нябожчыкаў на зямлі і насыпалі над імі курганы. Радзімічы да Х сталецьця сваіх нябожчыкаў палілі, а пасьля гэтага часу клалі нябожчыка на ложка, пасыпанае попелам, і над ім рабілі наспу. Уклад хаўтурны крывіцкі быў найскладнейшы; гэтае гаворыць аб тым, што і культура іх павінна была быць вышэйшаю.

Па тых рэчах, што знаходзяцца ў курганох, ясна, што дзяды нашыя ня сквапны былі да вайны, ім больш падабалася мірная праца: земляробства, зьвералоўства і гандаль. Яны ўмелі ўжо ткаць на {{перанос пачатак|крос|нах}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5onovgte310gu6kqe6u741snw1wbs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124972</id>
    <revision>
      <id>289753</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|крос|нах}}, ведалі бандарную і ганчарную справу. Былі сярод іх людзі заможныя, каторыя любілі хораша прыбрацца. На шыі яны насілі маністы з шкляных пацерак, часам бронзавых і срэбных, з размаітымі падвескамі, добра апрацаванымі. Відаць, шт...»</comment>
      <origin>289753</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4543" sha1="ovtk7t2ps6kqhir2o1mgazscxiyupv1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 20 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|крос|нах}}, ведалі бандарную і ганчарную справу. Былі сярод іх людзі заможныя, каторыя любілі хораша прыбрацца. На шыі яны насілі маністы з шкляных пацерак, часам бронзавых і срэбных, з размаітымі падвескамі, добра апрацаванымі. Відаць, што пацеркі, вельмі штучна зробленыя, дзесь купляліся. Беларус нашага часу ня можа прыбрацца так багата і цікава, як маглі прыбрацца яго продкі, каторыя па летапісу „жывяху в лесе, яко-же всякій зверь“. Проф. Завітневіч аб кургановых рэчах гаворыць так: „Курганные предметы Полесья по своему материалу ценнее, а по форме разнообразнее, затейливее, а иногда даже изящнее нынешних“. І няма тут ніякага дзіва. Нашу бацькаўшчыну багаціў вялікі водны шлях з Варагаў у Бізантыю, па каторым ішоў сусьветны гандаль таго часу. У гэтым гандлі працавалі і мелі немалы заробак і нашы прародзічы. Цікава тое, што некаторыя рэчы якія ўжываліся тады, ужываюцца і цяпер беларусамі нашага часу. Жыхар кургановага Палесься меў звычай падпяразвацца раменным паскам з шкураным кашэлікам, у каторым ён хаваў крэсіва, крамень, губку і ножык. Наш беларус некаторых паветаў Горадзеншчыны, Магілеўшчыны і Меншчыны таксама носіць пры сабе ў кашэліку на раменным паску такія самыя рэчы; толькі ён дадаў да іх, як чалавек нашае культуры, яшчэ тутун і люльку.

Чым вытлумачыць тое, што вестка летапісу аб някультурнасьці нашых прародзічаў так не падобна на весткі чужаземных сьведкаў курганоў? Трэба памятаць, што хто-б ня быў аўтар летапісу, ён быў манах, прадстаўнік новай культуры і новай веры, якая прасочвалася ў нашыя лясы з далёкай Бізантыі. Пэўна, што ўсё тое, што насіла на сабе адзнакі не яго культуры, аўтар лічыў някультурным. Шлюб, учынены водлуг звычаяў паганскай веры, яго не здавольваў, і летапісец піша, што ў продкаў нашых „брацы не бываху“. Калі продкі нашы ў посны, па звычаі хрысьціянства, дзень елі скаромнае па сваім паганскім звычаі, манах летапісец кажа, што яны елі ўсё нячыстае. Такія здарэньні ацэнкі культуры ў гісторыі людзей мы бачым часта. Вядома нам, напрыклад, што рымляне звалі першых хрысьціян бязбожнікамі за тое, што яны верылі ў свайго нявіднага бога, а ня ў іх рымскіх багоў; апроч таго, рымляне вінавацілі іх у распуснасьці за тое, што ў хрысьціян была свая мараль, а не мараль паганскай веры рымлян. Адным словам, летапісец зрабіў згодна з законамі соцыяльнай псыхолёгіі тую абмылку, якая для нас зусім зразумела: славяне ня мелі і не прызнавалі бізантыцка-хрысьціянскай культуры, значыць, яны ня мелі ніякай культуры.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ovtk7t2ps6kqhir2o1mgazscxiyupv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124973</id>
    <revision>
      <id>289754</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «&lt;center&gt;'''Дзяржаўна-політычны лад.'''&lt;/center&gt;  З палавіны IX сталецьця сярод усіх усходніх славян пачынаецца дзяржаўна-грамадзкая організацыя. Пляеньні крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў ідуць па тым-жа гістарычным шляху. Будуецца гаспадарства й тут. Яшчэ да зак...»</comment>
      <origin>289754</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="ixi2bi6t56wyjn0pawuflbt9rxavli5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 21 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;'''Дзяржаўна-політычны лад.'''&lt;/center&gt;

З палавіны IX сталецьця сярод усіх усходніх славян пачынаецца дзяржаўна-грамадзкая організацыя. Пляеньні крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў ідуць па тым-жа гістарычным шляху. Будуецца гаспадарства й тут. Яшчэ да закліканьня вядомых нам князёў-варагаў (862) пачалі тут складацца воласьці-княствы. Вёскі валасьцей цягнулі, як да цэнтру, да бліжэйшага гораду. Чым большы і багацейшы быў горад, тым большую тэрыторыю вясковую концэнтраваў ён укола сябе. Разумеецца, што воласьці былі розныя па абшарам сваіх тэрыторый. Найвялікшымі паміж імі лічыліся: Полацкая, Смаленская і Тураўская. У летапісе, апроч іх, успамінаюцца яшчэ і другія воласьці з меншай тэрыторыяй, напрыклад: Віцебская, Аршанская, Друцкая, Мсьціслаўская, Ізяслаўская, Слуцкая, Навагрудзкая, Нясьвіская, Менская, Пінская, Мазырская, Сьвіслацкая і іншыя.

Кожная воласьць кіравалася збоку ўстаноўча-законадаўчага — вечам, а збоку выканаўчага — князем і яго дружынаю. Адкуль і як узяліся князі ў Полацкай Русі? Магчыма думаць, што ўлада князя ў розных мясцох вынікла з розных крыніц. Часам князь быў адным з роданачальнікаў племя. Энэргія і здольнасьць, асабліва ў ваяўніцкіх справах, выстаўлялі яго наперад з агульнай масы старшынь. У некаторых мясцох, дзе жыцьцё было спакайнейшае, ён станавіўся першым проста на аснове родавага старшынства па гадох. Князі, што вышлі з роданачальнікаў, былі, такім спосабам, элемэнтам мясцовым. Апроч гэтых князёў мясцовай формацыі, у Полацкай Русі, як і ў Кіеўскай, былі князі прышлыя. Яны вербаваліся з тых нормана-варасцкіх элемэнтаў, каторыя часта праходзілі праз Русь з поўначы на поўдзень і часта асядалі па мясцох. Як вербаваўся ў князі гэты прышлы элемэнт, можна бачыць, напрыклад, з летапіснага паданьня аб закліку князёў-варагаў — Рурыка, Сінявуса і Трувара. Маглі быць здарэньні, калі варагі бралі на сябе ўладу і бяз закліку, проста сілаю зброі. У Полацкую Русь норманы-варагі пападалі як з поўначы, так і з захаду, ідучы сюды з дружынамі па Заходняй Дзьвіне. Валасныя князі, як ужо было сказана вышэй, мелі выканаўчую ўладу ў сваёй воласьці. Найчасьцей ім прыходзілася весьці ваяўніцкую працу: яны баранілі тэрыторыю воласьці і яе маетнасьць ад ворага і рабілі з сваёю дружынаю паходы на суседнія варожыя воласьці і на чужаземныя краі. Апроч таго, князь з дружынаю рабіў адміністрацыйную работу, чыніў суд і расправу і павінен быў пільнаваць гандлёвыя шляхі й караваны якія ішлі праз яго воласьць.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ixi2bi6t56wyjn0pawuflbt9rxavli5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124974</id>
    <revision>
      <id>289755</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289755</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="4vjfy7rr9zzxj2z6mr1s23b67hm6905" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 22 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Законадаўчая ўлада ў воласьці належала да веча, або да народнага сходу. Веча зьбіралася ў найгалоўнейшым горадзе воласьці-княства. Веча запрашала князя, гадзілася з ім; калі князь парушаў пастаўленыя яму ўмовы, яно „паказывала князю пуць“, іначай кажучы, адбірала ад яго княжую ўладу. Веча выдавала ўсялякія пастановы для насельнікаў воласьці, абірала ўраднікаў на патрэбныя пасады, адбірала ў іх даныя пасады. Веча абвяшчала войны і рабіла згоду з суседзямі. Улада веча шырылася ня толькі на горад, але й на ўсю воласьць, якая цэнтравалася ўкола гораду, і вёскі, якія параскіданы па ўсяму княству. Пры гэтым, меншыя ў воласьці гарады лічыліся прыгарадамі галоўнага гораду.

&lt;div style=&quot;float: left; width: 250px; margin-right: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;&quot;&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 26 crop).jpg|center|frameless|250px]]

&lt;small&gt;Палачане выганяюць князя.&lt;br /&gt;(З Радзівілаўскага летапісу).&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;

Кіеўскі летапісец так гаворыць аб уладзе веча: „Новгородці ізначала, і Смольняне, і Кіяне, і Полочане, і вся власті (воласьці), яко же на думу, на веча сходятся; на что-же старейшіі сдумают, на тым і пригороді станут“. Веча ў воласьці мела магутную моц. Усякі жыхар воласьці павінен быў слухаць яго голасу, у тым ліку і князь, які быў, як мы казалі вышэй, толькі наймітам веча.

Звычай вечавога народапраўства існаваў як у Кіеўшчыне, так і ў Полаччыне з незапомных часоў. Як рабіліся справы на вечах, мы мала ведаем, бо ад вечавых сабраньняў не засталося да нашага часу аніякіх пісаных дакумантаў. Па тых невялічкіх вестках, якія мы маем, на вечавы сход жыхары зьбіраліся па звоне асобнага вечавога звону, каторы вісеў на плошчы найгалоўнейшага гораду княства. Па гэтым звоне са ўсіх канцоў гораду йшлі як мяшчане гораду, так і тыя вясковыя насельнікі воласьці, якія ў гэты час былі ў горадзе па сваіх&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4vjfy7rr9zzxj2z6mr1s23b67hm6905</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124975</id>
    <revision>
      <id>289756</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289756</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="b4o8v04mh8wvn5xzp51hey6huk52shz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 23 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;справах. Права голасу на сходзе мелі ўсе вольныя дарослыя людзі, незалежныя гаспадары. На вечы найперш дакладвалася аб тэй справе, на якую веча павінна было даць той ці іншы адказ. Даклад аб справе рабіўся ці князем воласьці, ці ўраднікамі, ці проста якім-небудзь старым чалавекам. Затым ішло абгаварваньне справы. Веча адказвала прамоўцам гоманам. Пэўна, што асобных галасоў ня лічылі, а толькі па слуху адгадвалі, што ўхваляе большасьць веча. Іншы раз выпадала так, што большасьць веча была нязначная і меншасьць не хацела адступіцца ад сваёй думкі. Тады справа даходзіла да бойкі і аднагалоснасьць дасягалася сілком; меншасьці затыкалі рот кулаком, і яе галасоў ня было чутно.

З усіх валасьцей наймагутнейшым было веча ў Полацку. Тут яно існавала з незапомных часоў і вяло сваю ўстаноўча-законадаўчую працу аж да самага канца 15 сталецьця (1498 г.), калі гораду было даравана Майдэборскае права. Яно выступала тут ува ўсе больш-менш рызыкоўныя моманты жыцьця, як рашучая сіла. Яно прымала і выганяла сваіх князёў: у 1151 годзе, яно, напрыклад, „паказала пуць“ адразу і князю Рагвалоду Барысавічу і пасадніку Расьціславу Глебавічу. Яно заключала дагаворы з князямі другіх валасьцей: вядомы дагаворы Полацкага веча з Ольгавічамі і з літоўскімі князямі. Полацкаму вечу прад'яўляліся протэсты на дзейнасьць Полацкіх князёў, як гэта было, напрыклад, у 1127 годзе збоку кіеўскага князя Мсьціслава Уладзіміравіча. Князь у Полацку заўжды ведаў сваё месца і юрыдычна ня меў вялікай сілы. Улада яго грунтавалася на яго індывідуальных здольнасьцях. Ён і яго дружына жылі асобным жыцьцём ад гораду і зьмяшчаліся ня ў самым горадзе, а ў некалькіх вярстох ад гораду, у вёсцы Бельчыцах, дзе былі пабудованы для князя з дружынаю палацы. Апрача таго, вядома, што князь і яго дружына ня мелі нават права купляцъ і ўладаць у Полацку нярухомаю маемасьцю. Таксама было ў Ноўгарадзе і Пскове. Трэба сказаць, што палажэньне Ноўгарадзкіх князёў было некалькі пэўнейшае, чым князёў Полацкіх. Справа ў тым, што веча ў Ноўгарадзе звычайна абірала сабе князя з роду кіеўскіх Яраславічаў. Пакрыўджаны вечам Ноўгарадзкі князь мог знайсьці сабе дапамогу ад сваіх кіеўскіх родзічаў і ад кіеўскага вялікага князя, каторы быў найстаршым у родзе і павінен быў бараніць малодшых сваіх родзічаў. Што датычыць да Полацкіх князёў, то яны нікому ніколі не маглі паскардзіцца на сваю крыўду. Жылі яны асобным ад кіеўскіх князёў жыцьцём і нават найчасьцей былі ў спрэчках з імі. Згубіўшы па якіх-колечы прычынах свой пасад у Полацкай воласьці, князь павінен быў бегчы на чужую старану, да чужых людзей. Такою&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b4o8v04mh8wvn5xzp51hey6huk52shz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289758</id>
      <parentid>289756</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289758</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="jbjpmv8pgof0kbcfr64altsmla3gyfl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 23 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;справах. Права голасу на сходзе мелі ўсе вольныя дарослыя людзі, незалежныя гаспадары. На вечы найперш дакладвалася аб тэй справе, на якую веча павінна было даць той ці іншы адказ. Даклад аб справе рабіўся ці князем воласьці, ці ўраднікамі, ці проста якім-небудзь старым чалавекам. Затым ішло абгаварваньне справы. Веча адказвала прамоўцам гоманам. Пэўна, што асобных галасоў ня лічылі, а толькі па слуху адгадвалі, што ўхваляе большасьць веча. Іншы раз выпадала так, што большасьць веча была нязначная і меншасьць не хацела адступіцца ад сваёй думкі. Тады справа даходзіла да бойкі і аднагалоснасьць дасягалася сілком; меншасьці затыкалі рот кулаком, і яе галасоў ня было чутно.

З усіх валасьцей наймагутнейшым было веча ў Полацку. Тут яно існавала з незапомных часоў і вяло сваю ўстаноўча-законадаўчую працу аж да самага канца 15 сталецьця (1498 г.), калі гораду было даравана Майдэборскае права. Яно выступала тут ува ўсе больш-менш рызыкоўныя моманты жыцьця, як рашучая сіла. Яно прымала і выганяла сваіх князёў: у 1151 годзе, яно, напрыклад, „паказала пуць“ адразу і князю Рагвалоду Барысавічу і пасадніку Расьціславу Глебавічу. Яно заключала дагаворы з князямі другіх валасьцей: вядомы дагаворы полацкага веча з Ольгавічамі і з літоўскімі князямі. Полацкаму вечу прад'яўляліся протэсты на дзейнасьць полацкіх князёў, як гэта было, напрыклад, у 1127 годзе збоку кіеўскага князя Мсьціслава Уладзіміравіча. Князь у Полацку заўжды ведаў сваё месца і юрыдычна ня меў вялікай сілы. Улада яго грунтавалася на яго індывідуальных здольнасьцях. Ён і яго дружына жылі асобным жыцьцём ад гораду і зьмяшчаліся ня ў самым горадзе, а ў некалькіх вярстох ад гораду, у вёсцы Бельчыцах, дзе былі пабудованы для князя з дружынаю палацы. Апрача таго, вядома, што князь і яго дружына ня мелі нават права купляцъ і ўладаць у Полацку нярухомаю маемасьцю. Таксама было ў Ноўгарадзе і Пскове. Трэба сказаць, што палажэньне ноўгарадзкіх князёў было некалькі пэўнейшае, чым князёў полацкіх. Справа ў тым, што веча ў Ноўгарадзе звычайна абірала сабе князя з роду кіеўскіх Яраславічаў. Пакрыўджаны вечам ноўгарадзкі князь мог знайсьці сабе дапамогу ад сваіх кіеўскіх родзічаў і ад кіеўскага вялікага князя, каторы быў найстаршым у родзе і павінен быў бараніць малодшых сваіх родзічаў. Што датычыць да полацкіх князёў, то яны нікому ніколі не маглі паскардзіцца на сваю крыўду. Жылі яны асобным ад кіеўскіх князёў жыцьцём і нават найчасьцей былі ў спрэчках з імі. Згубіўшы па якіх-колечы прычынах свой пасад у Полацкай воласьці, князь павінен быў бегчы на чужую старану, да чужых людзей. Такою&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jbjpmv8pgof0kbcfr64altsmla3gyfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289759</id>
      <parentid>289758</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289759</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="d1fxtjv12njo876it7wukbv7l2m6l2o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 23 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;справах. Права голасу на сходзе мелі ўсе вольныя дарослыя людзі, незалежныя гаспадары. На вечы найперш дакладвалася аб тэй справе, на якую веча павінна было даць той ці іншы адказ. Даклад аб справе рабіўся ці князем воласьці, ці ўраднікамі, ці проста якім-небудзь старым чалавекам. Затым ішло абгаварваньне справы. Веча адказвала прамоўцам гоманам. Пэўна, што асобных галасоў ня лічылі, а толькі па слуху адгадвалі, што ўхваляе большасьць веча. Іншы раз выпадала так, што большасьць веча была нязначная і меншасьць не хацела адступіцца ад сваёй думкі. Тады справа даходзіла да бойкі і аднагалоснасьць дасягалася сілком; меншасьці затыкалі рот кулаком, і яе галасоў ня было чутно.

З усіх валасьцей наймагутнейшым было веча ў Полацку. Тут яно існавала з незапомных часоў і вяло сваю ўстаноўча-законадаўчую працу аж да самага канца 15 сталецьця (1498 г.), калі гораду было даравана Майдэборскае права. Яно выступала тут ува ўсе больш-менш рызыкоўныя моманты жыцьця, як рашучая сіла. Яно прымала і выганяла сваіх князёў: у 1151 годзе, яно, напрыклад, „паказала пуць“ адразу і князю Рагвалоду Барысавічу і пасадніку Расьціславу Глебавічу. Яно заключала дагаворы з князямі другіх валасьцей: вядомы дагаворы полацкага веча з Ольгавічамі і з літоўскімі князямі. Полацкаму вечу прад’яўляліся протэсты на дзейнасьць полацкіх князёў, як гэта было, напрыклад, у 1127 годзе збоку кіеўскага князя Мсьціслава Уладзіміравіча. Князь у Полацку заўжды ведаў сваё месца і юрыдычна ня меў вялікай сілы. Улада яго грунтавалася на яго індывідуальных здольнасьцях. Ён і яго дружына жылі асобным жыцьцём ад гораду і зьмяшчаліся ня ў самым горадзе, а ў некалькіх вярстох ад гораду, у вёсцы Бельчыцах, дзе былі пабудованы для князя з дружынаю палацы. Апрача таго, вядома, што князь і яго дружына ня мелі нават права купляцъ і ўладаць у Полацку нярухомаю маемасьцю. Таксама было ў Ноўгарадзе і Пскове. Трэба сказаць, што палажэньне ноўгарадзкіх князёў было некалькі пэўнейшае, чым князёў полацкіх. Справа ў тым, што веча ў Ноўгарадзе звычайна абірала сабе князя з роду кіеўскіх Яраславічаў. Пакрыўджаны вечам ноўгарадзкі князь мог знайсьці сабе дапамогу ад сваіх кіеўскіх родзічаў і ад кіеўскага вялікага князя, каторы быў найстаршым у родзе і павінен быў бараніць малодшых сваіх родзічаў. Што датычыць да полацкіх князёў, то яны нікому ніколі не маглі паскардзіцца на сваю крыўду. Жылі яны асобным ад кіеўскіх князёў жыцьцём і нават найчасьцей былі ў спрэчках з імі. Згубіўшы па якіх-колечы прычынах свой пасад у Полацкай воласьці, князь павінен быў бегчы на чужую старану, да чужых людзей. Такою&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d1fxtjv12njo876it7wukbv7l2m6l2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124976</id>
    <revision>
      <id>289757</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289757</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4476" sha1="istkzrhveh5oosyaks585gznnkqm9jl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 24 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;стараною звычайна была суседняя Літва. Трэба ўсё-ж такі сказаць, што полацкія князі ўмелі зжывацца з полацкім насяленьнем, былі популярнымі ў Полацку, і палачане падтрымлівалі род сваіх князёў Ізяславічаў і баранілі іх, а разам з імі і сябе, ад крыўды князёў чужога роду, напрыклад Яраславічаў Кіеўскіх.

Полацак быў найгалоўнейшым горадам у воласьці. Усе другія гарады яе былі залежны ад Полацку і лічыліся яго прыгарадамі. Такімі прыгарадамі былі, напрыклад, Менск, Віцебск, Барысаў, Стрэжаў Усьвят, Друцк і др. Гэтая залежнасьць адносілася толькі да надворных спраў. У сваіх хатніх справах усе прыгарады былі незалежнымі і кіраваліся сваімі вечамі і князямі.

&lt;center&gt;'''Змаганьне Полаччыны з Кіеўшчынай.'''&lt;/center&gt;

Боль-менш каля часу закліку ў Ноўгарадзкую Русь варагаў (862) Полаччына мела сваіх мясцовых князёў, аб каторых успамінае адна з скандынаўскіх сагаў, Адмундава сага. Гэтых князёў назваць па іменьнях мы ня маем магчымасьці. Вядома, што ўжо ў тыя старыя часы былі нейкія непаразуменьні паміж Полацкім і Кіеўскім цэнтрамі. Хутка пасьля закліку князёў варагі-норманы Аскольд і Дзір, родзічы прышлых з поўначы князёў — Рурыка, Сінявуса і Трувара — захапілі ўладу ў Кіеве. Абсеўшыся тут, яны адразу ўвашлі ў мясцовыя інтарэсы і сталі ў варожыя адносіны да Полацай Русі. У Ніканаўскім летапісе мы чытаем: „Аскольд і Дзір воеваша Полочан і многое зло ім сотворіша“.

Чым была выклікана вайна паміж Кіеўскім і Полацкім гандлёвымі цэнтрамі, мы ня ведаем. Відаць толькі, што Полаччына ад гэтае вайны шмат пацярпела ўбыткаў.

Аскольд і Дзір доўга ў Кіеве ня выседзелі. Рад прышлых норманскіх князёў Рурыкавічаў лічыў, што яны селі ў Кіеве незаконна. Іх зьмяніў апякун Рурыкавіча Ігара князь Алег (879-912). Гэты першы гістарычна-праўдзівы кіеўскі князь пачаў цэнтраваць укола Кіева розныя пляеньні. Ён накладаў на іх дань, адкуль і пашло слова „падданых“. У ліку другіх падданых пляеньняў Іпацкі летапіс называе і крывічоў. Разам з крывічамі пашоў потым Алег на Смаленск і ўзяў яге без змаганьня. „Олег прія город Смоленск і посаді в нем муж свой“. Аб падданьні Алегу Полацку і дрыгвічоў у летапісе вестак няма, але магчыма думаць, што і гэтыя землі былі ў нейкай залежнасьці ад Кіеву. Так, напрыклад, летапіс, гаворачы аб „укладах“, якія браў Алег з Бізантыі, называе „ўклад“ ня толькі на Смаленск, але і на Полацак. „Укладам“ завецца ваенны здабытак, каторы прысылаўся кіеўскаму князю з Бізантыі. Зьвярнуўшы ўвагу на тое, што Смаленск і Полацак&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>istkzrhveh5oosyaks585gznnkqm9jl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124977</id>
    <revision>
      <id>289760</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «мелі свае асобныя ўклады, мы павінны прызнаць, што яны былі не рабамі Кіева, а яго супольнікамі ў змаганьні з Бізантыяй. Гэты факт пацьвярджаецца тым, што ў паходах Алега ў 907 і 911 годзе на Бізантыю, паводле летапісу, Смаленск і Полацак прымалі ўдзел. Праўд...»</comment>
      <origin>289760</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="e0kqi5nm3jh7r8a1sqpj7dxux2pcwpf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 25 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мелі свае асобныя ўклады, мы павінны прызнаць, што яны былі не рабамі Кіева, а яго супольнікамі ў змаганьні з Бізантыяй. Гэты факт пацьвярджаецца тым, што ў паходах Алега ў 907 і 911 годзе на Бізантыю, паводле летапісу, Смаленск і Полацак прымалі ўдзел. Праўда, Алег у далучаных гарадох ставіў сваіх „мужэй“, але яны былі ня столькі ўраднікамі, колькі прадстаўнікамі экономічных інтарэсаў кіеўскага князя. Справы гарадоў і валасьцей па звычаі вялі мясцовыя вечы і князі „под Ольгом суще“.

Пры насьледніках Алега (Ігар, Вольга, Сьвятаслаў, 912-972) залежнасьць Полаччыны ад Кіеву паступова ўсё падае. У апошнюю чвэрць Х сталецьця ў Полацку ўжо незалежна княжыць Рагвалод.

Некаторыя вучоныя лічаць, што Рагвалод быў патомак нормана-варасцкіх князёў, каторыя зьявіліся ў Полаччыну ў канцы IX веку, адначасна з тымі, якія прышлі ў Ноўгарад. У той час, як апошнія прышлі з поўначы, продкі Рагвалода зьявіліся на Русь па Заходняй Дзьвіне і тут абселіся. Але магчыма думаць, што Рагвалод быў патомкам тых мясцовых полацкіх князёў, якія раней былі ў Полацку. Гэта пацьвярджаецца чыста славянскім імем самога Рагвалода і дачкі яго Рагнеды.

Рагвалод скарыстаў слабасьць Кіеўшчыны ў часы Ігара, Вольгі і Сьвятаслава і стаў пашыраць свой уплыў на поўнач, стараючыся адарваць Ноўгарадчыну ад сувязі з аслабеўшай Кіеўшчынай. Апроч таго. у далейшыя часы ён выкарыстаў спрэчкі, якія пачаліся ў Кіеўшчыне паміж сынамі Сьвятаслава Кіеўскага — Яраполкам, Алегам і Ўладзімерам. Ён значна пашырыў тэрыторыю полацкага ўплыву на поўдзень, атрымаўшы верх у Тураўскім княстве, каторае дагэтуль цалкам залежала ад Кіеўшчыны.

Аднак, моц Полаччыны хутка зьменшылася. У часы далейшай барацьбы сыны Сьвятаслава, Яраполк і Уладзімер, шукалі сабе дапамогі збоку Рагвалода. Дзеля гэтай мэты абодва браты дамагаліся рукі Рагвалодавай Рагнеды, каб політычны зьвязак зацьвердзіць сваяцтвам. Маладыя князі заслалі сватоў да полацкай княжны. Летапіс гаворыць, што Рагнеда, даведаўшыся, што Ўладзімер быў сынам Сьвятаслава і рабыні, не захацела быць жаною рабыніча і з пагардай адказала так: „не хочу разуті рабыніча, а за Ярополка іду“. Калі Уладзімеру перадалі адказ Рагнеды, ён у 980 годзе пашоў паходам на Полацак, разьбіў полацкае войска, зруйнаваў горад, забіў Рагвалода і яго двух сыноў, а Рагнеду забраў у Кіеў і прымусіў быць сваёю жонкаю. Ад яе ён меў чатырох сыноў і дзьве дачкі, старшы з сыноў быў Ізяслаў.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0kqi5nm3jh7r8a1sqpj7dxux2pcwpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124978</id>
    <revision>
      <id>289761</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289761</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4555" sha1="c47ojfqr59yvpu8l0nl8uudk5c6paen" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 26 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Нават тут, у палацы кіеўскага князя, ішоў працяг спрэчкі паміж Полацкам і Кіевам. Водгукі гэтай спрэчкі адчуваюцца ў Кіеўскім летапісе. Паданьне гаворыць аб тым, што Рагнеда не магла забыць сваёй крыўды і хацела раз забіць Уладзімера. Ён хапіўся за меч, каб засячы гордую палачанку, але маленькі Ізяслаў стаў таксама з мечам на заслону сваёй маткі. Гэты маленькі абаронец так спадабаўся Ўладзімеру, што ён даў яму дзедзічнае Полацкае княства. А для Рагнеды ён збудаваў каля Менску новы горад Ізяслаўль і адаслаў яе туды на жыцьцё (987 г.). Калі мы паміж радкоў перачытаем гэтае паданьне, то пабачым, што для кіеўскага князя было ня зусім бясьпечна трымаць каля сябе нават і жонку, калі яна была шчыраю палачанкаю. Ад Ізяслава і пачынаецца род гістарычных полацкіх князёў, каторыя завуцца Ізяславічамі. Поруч з гэтым часта летапіс называе полацкіх князёў „Рагваложымі ўнукамі“.

Спрэчка паміж Полаччынаю і Кіеўшчынаю ня скончылася пры Ўладзімеры з высылкаю Рагнеды. Яна прыняла толькі другую форму, ня выходзячы з сям'і вялікага князя кіеўскага. У летапісе мы чытаем адно апавяданьне, каторае, на першы погляд, як-бы і не дае матэрыялаў для нашага пытаньня, але, угледзеўшыся ў каторае, мы бачым працяг Кіеўска-Полацкага змаганьня. Мы разумеем тут барацьбу, якая йшла паміж Уладзімерам і Яраславам Кіеўскімі, з аднаго боку, і Яраполкам Тураўскім — з другога боку. Трэба разабрацца ў гэтай гісторыі, бо яна ня так ясная, як здаецца на першы погляд.

У часы Рагвалода, Тураўская воласьць належала да Полацку. Уладзімер Кіеўскі, перамогшы Рагвалода, прылучыў Тураў з яго землямі да Кіеву, як асобную воласьць вялікакняжацкага пасаду. Разумеецца, што мясцовыя дрыгавіцкія князі тураўскія згубілі сваю незалежнасьць. Тураў зварачаў на сябе ўвагу князя кіеўскага, як быўшая воласьць Полаччыны. Апроч таго, Тураў быў распаложан на Прыпяці, каторая была водным шляхам на Захад. Заходнія ўплывы былі магчымы як у Тураве, так і ва ўсёй Полаччыне, дзякуючы такім рэкам, як Заходняя Дзьвіна, Нёман і Прыпяць. Гэтыя заходнія ўплывы рабілі Тураў тыповаю воласьцю Полаччыны. Што датычыць да Кіеўшчыны, то яна мела яўна выразны, чыста бізантыцкі, усходня-паўднёвы кірунак.

Калі мы зьвернем ўвагу на гэтую зьяву, то зразумеем, чаму кіеўскія князі заўсёды на тураўскім пасадзе трымаюць намесьнікамі сваіх старэйшых сыноў. Так было і ў часы Ўладзімера. Намесьнікам тут сядзеў Сьвятаполк Уладзімеравіч, каторы павінен быў, па мысьлі бацькі, праводзіць у жыцьцё краю кіеўскі паўднева-бізантыцкі кірунак. Але&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c47ojfqr59yvpu8l0nl8uudk5c6paen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124979</id>
    <revision>
      <id>289762</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289762</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="3q47t79cd2syl4ly5r5mbu1svyip25l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 27 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Сьвятаполк ня спраўдзіў надзей Уладзімера. Ён хутка стаў паддавацца заходняму ўплыву. Ён, як вядома, ажаніўся з дачкой польскага караля

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 31 crop).jpg|center|frameless|350px]]

&lt;small&gt;Дзьвінскія каменьні кн. Барыса Усяславіча.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3q47t79cd2syl4ly5r5mbu1svyip25l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/192</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124980</id>
    <revision>
      <id>289765</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Калёнтытул|left=&lt;center&gt;'''{{Разьбіўка|ЦАНА}} 80 кап.'''&lt;br /&gt;{{rule||height=2px|align=left}}&lt;/center&gt;}}    [[File:Лягатып Дзяржаўнага Выдавецтва Беларусі (1).png|center|100px]]»</comment>
      <origin>289765</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="8lflmeo8d84otjjxgy170sfmjbs2xqa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Калёнтытул|left=&lt;center&gt;'''{{Разьбіўка|ЦАНА}} 80 кап.'''&lt;br /&gt;{{rule||height=2px|align=left}}&lt;/center&gt;}}


[[File:Лягатып Дзяржаўнага Выдавецтва Беларусі (1).png|center|100px]]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8lflmeo8d84otjjxgy170sfmjbs2xqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124981</id>
    <revision>
      <id>289766</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|ма|тар‘ялаў}}, якія нават пры сучасным стане вывучанасьці цікавых для нас тэрыторый наўрад ці могуць быць вычарпаны.&lt;/br&gt; {{gap|2em}}Назва волатаў падобна назьве валатовак спатыкаецца ў шэрагу старасьвецкіх докумэнтаў 15-18 сталецьця, азначаючы...»</comment>
      <origin>289766</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6613" sha1="id2l4plndeb0ibhx8mxngmmb5v1z8vc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ма|тар‘ялаў}}, якія нават пры сучасным стане вывучанасьці цікавых для нас тэрыторый наўрад ці могуць быць вычарпаны.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Назва волатаў падобна назьве валатовак спатыкаецца ў шэрагу старасьвецкіх докумэнтаў 15-18 сталецьця, азначаючы або географічныя об‘екты; р. Волта, Валатоўск і інш., або ўласныя іменьні, прозьвішчы і мянушкі людзей: Волат, Валатоўнік, Волант і інш.[[Волаты (1929)/Увагі#153)|&lt;sup&gt;153&lt;/sup&gt;)]], мяняючы часам паасобныя гукі, а часамі — цэлыя часткі слова, быць можа, па віне пісароў.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Але назва волатаў захавалася ня толькі ў старасьвецкіх докумэнтах, але і ў жывых сучасных назвах рэк і паселішчаў. Дзякуючы надзвычайнаму багацьцю гэтых назваў, я выбраў з адпаведнай даведачнай і апісальнай літаратуры[[Волаты (1929)/Увагі#154)|&lt;sup&gt;154&lt;/sup&gt;)]] толькі тыя назвы, якія маюць у сабе бясспрэчную аснову волат і нічым значна не адрозьніваюцца ад гэтага слова. Такімі зьяўляюцца: 1) р. Волата каля Магілеву, 2) р. Валатоўка, правы прыток р. Вобалі і 3) р. Волта, што выцякае з воз. Цярэскага і ўпадае ў Дзьвіну ніжэй в. Пуцілаўшчыны б. дзісьненскага пав. б. віленскай губ., а таксама шэраг паселішчаў: I. у б. смаленскай губ. — 4) Волаты б. духаўшчынскага пав., 5) Волаткава б. рослаўскага пав., 6) Валатоўка б. бельскага пав., 7) Волатчанкі, 8) Волаты на перавозе і 9) Волаты б. парэцкага пав., 10) Волаціна гара і 11) Валатоўск б. смаленскага пав.; II. у б. віцебскай 12) Валатоўкі б. дамінікаўскай вол. был. нэвельскага пав., 13) Валатоўкі б. казьянскай вол. б. гарадоцкага пав.; 14) Валатоўка, б. храпавіцкай вол., 15) Валатоўка, б. лосьвідзкай вол., б. віцебскага пав.; 16) Валатоўка, 17) Валатоўка і 18) Валатоўкі б. вазьнясенскай вол., 19) Валатоўка, б. Ефрасіньеўскай вол., 20) Валатоўнае, 21) Валатнёў, 22) Валатоўка і 23) Валатоўка б. струнскай вол., 24) Валатоўка і 25) Валатоўка б. юравіцкай вол., 26) Валатоўкі б. банонскай вол., і 27) Валатоўкі каля Мілінай Рудні на р. Ушач — б. полацкага пав., 28) Волатава, б. мар‘енгаўзэнскай вол. і 29) Валатоўка б. істрскай вол. б. люцінскага пав., 30) Волуцева і 31) Волуцева б. зябкаўскай вол., б. дрысенскага пав.; 32) Валатоўкі і 33) Валатоўкі б. кубліцкай вол. б. лепельскага пав.; III. у б. віленскай губ. — 34) Валатовічы б. эйшыскай вол. і 35) Валаткаўшчызна б. васіліскай вол. б. лідзкага пав.; 36) Валаткаўшчызна б. палянскай вол., б. ашмянскага пав.; 37) Валатоўкі б. язьненскай вол. б. дзісьненскага пав.; IV. у б. ковненской губ. 38) Валтуны б. жмуйдзецкай вол. б. вількамірскага пав.; 39) Волатканцы б. крокскай вол. б. ковенскага пав.; 40) Волаткішкі б. рэмігольскай вол. б. панявескага пав.; 41) Волаткайце б. кір‘янаўскай вол., і 42) Волатканцы б. скемскай вол. б. шавельскага пав.; V у б. магілеўскай губ. — 43) Волатава б. гомельскай вол. гомельскага пав.; 44) Валатоўская вул. ў Гомелі; VI. у б. горадзенскай губ. 45) Волтава (воўтаво) б. кастравіцкай вол. б. слонімскага пав. і 46) Волатына б. багародзіцкай вол. б. горадзенскага пав.; VII. у б. менскай губ. — 47) Волаты б. цараўскай вол. 48) Войлатава, 49) Волатава, 50) Волатава, 51) Волатава, 52) Волатава і 53) Волатава б. старобінскай вол. б. слуцкага пав.; 54) Волатава б. зачыскай вол., 55) Валатоўкі б. красналукскай вол. і 56) Валатоўкі б. валасевіцкай вол. б. барысаўскага пав. Побач з гэтым ёсьць шэраг назваў, якія нагадваюць сабою старую форму — велеты (Велятоўка 1, Велятоўка 2, Велятоўка 3 б. тураўлянскай вол. б. полацкай пав.
б. віцебскай губ.; Велетава і Велетава б. ярэміцкай вол. б. наваградзкага
пав., Веляціна б. якшыцкай вол. б. ігуменскага пав., Веляцін б. мікуліцкай вол. б. рэчыцкага пав., Веляцічы і Веляцічы б. вяляціцкай вол. б. барысаўскага пав., Веляцічы і Веляцічы б. лемяшэвіцкай вол. і Велута б. лунінскай вол. б. пенскага пав. б. менскай губ. і інш. (пар. велецкая граніца — „Историко юридическіе матаріалы“, вып. 25, ст. 196, 201), а таксама форму&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>id2l4plndeb0ibhx8mxngmmb5v1z8vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/175</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124982</id>
    <revision>
      <id>289767</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{цэнтар|'''{{Разьбіўка|Зьмест}}.'''|памер=140%}}  {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{Калёнтытул|right=Стар.}}  {{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]|3{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}} {{Dotted TOC||Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (192...»</comment>
      <origin>289767</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5245" sha1="hht82pw1p0tjuqs8sd5f0w6td9nd4a8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{цэнтар|'''{{Разьбіўка|Зьмест}}.'''|памер=140%}}

{{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}}
{{Калёнтытул|right=Стар.}}

{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]|3{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]|4{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыі Беларусі|Уводзіны ў гісторыі Беларусі]]|7{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]|12{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод|{{Разьбіўка|Першы пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Старажытныя насельнікі Беларусі|18{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Дзяржаўна-політычныя справы|21{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Змаганьне Полаччыны з Кіеўшчынай|21{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Псяслаў|Усяслаў}} Полацкі|24{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Кароткі|29{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Холаччына|Полаччына}} пасьля Ўсяслава|34{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Грысьціянства|Хрысьціянства}} і асьвета|38{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Уандаль|Гандаль}} і соцыяльны склад грамадзянства|43{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод|{{Разьбіўка|Другі пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Літвіны|50{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Аб‘яднаньне Літвы|54{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Будаваньне Літоўска-Беларускай дзяржавы ў 12-м ст.|59{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Асноўныя моманты жыцьця новага гаспадарства|64{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Адносіны гаспадарства да нямецкіх ордэнаў|71{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Вунія Літоўска-Беларускага гаспадарства з Польшчай 1386-га году|76{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Адносіны Літоўска-Беларускай дзяржавы да гаспадарства Маскоўскага|81{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Культурная праца|85{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Соцыяльны склад грамадзянства|92{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Політычны ўклад гаспадарства і царква|96{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Трэці пэрыод|{{Разьбіўка|Трэці пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Люблінская вунія 1569 г.|100{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Берасьцейская царкоўная вунія 1596 г.|105{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Політыка — соцыяльны лад Рэчы Паспалітай|114{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Стан Беларусі пасьля вунії з Польшчай|123{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Брацтвы на Беларусі|130{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Казацтва на Беларусі|134{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Агульны політычны абгляд|140{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Канец Рэчы Паспалітай|146{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Чацьверты і пяты пэрыоды|Чацьверты і пяты пэрыоды]].'''}}

{{Dotted TOC||Беларусь у складзе Расійскай імпэрыі|154{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Беларусь пасьля зьвяржэньня царызму|162{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Крыніцы і падручнікі|Крыніцы і падручнікі]]|169{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{block center/e}}

&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:1em&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Накіравальная рыса|6em|height=2px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hht82pw1p0tjuqs8sd5f0w6td9nd4a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289784</id>
      <parentid>289767</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289784</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5281" sha1="4y7xdseeu2ntfj3ypc44pn6c2gvs2zo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{цэнтар|'''{{Разьбіўка|Зьмест}}.'''|памер=140%}}

{{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}}
{{Калёнтытул|right=Стар.}}

{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]|3{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]|4{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі|Уводзіны ў {{Абмылка|гісторыі|гісторыю}} Беларусі]]|7{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]|12{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод|{{Разьбіўка|Першы пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Старажытныя насельнікі Беларусі|18{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Дзяржаўна-політычныя справы|21{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Змаганьне Полаччыны з Кіеўшчынай|21{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Псяслаў|Усяслаў}} Полацкі|24{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Кароткі|29{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Холаччына|Полаччына}} пасьля Ўсяслава|34{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Грысьціянства|Хрысьціянства}} і асьвета|38{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||{{Абмылка|Уандаль|Гандаль}} і соцыяльны склад грамадзянства|43{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод|{{Разьбіўка|Другі пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Літвіны|50{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Аб‘яднаньне Літвы|54{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Будаваньне Літоўска-Беларускай дзяржавы ў 12-м ст.|59{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Асноўныя моманты жыцьця новага гаспадарства|64{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Адносіны гаспадарства да нямецкіх ордэнаў|71{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Вунія Літоўска-Беларускага гаспадарства з Польшчай 1386-га году|76{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Адносіны Літоўска-Беларускай дзяржавы да гаспадарства Маскоўскага|81{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Культурная праца|85{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Соцыяльны склад грамадзянства|92{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Політычны ўклад гаспадарства і царква|96{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Трэці пэрыод|{{Разьбіўка|Трэці пэрыод}}]].'''}}

{{Dotted TOC||Люблінская вунія 1569 г.|100{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Берасьцейская царкоўная вунія 1596 г.|105{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Політыка — соцыяльны лад Рэчы Паспалітай|114{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Стан Беларусі пасьля вунії з Польшчай|123{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Брацтвы на Беларусі|130{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Казацтва на Беларусі|134{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Агульны політычны абгляд|140{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Канец Рэчы Паспалітай|146{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}

{{Цэнтар|'''[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Чацьверты і пяты пэрыоды|Чацьверты і пяты пэрыоды]].'''}}

{{Dotted TOC||Беларусь у складзе Расійскай імпэрыі|154{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||Беларусь пасьля зьвяржэньня царызму|162{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{Dotted TOC||[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Крыніцы і падручнікі|Крыніцы і падручнікі]]|169{{gap|0.5em}}|3|col3-width=3em}}
{{block center/e}}

&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:1em&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Накіравальная рыса|6em|height=2px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4y7xdseeu2ntfj3ypc44pn6c2gvs2zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124983</id>
    <revision>
      <id>289768</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{block center/s|style=width:100%; max-width:25em; border:3px solid black}} {{Цэнтар|'''ПРОФ. У. ІГНАТОЎСКІ'''|памер=100%}}   {{Цэнтар|'''КАРОТКІ НАРЫС&lt;br /&gt;ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ'''|памер=200%}}   {{Цэнтар|'''{{smaller|ВЫДАНЬНЕ 5-ае, ПЕРАРОБЛЕНАЕ}}'''|памер=100%}}    {{Цэнтар|{{smaller|ДЗЯРЖАЎНАЕ ВЫДАВЕЦТВА БЕЛАРУСІ}}|памер=100...»</comment>
      <origin>289768</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="575" sha1="rqv1admffu313iwzrrllht289nf7u8j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{block center/s|style=width:100%; max-width:25em; border:3px solid black}}
{{Цэнтар|'''ПРОФ. У. ІГНАТОЎСКІ'''|памер=100%}}


{{Цэнтар|'''КАРОТКІ НАРЫС&lt;br /&gt;ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ'''|памер=200%}}


{{Цэнтар|'''{{smaller|ВЫДАНЬНЕ 5-ае, ПЕРАРОБЛЕНАЕ}}'''|памер=100%}}


{{Цэнтар|{{smaller|ДЗЯРЖАЎНАЕ ВЫДАВЕЦТВА БЕЛАРУСІ}}|памер=100%}}
{{Цэнтар|{{smaller|{{Разьбіўка|МЕНСК}} —— 1925}}|памер=100%}}
{{block center/e}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rqv1admffu313iwzrrllht289nf7u8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/181</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124984</id>
    <revision>
      <id>289769</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}»</comment>
      <origin>289769</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Няма выявы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289788</id>
      <parentid>289769</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289788</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="70tppn0hr0wawg25r173vnamtlk06mk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Цэнтар|{{Капітэль|Славянскія плямёны і іх суседзі ў IX-X в.в.}}|памер=120%}}

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925). Славянскія плямёны і іх суседзі ў IX—X в.в.jpg|500px|center]]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>70tppn0hr0wawg25r173vnamtlk06mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/183</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124985</id>
    <revision>
      <id>289770</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}»</comment>
      <origin>289770</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Няма выявы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289789</id>
      <parentid>289770</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289789</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="262" sha1="539wc0789apjd915u43kx1kupdvbb18" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Цэнтар|{{Капітэль|Воласьці й княствы ў XII—XIII в.в}}|памер=120%}}

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925). Воласьці й княствы ў XII—XIII в.в.jpg|500px|center]]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>539wc0789apjd915u43kx1kupdvbb18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/185</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124986</id>
    <revision>
      <id>289771</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}»</comment>
      <origin>289771</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Няма выявы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289790</id>
      <parentid>289771</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289790</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="o91w2scoljhcvgj7ug1vuq7f6zzy1yx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Цэнтар|{{Капітэль|Карта Вялікага Княства Літоўскага ў XIV—XV в.в}}|памер=120%}}

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925). Карта Вялікага Княства Літоўскага ў XIV—XV в.в.jpg|500px|center]]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o91w2scoljhcvgj7ug1vuq7f6zzy1yx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/187</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124987</id>
    <revision>
      <id>289772</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}»</comment>
      <origin>289772</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Няма выявы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>655iumnone8br2h9eijimb4gqbbvsgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289791</id>
      <parentid>289772</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289791</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="5v9db7f1618a0stxyf030xxcvdqs6qu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Цэнтар|{{Капітэль|Беларусь {{Абмылка|ў|у}} XVIII веку}}|памер=120%}}

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925). Беларусь у XVIII веку.jpg|500px|center]]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5v9db7f1618a0stxyf030xxcvdqs6qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124988</id>
    <revision>
      <id>289773</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Кароткі нарыс гісторыі Беларусі  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Падручнік  | папярэдні =   | наступны  =   | анатацыі  = Іншыя публікацыі гэтага твора: [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]]. }}  &lt;pages inde...»</comment>
      <origin>289773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="byjte6yhppjaodu4dpo8c8e09hhfcoy" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Кароткі нарыс гісторыі Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = 
 | наступны  = 
 | анатацыі  = Іншыя публікацыі гэтага твора: [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]].
}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;1&quot; to=&quot;1&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;5&quot; to=&quot;5&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;5&quot; to=&quot;5&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;175&quot; to=&quot;175&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;181&quot; to=&quot;181&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;183&quot; to=&quot;183&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;185&quot; to=&quot;185&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;187&quot; to=&quot;187&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;192&quot; to=&quot;192&quot; /&gt;

{{PD-old-70}}

[[Катэгорыя:Творы 1925 года]]
[[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Мінску]]</text>
      <sha1>byjte6yhppjaodu4dpo8c8e09hhfcoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289814</id>
      <parentid>289773</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="li8k189nt8y4ndt8tzkn43irj9bkeu4" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Кароткі нарыс гісторыі Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = 
 | наступны  = 
 | анатацыі  = Іншыя публікацыі гэтага твора: [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]].
}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;1&quot; to=&quot;1&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;5&quot; to=&quot;5&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;6&quot; to=&quot;6&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;175&quot; to=&quot;175&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;181&quot; to=&quot;181&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;183&quot; to=&quot;183&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;185&quot; to=&quot;185&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;187&quot; to=&quot;187&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;192&quot; to=&quot;192&quot; /&gt;

{{PD-old-70}}

[[Катэгорыя:Творы 1925 года]]
[[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Мінску]]</text>
      <sha1>li8k189nt8y4ndt8tzkn43irj9bkeu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124989</id>
    <revision>
      <id>289774</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Прадмова да 4-га выданьня  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Публіцыстыка  | папярэдні =   | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]  | а...»</comment>
      <origin>289774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="co6qpnalt38p6hru91n0rc3fb26wjgq" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Прадмова да 4-га выданьня
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Публіцыстыка
 | папярэдні = 
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;7&quot; to=&quot;7&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>co6qpnalt38p6hru91n0rc3fb26wjgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124990</id>
    <revision>
      <id>289775</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=малю|к=нак}} быў тады не навіна ў Менску. Дрэва, вапна і жалеза ляжалі скрозь каля вакзала, а ў самым далёкім кутку гэтай прывакзальнай плошчы, схаваная за зборышчам усялякіх будаўнічых рыштункаў, трымалася на чатырох нізкіх слупах дашча...»</comment>
      <origin>289775</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="3a47ieipyx5ojgahmm0dpf8ccgx8jze" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=малю|к=нак}} быў тады не навіна ў Менску. Дрэва, вапна і жалеза ляжалі скрозь каля вакзала, а ў самым далёкім кутку гэтай прывакзальнай плошчы, схаваная за зборышчам усялякіх будаўнічых рыштункаў, трымалася на чатырох нізкіх слупах дашчаная паветка і пад ёю ўмурованы ў нізкія і шырокія падмуркі два катлы. Пад катламі цэлы дзень гарэў агонь і падкладала ў яго дробна наколаныя дровы маладая жанчына. Яе тут бачылі цэлы дзень з цямна да цямна. У адным катле варыўся абед, у другім цэлы дзень кіпела вада. Абед выдаваўся рамонтным рабочым у гадзіну дня, гарачая вада была кожную хвіліну.

{{Водступ|2|em}}Валя, падышоўшы сюды, бачыла, як маладая жанчына, адзетая страшэнна бедна, мяшала ў кіпучым катле нечым выструганым з тонкай дошкі; гэтая „кухонная“ прылада была падобна да доўгай і тонкай лапаты. Густыя валасы ў жанчыны былі не зачосаны і проста трымаліся канцамі пад каўняром мужчынскага пінжака з адарванымі штрыфлямі, на нагах былі грымучыя чаравікі з падэшвай, выструганай з дошкі. Валя ўвайшла ў гэтую адкрытую ўсім вятрам і людскім вачам кухню.

{{Водступ|2|em}}Там на нізкіх сталюгах ляжалі дзве дошкі, якія служылі замест кухоннага стала. На іх ляжаў шырокі нож, стаяла вядро з мукой, а пад ім мяшок з буракамі. Пасярэдзіне-ж, прыпёрты да вядра, ляжаў нейкі скрутак, зусім непадобны на кухонную прыналежнасць. Валя прыгледзелася і ўбачыла, што гэта дзіця.

{{Водступ|2|em}}— Якое гэта дзіця? — запытала Валя, здзіўленая такім дзіцячым прытулкам.

{{Водступ|2|em}}— Маё, — не зусім ветліва адказала маладая жанчына і ні на хвіліну не пакінула мяшаць у катле.

{{Водступ|2|em}}— Чаму-ж яно тут ляжыць?

{{Водступ|2|em}}— Бо яму няма дзе інакш ляжаць.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3a47ieipyx5ojgahmm0dpf8ccgx8jze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124991</id>
    <revision>
      <id>289776</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Прадмова да 3-га выданьня  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Публіцыстыка  | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]  | наступны  = Ка...»</comment>
      <origin>289776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="3vyp0hay8txbub98c5cs685ydipl11i" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Прадмова да 3-га выданьня
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Публіцыстыка
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыі Беларусі|Уводзіны ў гісторыі Беларусі]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;8&quot; to=&quot;10&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>3vyp0hay8txbub98c5cs685ydipl11i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289781</id>
      <parentid>289776</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="mgl9y6swyo1zqzkixtb11i60g9uo9n0" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Прадмова да 3-га выданьня
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Публіцыстыка
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 4-га выданьня|Прадмова да 4-га выданьня]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі|Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;8&quot; to=&quot;10&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>mgl9y6swyo1zqzkixtb11i60g9uo9n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124992</id>
    <revision>
      <id>289777</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Уводзіны ў гісторыі Беларусі  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Падручнік  | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]  | наступны  = К...»</comment>
      <origin>289777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="848" sha1="rblqqxl6n3gjhspv4kpxt2joi9ku0nv" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Уводзіны ў гісторыі Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;11&quot; to=&quot;16&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>rblqqxl6n3gjhspv4kpxt2joi9ku0nv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289780</id>
      <parentid>289777</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="848" sha1="pxbdv6nr45l7fnz1evqstq0n3qdq0e6" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;11&quot; to=&quot;16&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>pxbdv6nr45l7fnz1evqstq0n3qdq0e6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289782</id>
      <parentid>289780</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Gleb Leo перанёс старонку [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыі Беларусі]] у [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]</comment>
      <origin>289780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="848" sha1="pxbdv6nr45l7fnz1evqstq0n3qdq0e6" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Прадмова да 3-га выданьня|Прадмова да 3-га выданьня]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;11&quot; to=&quot;16&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>pxbdv6nr45l7fnz1evqstq0n3qdq0e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124993</id>
    <revision>
      <id>289778</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}— А ўночы?  {{Водступ|2|em}}— А ўночы ён са мною спіць.  {{Водступ|2|em}}— А ўдзень заўсёды так?  {{Водступ|2|em}}— Няма на каго пакінуць.  {{Водступ|2|em}}Валі хацелася запытацца, дзе-ж муж, бацька дзіцяці, але яна не пасмела спачатку, а пасля падумала, што...»</comment>
      <origin>289778</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2794" sha1="oe71m843sqh1d6s60290rn5zqb263t0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}— А ўночы?

{{Водступ|2|em}}— А ўночы ён са мною спіць.

{{Водступ|2|em}}— А ўдзень заўсёды так?

{{Водступ|2|em}}— Няма на каго пакінуць.

{{Водступ|2|em}}Валі хацелася запытацца, дзе-ж муж, бацька дзіцяці, але яна не пасмела спачатку, а пасля падумала, што ён напэўна дзесьці на рабоце. Яна павяла далей сваю справу.

{{Водступ|2|em}}— Вы пісьменная?

{{Водступ|2|em}}— Я не ўмею ні чытаць, ні пісаць.

{{Водступ|2|em}}— Хочаце вучыцца?

{{Водступ|2|em}}Маўчанне.

{{Водступ|2|em}}— Вам трэба толькі даць згоду і вас навучаць. Я сама буду вучыць. Увечары, пасля работы, адна гадзіна.

{{Водступ|2|em}}— Мне трэба зарабляць і дзіця гадаваць.

{{Водступ|2|em}}— Калі вы станеце пісьменная, то вам лягчэй зарабляць будзе.

{{Водступ|2|em}}— Усё адно я ўжо не навучуся так, каб з гэтага хлеб есці, а распісацца толькі ўмець — то малая палёгка, а клопату і часу многа затраціш.

{{Водступ|2|em}}— Зусім не многа, важна толькі пачаць.

{{Водступ|2|em}}— Я не ведаю, што вам сказаць, я падумаю.

{{Водступ|2|em}}Валя бачыла, што жанчына хоча ад яе хутчэй адчапіцца. Сапраўды, яна паглыбілася ў сваю работу: яшчэ больш заўзята пачала памешваць у катле. Валя больш не надакучала ёй сваёй гаворкай і пайшла. Назаўтра яна зноў была тут і зноў гаварыла тое самае, паглядаючы як жанчына крышыць буракі і кідае іх у кацёл. Дзіця, як і ўчора, ціхом ляжала сабе пры вядры.

{{Водступ|2|em}}Адбылася тая самая гаворка, што і ўчора. Маладая жанчына была таксама не вельмі ветлівая, Валя бачыла адну толькі панурасць. Яна ўжо думала, што прыдзецца больш сюды не прыходзіць і з простай цікавасці запытала на адыходак:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oe71m843sqh1d6s60290rn5zqb263t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124994</id>
    <revision>
      <id>289779</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}— А дзе ваш муж?  {{Водступ|2|em}}Маладая жанчына выцерла рукі аб фартух і апусціла іх уніз. Так заўсёды робяць гаспадыні, калі ў часе работы збіраюцца пагаварыць пра што-небудзь, што іх цікавіць. Валя не была такая наглядальная, каб заўважыць г...»</comment>
      <origin>289779</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2727" sha1="er7bsmg8p8s1ryggaqv83gh8k1zebrx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}— А дзе ваш муж?

{{Водступ|2|em}}Маладая жанчына выцерла рукі аб фартух і апусціла іх уніз. Так заўсёды робяць гаспадыні, калі ў часе работы збіраюцца пагаварыць пра што-небудзь, што іх цікавіць. Валя не была такая наглядальная, каб заўважыць гэтую рысу, і думала: „Выслухаю які-небудзь нязначны адказ і пайду“. Жанчына сказала:

{{Водступ|2|em}}— Мужа няма.

{{Водступ|2|em}}Толькі цяпер Валя заўважыла, як раптам уся змянілася гэтая жанчына. Валя ў душы ўсміхнулася; мусіць, значыцца, зараз пачне лаяць нейкага мужчыну, скардзіцца на яго, уводзіць незнаёмага чалавека ў курс сваіх спраў. Найбольш ашуканыя простыя дзяўчаты так робяць, і ўжо шкадавала Валя, што ўшчала гэтую гаворку. Але „ашуканая дзяўчына“ сказала некалькі слоў такім тонам, у якім аніяк не было ні бурклівай злосці, ні назоллівых скаргаў, была толькі адкрытая душа і пявучы, небывалы за ўсю дагэтуль гаворку з Валей, голас:

{{Водступ|2|em}}— Як прышла я ў Менск (у тыя дні, калі адыходзілі палякі), то некалькі дзён усё шукала яго і не знайшла. Мне абы тады было знайсці…

{{Водступ|2|em}}— А каго вы шукалі?

{{Водступ|2|em}}— Шпулькевіча.

{{Водступ|2|em}}— А хто ён такі, гэты Шпулькевіч?

{{Водступ|2|em}}— Прыязджаў туды, дзе я служыла, свінні купляць. Я добра ведаю, што ён недзе на Камароўцы жыве, але колькі ні шукала… Камароўка вялікая, там усялякіх вуліц і завулкаў… Я пытала-пытала, а вядома — я цёмная, вясковая, ніколі ў горадзе такім не была, адно што ў самым маленстве…

{{Водступ|2|em}}— Ды яшчэ і непісьменная, — ухапілася за сваё Валя.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er7bsmg8p8s1ryggaqv83gh8k1zebrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыі Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124995</id>
    <redirect title="Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі" />
    <revision>
      <id>289783</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Gleb Leo перанёс старонку [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыі Беларусі]] у [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]</comment>
      <origin>289783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="kb1nkx0viblpsmh7k5svex7sbq5xrrz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]</text>
      <sha1>kb1nkx0viblpsmh7k5svex7sbq5xrrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124996</id>
    <revision>
      <id>289785</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Пэрыоды гісторыі Беларусі  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Падручнік  | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі|Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]  | наступн...»</comment>
      <origin>289785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="809" sha1="cewbzpg6inw9dl8bt4hiwxq4310z02q" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Пэрыоды гісторыі Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Уводзіны ў гісторыю Беларусі|Уводзіны ў гісторыю Беларусі]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод|Першы пэрыод]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;17&quot; to=&quot;21&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>cewbzpg6inw9dl8bt4hiwxq4310z02q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124997</id>
    <revision>
      <id>289786</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}— Няхай сабе і непісьменная, — згадзілася дзяўчына.  {{Водступ|2|em}}— Шпулькевіч, на Камароўцы, — гаварыла сама сабе Валя.  {{Водступ|2|em}}Яна глядзела на дзяўчыну і думала пра тое, што яна вельмі заклапочана гэтым сваім шуканнем. Гэта тая стру...»</comment>
      <origin>289786</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="2bmmhl3gf9tg0jzr7bf38myapvzjdds" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}— Няхай сабе і непісьменная, — згадзілася дзяўчына.

{{Водступ|2|em}}— Шпулькевіч, на Камароўцы, — гаварыла сама сабе Валя.

{{Водступ|2|em}}Яна глядзела на дзяўчыну і думала пра тое, што яна вельмі заклапочана гэтым сваім шуканнем. Гэта тая струна, якая найбольш гучыць цяпер у ёй і заглушае ўсё іншае. Даволі было зачапіць яе, як адразу сышла з чалавека ранейшая няветлівасць, панурасць, у дзяўчыны адразу і голас змяніўся, і вочы сталі жывыя, і душа стала адкрытая. Можа гэта і ёсць яе сапраўдная натура, а ранейшае ўсё было штучнае, вымушанае абставінамі, якія заганяюць жывую душу ў цёмны склеп недавер‘я да ўсяго навакольнага.

{{Водступ|2|em}}— Як-жа вас завуць?

{{Водступ|2|em}}— Люба Лук‘янская.

{{Водступ|2|em}}— А мяне — Валя Іваноўская.

{{Водступ|2|em}}Люба паглядзела на Валю з удзячнасцю. Валя гэта заўважыла і, адыходзячы, падала Любе руку. Назаўтра яна не прышла да Любы, яна ў гэты час сядзела ў адрасным стале. Цераз дзень яна зноў не прышла, — хацела знайсці Шпулькевіча. Не прыходзіла яна да Любы некалькі дзён. Два разы яна заставала Шпулькевічаў дом на замку. Ёй хацелася ўвайсці ў сярэдзіну, быццам выпадкова, шукаючы каго-небудзь іншага, паглядзець самога Шпулькевіча і расказаць Любе, які ён з выгляду, каб тая адразу ішла туды, упэўненая, што гэта той самы. За трэцім разам дзверы былі толькі прычынены. За імі быў калідорчык з маляванай падлогай і акуратна падвешанымі на круку лескамі. Усё было дагледжана, пастаўлена на сваё месца добрым гарадскім гаспадаром, быццам вайна і рэволюцыя прайшлі тут лёгкім жартам. Каб Валя была больш наглядальная, яна заўважыла-б&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2bmmhl3gf9tg0jzr7bf38myapvzjdds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124998</id>
    <revision>
      <id>289787</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «на ўваходных з лараднага ганку дзвярах гэтага дамка след ад раней прыбітай тут, меднай напэўна, дошчачкі, на ёй напісана мусіць было прозвішча гаспадара. Цяпер прозвішча было знята з людскога вока. Здаецца гэта і была толькі адна вонкавая даніна трывож...»</comment>
      <origin>289787</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="c97fmaaivf6g19bte8ievdofakrxsgc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;на ўваходных з лараднага ганку дзвярах гэтага дамка след ад раней прыбітай тут, меднай напэўна, дошчачкі, на ёй напісана мусіць было прозвішча гаспадара. Цяпер прозвішча было знята з людскога вока. Здаецца гэта і была толькі адна вонкавая даніна трывожнаму часу. Валя ўвайшла ў калідор і пастукала ў кухонныя дзверы. Чутно было, як там цвірчыць тонкім струменем вада.

{{Водступ|2|em}}— Хто там? — пачуўся голас.

{{Водступ|2|em}}Валя адчыніла дзверы і ўбачыла чалавека з шырокім тварам, з чыста выгаленай галавой. Ён цадзіў праз кран з бочкі квас. Нацадзіўшы поўную кварту, ён залпам яго выпіў, падвёў далоню да рота і зрабіў такі рух, быццам прывык заўсёды пасля пітва выціраць вусы, а цяпер забыўся, што яны зголены. Прынамсі такая думка магла прыйсці кожнаму, хто мог бачыць гэты рух. Валя акінула чалавека пільным позіркам і сказала фразу, якая першая ўзбрыла ёй на язык:

{{Водступ|2|em}}— Выбачайце, гэта тут жыве Стрыгельскі?

{{Водступ|2|em}}— Не, тут ніякі Стрыгельскі не жыве.

{{Водступ|2|em}}— А які нумар гэтага дома?

{{Водступ|2|em}}— Трыццаць шосты.

{{Водступ|2|em}}— То я гэта памылілася, Выбачайце.

{{Водступ|2|em}}І пайшла. Інстынктыўна яна азірнулася і ўбачыла, як мужчына дапаў тварам да акна і не зводзіў з яе вачэй. Хоць ён ёй з першага разу стаў агідны, аднак-жа яна адчула сябе як звязаная, пакуль не зайшла за рог вуліцы. Як толькі яна сышла з двара, чалавек вышаў з сваёй кухні выткнуўся на вуліц, з двара і сказаў сам сабе пад нос:

{{Водступ|2|em}}— Чорт яе ведае, чаго яна прыходзіла, можа выглядае чаго. А спрытная, ліха ёй, баба.

{{Водступ|2|em}}Такі кірунак думкі паказваў, што ён або быў напалохан ужо раз якім-небудзь „падглядваннем“,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c97fmaaivf6g19bte8ievdofakrxsgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124999</id>
    <revision>
      <id>289792</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «або меў пры сабе такое, што трэба было хаваць ад людскога вока. Але прайшло гадзіны тры, блізіўся вечар, ён спакойна сабе выпіў яшчэ кварту квасу і пачаў пераадзявацца. Вельмі не выфранчваўся, але адзеў лепшы гарнітур і навейшыя боты, пад пінжак белую руб...»</comment>
      <origin>289792</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="9c0yx1wwpyje2llss7daldteuoeatem" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;або меў пры сабе такое, што трэба было хаваць ад людскога вока. Але прайшло гадзіны тры, блізіўся вечар, ён спакойна сабе выпіў яшчэ кварту квасу і пачаў пераадзявацца. Вельмі не выфранчваўся, але адзеў лепшы гарнітур і навейшыя боты, пад пінжак белую рубашку, спачатку патрымаў у руках гальштук, але паклаў яго назад у шафу, дзе ляжала шмат гутаперчавых каўнерыкаў. Адзеўшыся, ён сядзеў ля адчыненага акна, адразу відаць было, што чагосьці чакае. Нарэшце зазванілі ў саборы. Ён устаў і паволі пайшоў. У саборы адправа яшчэ не пачалася. Ён акінуў вокам пляц Волі, разгледзеў добра натоўп на скверы і сеў на лаўку. Сядзеў ён да таго часу, пакуль не пачалі ісці у сабор людзі. Тады ён увайшоў у прытвор і праводзіў вачыма кожнага, хто ўваходзіў сюды. Так ён стаяў, пакуль не пачалася адправа. Не дастаяў і да сярэдзіны яе, пайшоў. Ідучы па вуліцы, разважаў сам сабе.

{{Водступ|2|em}}— Казаў, што майго бацьку пры свечках часта ў саборы бачыў, значыцца сам часта тут бывае. Не прышоў сёння. Можа ў Менску няма?

{{Водступ|2|em}}Назаўтра была нядзеля, і ён зноў пайшоў у сабор. Так, як і ўчора, стаяў каля дзвярэй і азіраўся на кожнага. Калі народу назбіралася многа, ён раптам убачыў, што стары Стафанковіч ставіць перад іконай свечку. На твяр чалавека лягла пячаць поўнага задавалення. Ён чакаў, пакуль Стафанковіч адмахае сваю норму крыжоў і стане на сваё месца. Тады падышоў бліжэй і заняў такую пазіцыю, з якой можна было бачыць, калі Стафанковіч пойдзе. Стары стальмах, як на тую злосць, быў вельмі ўдалы да малітвы — выстаяў да самага канца, пайшоў апошні, ды і то яшчэ спыніўся ў дзвярах разоў пяток перахрысціцца. Нарэшце такі засцібаў сваімі доўгімі нагамі. {{перанос пачатак|п=Ча|к=лавек}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9c0yx1wwpyje2llss7daldteuoeatem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125000</id>
    <revision>
      <id>289793</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «вільціны (Вільцін, Вільпін і Вільцін б. крэйцбурскай вол. б. дзьвінскага пав., Вільцін б. дамапольскай і Вільцаны б. міхалаўскай вол. б. люцынскага пав. б. віцебскай губ.; Вальціны б. друйскай б. дзісьненскага пав. б. віленскай губ.; Вельці б. радзівіліскай во...»</comment>
      <origin>289793</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6557" sha1="acafbg874vhjvqmgshs1m7i6c4wfguz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вільціны (Вільцін, Вільпін і Вільцін б. крэйцбурскай вол. б. дзьвінскага
пав., Вільцін б. дамапольскай і Вільцаны б. міхалаўскай вол. б. люцынскага пав. б. віцебскай губ.; Вальціны б. друйскай б. дзісьненскага пав. б. віленскай губ.; Вельці б. радзівіліскай вол. б. шавельскага пав. б. ковенскай губ. і інш.), сьцьверджваючы разам дапушчэньне Весялоўскага аб тым, што сьляды старажытных волатаў захаваліся і каля Дзьвіны[[Волаты (1929)/Увагі#155)|&lt;sup&gt;155&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Апрача ўсіх гэтых назваў, паведамленьні на анкету аб волатах выявілі шэраг невядомых у адзначанай літаратуры паселішчаў, а таксама ўрочышчаў і іншых географічных об‘ектаў у межах сучаснай Беларускай савецкай соцыялістычнай рэспублікі і па-за межамі яе, а ўласна: I. аршанская акруга: а) амсьціслаўскай раён: 57) Валатоўскі арэшнік ля в. Бабінічы татаршчынскага сс.; 58) р. Валатоўка; 59) Волатаў камень ля Амсьціславу; б) багушэўскі раён: 60) Волатаў роў ля Забор‘я; в) дрыбінскі раён: 61) ур. Валатуны; г) круглянскі раён: 62) поле Валатоўшчына ля в. Ахімкавіч і каменіцкага сс. і 63) Волатаў камень на ім; д) расьнянскі раён: 64) Волатаў камень ля камуны „Пахар“ расьнянскага сс.; е) талачынскі раён: 65) в. Валатоўка, воўкавіцкага сс.; 66) в. Валацішча, славенскага сс.; ж) чарэйскі раён: 67) ур. Валатоўкі, заборскага сс., 68) гара Валатоўкі каля в. Забор‘е, заборскага сс. 69) в. Валатоўкі калодніцкага сс. 7) гара Валатоўка ля в. Антапольля; 71) луг Валатоўкі ля в. Белай Дубровы, сьлідчанскага сс.; II. бабруйская акруга: а) асіпавіцкі раён: 72) Волатавы грады ля х. Старонка, карытнянскага сс. 73) ур. Волаткі ля в. Убалацьце карытнянскага сс., 74) Волатаў камень ля х. Старонка карытнянскага сс.; б) бабруйскі раён: 75) р. Валатоўшчанка ў асаўскім сс., 76) за клм. 3 ад в. Папоўшчыны, мышкаўскага сс. сенажаць Волаты, 77) ур. Волат каля в. Цялуша, цялускага сс., в) жлобінскі раён: 78) ур. Сасновы Волат ля в. Піравічы; г) клічаўскі раён: 79) балота Волатаў ля в. Закуцьце, наталаўскага сс.; д) парыцкі раён: 80) урочышча Волата ля с. Дабравольшчыны дабравольскага сс.; е) рагачэўскі раён: {{абмылка|81|80}}) лясныя балотцы Валатоўка, 82) Валатоўка і 83) Валатня ля в. Ліскі пабалаўскага сс.; ж) слуцкі раён: 84) в. Валаты; 85) в. Валаточкі цараўскага сс.; 3) старобінскі раён: 86) в. Валаты; 87) ур. Волатава ля Задражава мазурскага сс., 88) в. Волаты зажэвіцкага сс., 89) в. Волаты дарасінскага сс., 90) Волат-камень ля Пагоста пагосцкага сс.; III. Віцебская акруга: а) азярышчанскі раён: 91) Валаткі в. хвашнянскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 92) балота Валатоўкі, 93) поле Валатоўка каля в. Лапы біклоскага сс., 94) лес Валатоўскі каля в. Казакі чаркаскага сс.; в) віцебскі раён: 95) Волатавы мост ля Лосьвіды; 96) ур. Валатоўскі ля в. Курыліна, 97) в. Валатоўка войтаўскага сс., 98) ур. Валатоўкі і 99) х. Валатоўкі ля в. Дзякуны, 99) в. Валатоўкі заронаўскага сс.; 100) хутар Валатоўка каля Бальшых Летцаў; г) высачанскі раён: 101) х. Валатоўкі высачанскага сс., 102) Волатаў камень ля Шаўкунова. 103) в. Валатовічы; д) гарадоцкі раён: 104) в. Валатоўкі нова-вайханскага сс., 105) х. Валатоўкі казьянскага сс., 106) в. Валатоўкі мішнеўскага сс., гара Валатоўка ля в. Лагушчанкі маскіліняцкага сс.; 107) балота
Валатоўкі ля в. М. Кашо маскалініцкага сс., 108) в. Волаты аляксандраўскага сс.; 109) поле Валатоўкі ля в. Кажамякі кузьмінскага сс., 110) балота Валатоўкі ля в. Рыбакі ново-вайханскага сс.; л) лёзьненскі раён: 111) в. Валуціна; 112) в. Валатоўкі, 113) ур. Волатава ля в. Гладанькі гладаньскага сс., 114) Волатаў камень на ім; е) межанскі раён: 115) в. Валатоўкі каля в. Мяжы; 116) ур. Валатарня, ля Вышадак вышадзкага сс.; 117) ур. Валатоўкі вышадзкага сс.; ж) сянскі раён: 118) ур. Валатоўка ля в. Броўкі; з) сіроцінскі раён: 119) в. Валатоўкі валатоўскага сс., 120) лес Валацьвянскі лаўжанскага сс.; 121) яма Бяздонная Валатыня&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>acafbg874vhjvqmgshs1m7i6c4wfguz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125001</id>
    <revision>
      <id>289794</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «лаўжанскага сс., 122) р. Валатоўка лаўжанскага сс.; 123) камень Валатнік ля в. Варанькі лаўжанскага сс., 124) ур. Валатоўкі ля в. Валатоўкі валатоўскага сс.; і) сураскі раён: 125) х. Валатоўкі краўцоўскага сс., 126) ур. Валатоўкі каля Новікаў марчонскага сс.; к) чашніцкі...»</comment>
      <origin>289794</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="o3xturgimob6fhtkoslyj3ek6s00046" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;лаўжанскага сс., 122) р. Валатоўка лаўжанскага сс.; 123) камень Валатнік ля в. Варанькі лаўжанскага сс., 124) ур. Валатоўкі ля в. Валатоўкі
валатоўскага сс.; і) сураскі раён: 125) х. Валатоўкі краўцоўскага сс.,
126) ур. Валатоўкі каля Новікаў марчонскага сс.; к) чашніцкі раён: 127) ур. Валатоўкі чашніцкага сс.; IV. гомельская акруга: а) веткаўскі раён: 128) х. Волатава; б) гомельскі раён: 129) р. Валатоўка, 130) Волат-Камень ля Добруша; в) лоеўскі раён: 131) ур. Валат ля в. Дзінамеркі; г) рэчыцкі раён: 132) лес Волат; д) уваравіцкі раён: 133) р. Валатоўка, 134) Волатава дарога, 135) сенажаць Волат, 136) х. Валаток; д) хойніцкі раён: 137) ур. Валатоўкі ля в. Вялікі Бор; V. магілеўская акруга: а) быхаўскі, раён: 138) ур. Славінскі Волат, 139) лес Волат, 140) ур. Валатніковы востраў з
{{Няма выявы}}
141) Валатніковым дубам лудчыцкага сс; 142) ур. Валатоўка ля Рыжкаўкі грудзінаўскага сс.; б) клімавіцкі раён: 143) Волат камень гразьнявецкага сс.; 144) хутар Валотня; 145) Валатоўскі вір на p. Астрэ хатавіцкага cc.; 146) ур. Валатухіна лаза ля в. Хатунь хатавіцкага сс.; 147) ур. Волаты ля в. Высокаў, красавіцкага сс., в) краснапольскі раён: 148) хут. Валатовічы кажамякінскага сс.; г) лупалаўскі раён: 149) в. Валатковічы; 150) камень Валатун; д) магілеўскі раён: 150) р. Валота, на ёй: 151) Волатавы гай; е) хоцімскі раён: 152) в. Валатоўка; ж) чэрыкаўскі раён: 153) дарога Валот грокаўскага сс., 154) вур. Валатоўкі ля Сячых губіншчанскага сс., 155) камень Волат ля Сячых, губіншчанскага сс., 156) узгорак Воўчы
Волат у губіншчанскім сс., 157) Валатунова поле, ля Лабанаўкі лабанаўскага сс.; 158) Волатава балота шароеўскага сс., 159) Валацяны камень ля Шароеўка шароеўскага сс.; VI. мазырскага акруга: а) калінкавіцкі раён: 160) луг Завалатова ля Слабодкі; б) каралінскі раён: 161) ур. Валатоўка ля в. Рэмезы, 162) ур. Волатава ля Івашкавіч; в) лельчыцкі раён: 163) Волатава балота ля в. Зарубскае буйнавіцкага сс., 164) камень Волат лельчыцкага сс.; г) петрыкаўскі раён: 165) ур. Волатава ля Колкавіч, VII. менская акруга: а) барысаўскі раён: 166) в. Волатава, 167) Валатоўскія рэзы, 168) ур. Валатоўкі, 169) Волаткава поле, 170) ур. Валатоўскія; б) бягомльскі раён: 171) ур. Валаткоўшчына кадлубішчанскага сс.; в) грэскі раён: 172) хутар Волатаў; г) заслаўскі раён: 173) в. Валатоўкі бярэзынскага сс., 174) балота Валатоўкі ганусінскага сс., 175) ур.
Валаточкі каля в. Гуі; 176) Валаткоўскі лес новадворскай дачы; д) {{перанос пачатак|ка|пыльскі}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o3xturgimob6fhtkoslyj3ek6s00046</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125002</id>
    <revision>
      <id>289795</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|ка|пыльскі}} раён: 177) Волатава палянка евангелівіцкага сс.; е) лагойскі раён: 178) ур. Волатавы Магілы каронскага сс., 179) ур. Валатоўкі ля Моладзі чаркаўскага сс.; ж) пухавіцкі раён: 180) дуб Волат на пашы Ступічныня ля Цешкава турынскага сс.; 181) К...»</comment>
      <origin>289795</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6315" sha1="hw5xx5n3rcyro170z7j36j1v77m1d44" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ка|пыльскі}} раён: 177) Волатава палянка евангелівіцкага сс.; е) лагойскі раён: 178) ур. Волатавы Магілы каронскага сс., 179) ур. Валатоўкі ля Моладзі чаркаўскага сс.; ж) пухавіцкі раён: 180) дуб Волат на пашы Ступічныня ля Цешкава турынскага сс.; 181) Камень волат тамсама; 3) сьмілавіцкі раён: 182) камень Волат ля в. Зазерка пярэжырскага сс.; і) халопеніцкі раён: 183) в. Валатоўкі; 184) х. Валатова жортайскага сс.; к) чэрвенскі раён: 185) ур. Валаткоўшчына ля Градно раваніцкага сс.; 186) х. Валадута раваніцкага сс.; VIII. полацкая акруга: а) асьвейскі раён: 187) ур. Валатоўкі ля в. Вількелева, задзежанскага сс.; 188) ур. Валатоўкі ля Вялікага сяла кісялёўскага сс.; 189) ур. Валатоўкі ля Максімава 190) ур. Валатоўкі ля Сямёнава, 191) ур. Валатоўкі ля Задзежжа, 192) ур. Валатоўка ля ўр. Ўзвышша сухарукаўскага сс., 193) ур. Валатоўка ля в. Старасельле, 194) ур. Валатоўкі на мяжы в. в. Фянькі коханаўскага сс. і Бузава дрысенскага р. 195) ур. Валатоўка ля Кахановіч; б) ветрынскі раён: 196) в. Валатоўкі заскорскага сс; 197) глыбь Валатоўка на р. Начы каля в. Углы; 198) р. Валатоўка заскорскага сс.; 199) х. Валатоўкі ветрынскага сс., 200) Камень Волат ля Варонеч варонецкага сс., в) дрысенскі раён: 201) ур. Валатоўкі каркалецкага сс.; 202) лес Валатоўкі каркалецкага сс.; г) лепельскі раён: 203) Камень Волат ля Вялікага Забор‘я, 204) х. Валатоўкі пад Красналукамі, 205) поле Валацішча, 206) ур. Валатоўкі весялоўскага сс.; 207). х. Волат весялоўскага сс.; д) полацкі раён: 208) ур. Валатоўскі юравіцкага сс., 209) в. Валатоўскі; 210) лес Валатоўскі, 211) х. Валатоўскі; е) расонскі раён: 212) в. Валатоўкі, 213) ля в. Чарэкаўкі дворыскага сс. у рэчцы камень Волат, 214) тамсама дуб Волат; IX. з-за межаў БССР: 215) ур. Валатоўкі прыдруйскай вол. дзьвінскага пав.; 216) камень Волат каля в. Баяршчына панізоўскай вол. смаленскай губ.; 217) в. Волаты панізоўскай вол. смаленскай губ.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Такім чынам супроць 56 географічных назваў з асновай волат зарэгістраваных папярэдняй літаратурай, мною выяўлена 158 новых такіх назваў толькі ў БССР. Як відаць яшчэ больш лік іх можна-б было адшукаць у заходняй Беларусі калі-б можна было правесьці там спэцыяльнае дасьледваньне.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Тыя-ж паведамленьні на анкету аб волатах выявілі, што прозьвішча з асноваю волат — Валатовіч, Валатун, Валатоўскі, Волатман, Волат, Валатавец, Валатыніна, Валатынскі, Валатарскі і інш.[[Волаты (1929)/Увагі#192)|&lt;sup&gt;192&lt;/sup&gt;)]] ёсьць у наступных
паселішчах і іх ваколіцах: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) г. Амсьціслаў, 2) в. Быкавічы хлышчаўскага сс.; 3) в. Малы Рой, 4) х. Занькаўшчына паціолтаўскага сс., б) багушэўскі раён: 5) з. Кемена
какоўшчыўнскага сс.; в) горацкі раён: 6) Горкі; г) коханоўскі раён: 7) в. Пярэўлачня, 8) з. Падбярэзьзе сіманаўскага сс., 9) в. Межава
алёнавіцкага сс.; д) круглянскі раён: 10) в. Рачча, 11) в. Ахімкавічы 1 каменіцкага сс., е) крупскі раён: 12) Красноўка сакаловіцкага сс., 13) в. 10 Кастрычнік крупскага сс.; ж) расьнянскі раён: 14) Камуна „Пахарь“ расьнянскага сс.; 3) талачынскі раён: 15) в. Славені славенскага сс., 16) м. Талачын, 17) в. Варанцэвічы воўкавіцкага сс., 18) 69 акол. 7 вуч. ст. Талачын; i) чарэйскі раён: 19) х. Асечана заборскага сс.; 11 бабруйская акруга; а) асіпавіцкі раён: 20) х. Старонка карытнянскага сс., 21) в. Малінаўка; б) бабруйскі раён: 22) в. Барбарава, сычкаўскага сс.; 23) в. Канстанцінаўка асаўскога сс., 24) в. Сьцярхі казлоўскага сс.; 25) в. Чарніца сычкоўскага сс., 26) в. Бабоўе асаўскога сс., 27) в. Уласавічы любоніцкага сс., 28) з. Яменск любаньскага сс., 29) в. Брожа брожаскага сс.; в) глускі раён: 30) в. Жукавічы і 31) в. Бярозаўка бярозаўскага сс., 32) з. Зацішша карпілаўскага сс., 33) в. Чыкілі казловіцкага&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hw5xx5n3rcyro170z7j36j1v77m1d44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125003</id>
    <revision>
      <id>289796</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «сс., 34) Прывароцьце, 35) з. Лучкі, 36) з. Бярэжкі, 37) Рудня карпілаўскага сс., 38) Гарадок гарадокскага сс., г) жлобінскі раён: 39) в. Піравічы пірэвіцкага сс., 40) в. Кругавец пірэвіцкага сс., 41) с. Старая Рудня ст.-руднянскага сс.; д) любаньскі раён: 42) м. Любань; е) парыцк...»</comment>
      <origin>289796</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="avpbkzgczvt4dnmo7u1jtds9lufdwtn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;сс., 34) Прывароцьце, 35) з. Лучкі, 36) з. Бярэжкі, 37) Рудня карпілаўскага сс., 38) Гарадок гарадокскага сс., г) жлобінскі раён: 39) в. Піравічы пірэвіцкага сс., 40) в. Кругавец пірэвіцкага сс., 41) с. Старая Рудня ст.-руднянскага сс.; д) любаньскі раён: 42) м. Любань; е) парыцкі раён: 43) х. Трэмля любаньскага сс., 44) в. Высокі Поўк казлоўсоага сс., 45) в. Тур. Слабада туркаўскага сс.; ж) рагачэўскі раён: 46) в. Гарадзец прыбарскага сс;. 47) в. Асінаўка мяркулавіцкага сс.; з) слуцкі раён: 48) в. Бароўка мялешкавіцкага сс., 49) Серагі сераскага сс., 50) м. Слуцак, 51) в. Лучнікі ля Слуцку, 52) в. Квасьнічы цараўскага сс., 53) в. Малая Сьліўка казловіцкага сс., 54) в. Цараўцы цараўскага сс., 55) в. Панічы
{{Няма выявы}}
Дарасінскага сс., 56) х. Крывая Хвоя амговіцкага сс., 57) в. Цёплая Дуброва амговіцкага сс., 58) в. Кляпчаны цараўскага сс., 59) м. Машыцы івань-агародніцкага сс., 60) в. Сьліва казловіцкага сс.; і) старадароскі раён: 61) Пасека пасецкага сс.; к) старобінскі раён: 62) Круглы востраў
старобінскага сс., 63) Задражава мазурскага сс., 64) в. Крывічы, 65) Падоблачня старобінскага р., 66) Зажэвічы зажэвіцкага сс., 67) с. Сяльцо мяцявіцкага сс., 68) Быкава
пагосцкага сс., 69) Пагост пагосцкага сс., 70) Карысьці пагосцкага сс., 71) Смольлева пагосцкага сс., 72) Цёсаў пагосцкага, 73) в. Волаты пагосцкага сс.; л) чырвона-слабодзкі раён; 74) Чаплічы чапліцкага сс.; 75) Рачкавічы малышэвіцкага сс., 76) Заўшыцы старчыцкага сс., 77) Бялевічы, 78) Малышэвічы малышавіцкага сс.; III. віцебская акруга: а) бешанкавіцкі раён: 79) Бачэйкава бачэйкаўскага сс., 80) Сьвіціна чаркаскага сс., 81) Лапы біклоскага сс.; б) віцебскі раён: 82) в. Путысініцкага сс., 83) Віцебск; в) высачанскі раён: 84) Шаўкунова, г) Гарадоцкі раён: 85) Казьяны казьянскага сс.; д) сянскі раён: 86) Зямковічы алексініцкага сс., 87) Машкі; е) сіроцінскі раён: 88) Лазоўка мішнеўскага сс.; чашніцкі раён: 89) в. Ступіна цяпінскага сс., 90) Жэрына лазукоўскага сс., 91) в. Іканкі дварэцкага сс., 92) Зарэчная Слабада чашніцкага сс.; IV. гомельская акруга: а) брагінскі раён: 93) Мікулічы; б) буда-кашалёўскі раён: 94) Мутнае; в) веткаўскі раён: 95) Вераб‘ёўка; г) гомельскі раён: 96) Баршчоўка; д) рэчыцкі раён: 97) Васілевічы, 98) Гарыводы, 99) Холмеч; е) уваравіцкі раён: 100) Варашылаў смычкоўскага сс., 101) Чабатовічы, 102) Альхоўка; ж) хойніцкі раён: 103) Хойнікі, 104) Загальская слабодка, 105) Вялікі Бор, 106) Храпкоў; з) чачэрскі раён: 107) Палесьсе; V. магілеўская акруга: а) клімавіцкі раён: 108) Клімавічы, 109) Востраў&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>avpbkzgczvt4dnmo7u1jtds9lufdwtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125004</id>
    <revision>
      <id>289797</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «лазавецкага сс., 110) Аляксандраўка, 111) Зімніцы гусарскага сс.; б) крычаўскі раён: 112) Шаеўка; в) лупалаўскі раён: 113) Смолка хацкавіцкага сс., 114) Сухары лупалаўскага р., 115) Машанакі машанацкага сс.; г) магілеўскі раён: 116) Магілеў; д) чачэвіцкі раён: 117) Кавалёўка...»</comment>
      <origin>289797</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="bzbfmhc8sh0agua0eqpcvcq2kg5b75b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;лазавецкага сс., 110) Аляксандраўка, 111) Зімніцы гусарскага сс.; б) крычаўскі раён: 112) Шаеўка; в) лупалаўскі раён: 113) Смолка хацкавіцкага сс., 114) Сухары лупалаўскага р., 115) Машанакі машанацкага сс.; г) магілеўскі раён: 116) Магілеў; д) чачэвіцкі раён: 117) Кавалёўка чыгірынскага сс., 118) Жмакі падсельскага сс., 119) Колбава чыгірынскага сс., 120) пас. імя Дзяржынскага грыбавецкага сс., 121) Падсёлы падсельскага сс., 122) Чачэвічы, 123) Боркі грыбавецкага сс.; е) чэрыкаўскі раён: 124) Лабанаўскага сс., 125) Шароеўка шароеўскага сс.; VI. мазырская акруга: а) азарыцкі раён; 126) Савічы савіцкага: б) жыткавіцкі раён: 127) Зорка; в) капаткевіцкі раён: ва ўсім раёне згодна вестак раённага таварыства краязнаўства, г) каралінскі раён: 129) Ельск; д) лельчыцкі раён: 130) Сініцкае поле сініцка-польскага сс.; е) нараўлянскі раён: 131) Нароўля; ж) петрыкаўскі раён: 132) Петрыкаў; з) юравіцкі раён: 133) Алексічы; VII. менская акруга: а) барысаўскі раён: 134) Барысаў, 135) в. Неманіца, 136) Углы, 137) Ракашыцы сямёнаўскага сс.; б) грэскі раён: 138) Боркі палікараўскага сс., 139) Апаліны палікараўскага сс., 140) Рагі сялецкага сс., 141) Грэск, 142) Мусічы, 143) Вужа грозаўскага сс., в) заслаўскі раён: 144) Новы Двор нова-дворскага сс., 145) Манылы шаршунскага сс., 146) Кіршы заслаўскага сс., 147) Шубнікі барздынскага сс., 148) Казекава, гатавіцкага сс.; г) капыльскі раён; 149) Андросаўшчына
вялешынскага сс., 150) Станькі евангсьлевіцкага сс.; д) лагойскі раён: 151) Лагойск, 152) Рудня лагойскага сс., 153) Якубавічы баравыя янушкаўскаўга сс., 154) Н. Радзевічы слабадзкога сс., 155) Гасьцілавічы
лагойскага сс., 157) Моладзі чоркаўскага сс.; е) пухавіцкі раён; 158) Пухавічы; ж) халопеніцкі раён: 159) Ліпавец; з) чэрвенскі раён: 160) Градно раваніцкага сс., 162) Чарнава руднянскага сс.; VIII. полоцкая акруга: а) асьвейскі раён: 162) Максімава; б) валынецкі раён: 163) Сьвіраўшчына галубоўскага сс., 164); в) Юзафова; в) ветрынскі раён: 165) Пяцюлёва ветрынскага сс.; г) лепельскі раён: 166) Свабодны Пахар стайскага сс., 167) Весялова весялоўскага сс.; д) полацкі раён: 168) Пошт юравіцкага сс., 169) Палесьсе юравіцкага сс.; е) расонскі раён: 170) Каранец парэцкага сс.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Даведачная літатура аб зямляўласьніках былых менскай, віцебскай, магілеўскай, віленскай, смаленскай і ковенскай губ. таксама сьведчыць аб існаваньні прозьвішча з асновай волат на тэрыторыях апошніх, але гэтых даных я не скарыстоўваю з тае прычыны, што яны могуць быць у некаторых, праўда вельмі нешматлічных, выпадках прыбылымі ў даную мясцовасьць з прычыны куплі ці насьледваньня зямлі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Другая назва волатаў, люцічы, таксама захавалася ў старажытных докумэнтах, называючы або географічныя об‘екты: Люта, Лютае, Лютангауз, р. Лютыніч, Лютава, Лютаўка, Лютыкі, Люцін, Лютагошча, Лютамля і інш., або іменьні, прозьвішчы, і мянушкі людзей: Лютастанскі, Лютаноўскі[[Волаты (1929)/Увагі#157)|&lt;sup&gt;157&lt;/sup&gt;)]], Люцік, Лютавор, Лютачэвіч і інш.[[Волаты (1929)/Увагі#158)|&lt;sup&gt;158&lt;/sup&gt;)]]. Яны таксама, як і назва волатаў у напісаньнях выданых докумэнтаў часамі відазьмяняюць у
сабе толькі гукі, часамі — цэлыя часткі слоў, як гэта відаць і з названых прыкладаў.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}У сучаснай даведачнай і апісальнай літаратуры[[Волаты (1929)/Увагі#154)|&lt;sup&gt;154&lt;/sup&gt;)]] ёсьць таксама шмат географічных назваў з асноваю лют. Да іх належаць: 1) р. Лютынін, 2) воз. Лютавец б. асуньскай вол., б. дзьвінскага пав. б. віцебскай губ.; 3) р. Люціца, левы прыток р. Жыжца, прытока Дзьвіны; 4) р. Люцініца, правы прыток Дзьвіны; 5) р. Люціца, левы прыток Стыру, прытока Прыпяці; 6) р. Люцінка, правы прыток Бярозы нёманскай і 7) балота Люцень
на р. Морач, а таксама шэраг паселішчаў: I у б. смаленскай губ. — 8) {{перанос пачатак|Лю|тая}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bzbfmhc8sh0agua0eqpcvcq2kg5b75b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125005</id>
    <revision>
      <id>289798</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Лю|тая}} б. красьнінскага пав; II у б. віцебскай губ. — 9) Лютчыцы б. гарадчэўскай вол., 10) Люцкі б. чарсьвяцкай вол. б. лепельскага пав.; 11) Люцішы б. пылдзенскай вол. і 12) Люцін б. люцінскага. пав.; 13) Люцькава б. Аляксандраўскай вол. і 14) Лютава б. по...»</comment>
      <origin>289798</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="8lyvzw52q648z5esipz5d5vxmq3sn0p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Лю|тая}} б. красьнінскага пав; II у б. віцебскай губ. — 9) Лютчыцы б. гарадчэўскай вол., 10) Люцкі б. чарсьвяцкай вол. б. лепельскага пав.; 11) Люцішы б. пылдзенскай вол. і 12) Люцін б. люцінскага. пав.; 13) Люцькава б. Аляксандраўскай вол. і 14) Лютава б. полацкага пав.; 15) Люці б. Юхавіцкай вол. б. дрысенскага пав.; 16) Лютаўцы б. асуньскай вол. б. дзьвінскага пав.; 17) Лютаўка б. рэжыцкага пав.; 18) Люцікі б. руднянскай вол., б. гарадоцкага пав.; 19) Люціха б. долыскай і 20) Люцькава б. кубецкай
вол., б. нэвельскага пав.; III у б. ковенскай губ. — 21) Люткуны б. лігумскай вол. і 22) Лютыкі б. крупяўскай вол. б. шавельскага пав.; 23) Люткайце б. батоцкай вол. б. расіенскага пав.; 24) Люцюны б. курклеўскай
{{Няма выявы}}
вол. б. вількамірскага пав.; 25) Люткуны б. разалінскай вол. б. панявескага пав.; 26) Люткуны б. янаўскай вол. б. ковенскага пав.; IV у б. віленскай губ. — 27) Люціца, б. пліскай вол., б. дзісьненскага пав.; 28) Люташ б. вішнеўскай вол. б. ашмянскага пав.; 29) Люцішкі б. дубіцкай вол. б. лідзкага пав.; 30) Лютаны б. жыжморскай вол.; 31) Люценішкі б. высокадворскай вол. троцкага пав.; 32) Лютыка б. падбярэскай, 33) Люціны і 34) Люцяны б. немянчынскай вол. б. віленскага пав.; 35) Люцін, 36) Люцін, 37) Люцін, 38) Люцін і 39) Люцін б. германіскай вол. і 40) Люцевівы б. княгініцкай вол. б. вілейскага пав.; V у б. горадзенскай губ. — 41) Люцічы б. райскай вол. б. бельскага пав.; 42) Люта б. лышчыцкай вол. б. берасьцейскага пав.; 43) Лютыш б. пяскоўскай вол. і 44) Люцьвіны б. курылавіцкай вол. б. слонімскага пав.; VI у б. менскай губ. 45) Люцін, 46) Падлюціі б. цытвянскай вол., 47) Сталютава б. сьмілавіцкай вол. б. ігуменскага пав.; 48) Лютавічы; 49) Лютавічы б. вызьнянскай вол. б. слуцкага пав.; 50) Люцінка і 51) Люцінка б. пяршайскай вол. б. менскага
пав.; 52) Люцінава б. лагойскай, 53) Люцец і 54) Люцец б. красналукскай&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8lyvzw52q648z5esipz5d5vxmq3sn0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125006</id>
    <revision>
      <id>289799</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «вол. б. барысаўскага пав.; 55) Люцін і 56) Лютае б. пенскага пав. 57) Люцін б. бацэвіцкай і 58) Люціна б. сьвіслацкай вол. б. бабруйскага пав.; 59) Залюцічы б. ленінскай вол. і 60) Залюцьце і 61) Залюцьце б. лахаўскай вол. б. мазырскага пав.; VII у б. магілеўскай губ. — 62) Люці...»</comment>
      <origin>289799</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="ogaihmjyxykaa0fhvk1p3bsfmkxyzhn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вол. б. барысаўскага пав.; 55) Люцін і 56) Лютае б. пенскага пав. 57) Люцін б. бацэвіцкай і 58) Люціна б. сьвіслацкай вол. б. бабруйскага пав.;
59) Залюцічы б. ленінскай вол. і 60) Залюцьце і 61) Залюцьце б. лахаўскай
вол. б. мазырскага пав.; VII у б. магілеўскай губ. — 62) Люцін б. прапойскай вол. і 63) Люткава б. глускай вол. б. быхаўскага пав.; 64) Люціна б. маслакоўскай вол. б. горкаўскага пав.; 65) Лютыя б. абчускай вол. б. сянскага пав.; VIII чарнігаўскай губ. — 66) Люты і 67) Люты сярэдзіна-будзкага раёну ноўгарад-северскай акругі; 68) Лютаўка сноўскага раёну, 69) Лютаўка сіняўскага раёну; 70) Люцеж тупічэўскага раёну сноўскай акругі.
{{Няма выявы}}
{{gap|2em}}Апрача памянёных, паведамленьні на анкету выявілі наступныя назвы географічных об‘ектаў з асноваю лют: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: Люцічы, Лютня;
б) дубровенскі раён: 71) Люцічы; 72) р. Лютына; в) капыскі раён: 73) Люціны якаўлевіцкага сс., 74) Алюты; 75) ур. Люцкавічы аляксандраўскага сс.; г) талачынскі раён: 76) ур. Люцькавы ля
Баранцэвіч воўкавіцкага сс., 77) ур. Люты ля Талачына; 78) Люта ля Славен; д) чарэйскі раён: 79) в. Люты абчускага сс., 80) Люцявінка заборскага сс.; II бабруйская акруга: а) бабруйскі раён: 81) в. Люцін; б) жлобінскі раён: 82) ур. Люці казіміраўскага сс.; в) клічаўскі раён:
83) в. Люціна; г) парыцкі раён: 84) ур. Люткаў ля Чыркавіч чыркаўскага сс., 85) в. Лютгардаўка; д) рагачэўскі раён: 86) ур. Лютаўка пабалаўскага сс., 87) ур. Палюта пабалаўскага сс.; 88) ур. Палюціньне ля Ліскоў пабалаўскага сс.; 89) ур. Люцянка
пабалаўскага сс.; е) слуцкі раён: 90) в. Люцянец; 91) Люцічы; ж) старобінскі раён: 92) воз. Люцень; 93) х. Люцень краснадворскага сс., 94) канава Люценская, 95) в. Лютавічы; 96) сенажаць Люцічы ля Пагосту пагоскага сс., 3) сьвіслацкі раён: 97) в. Люцін
віркаўскага сс.; і) чырвонаслабодзкі раён: 98) в. Лютавічы; III віцебская
акруга: а) азярышчанскі раён: 99) в. Сялюціна асінаўскага сс.; 100) в. Люткі мехаўскага сс.; 101) в. Люцікі руднянскага сс.; б) высачанскі раён
102) Люцьвінава, 103) Сялюты; г) чашніцкі раён: 104) в. Люцічы; IV гомельская акруга; а) брагінскі раён: 105) ур. Люцік ля Собаляў; б) буда-кашалёўскі раён: 106) Лютаў хутар; в) гомельскі раён: 107) в. Люцічы; г) уваравіцкі раён: 108) р. Люцік гусявіцкага сс., 109) поле Люткаўскае
ля Уваравіч; д) хойніцкі раён: 110) ур. Люцічы каля Маканавіч, 111) в. {{перанос пачатаканец|Люць|він}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ogaihmjyxykaa0fhvk1p3bsfmkxyzhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289800</id>
      <parentid>289799</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>289800</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="pe3w162nbn8dzzxq9n6at3qnsgeduf4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вол. б. барысаўскага пав.; 55) Люцін і 56) Лютае б. пенскага пав. 57) Люцін б. бацэвіцкай і 58) Люціна б. сьвіслацкай вол. б. бабруйскага пав.;
59) Залюцічы б. ленінскай вол. і 60) Залюцьце і 61) Залюцьце б. лахаўскай
вол. б. мазырскага пав.; VII у б. магілеўскай губ. — 62) Люцін б. прапойскай вол. і 63) Люткава б. глускай вол. б. быхаўскага пав.; 64) Люціна б. маслакоўскай вол. б. горкаўскага пав.; 65) Лютыя б. абчускай вол. б. сянскага пав.; VIII чарнігаўскай губ. — 66) Люты і 67) Люты сярэдзіна-будзкага раёну ноўгарад-северскай акругі; 68) Лютаўка сноўскага раёну, 69) Лютаўка сіняўскага раёну; 70) Люцеж тупічэўскага раёну сноўскай акругі.
{{Няма выявы}}
{{gap|2em}}Апрача памянёных, паведамленьні на анкету выявілі наступныя назвы географічных об‘ектаў з асноваю лют: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: Люцічы, Лютня;
б) дубровенскі раён: 71) Люцічы; 72) р. Лютына; в) капыскі раён: 73) Люціны якаўлевіцкага сс., 74) Алюты; 75) ур. Люцкавічы аляксандраўскага сс.; г) талачынскі раён: 76) ур. Люцькавы ля
Баранцэвіч воўкавіцкага сс., 77) ур. Люты ля Талачына; 78) Люта ля Славен; д) чарэйскі раён: 79) в. Люты абчускага сс., 80) Люцявінка заборскага сс.; II бабруйская акруга: а) бабруйскі раён: 81) в. Люцін; б) жлобінскі раён: 82) ур. Люці казіміраўскага сс.; в) клічаўскі раён:
83) в. Люціна; г) парыцкі раён: 84) ур. Люткаў ля Чыркавіч чыркаўскага сс., 85) в. Лютгардаўка; д) рагачэўскі раён: 86) ур. Лютаўка пабалаўскага сс., 87) ур. Палюта пабалаўскага сс.; 88) ур. Палюціньне ля Ліскоў пабалаўскага сс.; 89) ур. Люцянка
пабалаўскага сс.; е) слуцкі раён: 90) в. Люцянец; 91) Люцічы; ж) старобінскі раён: 92) воз. Люцень; 93) х. Люцень краснадворскага сс., 94) канава Люценская, 95) в. Лютавічы; 96) сенажаць Люцічы ля Пагосту пагоскага сс., 3) сьвіслацкі раён: 97) в. Люцін
віркаўскага сс.; і) чырвонаслабодзкі раён: 98) в. Лютавічы; III віцебская
акруга: а) азярышчанскі раён: 99) в. Сялюціна асінаўскага сс.; 100) в. Люткі мехаўскага сс.; 101) в. Люцікі руднянскага сс.; б) высачанскі раён
102) Люцьвінава, 103) Сялюты; г) чашніцкі раён: 104) в. Люцічы; IV гомельская акруга; а) брагінскі раён: 105) ур. Люцік ля Собаляў; б) буда-кашалёўскі раён: 106) Лютаў хутар; в) гомельскі раён: 107) в. Люцічы; г) уваравіцкі раён: 108) р. Люцік гусявіцкага сс., 109) поле Люткаўскае
ля Уваравіч; д) хойніцкі раён: 110) ур. Люцічы каля Маканавіч, 111) в. {{перанос пачатак|Люць|він}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pe3w162nbn8dzzxq9n6at3qnsgeduf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125007</id>
    <revision>
      <id>289801</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=Ча|к=лавек}} дагнаў яго і сунуў для павітання руку. Ласкавы стальмах аж заенчыў з ветлівасці:  {{Водступ|2|em}}— Ці не Шпулькевіч? Такі гэта вы, выразна пазнаю. От-жа тады мы намучыліся, пакуль вашыя свінні на сані ўскацілі! Як і цяпер усё ў вач...»</comment>
      <origin>289801</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="cvgse8lwoqlcfz7qhled8uqsa04kn42" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=Ча|к=лавек}} дагнаў яго і сунуў для павітання руку. Ласкавы стальмах аж заенчыў з ветлівасці:

{{Водступ|2|em}}— Ці не Шпулькевіч? Такі гэта вы, выразна пазнаю. От-жа тады мы намучыліся, пакуль вашыя свінні на сані ўскацілі! Як і цяпер усё ў вачах стаіць. Вы мусіць і не ведаеце, што ўночы, пасля вашага ад‘езду, палавіна вёскі была згарэла.

{{Водступ|2|em}}— Што вы кажаце! Ну?! Не чуў.

{{Водступ|2|em}}— А як-жа, поўвёскі! Як вод языком злізаў. Як-жа маецеся, што парабляеце?

{{Водступ|2|em}}— Жыву. Чаму не жыць. Што Сашка робіць?

{{Водступ|2|em}}— Сядзіць дома, што-ж ён робіць! Цяпер-жа так, спакою няма на свеце. Кожны цяпер з гатоўкі жыве, калі зарабіў дзе раней якую капейчыну. От няхай бы зайшлі калі пагуляць.

{{Водступ|2|em}}— Зайду, — катэгарычна адсек Шпулькевіч. — От і цяпер маю час.

{{Водступ|2|em}}Стафанковіч скрывіў губу і падумаў: „от халера, ніякага далікацтва не ведае. Я яму так сабе, па-чалавечу сказаў, а ён ужо і гатоў ісці. Тут-жа так неабыйдзешся, калі прыдзе, гэта-ж ужо як-бы знаёмы нейкі, то фундуй, частуй, трактуй, згары ты!“ І ён вельмі горача прагаварыў:

{{Водступ|2|em}}— А-а-а, як-жа не пашанцавала, гэта-ж трэба, якраз я не дадому іду, а Сашкі якраз дома няма.

{{Водступ|2|em}}— Сказаць праўду, то я да Сашкі вельмі пільны інтэрас маю. Дайце адрас.

{{Водступ|2|em}}Стафанковіч сказаў адрас і падумаў: „калі якая-небудзь справа да Сашкі, ды яшчэ і добрая, то няхай зойдзе сабе, а каб на пачостку не спадзяваўся, то ось я адно яму дам на памяць“. І ён сказаў:

{{Водступ|2|em}}— А пісямко вы тады забыліся перадаць.

{{Водступ|2|em}}— Я не забыўся, а яно ў мяне тады вытраслася дарогай. Такі быў рэзрух! Вы ведаеце, што тады са мной было па дарозе? На мяне напалі палякі,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cvgse8lwoqlcfz7qhled8uqsa04kn42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125008</id>
    <revision>
      <id>289802</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Люць|він}}; V магілеўская акруга: а) быхаўскі раён: 112) Люткоў хаўстоўскага сс., б) клімавіцкі раён: 113) в. Лютароўка; 114) р. Лютня; б) краснапольскі раён: 115) Люцень; г) лупалаўскі раён: 117) в. Лютыкі; 118) в. Алюты; д) прапойскі раён: 119) в. Люцягі; е) чэрык...»</comment>
      <origin>289802</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6268" sha1="kmuui6cwjo4tldfi4mk40n3a454pigm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Люць|він}}; V магілеўская акруга: а) быхаўскі раён: 112) Люткоў хаўстоўскага сс., б) клімавіцкі раён: 113) в. Лютароўка; 114) р. Лютня; б) краснапольскі раён:
115) Люцень; г) лупалаўскі раён: 117) в. Лютыкі; 118) в. Алюты; д) прапойскі раён: 119) в. Люцягі; е) чэрыкаўскі раён: 120) в. Лютраўка, 121) Люцішча, 122) Лютныя палоскі ля Шароеўкі; VI мазырская акруга: а) каралінскі раён: 123) ур. Лютаўка ля Падволі рамезаўскага сс.; б) лельчыцкі раён: 124) в. Люцічы, 125) Лютае балота грабянёўскага сс.; в) петрыкаўскі раён: 126) ур. Лютае, 127) в. Сялюцічы грабаўскага сс., 128) Люцічы; VII менская акруга: а) астрашыцка-гарадзецкі раён: 129) в. Валюты; б) вузьдзенскі раён: 130) Люцьвяны; в) грэскі раён: 131) балота Люцічы
слабадзкога сс.; 132) в. Лютавічы, 133) воз. Люцень; г) заслаўскі раён:
134) в. Сялюты сёмкава-гарадзецкага сс., 135) в. Люцічы; д) капыльскі раён: 136) в. Лютавічы; е) плешчаніцкі раён: 137) х. Люцікі; ж) пухавіцкі раён: 138) в. Люці; 139) ур. Люцін ля Хідры балоцкага сс., 140) ур. Люцін
ля Рэпішча; 141) канава Люцін таксама; 142) ур. Люцін ля Бялочы; з) смалявіцкі раён: 143) в. Люткі жажэлкаўскага сс.; і) чэрвенскі раён:
144) ур. Люцін ля Ачыжы; VIII полацкая акруга: а) ветрынскі раён: 145) х. Люткевічава Нача шпакоўскага сс., 146) ур. Люцец ветрынскага сс.; б) лепельскі раён: 147) в. Люцічы палянскага сс.; 148) х. Лючыцы палянскага сс.; 149) х. Люцічы, в) полацкі раён: 150) в. Лютаўка; г) расонскі раён: 151) воз. Лютае[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Колькасьць новавыяўленых у БССР назваў географічных об‘ектаў з коранем лют, таксама, як і назваў з асноваю волат перавышае лік і іх на тэрыторыі ўсёй этнографічнай Беларусі вядомы з папярэдняй літаратуры; на адзін сучасны раён прыпадае часамі больш гэтых новых назваў, чым вядомых з літаратуры на ранейшы павет.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Побач з гэтым азначаныя паведамленьні на анкету аб волатах выявілі існаваньне іменьняў, прозьвішч і мянушак: Люціна, Люцягін, Люцячонкі, Лют, Лютынскі, Бязьлют, Люцін, Люцік, Люцінкевіч, Люта, Люцька, Люцьвяк, Лютынскі, Лютэцкі, Люцьвік, Люцягін, Лютык, Лютвін, Лютарэвіч, Люташэвіч, Люціч, Люцічын, Алюта, Люткевіч, Люцка, Улюта, Суклюта, Люцевіч, Лютар, Люціч, Люцічымскі, Люцяга, Лютакоў, Лютэвіч, Лютня, Лютыка, Лютман, Лютгараў, Люцянскі, Лютгонскі, Лютра, Люцічаў, Лютава, Люты, Люцін, Лютрашэвіч, Лютроўскі, Люцярыніч, Лютарэвіч, Лютняк, Лютовіч; Лютка, Люшкоўскі, Люцкевіч, Лютаўскі, Люцьвін, Лютык, Люценскі і інш. у наступных паселішчах і іх ваколіцак: I аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) Амсьціслаў, 2) Заціш‘е лапацінскага сс.; б) капыскі раён: 3) Хімы дубраўскага сс.; в) коханаўскі раён; 4) Сьцепашкоўшчына вяліка-гольцаўскага сс.; 5) Пунчына старасельскага сс.; 6) Кісялі вяліка-гольцаўскага сс., 7) ур. Люціна ля Высокага коханаўскага сс.; 8) ур. Халюціна ля высокага коханаўскага сс., г) круглянскі раён: 9) ур. Люцеўшчына ля Ахімкавіч I, каменецкага сс.; д) крупскі раён: 10) Лютыя сакаловіцкага сс.; е) расьнянскі раён: 11) Забалацьце; 12) Рабяшкі; 13) Міхайлаў забалацкага сс.; ж) талачынскі раён: 14) Ганчароўка воўкавіцкага сс.; 15) Славень славенскага сс.; 16) Талачын, 17) Красілава яўлахаўскага сс., 18) Халопкавічы, 19) Трасьцянка ўльянаўскага сс., 20) Варанцэвічы воўкаўскага сс., 21) Зайкаўшчына; з) чарэйскі раён: 22) Лукамль; II бабруйская акруга: а) асілавіцкі раён: 23) Старонка карытнянскага сс., б) бабруйскі раён: 24) Боркі восаўскага сс., 25) Рыня міхалеўскага сс., 26) Страўнішчы падрэцкага сс., 27) Курганы любоніцкага сс., 28) Забэльле лешчанскага сс., 29) Любонічы любоніцкага сс., 30) Віжады баравіцкага сс.; в) глускі раён: 31) Падзамша хвастовіцкага сс., 32) {{перанос пачатак|Піра|вічы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kmuui6cwjo4tldfi4mk40n3a454pigm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125009</id>
    <revision>
      <id>289803</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праблематычная */</comment>
      <origin>289803</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="ck10ckp7blsqkiuv40sb2mxdsr74dgb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;[[Волаты (1929)/Увагі#)|&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;)]]
&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Піра|вічы}}; г) парыцкі раён: 33) Чыркавічы чыркавіцкага сс., 34) Тур. Слабада
туркаўскага сс.; д) слуцкі раён: 35) Сярагі сяраскага сс.; 36) Квасьнічы
цараўскага сс., 37) Дорасіно дарасінскага сс., 38) Панічы дарасінскага сс.,.
39) Кляпчаны; е) старадароскі раён: 40) Церабуты шчыткавіцкага сс..
41) Сяльцо мяцявіцкага сс.; ІІІ віцебская акруга: а) азярышчанскі раён:
42) Будніца хвашнянскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 43) Сьвіціна чаркас-
кага сс.; в) віцебскі раён: 44) Ярмолкава войтаўскага сс., 45) Маркаў-
шчына, 46) Мяккія, 47) Благія; г) высачанскі раён: 48) Шаўкунова,
49) Сьцепаненкі; д) лёзьненскі раён: 50) Васюціна веляшкоўскага сс.,
51) Амільлянова гладанскога сс.; е) межанскі раён: 52) Фралова вышадз-
кага сс., 53) Вышадкі Вы-
шадзкага сс.; ж) сянскі раён:
54) Маркаўшчына
машкан-
ЛАТВ
БССР
KAPTA
РАЁНАЎ, У ЯКІХ ЗАСЬВЕДЧА-
НА БЫТАВАНЬНЕ ПРОЗЬ
ВІШЧ З КОРАНЕМ ЛЮТ
Унанные зн
скага сс.; 3) сіроцінскі раён;
55) Варонькі лаўжанскага сс.;
і) чашніцкі раён: 56) Сту-
піна цяпінскага сс.; IV го-
мельская акруга: а) буда-
кашалёўскі раён: 57) Лютаў
хутар ля Зялёнай Дубровы;
58) Шутнае, 59) Дзедаў Кур-
ган, 60) Заборкі забабскага сс.;
б) гомельскі раён: 61) Го-
мель; в) уваравіцкі раён:
62) Красная Хачэмля гуся-
віцкага сс. г) чачэрскі раён:
63) Глыбочыцы глыбочыц-
кага сс.; Ѵ магілеўская акруга:
а) быхаўскі раён: 64) Быхаў;
б) касьцюковіцкі раён: 65) Пя-
чары пячарскага сс.; в) клі-
мавіцкі раён: 66) Аляксан-
драўка; 67) Асіньнікі ціманоў-
скага сс., 68) Мядзьведзі;
69) Клімавічы; г) красна-
польскі раён: 70) Пачопы
пачопаўскага сс.; 71) Хведа-
раўка кажамякінскага сс.;
д) крычаўскі раён: 72) Сла-
буты маляціцкага сс., 73) Ша-
еўка; а) магілеўскі раён:
74) Магілеў; ж) чавускі раён: 75) Воўкавічы воўкавіцкага сс.; 3) чачэвіцкі
раён: 76) Чарнагразь, 77) Падсёлы падсельскага сс.; 78) Падліпкі; 1) чэрыкаўскі
раён: 79) Сячыхі губіншчынскага сс., 80) Лютраўка, 81) Чэрыкаў; 82) Ша-
роеўка; ѴІ мазырская акруга: а) жыткавіцкі раён: 83) Жыткавічы, 84) Сялко
людзяневіцкага сс.; б) нараўлянскі раён: 85) Нароўля; в) петрыкаўскі раён:
86) Белкі, 87) Петрыкаў, 88) Навасёлкі белкаўскага сс., 89) Аголічы;
VII менская акруга: а) астрашыцка-гарадзецкі раён: 90) Карпілаўка,
91) Весьніна астрашыцкага сс.; б) барысаўскі раён: 92) Цёмны Лёс.,
93) Барысаў, 94) Брылёў касьцюкоўскага сс., 95) Лазін забашанскага сс.,
96) Забашавічы; в) бягомльскі раён: 97) Федаркі кадлубішчанскага сс.,
98) Вітунічы вітуніцкага сс.; г) вузьдзенскі раён: 99) Галавачы магілян-
скага сс., 100) Сеяцель прысыпскага сс., 101) Узда; д) грэскі раён:
Карта раёнаў, у якіх засьведчана бытаваньне
прозьвішч з коранем лют [паводле даных анкеты
і экспэдыцыі 1928 г.].&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ck10ckp7blsqkiuv40sb2mxdsr74dgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289858</id>
      <parentid>289803</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>289858</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="5hwn0cwc2hbyy1d82gb4lo7a4j21ij9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Піра|вічы}}; г) парыцкі раён: 33) Чыркавічы чыркавіцкага сс., 34) Тур. Слабада
туркаўскага сс.; д) слуцкі раён: 35) Сярагі сяраскага сс.; 36) Квасьнічы
цараўскага сс., 37) Дорасіно дарасінскага сс., 38) Панічы дарасінскага сс., 39) Кляпчаны; е) старадароскі раён: 40) Церабуты шчыткавіцкага сс., 41) Сяльцо мяцявіцкага сс.; III віцебская акруга: а) азярышчанскі раён: 42) Будніца хвашнянскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 43) Сьвіціна чаркаскага сс.; в) віцебскі раён: 44) Ярмолкава войтаўскага сс., 45) Маркаўшчына, 46) Мяккія, 47) Благія; г) высачанскі раён: 48) Шаўкунова, 49) Сьцепаненкі; д) лёзьненскі раён: 50) Васюціна веляшкоўскага сс., 51) Амільлянова гладанскога сс.; е) межанскі раён: 52) Фралова вышадзкага сс.,
{{Няма выявы}}
53) Вышадкі вышадзкага сс.; ж) сянскі раён: 54) Маркаўшчына машканскага сс.; з) сіроцінскі раён; 55) Варонькі лаўжанскага сс.; і) чашніцкі раён: 56) Ступіна цяпінскага сс.; IV гомельская акруга: а) буда-кашалёўскі раён: 57) Лютаў хутар ля Зялёнай Дубровы; 58) Шутнае, 59) Дзедаў Курган, 60) Заборкі забабскага сс.; б) гомельскі раён: 61) Гомель; в) уваравіцкі раён: 62) Красная Хачэмля гусявіцкага сс. г) чачэрскі раён: 63) Глыбочыцы глыбочыцкага сс.; V магілеўская акруга: а) быхаўскі раён: 64) Быхаў;
б) касьцюковіцкі раён: 65) Пячары пячарскага сс.; в) клімавіцкі раён: 66) Аляксандраўка; 67) Асіньнікі ціманоўскага сс., 68) Мядзьведзі;
69) Клімавічы; г) краснапольскі раён: 70) Пачопы пачопаўскага сс.; 71) Хведараўка кажамякінскага сс.; д) крычаўскі раён: 72) Слабуты маляціцкага сс., 73) Шаеўка; а) магілеўскі раён: 74) Магілеў; ж) чавускі раён: 75) Воўкавічы воўкавіцкага сс.; 3) чачэвіцкі раён: 76) Чарнагразь, 77) Падсёлы падсельскага сс.; 78) Падліпкі; і) чэрыкаўскі раён: 79) Сячыхі губіншчынскага сс., 80) Лютраўка, 81) Чэрыкаў; 82) Шароеўка; VI мазырская акруга: а) жыткавіцкі раён: 83) Жыткавічы, 84) Сялко людзяневіцкага сс.; б) нараўлянскі раён: 85) Нароўля; в) петрыкаўскі раён: 86) Белкі, 87) Петрыкаў, 88) Навасёлкі белкаўскага сс., 89) Аголічы; VII менская акруга: а) астрашыцка-гарадзецкі раён: 90) Карпілаўка, 91) Весьніна астрашыцкага сс.; б) барысаўскі раён: 92) Цёмны Лёс., 93) Барысаў, 94) Брылёў касьцюкоўскага сс., 95) Лазін забашанскага сс., 96) Забашавічы; в) бягомльскі раён: 97) Федаркі кадлубішчанскага сс., 98) Вітунічы вітуніцкага сс.; г) вузьдзенскі раён: 99) Галавачы магілянскага сс., 100) Сеяцель прысыпскага сс., 101) Узда; д) грэскі раён:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5hwn0cwc2hbyy1d82gb4lo7a4j21ij9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Індэкс:Янка Купала — Творы, 1942.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>125010</id>
    <revision>
      <id>289805</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «»</comment>
      <origin>289805</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="2ile6w2d29a4zrthdjrucdpfynflvpj" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=[[Творы (Купала, 1942)|Творы]]
|Language=be
|Volume=
|Author=[[Аўтар:Янка Купала|Янка Купала]]
|Translator=
|Editor=[[Аўтар:Сямён Леўман|Сямён Леўман]]
|Illustrator=
|School=
|Publisher=Государственное Издательство Детской Литературы
|Address=Москва — Ленинград
|Year=
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|DOI=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=OCR
|Pages=&lt;pagelist /&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>2ile6w2d29a4zrthdjrucdpfynflvpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Янка Купала — Творы, 1942.pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125011</id>
    <revision>
      <id>289806</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Без тэксту */</comment>
      <origin>289806</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Янка Купала — Творы, 1942.pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125012</id>
    <revision>
      <id>289807</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Без тэксту */</comment>
      <origin>289807</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125013</id>
    <revision>
      <id>289808</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «збілі, рабрыну зламалі, нават знак астаўся, на ўсё жыццё памятка будзе. Каб не на вуліцы — то паказаў-бы вам.  {{Водступ|2|em}}— Што вы кажаце!  {{Водступ|2|em}}— Што чуеце. Я ледзьве ў сані ўкаціўся, ледзьве дапаў у мястэчка да фельчара, ён мне ўвесь бок убінтава...»</comment>
      <origin>289808</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2855" sha1="b6ha001jqx6iindei212uqr4ckjlmex" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;збілі, рабрыну зламалі, нават знак астаўся, на ўсё жыццё памятка будзе. Каб не на вуліцы — то паказаў-бы вам.

{{Водступ|2|em}}— Што вы кажаце!

{{Водступ|2|em}}— Што чуеце. Я ледзьве ў сані ўкаціўся, ледзьве дапаў у мястэчка да фельчара, ён мне ўвесь бок убінтаваў. Пакуль я ў яго быў, ён мне расказаў, што толькі што вярнуўся з той вёскі — расказваў, што там таксама палякі народ пазбівалі і ён прыязджаў лячыць.

{{Водступ|2|em}}— А-а-а, то і вам прышлося тады ў яго ўбандажоўвацца! Ён-жа і Сашку тады руку ўбандажаваў.

{{Водступ|2|em}}— А што гэта было з Сашкам! Я тады бег па вуліцы і заўважыў, што ў яго рука ў крыві.

{{Водступ|2|em}}— Паляк штыхом парнуў.

{{Водступ|2|em}}Тут Шпулькевіч ні то што сумеўся, а стаў раптам задуменны. Аднак-жа не надоўга. Ён развітаўся з Стафанковічам і пайшоў дадому, вырашаючы ў сваёй галаве нейкія планы і меркаванні. Адразу ён не адважыўся ісці да Сашкі, відаць тут быў нейкі рызыкоўны ход. Ён усё меркаваў. І от аднойчы, перед самым вечарам, ён з-за густога зарасніку вазонаў убачыў праз акно на вуліцы, насупроць свайго дамка, дзве асобы. Адна была тая самая дзяўчына, якая некалькі дзён таму заходзіла пытацца нейкага Стрыгельскага, другую ён пазнаў не адразу. Валя Іваноўская паказала пальцам на Шулькевічаў ганак і пайшла далей, а другая так проста і пайшла ў дзверы. Вэня Шпулькевіч збялеў, яго страсанула думка: можа гэта вядуць якія-небудзь сляды ад спаленай вёскі? Твар у гэтай жанчыны быў такі знаёмы! Адчыніліся дзверы і перад ім стала Люба. Яна азірнулася на ўсе бакі ў чужым доме і нясмела загаварыла. З першых-жа яе слоў у Вэні адлягло ад сэрца, думкі&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b6ha001jqx6iindei212uqr4ckjlmex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Янка Купала — Творы, 1942.pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125014</id>
    <revision>
      <id>289809</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Калёнтытул|left={{Цёмна-чырвоны|Цена 9 коп.}}}}»</comment>
      <origin>289809</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="pedmwo9n2pniqqn13rejz8tjqef71xz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Калёнтытул|left={{Цёмна-чырвоны|Цена 9 коп.}}}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pedmwo9n2pniqqn13rejz8tjqef71xz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289810</id>
      <parentid>289809</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>289810</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="sxcoc7l4nmve381q2q2vh7fw9m4vkq3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Калёнтытул|left={{Цёмна-чырвоны|Цена 90 коп.}}}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sxcoc7l4nmve381q2q2vh7fw9m4vkq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125015</id>
    <revision>
      <id>289811</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «яго нават зрабіліся вясёлыя, яму нават жартаваць захацелася. „Дык от што? Яна шукае Сашку, у яе ад Сашкі дзіця! От малакасос, усё-ж такі дамогся тады! Ах, такая была дзеўка! Ды і цяпер яна такая самая, як мае быць від мае, адно што пахудзела, але затое адзета...»</comment>
      <origin>289811</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2997" sha1="gwvdu5a95e7gr4h5546o2xctray8ffm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;яго нават зрабіліся вясёлыя, яму нават жартаваць захацелася. „Дык от што? Яна шукае Сашку, у яе ад Сашкі дзіця! От малакасос, усё-ж такі дамогся тады! Ах, такая была дзеўка! Ды і цяпер яна такая самая, як мае быць від мае, адно што пахудзела, але затое адзета лепш“. Ацаніўшы Любу, ён тады ўхапіўся за ўсю гэтую справу, каб загарнуць што-небудзь і ў свой бок. Ён запрасіў Любу сесці, яна папрасіла вады, ён прынёс ёй квасу, папытаўся як здароўе, пагаварыў, у гэты час вымеркаваў свой інтэрас і сказаў Любе:

{{Водступ|2|em}}— Ах, як шкада, Любачка, я і адрасу яго не ведаю, дзе ён жыве. Я неяк выпадкам на рынку спаткаў сашкавага бацьку, то казаў, што Сашка ў войску і там мусіць астанецца на доўгі час. Стары адзін жыве і лае Сашку, што адцураўся яго, нават пісаць не хоча. Люба сашчаміла зубы і паднялася ісці — сядзець ёй тут больш не было чаго. Вэня вельмі ветліва правёў яе да брамкі, ідучы запытаўся:

{{Водступ|2|em}}— Хто гэта з вамі ішоў?

{{Водступ|2|em}}— Мя настаўніца, я ў яе вучуся.

{{Водступ|2|em}}— Вучыцеся? — аж вытрашчыў вочы Вэня.

{{Водступ|2|em}}— Увечары, дарослых чытаць і пісаць вучаць.

{{Водступ|2|em}}Вэня падаў Любе руку і весела ўвайшоў у свой дом. Цяпер ужо яму можна смела ісці да Сашкі Стафанковіча, няхай сабе таго і палякі былі ранілі! Як добра сцямнела, ён быў на Даўгабродскай вуліцы. Сашку ён застаў дома. Яны селі на скрыпучых венскіх крэслах з фанернымі кружкамі (відаць, Стафанковіч „раймонт у дзейсцвіе пускаў“) і прагаварылі да гадзін трох ночы. Сашка анічуць за гэтыя гады не змяніўся, меў выгляд такога ўсё самага маладзенькага бландынчыка. Спаткаў ён Шпулькевіча не зусім ветліва, але быў падрыхтаваны да яго прыходу: бацька расказаў яму пра&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwvdu5a95e7gr4h5546o2xctray8ffm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Янка Купала — Творы, 1942.pdf/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125016</id>
    <revision>
      <id>289812</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{Цэнтар|{{smaller|Для старэйшага ўзросту.}}}}   {{block center/s|style=width:100%; max-width:16em}} {{Цэнтар|{{smaller|Адк. рэдактар [[Аўтар:Сямён Леўман|С. Леўман]].&lt;br /&gt;Падпісана да друку 22/VIII 1942.&lt;br /&gt;Друкаваных аркушаў 3½ (вуч.-выдав. арк. 2,4). Знакаў у др.&lt;br /&gt;арк. 37 700. Тыраж 25 000 экз.}}}}  {{Калёнтыту...»</comment>
      <origin>289812</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="qs5yd4epcz9p5bk22y5rp1n36tjn5yj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Цэнтар|{{smaller|Для старэйшага ўзросту.}}}}


{{block center/s|style=width:100%; max-width:16em}}
{{Цэнтар|{{smaller|Адк. рэдактар [[Аўтар:Сямён Леўман|С. Леўман]].&lt;br /&gt;Падпісана да друку 22/VIII 1942.&lt;br /&gt;Друкаваных аркушаў 3½ (вуч.-выдав. арк. 2,4). Знакаў у др.&lt;br /&gt;арк. 37 700. Тыраж 25 000 экз.}}}}

{{Калёнтытул |left={{smaller|Л73490.}}|right={{smaller|Цана 90 к.}}}}

{{Накіравальная рыса||height=1px}}

{{Цэнтар|{{smaller|Набрано и сматрицировано&lt;br /&gt;в типографии «Известий», Москва,&lt;br /&gt;Пушкинская пл., 5.&lt;br /&gt;Отпечатано на Фабрике детской&lt;br /&gt;книги Детгиза Наркомпроса РСФСР.&lt;br /&gt;Москва, Сущевский вал, 49.&lt;br /&gt;Заказ № 2432.}}}}
{{block center/e}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qs5yd4epcz9p5bk22y5rp1n36tjn5yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125017</id>
    <revision>
      <id>289813</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «сустрэчу. Праўду сказаць, то ён і сам не ведаў, як яму трымацца перад Шпулькевічам; старая злосць даўно мінулася, да таго-ж ён вышаў перад Вэнем героем: той паехаў, а ён дамогся свайго! Ён не ведаў, што там у Шпулькевіча да яго за справа такая і найбольш мер...»</comment>
      <origin>289813</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2754" sha1="k7qxw2nmgjyjx8c47k8q09qx7250g7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;сустрэчу. Праўду сказаць, то ён і сам не ведаў, як яму трымацца перад Шпулькевічам; старая злосць даўно мінулася, да таго-ж ён вышаў перад Вэнем героем: той паехаў, а ён дамогся свайго! Ён не ведаў, што там у Шпулькевіча да яго за справа такая і найбольш меркаваў, што той проста з-за якой-небудзь драбязы прышоў. Ён сеў пры самым стале, успёршыся на яго локцямі, і глядзеў на Вэню, пакуль той пачне гаварыць. А той думаў так: „пачакай-жа, малакасос, ты ў мяне зараз затрасешся, а пасля я дам табе адпушчэнне грахоў і мы з табой памірымся на нашу агульную карысць“.

{{Водступ|2|em}}Вэня так пачаў гаворку:

{{Водступ|2|em}}— Ну як ты жывеш з таго часу?

{{Водступ|2|em}}— Нічога. А ты як?

{{Водступ|2|em}}І я нічога. Як табе тады ўночы паводзілася?

{{Водступ|2|em}}Сашка адным махам захацеў струшчыць у пыл Вэнеў гонар і аўтарытэт. Ён адсек:

{{Водступ|2|em}}— Так павялося, як я сам захацеў.

{{Водступ|2|em}}— Раскажы, — тут ужо зусім шчыра папрасіў Вэня.

{{Водступ|2|em}}Сашка падумаў: „раскажу, няхай пачухаецца, што не ён, а я“. І пачаў расказваць:

{{Водступ|2|em}}— …Назаўтра-ж вечарам, як ты паехаў, я падсеў, пагаварыў… А дурна-ая!..

{{Водступ|2|em}}Тут ужо Вэня намерыўся адным махам струшчыць у пыл сашкаў гонар і аўтарытэт. Ён смальнуў як з гарматы:

{{Водступ|2|em}}— Калі яна была тады дурная, то цяпер паразумнела: ходзіць па Менску з дзіцем на руках і цябе шукае, каб дзіця гадаваў.

{{Водступ|2|em}}Сашка спалатнеў і зняў локці са стала. Дзе дзелася яго пагардлівасць да Вэні!

{{Водступ|2|em}}— Ты хлусіш?

{{Водступ|2|em}}— Сёння перад самым вечарам прыходзіла да&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k7qxw2nmgjyjx8c47k8q09qx7250g7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125018</id>
    <revision>
      <id>289816</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «мяне — нейк дапыталася, дзе я жыву, і на твой след напасці хоча. Пыталася ў мяне, дзе ты жывеш.  {{Водступ|2|em}}— То яна заўтра можа і ка мне з‘явіцца!  {{Водступ|2|em}}Вэня з хвілінку памучыў Сашку: памаўчаў, пагойдаў левай нагой, закінутай на калена правай. Пас...»</comment>
      <origin>289816</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="82y2m4tws4xgi9oqqcqte10k8c4jz4e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;мяне — нейк дапыталася, дзе я жыву, і на твой след напасці хоча. Пыталася ў мяне, дзе ты жывеш.

{{Водступ|2|em}}— То яна заўтра можа і ка мне з‘явіцца!

{{Водступ|2|em}}Вэня з хвілінку памучыў Сашку: памаўчаў, пагойдаў левай нагой, закінутай на калена правай. Пасля змяніў тон і тэму, быццам усё, пра што дагэтуль гаварылі, самая сапраўдная драбяза:

{{Водступ|2|em}}— Я, брат, да цябе не гэтага прышоў, у мяне справа іншая, больш важная.

{{Водступ|2|em}}— Табе не важна, а мне якраз гэта важна, — раскрыў адразу сваю заячую душу Сашка.

{{Водступ|2|em}}— Нічога, і табе не важна.

{{Водступ|2|em}}— Як-жа не! — з надзеяй у голасе сказаў Сашка.

{{Водступ|2|em}}Вэня думаў: „зараз ты будеш у мяне як міленькі“, і сказаў:

{{Водступ|2|em}}— А ты пра ўсё гэта не думай і займайся сваім, што табе трэба.

{{Водступ|2|em}}— А калі яна пачне за мной следам хадзіць!

{{Водступ|2|em}}— Не пачне. Я ёй сказаў, што цябе нават і ў Менску няма, ды і наогул я не ведаю твайго адрасу.

{{Водступ|2|em}}— Ты так сказаў?

{{Водступ|2|em}}— А што ты думаеш, я табе буду прыкрасць рабіць?

{{Водступ|2|em}}— Ты праўду так ёй сказаў?

{{Водступ|2|em}}— А як-жа я ёй скажу! — зрабіў Вэня выгляд пакрыўджанага чалавека. — Ты пачакай, усё гэта глупства. Яна нават гэтымі днямі і зусім выедзе з Менска, — падліў Вэня Сашку порцыю радасці, — што табе да яе! А хто гэта можа пацвердзіць, што гэта ў яе дзіця тваё? Чаго ты млееш, няхай сабе яна едзе куды ёй трэба, а ты сабе жыві здароў. Я да цябе прышоў наконт аднаго інтарэсу. Ты ўжо напэўна запісаўся, дзе трэба, што ты партызан?

{{Водступ|2|em}}— Як гэта?&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>82y2m4tws4xgi9oqqcqte10k8c4jz4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125019</id>
    <revision>
      <id>289817</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}— А што-ж ты робіш цяпер? Я думаў, што ўжо чорт ведае якую пасаду маеш! Ты-ж рану меў у руку ад палякаў!  {{Водступ|2|em}}— Як гэта пасаду?  {{Водступ|2|em}}— То ці ведаеш ты, што цяпер такім, як мы з табой, усе дзверы адчынены? Ты быў ранен, ты партызан,...»</comment>
      <origin>289817</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2633" sha1="48b4idrvzrrh8aa9mhzshghw9vrekry" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}— А што-ж ты робіш цяпер? Я думаў, што ўжо чорт ведае якую пасаду маеш! Ты-ж рану меў у руку ад палякаў!

{{Водступ|2|em}}— Як гэта пасаду?

{{Водступ|2|em}}— То ці ведаеш ты, што цяпер такім, як мы з табой, усе дзверы адчынены? Ты быў ранен, ты партызан, палякі наскочылі на вёску, грабілі сялян, ты бараніў. Дзе-ж твае партызанскія дакументы! Чаго ты сядзіш дома, калі табе такі ход можа быць! У мяне трудней, бо мяне ранілі аднаго, у лесе, не было сведак. Ёсць два чалавекі, ды далёка адгэтуль.

{{Водступ|2|em}}— І ў мяне далёка.

{{Водступ|2|em}}— Але ў цябе іх больш, напэўна-ж уся вёска ведае.

{{Водступ|2|em}}— Ведае. Усе там ведаюць. І Рыльскі ведае, і ўсе.

{{Водступ|2|em}}— Ну от бачыш.

{{Водступ|2|em}}— А ты не думай, што я сяджу сабе дома, Я ў міліцыі астаўся, у канцылярыі пры начальніку, ужо чацверты дзень сёння хадзіў.

{{Водступ|2|em}}— Эт, у канцылярыі пры начальніку, знайшоў і хваліцца.

{{Водступ|2|em}}— Гэта спачатку, пасля далей, не адразу ўсё можна зрабіць.

{{Водступ|2|em}}— Мусіць гэта твой бацька цябе так вучыць. Каб ведалі, што ты партызан, што ты раненых быў, то адразу далей пайшоў-бы. Цябе тады ўсе ведалі-б, ты тады камандаваў-бы, а так — будзеш сядзець ды пяром скрыпець.

{{Водступ|2|em}}„Усе ведалі-б, камандаваў-бы!“ Гэта было тое, што не давала Сашку ніколі спакою. Але ён быў героем толькі ў глухіх кутках, дзе небудзь далей ён не меў яшчэ практыкі і звычкі лезці на аўтарытэтную вышыню. Цяпер яму ўсё стала ясна. Перад ім паўстаў малюнак, калі ён ужо раз быў&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>48b4idrvzrrh8aa9mhzshghw9vrekry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125020</id>
    <revision>
      <id>289818</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «выславіўся як герой, калі расказваў у Рыльскага хаце людзям як яго польскі салдат штыхом парнуў, пасля ён успомніў як усе тыя дні пра яго гаварылі ў вёсцы, што ён вельмі смелы хлопец, калі не пабаяўся бараніць ад паляка чалавека. Цяпер яму самому дзіўна с...»</comment>
      <origin>289818</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="2qfm6b9oxz851bmfo99c0g6ycd7f1mr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;выславіўся як герой, калі расказваў у Рыльскага хаце людзям як яго польскі салдат штыхом парнуў, пасля ён успомніў як усе тыя дні пра яго гаварылі ў вёсцы, што ён вельмі смелы хлопец, калі не пабаяўся бараніць ад паляка чалавека. Цяпер яму самому дзіўна стала, чаму ён неўзаметку апошнімі часамі пакінуў расказваць знаёмым пра свой геройскі партызанскі ўчынак. Усё яму здалося такім звычайным і нармальным, што ён і Вэню цяпер расказаў усё так, як гаварыў тады ў Рыльскага хаце. Паверыў Вэня ці не, Сашка не цікавіўся дазнацца, яму важна было пасмакаваць рамантычныя дэталі падзей. Вэня выслухаў і павёў далей справу:

{{Водступ|2|em}}То ты даставай усялякія паперкі, падверджанні сведак, можа шрам ад раны астаўся, — усё збяры разам і выклапачы дакументы, што ты ў партызанскім руху ўдзельнічаў.

{{Водступ|2|em}}Сашка паглядзеў на руку:

{{Водступ|2|em}}— Не, шрама не асталося.

{{Водступ|2|em}}— Ах ліха на яго, не добра. Але нічога, людзі-ж ведаюць, падбяры сведак. А сам у мяне за сведку пабудзь.

{{Водступ|2|em}}— У цябе? Я-ж не бачыў.

{{Водступ|2|em}}Ён не дзівіўся таму, дзеля чаго будзе сабе шукаць сведак, а наконт Вэні — душа яго ўпіналася.

{{Водступ|2|em}}— Ты не бачыў самога факта, але справу-ж ведаеш. Не забыўся-ж, які тады быў дзень — рэзрух, улан панаязджала, афіцар‘ё па хатах пайшло, грабіць пачалі, уночы вёску спалілі — твой бацька пра пажар мне расказваў. У гэтай калатні і я быў! Я два кабаны вёз — то мала, што яны іх у мяне адабралі, яны яшчэ мяне страшна ранілі. Не за кабаны, не. Не за грошы, якія ў мяне ўсе адабралі, не. А за тое, што я ім не спадабаўся.

{{Водступ|2|em}}Сашка засмяяўся:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2qfm6b9oxz851bmfo99c0g6ycd7f1mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125021</id>
    <revision>
      <id>289819</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}— Адным словам я ведаю — табе трэба, каб партызан пасведчыў такі, як я. Але-ж ты навёў быў на Рыльскага палякаў, цябе Рыльскі шукаў?  {{Водступ|2|em}}Вэня штучна рагатнуў, хоць на ілбе ў яго і выступіў пот.  {{Водступ|2|em}}— Гэта выдумка.  {{Водступ|2|...»</comment>
      <origin>289819</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="3mss9h8hssbeslnp9l7jriljnbz80xv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}— Адным словам я ведаю — табе трэба, каб партызан пасведчыў такі, як я. Але-ж ты навёў быў на Рыльскага палякаў, цябе Рыльскі шукаў?

{{Водступ|2|em}}Вэня штучна рагатнуў, хоць на ілбе ў яго і выступіў пот.

{{Водступ|2|em}}— Гэта выдумка.

{{Водступ|2|em}}— Якая-ж выдумка, калі ўсе гаварылі.

{{Водступ|2|em}}— Калі тут і была кропля праўды, то людзі гавораць, што гэта не кропля, а возера. І апроч таго — я пакажу свае рубцы ад ран і пасведчу за цябе. Тут выходзіць так: нават тыя, што ніколі не былі партызанамі, а толькі збоку паглядалі, пайшлі ў славу, бо совецкая ўлада нават за самую маленькую справу дзякуе, а мы з табой сапраўдныя партызаны і так астанемся ацірацца каля чужых спін, а самі наперад не выйдзем. Вельмі ўжо ты душу сваю ў крук гнеш, Так і з‘ясі зубы на пабягушках, пісарчуком.

{{Водступ|2|em}}— Чакай, чаго ты на мяне так?

{{Водступ|2|em}}— А гэтай Любы з дзіцем я да цябе не дапушчу.

{{Водступ|2|em}}Назаўтра Сашка зноў успомніў усе дэталі справы і ў міліцэйскай канцылярыі таксама, як калісьці ў Рыльскага хаце, пачулі — „дрык-дрык, чэк-чэк!“ Цяпер ужо шпарчэй як тады сашкава фантазія дадавала да справы новыя дэталі і эпізоды, так што аж сам Вэня Шпулькевіч пачаў пасміхвацца, гледзячы на свайго маладога друга. Так паміж імі ўсталявалася самая сапраўдная дружба і мела яна пад сабою цвёрды грунт. Іх абодвух апанавала кіпучая дзейнасць, і Сашка ўбачыў, што народная мудрасць ёсць сапраўды мудрасць: гэта праўда, што пад ляжачы камень нават і вада не пацячэ. Камень больш не ляжаў на месцы, а пачаў варушыцца. Ніякая змрочнасць не засцілала далягляду перад вачыма двух дружбакоў. Нават і Люба больш ім не траплялася на вочы. Валі Іваноўскай {{перанос пачатак|п=спа|к=трэбілася}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3mss9h8hssbeslnp9l7jriljnbz80xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125022</id>
    <revision>
      <id>289820</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289820</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="jgduax77p4ut0iul06volx35gne9rs7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 28 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Баляслава I, каторая была хрысьціянкай заходняга абраду. З ёю да тураўскага князя-намесьніка прыехаў заходні біскуп Рэйнбэрн. Апіраючыся на тураўцаў, каторыя добра памяталі незалежнасьць Тураўскай воласьці ад Кіеўшчыны, а таксама моцна спадзяючыся на вайсковую дапамогу цесьця свайго, караля польскага Баляслава, Сьвятаполк намерыўся адлучыцца ад Кіеўшчыны. Аднак-жа яго намеры ня спраўдзіліся. Уладзімер, даведаўшыся аб варожых плянах свайго старэйшага сына, раптам напаў на яго, схапіў яго самога, яго жонку і біскупа Рэйнбэрна і ўсіх для бясьпекі пасадзіў у „поруб“. Разумеецца, што пасьля таго, што здарылася, Сьвятаполк ужо ня мог быць тураўскім князем.

Пасьля таго, як у 1015 годзе памёр Уладзімер, Сьвятаполк, як старэйшы ў родзе, атрымаў права заняць кіеўскі вялікакняжацкі пасад. Гэта не магло спадабацца яго братом, каторыя былі ўзгадаваны ў другім кірунку. Паміж імі і Сьвятаполкам узьнялася барацьба вельмі крывавая. Кіеўскі летапісец, каторы стаяў на ўсходня-хрысьціянскім, чыста бізантыцкім грунце і бачыў у асобе Сьвятаполка прадстаўніка другога, варожага кірунку, чорнаю хварбаю малюе гэтага князя. Ён вінаваціць яго ў сьмерці братоў Барыса і Глеба, нават у тым, што ён меў намеры згубіць усіх братоў, і, урэшце, дае яму прозьвішча „Акаянны“.

Справа кончылася так: браты, з Яраславам на чале, перамаглі Сьвятаполка. Яго выжылі з Русі, і ён павінен быў бадзяцца, як выгнанец, па замежных краёх, пакуль і не загінуў дзесь на чужыне, за тое, што быў у Кіеўшчыне прадстаўніком культурна-політычнага кірунку Полаччыны.

Барацьба паміж Полаччынай і Кіеўшчынай ідзе ў далейшыя часы. Яраслаў Мудры Кіеўскі змагаецца з Брачыславам Ізяславічам Полацкім, дзядзька з пляменьнікам. Вялікая спрэчка разгарэлася з-за Ноўгарада, каторы быў як-бы паўночным ключом воднага шляху з Варагаў у Грэкі. Мець у руках гэты ключ было вельмі важна. Хто меў гэты ключ, той меў магчымасьць замкнуць і адчыніць шлях тагочаснага гандлю і культуры. Апроч таго, спрэчка йдзе з-за ўладаньня двума гарадамі — Віцебскам і Ўсьвятам. Гэтыя гарады мелі таксама вялікае экономічнае значэньне. Той, хто ўладаў {{абмылка|ім|імі}}, уладаў ключамі ад вышэйшага Падзьвіньня і меў надта важную частку вялікага шляху, дзе былі волакі паміж Дняпром і Заходняй Дзьвінай і Лавацьцю. Барацьба паміж Полацкай і Кіеўскай тэрыторыяй скончылася тым, што Кіеўшчына адмовілася ад прэтэнзій на Віцебск і Ўсьвят. Што датычыць да Ноўгарада, то пытаньне аб ім ня было выяўлена, усе-ж такі ён больш быў пад уплывам Кіеўшчыны.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jgduax77p4ut0iul06volx35gne9rs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125023</id>
    <revision>
      <id>289821</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289821</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4463" sha1="2delgggjjusz19h49ojfnuklshkyn2c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 29 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;З часу Брачыслава Полацкага змаганьне паміж тэрыторыямі становіцца нясупынным і бесьперапынным. У летапісах гэта змаганьне адзначана, як барацьба паміж Кіеўскімі Яраславічамі і Полацкімі Ізяславічамі. Апроч старой Рагвалодавай і Рагнедзінай крыўды, паміж гэтымі тэрыторыямі лягло суперніцтва за ўплыў на Ноўгарад і за пяршынства ўва ўсходня-славянскім сьвеце. Разгар змаганьня выпадае на часы князяваньня ў Полацкай Русі Брачыслававага сына Ўсяслава.

&lt;center&gt;'''Усяслаў Полацкі (1044–1101).'''&lt;/center&gt;

Выдатнае месца ў гісторыі Полаччыны здабыў Рагвалодаў прапраўнук Усяслаў. На яго асобе сконцэнтравалася шмат легендарных і летапісных вестак. Калі іх сабраць, то мы маем такі малюнак асобы Ўсяслава.

Шчыра працаваў князь для паляпшэньня Полацкай тэрыторыі, баронячы яе ад націску суседзяў і нападаючы на суседнія, асабліва Кіеўскую, тэрыторыі. Ня ведаў ён праз усё сваё доўгае жыцьцё, што такое вольны час і адпачынак. І адкуль толькі ўзялося столькі політычнага розуму, хітрасьці й нявычарпанай энэргіі і жвавасьці ў гэтага работніка сівой старасьветчыны? Гэтае пытаньне цікавіла і сучаснікаў Ўсяслава. Сучаснікі яго не маглі яго зразумець і не маглі згадзіцца з тым, што гэта звычайны, просты чалавек, як усе. Ці можа просты чалавек мець такую энэргію, моц і жвавасьць? І народ быў перакананы ў тым, што Ўсяслаў мае ў сабе надзвычайную сілу, што ён чараўнік, што ён, напрыклад, можа рыскаць шэрым ваўком за сотні вёрст. Хадзіла сярод шырокіх мас паданьне, што і радзіўся ён ад чарадзейства; што ад нараджэньня меў ён на галаве чарадзейскую прымету, асаблівы радзімы знак, ад якога і залежала ўся яго цудоўная надзвычайная сіла. Каб ня кідаўся людзям у вочы гэты знак, князь-чарадзей заўжды насіў на галаве павязку.

Як чараўніка, малюе Ўсяслава і вешчы баян, пясьняр „Слова аб палку Ігаравым“. Ён таксама сьпявае аб князі: „Усяслаў князь людзям суды судзіў, князём гарады парадкаваў, а ўначы сам воўкам рыскаў: з Кіева ён дасягаў да Тмутаракані да першых пеўняў, ваўком перацінаючы шлях Вялікаму Сонцу — Хорсу. У Полацку ў сьвятой Софіі званы звоняць на завутраню, а ён у Кіеве званы гэтыя чуе. Хоць і вешчы дух у харобрым целе, але надта бяды ён відзеў. Яму-то і баян вешчы раней прыказку сьпяваў: ні хітраму, ні гараздому, ні птушцы лятучай суда божага не пазбыцца“. Сваім розумам, сваім непакорным, бурным духам князь-чараўнік надоўга застаўся ў народнай памяці. З усяго гэтага пясьняр „Слова“ і зрабіў свой малюнак. Як у Полаччыне, так&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2delgggjjusz19h49ojfnuklshkyn2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125024</id>
    <revision>
      <id>289822</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289822</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4539" sha1="itkf7vmoit8xmgqmuasevaldk69u473" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 30 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;і ў Кіеўшчыне добра ведалі ўсе гэтага чалавека з вешчым духам у харобрым целе.

Пакуль яшчэ жыве Яраслаў Мудры, Усяслаў быў у згодзе з паўднёвымі князямі. Пасьля сьмерці Яраслава (1054) у валасьцёх Кіеўшчыны сталі князяваць яго сыны, разабраўшыя асобныя гарады па старшынству. На кіеўскі пасад сеў найстарэйшы сын Ізяслаў з тытулам вялікага князя, на чарнігаўскі пасад сеў Сьвятаслаў, на пераяслаўскі — Усевалад і г. д. У першыя часы і з імі Ўсяслаў жыў згодна, нават быў супольнікам у некаторых ваяўніцкіх справах паўднёвых князёў На поўдні ў гэты час зьявіўся на зьмену разьбітых печанегаў новы мангольскі народ — полаўцы. Асеўшы ў стэпах, полаўцы зьвярнулі на сябе ўвагу Кіеўшчыны, пагражаючы ёй кожны момант. Так было аж да 60 год. З гэтага часу ізноў пачынаецца змаганьне Полаччыны і Кіеўшчыны, каторае цягнецца аж да сьмерці Ўсяслава. Прычыны змаганьня добра нам невядомы. Магчыма думаць, што й цяпер, як і пры Брачыславе, сварка пачалася за ўладаньне Ноўгарадам.

Ноўгарад у той час належаў да Кіеўшчыны. З гэтым ніяк не магла згадзіцца Полаччына. У 1067-м годзе Ўсяслаў „вонзі стрекала і отворі врата Новуграду“. Узяўшы ў Ноўгарадзе шмат здабычы, вярнуўся Ўсяслаў у Полацак. Даведаўшыся аб гэтым, паўднёвыя князі — Ізяслаў Кіеўскі, Сьвятаслаў Чарнігаўскі і Ўсевалад Пераяслаўскі згадзіліся паміж сабою адпомсьціць Полаччыне. Яны сабралі вялікую ўзброеную сілу і пайшлі паходам на Менск, каторы ў той час быў адным з багацейшых прыгарадаў Полацку. Ня гледзячы на абарону, Менск яны забралі. Расправа з Менскам была жорсткая: мужчынскае насяленьне было пагалоўна перабіта, а жанчыны і дзеці былі раздадзены, як здабыча, дружыньнікам кіеўскіх князёў.

Расправіўшыся з горадам і падзяліўшы здабычу, павялі яны свае войскі далей па рэчцы Нямізе, што цячэ ў Сьвіслач, і тут сустрэліся з войскам Усяслававым. Маленькая рэчка 3-га сакавіка 1067 году бачыла на берагох сваіх страшэннае збойства. Аб тым, што тут было, так пяе пясьняр Слова аб Ігаравым палку: „На Немізе снопы стелют головаламі, молотят цепамі булатнымі, на току жізнь кладут, веют душу от тела. Немігі кровавы брегі не жітом былі посеяны а костьмі сынов русскіх“. Рэчка Няміга цяпер высахла. Па рыцьве яе йдзе Няміская вуліца ў Менску. Часам вясною напаўняецца вадою Няміга і ўспамінае сваё мінулае.

Дрэнна скончылася гэтая Няміская бойка для сыноў Полаччыны. Большая частка іх палягла тут, як снапы на полі, і не вярнуліся яны да хат сваіх. Усяслаў быў разьбіты. Але не малыя былі страты і {{перанос пачатак|кі|еўскіх}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>itkf7vmoit8xmgqmuasevaldk69u473</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125025</id>
    <revision>
      <id>289823</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289823</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="s34r1i7impl1ixx91ko15oc8ajxzq6z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 31 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;еўскіх Яраславічаў. Замест таго, каб скарыстаць перамогу і гнаць далей разьбітых палачан, яны павінны былі праз нейкі час зазваць да сябе {{абмылка|Усяслава|Ўсяслава}}, каб зрабіць з ім згоду. Усяслаў з двума сынамі і невялікаю дружынаю прышоў у кіеўскі лягэр, не спадзяючыся, што паўднёвыя князі ўмысьлілі злачынства. Яны схапілі яго і сыноў, закавалі іх у моцныя кайданы і адвязьлі ў палон у Кіеў. Смутна было на сэрцы

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 35 crop).jpg|center|frameless|350px]]

&lt;small&gt;Камень князя Рагвольда Барысавіча на Магілеўшчыне.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

палоннага князя, каторы сядзеў у ланцугох у кіеўскім парубе пад вялікакіняжацкімі палацамі. Яго цягнула ў Полаччыну, якая была месцам яго працы. Не дарма гаворыць пясьняр слова аб Ігаравым палку, што Ўсяслаў, седзячы ў турме, чуе званы, якія звоняць на заўтраню ў царкве сьв. Сафіі ў Полацку,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s34r1i7impl1ixx91ko15oc8ajxzq6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125026</id>
    <revision>
      <id>289824</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289824</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="swjeagjxyhhi1k0snydwokft8bibnjg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 32 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Але нядоўга таміўся гэты чарадзей-князь у парубе. Яго чары істота каторых была ў яго популярнасьці, былі мацнейшымі ад ланцугоў і праз моцныя сьцены турмы йшлі па Кіеве да кіеўскага народу. Небясьпечным быў полацкі палоньнік для даволі слабага і бязьдзейнага кіеўскага князя.

На другі год палону Ўсяслава, кіеўскі князь Ізяслаў павінен быў сьпешна йсьці паходам на вандроўнікаў-полаўцаў, каторыя пачалі руйнаваць паўднёвыя землі Кіеўскай Русі. Полаўцы разьбілі войскі князя, і ён з ганьбаю вярнуўся дадому. Абураныя кіяўляне падняліся проціў свайго князя, прагналі яго, вызвалілі з парубу князя-чарадзея і запрасілі яго на кіеўскі пасад замест Ізяслава, парушыўшы, такім спосабам, традыцыю замяшчэньня кіеўскага пасаду Яраславічамі.

Здаецца, чаго больш было жадаць Усяславу. З сумнай турмы падняўся ён на „златакованы“ кіеўскі вялікакняжацкі пасад, на той самы пасад, які быў так пажаданы для кожнага з паўднёвых князёў Яраславічаў. Навокала была пашана і багацьце; паўднёвая прырода давала свае падарункі, якіх немагчыма параўнаць з падарункамі прыроды Полаччыны. Так вось — не! Як і раней у парубе, звалі Ўсяслава званы, якія званілі ў сьв. Сафіі ў Полацку. І моцна, відаць, званілі яны ў галаве князя Полаччыны, калі ён толькі сем месяцаў здолеў выседзець на „залатым“ кіеўскім стале. Цягнула яго да сябе далёкая Полаччына, пакрытая смугою-туманамі балот, але блізкая яму па тэй працы, якую ён тут вынес на сваіх плячох. Апроч таго, сваё палажэньне ў Кіеве ён, мабыць, ня лічыў моцным, бо ня меў тут такой сувязі з масамі, якую меў на бацькаўшчыне.

Далей справа разьвярнулася так. Прагнаты з кіеўскага пасаду Ізяслаў зьвярнуўся за дапамогаю да караля польскага Баляслава. Апошні з польскімі войскамі зьявіўся ў Кіеўшчыну, каб пасадзіць Ізяслава на цёплае месца. Кіеўскае войска выступіла насустрэчу і стала пад Белградам. Сярод кіеўлян, відаць, былі нейкія нелады. Відаць, тут пачала выяўляць сябе партыя, якая стаяла за выгнанага Ізяслава. Ня хочучы ўпутвацца ў справы, каторыя былі вельмі няпэўныя, князь-чарадзей кінуў войска і ўначы ўцёк у далёкую Полаччыну, каторая забясьпечвала яму падтрыманьне і пэўнае месца. Усе гэтыя падзеі так апісвае пясьняр „Слова аб Ігаравым палку“: „Кінуў жэраб'е Усяслаў, даткнуўся пікаю да залатога пасаду кіеўскага. І пабег ён зьверам лютым ад іх аб поўнач з Белгараду і зьнік у сіняй смузе“.

Ізноў пашло змаганьне паміж Полаччынаю і Кіеўшчынаю, паміж Рагваложымі ўнукамі, Ізяславічамі і Ўладзімеравым племем — Яраславічамі. Сярод апошніх у гэтыя часы ўжо ўзрасла новая працавітая і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>swjeagjxyhhi1k0snydwokft8bibnjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125027</id>
    <revision>
      <id>289825</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289825</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="5iw38jcgjiryls8dbk4yvg7eypyxl7a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 33 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 37 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Плян Полацку ў другой палавіне XVI веку.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5iw38jcgjiryls8dbk4yvg7eypyxl7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125028</id>
    <revision>
      <id>289826</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289826</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4353" sha1="hnvledtsohk5ppk12w2yw60duykagli" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 34 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;даравітая асоба — Уладзімер Манамах, сын Усевалада Пераяслаўскага. Шмат гора і бяды прынёс Полаччыне гэты добра вядомы нам з агульна-расійскай гісторыі вялікі князь Кіеўшчыны. Многа раз пад {{абмылка|яго-кіраўніцтвам|яго кіраўніцтвам}} злучаюцца паўднёвыя князі, каб руйнаваць і нішчыць Полацкую тэрыторыю, каб палоньнікамі, узятымі з яе абшараў, запаўняць паўднёвыя рынкі. Два разы ўдавалася Яраславічам прагнаць Усяслава з полацкага пасаду, але ён зноў і зноў варочаўся назад у Полаччыну, бо яго падтрымлівала насяленьне полацкае.

Апошні паход на полацкую зямлю адбыўся ў 1084 г. Уладзімер Манамах сабраў вялізнае войска і павёў яго на поўнач. Дашлі да Менску. Горад быў узят і зруйнован дашчэнту. Воі Ўладзімера, як кажа летапіс, „не оставіша ні челядзіна, ні скотіны, вся разграбіша і пажгоша“. Доўга потым Менск памінаў нядобрым словам кіеўскага князя Манамаха.

Гэтым паходам, здаецца, і закончылася барацьба Ўсяслава з Яраславічамі. Полацкі князь быў ужо вельмі стары. Цяжкае, поўнае працы і барацьбы, жыцьцё засьмірыла яго разум; „хоць і вешчы дух у харобрым целе, але надта бяды ён відзеў“. Пасьля 57 год князяваньня пашоў гэты працаўнік спачываць у сырую зямельку сваёй пакутнай бацькаўшчыны. Пад 1101 годам у летапісе запісана: „Преставіся Всеслав Полотскій князь, месяца апріля в 14 день, в 9 час дне, в среду“.

&lt;center&gt;'''Полаччына пасьля Ўсяслава.'''&lt;/center&gt;

Пасьля сьмерці чарадзея-князя Полаччына пачынае хіліцца ўсё данізу. Прыгарады Полацку вядуць бязупыннае змаганьне з іх галоўным горадам, а таксама і паміж сабою. На чале варожых гарадоў становяцца асобныя князі Рагваложага роду і вядуць змаганьне як адзін з другім, так і ўсе разам з старэйшым полацкім князем. У кожным горадзе на вечавых сходах ідзе барацьба паміж багацейшымі і бяднейшымі станамі грамадзянства. Адным словам, на абшарах Полацкай тэрыторыі разгарэлася якаясь політычная і грамадзянская барацьба. З тых скупых вестак, каторыя прыпадкова спатыкаюцца ў летапісах, няма ніякай магчымасьці даць поўны і дакладны малюнак гэтай хатняй барацьбы і выясьніць усе яе прычыны.

А адначасна з гэтай хатняй барацьбой ідзе далейшы працяг таго змаганьня Полацкай воласьці з воласьцю Кіеўскай, каторае пачалося яшчэ з старых часоў Рагвалода. Уладзімер Манамах Кіеўскі, каторы яшчэ раней выказаў сябе, як упарты вораг Полаччыны, зноў організуе і робіць паходы на Полацкую зямлю. Ён руйнуе такія гарады, як&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hnvledtsohk5ppk12w2yw60duykagli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125029</id>
    <revision>
      <id>289827</id>
      <timestamp>2026-06-21T21:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289827</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4512" sha1="069ephz2rikrmooe6kxr0m1r4wxy2jh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 35 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Менск, Друцк, Оршу, Капыль і інш. Бачачы, што ў дэзорганізаванай Полаччыне можна лёгка атрымаць вялікі здабытак, кіеўскія князі нават злучаюцца для гэтай мэты, што наогул рэдка з імі бывае. У 1127-м годзе яны робяць хаўрусны паход. Зьніштожаны агнём і мечам такія гарады, як Полацак, Лагойск, Ізяслаў і інш. Урэшце кіеўскі князь Мсьціслаў (у 1129 годзе) выгнаў з Полацку і іншых гарадоў Ізяславічаў і іх падручных князёў, а на іх месца пасадзіў сваіх сыноў і родзічаў. Тэрорызованыя вечы маўчалі і павінны былі згадзіцца з гэтымі пераменамі, бо на старане новых прышлых князёў была перавага і моц зброі. Гэтыя князі не адчувалі ніякай адказнасьці перад мясцовымі элемэнтамі і фатыгаваліся толькі аб тым, каб як найбольш выкарыстаць з забранага краю.

Увесь край быў зьнішчаны і дашоў да руіны. Гарады і вёскі пусьцелі. Палі, кінутыя працоўнаю рукою, зарасталі лясамі і зельлем. Прыгнечаныя экономічна і аграбленыя насельнікі зямлі забіраліся ў няволю. Іх потым тысячамі гналі на нявольніцкія рынкі і гандлявалі гэтым жывым таварам як у Рускай зямлі, так і ў далёкай Азіі. Нявольнічы гандаль пашырыўся. Ад яго карысталіся як прышлыя князі, так і мясцовыя капіталістыя, інтарэсы каторых супалі з інтарэсамі князёў. Такім спосабам, мясцовая буржуазія таго часу і чужаземная політычная ўлада, маючы на ўвазе толькі сваю карысьць, руйнавалі Полацкі край.

Але часам прыходзіць канец і цярплівасьці працоўных мас. Так на гэты раз сталася і ў Полаччыне. У 1132 годзе, як кажа летапіс, разгарэлася народная помста. Паднялося шырока паўстаньне, каторае ахапіла вялікія народныя масы. Народ выгнаў прышлых князёў і іх мясцовых прыхільнікаў. За гэтым у Полацку сабралася веча і вынесла пастанову, каб зьвярнуць на бацькаўшчыну выгнаных кіеўскімі князямі дзедзічаў полацкага пасаду, Рагвалодавых унукаў Ізяславічаў. Мабыць добры ўспамінак застаўся ў народных масах аб сваіх былых князёх, калі ў цяжкі час жыцьця думалі яны аб іх і зьвярнуліся да іх, каб адбудаваць заняпалае гаспадарства.

Выкліканыя народным рухам і вечам, вярнуліся Ізяславічы на Полацкую Русь. Год каля пяцідзесяцёх (ад 1132 да 1180) зноў кіравалі ў Полацкай воласьці Рагвалодавы ўнукі.

З князёў гэтага часу трэба адзначыць унука чарадзея Ўсяслава, Васілька Рагвалодавіча, і яго сына — Усяслава Васільковіча. Заціхлі дамовыя войны і спрэчкі. Край пачаў ажываць, народ зноў прыняўся за працу. Прыпыніліся і паходы з Кіеўшчыны; Кіеўская воласьць не пасылала больш на Полаччыну сваіх каршуноў за здабыткам. Ёй было&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>069ephz2rikrmooe6kxr0m1r4wxy2jh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289828</id>
      <parentid>289827</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289828</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="gp46ca5eyqj78dmbf8ohbrwgw13ii1r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 35 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Менск, Друцк, Оршу, Капыль і інш. Бачачы, што ў дэзорганізаванай Полаччыне можна лёгка атрымаць вялікі здабытак, кіеўскія князі нават злучаюцца для гэтай мэты, што наогул рэдка з імі бывае. У 1127-м годзе яны робяць хаўрусны паход. Зьніштожаны агнём і мечам такія гарады, як Полацак, Лагойск, Ізяслаў і інш. Урэшце кіеўскі князь Мсьціслаў (у 1129 годзе) выгнаў з Полацку і іншых гарадоў Ізяславічаў і іх падручных князёў, а на іх месца пасадзіў сваіх сыноў і родзічаў. Тэрорызованыя вечы маўчалі і павінны былі згадзіцца з гэтымі пераменамі, бо на старане новых прышлых князёў была перавага і моц зброі. Гэтыя князі не адчувалі ніякай адказнасьці перад мясцовымі элемэнтамі і фатыгаваліся толькі аб тым, каб як найбольш выкарыстаць з забранага краю.

Увесь край быў зьнішчаны і дашоў да руіны. Гарады і вёскі пусьцелі. Палі, кінутыя працоўнаю рукою, зарасталі лясамі і зельлем. Прыгнечаныя экономічна і аграбленыя насельнікі зямлі забіраліся ў няволю. Іх потым тысячамі гналі на нявольніцкія рынкі і гандлявалі гэтым жывым таварам як у Рускай зямлі, так і ў далёкай Азіі. Нявольнічы гандаль пашырыўся. Ад яго карысталіся як прышлыя князі, так і мясцовыя капіталістыя, інтарэсы каторых супалі з інтарэсамі князёў. Такім спосабам, мясцовая буржуазія таго часу і чужаземная політычная ўлада, маючы на ўвазе толькі сваю карысьць, руйнавалі Полацкі край.

Але часам прыходзіць канец і цярплівасьці працоўных мас. Так на гэты раз сталася і ў Полаччыне. У 1132 годзе, як кажа летапіс, разгарэлася народная помста. Паднялося {{абмылка|шырока|шырокае}} паўстаньне, каторае ахапіла вялікія народныя масы. Народ выгнаў прышлых князёў і іх мясцовых прыхільнікаў. За гэтым у Полацку сабралася веча і вынесла пастанову, каб зьвярнуць на бацькаўшчыну выгнаных кіеўскімі князямі дзедзічаў полацкага пасаду, Рагвалодавых унукаў Ізяславічаў. Мабыць добры ўспамінак застаўся ў народных масах аб сваіх былых князёх, калі ў цяжкі час жыцьця думалі яны аб іх і зьвярнуліся да іх, каб адбудаваць заняпалае гаспадарства.

Выкліканыя народным рухам і вечам, вярнуліся Ізяславічы на Полацкую Русь. Год каля пяцідзесяцёх (ад 1132 да 1180) зноў кіравалі ў Полацкай воласьці Рагвалодавы ўнукі.

З князёў гэтага часу трэба адзначыць унука чарадзея Ўсяслава, Васілька Рагвалодавіча, і яго сына — Усяслава Васільковіча. Заціхлі дамовыя войны і спрэчкі. Край пачаў ажываць, народ зноў прыняўся за працу. Прыпыніліся і паходы з Кіеўшчыны; Кіеўская воласьць не пасылала больш на Полаччыну сваіх каршуноў за здабыткам. Ёй было&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gp46ca5eyqj78dmbf8ohbrwgw13ii1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125030</id>
    <revision>
      <id>289829</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289829</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4688" sha1="kxuwru2fy38pdpvfdov2kqign3511vx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 36 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;цяпер не да паходаў. Там настаў час асаблівага ўціску паўднёвых вандроўнікаў полаўцаў, і ўсе сілы Кіеўшчыны павінны былі адцягнуцца на поўдзень. Не прыпыніліся там адначасна і хатнія спрэчкі паміж асобнымі валасьцямі й князямі. Ад гэтых бед беглі людзі з Кіеўшчыны — хто ў Полаччыну, хто ў Ноўгарадзкія землі, хто на паўночны ўсход, у Растова-Суздальскую тэрыторыю. Асабліва многа народу пашло на паўночны ўсход. Першымі сталі асядаць там некаторыя з кіеўскіх князёў, якія шукалі спакайнейшага месца. Ужо Ўладзімер Манамах быў адным з такіх князёў. Князі затрымоўваюць тут уцекачоў з Кіеўшчыны, організуюць іх як экономічна, так і політычна. Утвараюцца новыя адносіны паміж насяленьнем і князем. Тут гаспадаром жыцьця становіцца князь. Юры Доўгарукі, потым яго сын Андрэй Багалюбскі найбольш разьвярнулі тут сваю княжацка-гаспадарскую працу. Хоць яны і кіеўскія князі, але {{абмылка|традыцы|традыцыі}} Кіеву ўжо чужыя для іх. Расьце і ўзмацняецца тая Растова-Суздальская тэрыторыя Русі, якая дагэтуль ня мела вялікага значэньня. Усе сілы гэтай тэрыторыі йдуць на яе ўзрост, і ёй зараз не да Полаччыны. Усё гэта давала Полаччыне магчымасьць зноў прыняцца за спакойную працу і адпачываць ад таго цяжкага жыцьця, якое выпала на яе долю ў першай траціне XII сталецьця.

Пасьля сьмерці Ўсяслава Васільковіча, у 1180 годзе, мы бачым у гісторыі Полаччыны надта цікавае здарэньне. Летапіс апісуе яго так: Усяслаў Васільковіч быў дужа паважаны народам князь. Меў ён пашану ня толькі ад князёў Полацкай зямлі, але і ад простага люду. Усе яго паважалі за яго розум, справядлівасьць і дабрату і называлі нават вялікім. Калі ён памёр, то веча, перакананае ў тым, што другога такога князя немагчыма знайсьці, каб не зьняважыць нябожчыка, не абрала аніякага князя і ўхваліла ў Полацку рэспубліку. Замест князя, абралі 30 старшын, каторыя і кіравалі рэспублікай некалькі год, да 1190 году.

Немагчыма згадзіцца з тым, што рэспубліка ў Полацку ўтварылася толькі дзеля таго, што веча не знайшло дастойнага кандыдата на месца князя. Ня можна згадзіцца і з тым, што веча не абрала князя толькі затым, што яно ніяк не магло разабрацца ў лініях сваяцтва князёў. Мы ведаем, што веча ня лічыла для сябе абавязковым пры абраньні князя кіравацца яго старшынствам. Князем абіраўся той, хто больш здавольваў умовам веча. Трэба, такім спосабам, шукаць другіх, больш грунтоўных прычын для такой політычнай падзеі, як перамена формы кіраваньня.

Каб дайсьці да прычыны заснаваньня рэспублікі ў Полаччыне, зьвернемся да параўнаўчага методу. Мы зробім адзін успамінак з {{перанос пачатак|па|даньняў}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxuwru2fy38pdpvfdov2kqign3511vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125031</id>
    <revision>
      <id>289830</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289830</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4734" sha1="h2l97hggc4qcjepn5xggyhnve5ody3z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 37 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|па|даньняў}} старажытнай Эльляды, каторы надта падобен на наша паданьне і ўжо выяўлен гістарычнаю навукаю.

Быў калісь у Атыцы ў незапомныя часы адзін цар, імем Кодр. Паданьне гаворыць, што народ вельмі любіў і паважаў яго за яго добрае, справядлівае кіраваньне. І вось адзін раз напалі на Атыку дужыя ворагі, ад каторых ня было ніякай магчымасьці абараніцца. Людзям нічога больш не аставалася рабіць, як зьвярнуцца да боскай дапамогі. На запытаньне пасланцоў ад народу дэльфійскі оракул даў такі адказ: атрымае верх тая старана, дзе загіне цар. Калі гэты адказ зрабіўся вядомым Кодру, то ён намысьліў прынясьці ў ахвяру за народ сваё жыцьцё. Апрануўся ён у драную вопратку, павесіў на старыя плечы жабрацкую торбу і, зусім непадобны да цара, патаемна ад сваіх падданых, пашоў у варожы стан. Тут ён сумысьля пачаў нейкія спрэчкі з сустрэчнымі людзьмі, і ворагі, ня ведаючы, што гэты стары, абадраны жабрак ёсьць атэнскі цар, у зусім прыватнай спрэчцы забілі яго. Толькі пасьля гэтага даведаліся яны аб тым, што сказаў дэльфійскі бог, і аб тым, хто такі ёсьць забіты імі жабрак. Гэта адняло ў іх усю сілу. Не спадзяючыся ўжо перамагчы атэнян, бо з боку апошніх загінуў цар, ворагі хутка сабраліся і адышлі ад абложаных Атэн, сталіцы Атыкі. Атэняне, вызваліўшыся ад няпрыяцеляў па ахвяры свайго цара, сабраліся на сход і зрабілі пастанову, каб не абіраць больш цара, бо другога такога цара, як Кодр, немагчыма знайсьці. Такім спосабам, у Атыцы была заложана рэспубліка. Трэба толькі адзначыць, што гэтая новаўтвораная рэспубліка была не дэмакратычная, а арыстократычная.

Гістарычная навука ў гэтым старажытным дзіцяча-наіўным паданьні ўгледзела далёкі адгалосак барацьбы за ўладу багацейшых і заможнейшых станаў гаспадарства з царамі, каторыя абмежавалі іх экономічную і політычную моц. Цары былі тым небясьпечны для арыстократаў, што яны маглі аперціся на дэмос, на просты люд, і ўвайсьці ў барацьбу з арыстократамі. Такое самае здарэньне адбылося і ў Атыцы. Скарыстаўшы момант, атэнская арыстократыя скасавала царскую ўладу, каб узмацніць сваю ўласную ўладу, і заснавала олегархічную, арыстократычную рэспубліку. Паміж іншым, у Атэнах дэмос нядоўга цярпеў арыстократычную рэспубліку. Ён згрупаваўся ўкола Пізыстрата, прагнаў прыхільнікаў арыстократычнай рэспубліканскай улады і аддаў яму дзяржаўную ўладу. Разумеецца, што Пізыстрат, атрымаўшы ўладу ад дэмосу, у далейшым сваім кіраваньні на яго і апіраўся. Для дэмосу, пэўна, больш была прыемна дэмакратычная ўлада аднаго чалавека (монарха), чым арыстократычная ўлада некалькіх заможных асоб (рэспубліка-олігархія).&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h2l97hggc4qcjepn5xggyhnve5ody3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125032</id>
    <revision>
      <id>289831</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289831</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="ripht9a9gtze2up1vk2k8xva910qmsb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 38 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Трэба думаць, што таксама мелася справа і ў Полаччыне. Скарыстаўшы сьмерць князя, каторы быў абаронцам інтарэсаў „меншых“ людзей, багацейшыя баяры ў ліку трыццацёх асоб усякімі праўдамі і няпраўдамі павярнулі веча ў свой бок, скасавалі княжацкую ўладу, няпрыемную для іх, і захапілі ў свае рукі політычную ўладу, залажыўшы арыстократычную рэспубліку. Народ у сваёй масе ня быў здаволены такою рэспублікаю, бо яна не давала яму месца ў справах гаспадарства. Заможныя арыстократы, злучыўшы з экономічнаю моцаю політычную ўладу і ня маючы пагрозы сабе з боку князя, каторы мог заўжды аперціся на шырокія масы простага люду, рабілі, што хацелі, а хацелі, што было карысна толькі ім, прадстаўніком заможнае клясы. Абурэньне шырокіх мас народу ў 1190-м годзе скончыла гэтую рэспубліку, каторая існавала толькі 9 год.

&lt;center&gt;'''Хрысьціянства і асьвета.'''&lt;/center&gt;

Нам добра вядома, як пашыралася хрысьціянства ў Кіеўскай Русі. Князь Уладзімер, зрабіўшыся хрысьціянінам, апіраючыся на заможныя пласты грамадзянства, каторым была экономічна цікава сувязь з хрысьціянскай гандлёвай Бізантыяй, выдаў прыказ зьнішчыць балваноў (ідалаў): адных пасячы, другіх спаліць. Асабліва ён зьдзекваўся над Пяруном, галоўнейшым богам нашых продкаў. Па прыказу князя яго прывязалі да конскага хваста, пацягнулі ў Дняпро, і слугі князя па дарозе білі яго батогамі. Потым вярхоўнага бога кінулі ў рэчку і бусакамі вялі яго аж да парогаў, дзе ён павінен быў разьбіцца. Веруючыя ў свайго бога людзі плакалі, бягучы за зьняважаным богам, і крычалі: „Выдыбай, божа“. Але бог ня выплыў.

Потым Уладзімер, згадзіўшыся з вечам, запатрабаваў, каб усе прышлі на рэчку прыняць вадохрышча, абвясьціўшы, што невыкананьне гэтага прыказу будзе прызнана, як супраціўленьне дзяржаўнай уладзе. Народ павінен быў паслухаць прыказу. У некаторых мясцох справа йшла ня так гладка. У летапісе ня раз успамінаецца аб барацьбе хрысьціянства з паганствам, сьвяшчэньнікаў з кудзесьнікамі і валхвамі. Што датычыць да Ноўгараду, то там „Добрыня хрысьціў агнём, а Пуцята — мячом“, як кажа летапіс.

Аб тым, як пашырылася хрысьціянства ў Полацкай Русі, мы маем таксама некаторыя зьвесткі. Прыняўшы хрысьціянства, у тым-жа годзе (989), Уладзімер успомніў і аб сваёй апальнай жонцы ў Полаччыне. Ён прыслаў у Ізяслаўль, дзе жыла Рагнеда, сваіх пасланцоў, каторыя ад імя князя перадалі ёй такія словы: „Аз убо ныне крещен есьм і пріях веру і закон хрістіанскій; подобает мне едініцу іметі жену,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ripht9a9gtze2up1vk2k8xva910qmsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125033</id>
    <revision>
      <id>289832</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289832</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="83w0126bsp4tsrq2d59r6yd518m6w83" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 39 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;юже поял в хрістіанстве. Ізбери себе от вельмож моіх, его же хощещі, да сочетаю тя ему“. З гэтай весткі мы бачым, што Ўладзімер больш зацікаўлен ліквідаваньнем сваіх паганскіх шлюбных зьвязак, чым пашырэньнем у Полаччыне хрысьціянства. Выслухаўшы пасланцоў, Рагнеда ў кароткіх словах так адказала свайму быўшаму мужу: „Быв княгінею, могу лі быть рабою ў слугі твоего“. Уладзімера гэты адказ не здаволіў, бо ён не ліквідаваў шлюбнай справы. Праз нейкі час зноў ідуць ад яго пасланцы да Рагнеды і кажуць ёй прыняць хрысьціянства. Пропозыцыя была зроблена так энэргічна, што Рагнеда ня толькі зрабілася хрысьціянкаю, але і прыняла манашацкі пастрыг пад імем Анастазіі. Для новапастрыжанай манахіні-княгіні быў збудаваны манастыр, у каторым яна і пражыла некалькі год да сьмерці ў 1.000 годзе. Ведама таксама, што ў гэты час у Полацку ўжо была адна хрысьціянская царква. Гэтае летапіснае паданьне гаворыць нам аб тым, што кіеўскі князь надта цікавіўся вераю Рагнеды. У такога політыка, як Уладзімер, гэтая цікавасьць ня так рэлігійнага, як політычнага значэньня. Ён турбаваўся не аб тым, каб яго апальная жонка знайшла пэўнае месца ў нябескім царстве, а аб тым, каб злучыць Полацкую воласьць з Кіеўскай у рэлігійных адносінах, а ў царкоўных адносінах падпарадкаваць яе кіеўскаму мітрапаліту. У кожным выпадку трэба сказаць, што ў Полаччыне кіеўскі князь не выдаваў прыказу аб абавязковым для ўсіх прыняцьці вадохрышча, як у Кіеве, і не змагаўся сілаю з паганствам.

Што датычыць да Ізяслава, сына Рагнеды, то можна думаць, што ён згодаю, а ня сілком, пашыраў новую веру ў Полаччыне. Адзін, праўда, ужо пазнейшы летапіс так малюе характар гэтага полацкага князя: Ізяслаў быў рахманы, ласкавы і міласэрны. Ён паважаў духоўны і манашацкі сан і вельмі любіў чытаць сьвятое пісьмо. Такі характар князя як нельга лепей быў здатны для згоднага, паступовага пашырэньня хрысьціянства.

Калі зьявіліся першыя хрысьціяне ў Полаччыне, трудна дазнацца. Гэтае пытаньне пакуль што яшчэ ня выяўлена гісторыкамі. Ёсьць паданьне, што ўжо ў IX сталецьці тут былі хрысьціяне і былі епархіяльныя цэнтры ў Полацку і Тураве.

Пад гэтымі паданьнямі ёсьць пэўныя гістарычныя асновы. Землі ў Беларусі ляжалі на вялікім водным шляху з Варагаў у Грэкі. Па гэтым шляху йшлі гандлёвыя зносіны як з усходня-хрысьціянскай Бізантыяй, так і заходнімі хрысьціянскімі народамі. Гандляры, як варагі, так і рускія, везьлі па гэтым вялікім шляху ня толькі чужаземныя тавары, але й чужаземную хрысьціянскую культуру і веру.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>83w0126bsp4tsrq2d59r6yd518m6w83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125034</id>
    <revision>
      <id>289833</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289833</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="4hzz0j3xdyt3hm8xm9ovy0f1unge0y5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 40 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 44 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Горад Тураў.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4hzz0j3xdyt3hm8xm9ovy0f1unge0y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125035</id>
    <revision>
      <id>289834</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289834</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="7kica7ynwcthtx4op7d98lsomx3wvba" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 41 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Усе гэтыя весткі гавораць нам аб тым, што новая вера ня прышла сюды, як вера, што заваёўвае сабе месца агнём і мячом. Праўда, ішла нейкая барацьба паміж сьвяшчэньнікамі новай веры і валхвамі, якія прадстаўлялі паганства, але ўсё-ж такі наогул хрысьціянскія погляды прасочваліся ў жыцьцё, як і ўся культура, згодным паступовым шляхам. Часам яны выціскалі з быту грамадзянства старыя паганскія погляды, а яшчэ часьцей зьліваліся з імі. Політэістычная паганская вера ня ставіла ніякіх перашкод для бога і сьвятых новай веры, бо яна прызнавала, што існуе не адзін бог, а многа. Прызнаць новых багоў было для яе магчымым тым больш, што гэтых новых багоў яна малявала падобнымі на сваіх старых багоў. Сьвяты прарок Ільля стаў падобен на Пяруна, сьвяты Ўлас на Велеса і г. д. Такім спосабам утварылася яшчэ з часоў старасьветчыны тое дваявер’е, якое існуе і ў сучаснай нам Беларусі. Наша вёска і дагэтуль носіць на сваіх рэлігійных паглядах пячатку далёкага мінулага. Тут згодна ўжываецца старое славянскае паганства з усходнім і заходнім хрысьціянствам.

Кніжная асьвета ў Полаччыне з самага пачатку стала ў сувязь з хрысьціянскай верай. Укола царквы групавалася тады сучасная адукаваная інтэлігэнцыя. Так было ня толькі ў Полаччыне, але і ў Кіеўшчыне і ў Заходняй Эўропе, і ў Бізантыі. Асьвета ўсяго сьвету насіла тады царкоўны кірунак, і шмат патрэбна было часу змагацца за сваю незалежнасьць ад царквы. Рэлігійнымі і культурна-асьветнымі цэнтрамі былі манастыры. У іх альбо пры іх існавалі як-бы школы, пісаліся і перапісваліся кнігі, групаваліся людзі асьветы. У народ кніжная асьвета даходзіла так, як у нашыя часы. Народ жыў сваім жыцьцём і тварыў сваю культуру. Ён сьпяваў свае песьні і быліны, баяў байкі, гутарыў пагаворкі і прыслоўі, складаў легенды і другія творы. Культура народу ня была пісьменнаю культураю, а перадавалася з вуснаў у вусны. З прадстаўнікоў кніжнай асьветы першага пэрыоду гісторыі Беларусі мы павінны адзначыць: у Смаленску — Кліманта Смаляціча, у Тураве — Кірылу Тураўскага і ў Полацку — княжну Прадславу-Еўфрасінію.

Клімант Смаляціч жыў у першай палавіне XII сталецьця. Як кажа летапіс, гэта быў кніжнік, якога ня было на ўсёй Русі. Жыў ён у манастыры, але больш быў вучоным, чым манахам. У яго кельлі поруч з кнігамі сьвятога пісаньня {{абмылка|можно|можна}} было знайсьці і айцоў царквы, з якіх ён атрымліваў веды аб антычных аўтарах: Гомэру, Плятоне і Арыстотэлі. Ён добра ўчытваўся ў літаратуру і бачыў, што ў ёй ёсьць шмат чаго такога, на што трэба зьвярнуць увагу і без чаго ня можна добра зразумець сьвятога пісьма. На яго погляд антычныя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7kica7ynwcthtx4op7d98lsomx3wvba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125036</id>
    <revision>
      <id>289835</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289835</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4610" sha1="s0ripjxfmjakfi7z1s8xu4mvhcmsi7t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 42 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;аўтары былі зьвястунамі хрысьціянскіх ідэй сярод паганскіх народаў таксама, як старазаветныя прарокі сярод гэбраяў.

Паводле вестак, якія дашлі да нас, Клімант быў вельмі працавіты і пладавіты аўтар: ён напісаў шмат кніжак, казаньняў, лістоў, тлумачэньняў {{абмылка|і. г. д.|і г. д.}} З усіх гэтых матэрыялаў да нашага часу дашоў толькі адзін ліст, напісаны Клімантам смаленскаму сьвяшчэньніку Фаме. Гэты ліст мае вялікую {{абмылка|вртасьць|вартасьць}} затым, што ён сьведчыць пра кірунак мысьлі Кліманта і яго сучаснікаў. Мы бачым, што тагочаснае грамадзянства цікавілася навукова-рэлігійнымі пытаньнямі, а з іх асабліва пытаньнем аб тым, як разумець і тлумачыць сьвятое пісьмо. Адны гаварылі, што разумець біблію трэба так, як напісана, г. ё. літаральна. Другія не здавальняліся такім тлумачэньнем і гаварылі, што зразумець сьвятыя кнігі можна толькі пры дапамозе сьвецкай навукі, напрыклад, антычных аўтараў. Зразумела, што такое тлумачэньне ўжо не магло быць літаральным. Сам Клімант, як гэта відаць з кірунку яго мысьлі, трымаўся гэтага погляду. Паміж спрэчнымі старонамі спрытна йшла полеміка, у якую паміма волі ўцягвалася і мясцовае грамадзянства.

Другі прадстаўнік кніжнай асьветы ў Полаччыне, Кірыла Тураўскі, жыў таксама ў XII сталецьці. Гэта быў ня столькі габінэтны вучоны, як Клімант, колькі выдатны царкоўны прамоўца. Імя яго мы спатыкаем у агульных курсах гісторыі рускай літаратуры старэйшага пэрыоду. Усе прамовы Кірылы даюць нам добрыя прыклады царкоўнай красамоўнасьці таго часу. Яго казаньні і наўчаньні створаны паводле правіл бізантыйскай рыторыкі. Сучаснікі далі яму назву рускага Златавустага, і гэтая назва з поўным правам застаецца за ім і да нашага часу. Проф. Галубінскі, выдатны вучоны па гісторыі рускай царквы, так характарызуе яго казаньні: „Казаньні Кірылы Тураўскага, ня маючы нічога агульнага з другімі сучаснымі яму казаньнямі і наўчаньнямі, становяць сабой зусім такія самыя аратарскія творы, як казаньні сучасных нам вучоных царкоўных прамоўцаў. Калі-б перакласьці іх на расійскую мову і сказаць, што яны належаць якому-небудзь сучаснаму прамоўцы, то можа толькі добры знаўца справы заўважыць гэты абман“. Кірыла добра ведаў сучасную яму як заходнюю, так і бізантыйскую літаратуру, што відаць са {{абмылка|зместу|зьместу}} яго прамоў. Ён гаварыў свае казаньні такою мовай, што пэўна толькі нязначная частка народу магла зразумець іх, але ўсё-ж, ня гледзячы на гэтае, яго добра ведалі ня толькі ў Полаччыне і ў Тураўшчыне, але і ўва ўсёй Русі, як выдатнага царкоўнага прамоўцу.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s0ripjxfmjakfi7z1s8xu4mvhcmsi7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125037</id>
    <revision>
      <id>289836</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289836</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="nhpdeidzoh9t79ehj17btlingcbact4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 43 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Прадслава-Еўфрасіньня, княжна Полацкая, жыла таксама ў XII сталецьці. Яна была ўнучкаю вядомага нам полацкага князя-чарадзея Ўсяслава Брачыславіча. Як кажуць паданьні, яна сваім хараством і розумам стаяла вышэй ад усіх сваіх равесьніц. Жаніхі дабіваліся рукі княжны, але яна адмаўлялася выйсьці замуж. Бацькі хацелі аддаць яе замуж сілком. Даведаўшыся аб гэтым, яна патаемна пакінула родную сям'ю і ўцякла ў жаночы манастыр, на чале каторага стаяла яе цётка. Калі бацькі даведаліся аб тым, на што прамяняла іх дачка княжацкія палацы, яны пачалі прасіць яе вярнуцца дадому. Ня гледзячы на гэтае, Прадславе ўсё-ж такі ўдалося застацца ў манастыры, і яна праз нейкі час нават прыняла пострыг. Яшчэ жывучы ў бацькоў, Прадслава любіла аддаваць свой адпачынак чытаньню кніг. Кніга ў тыя часы была рэдкаю зьяваю ў грамадзянстве. Яшчэ й тады, каб мець кнігу, Прадслава з вялікім стараньнем і цярплівасьцю перапісвала яе. Прыняўшы манашацкі пострыг, яна ўвесь час пачала працаваць над перапіскаю кніжак. Укола яе пачалі гуртавацца другія пасьлядоўцы асьветы і кнігі, апроч таго, яна сама зьбірала ў манастыры перапішчыкаў і перапішчыц. І вось такім спосабам той манастыр, дзе жыла і працавала Прадслава-Еўфрасіньня, стаў тым цэнтрам, ад каторага кнігі {{абмылка|расходзіліся|расьходзіліся}} ва ўсе староны. Шмат кніжных людзей, дзякуючы працы манастыру, атрымалі магчымасьць чытаць кнігу, і асьвета пашырылася ў Полацкай Русі і ў суседніх з ёю славянскіх тэрыторыях. Праца Еўфрасіньні была, такім спосабам, тым дапаўненьнем да працы вучоных, без якога навука ня можа стаць культурным набыткам шырокага кола грамадзянства. Пад старасьць Прадслава зрабіла падарож у Палястыну, у Ерузалем. Там яна і памерла ў 1173 годзе.

&lt;center&gt;'''Гандаль і соцыяльны склад грамадзянства.'''&lt;/center&gt;

Сярод другіх промыслаў у жыцьці старажытнай Русі першае месца займаў гандаль. Магчымасьць гандлю і яго разьвіцьця залежала ад таго, што праз Русь таго часу рэчкамі праходзіў важны гандлёвы шлях. Гэта ёсьць так званы водны пуць „з Вараг в Грекі“. Летапісец так апісуе гэтую гандлёвую артэрыю краю: „Бе путь із Вараг в Грекі і із Грек по Днепру, і верх Днепра волок до Ловаті, і по Ловаті вніті в Ільмен озеро велікое Нево, і того озера потечеть Волхов і втечеть в озеро велікое Нево, і того же озера внідеть устье в море Варажское, і по тому морю іті до Ріма, а от Ріма пріті по тому же морю ко Царю-гораду, а от Царя-горада пріті в Понт-море, в него-же втечеть Днепр река“.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nhpdeidzoh9t79ehj17btlingcbact4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125038</id>
    <revision>
      <id>289837</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289837</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="j50n3vglmscracky5lar4hhoj3sk5ar" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 44 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Калі мы на географічнай карце пройдзем па шляху, які апісан тут, то пабачым, што летапісец добра ведае „великий водный путь“, гандлёвую артэрыю краю. Гэта — вялікі шлях, які цягнецца на некалькі тысяч вёрст. Ён абкружае з захаду ўсю Эўропу морамі і Атлянтычным акіянам і перарэзвае ўсходнюю Эўропу рэчкамі з поўдня на поўнач. На гэтым шляху ляжыць шмат дзяржаў, шмат гандлёвых прыморскіх і прырэчных цэнтраў. Народ, што пануе на гэтым шляху, — ёсьць норманы-варагі, каторых добра ведаюць усе народы таго часу. Норманы — і гандляры, і воіны. Гэта дало ім магчымасьць быць першымі на шляху. Дзе можна — яны першыя розумам і практыкай гандляра, дзе ня можна — яны першыя сваёю зброяю і фізычна-ваеннаю сілаю. Добра ведаюць норманаў-варагаў і ўсходнія славяне. Калі яны завуць іх на сваю зямлю для організацыйнай працы „княжыць і валадзець“, то абмылкі ня робяць.

Вялікі гандлёвы шлях багаціў тыя землі, праз якія праходзіў, у тым ліку і Русь Полацкую. У Полаччыне была важная частка шляху. Справа ў тым, што паміж Дняпром і Заходняй Дзьвіной, а таксама паміж Заходняй Дзьвіной і Лавацьцю былі волакі. Тут водны шлях перарываўся; тавары трэба было перагружаць, пераладоўваць і „валачы“ па сушы. У такіх мясцох тавар затрымліваўся, а ўкола тавару затрымліваліся людзі і іх праца. Волакі былі месцам складаў тавараў, зграмаджэньня гандляроў і разам з гэтым і капіталу. Капітал у сваю чаргу цягнуў да сябе тых людзей, якія шукалі заработкаў. Усё гэта рабіла волакі важнымі пунктамі для тэрыторыі. Апроч таго, у Полаччыне водны шлях расходзіўся. Адзін яго напрамак ішоў на поўнач; гэта той напрамак, які апісаны ў летапісе. Другі яго напрамак ішоў на захад, па Заходняй Дзьвіне да Рыскай затокі, і значна скарачаў дарогу ў Заходнюю Эўропу. Гэты факт таксама быў карысным для Полаччыны, бо ён даваў двухкалейны шлях замест звычайнага аднакалейнага.

Усё гэта значна пашырала гандлёвыя звароты Полаччыны параўнаўча з другімі тэрыторыямі па шляху. Тут было шмат багатых гарадоў; найбагацейшымі з іх былі Смаленск і Полацак. Смаленск панаваў на паўночнай частцы воднага шляху, а Полацак на заходняй. Апроч іх, мы ведаем шмат і другіх гарадоў, каторыя былі хоць і ня так багаты, але ўсё-ж такі концэнтравалі вакол сябе значныя гандлёвыя абароты, напр., Менск, Віцебск, Усьвят, Тураў {{абмылка|і др.|і інш.}} Усходнія тавары па водным шляху праз гарады Полаччыны йшлі на поўнач і на захад — у Ноўгарадзкую Русь, да латышоў, фінаў і немцаў; з захаду тавары йшлі на ўсход і на поўдзень — да баўгар па сярэдняй Волзе, у паўднёвую Русь, Бізантыю, у далёкую Арабію. Але Полаччына была ня толькі&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j50n3vglmscracky5lar4hhoj3sk5ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125039</id>
    <revision>
      <id>289838</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289838</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="hk3f1wgzc0m8wbmxr50tqt5besz5pf0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 45 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;перадаўцай чужаземных прадуктаў: яна сама здабывала прадукты і пастаўляла на сусьветны рынак тавары свайго ўласнага вырабу. Лясы, пушчы і балоты нашай бацькаўшчыны гадавалі ў сваіх запаведных мясцох ваўкоў, лісаў, дзікаў, кунаў, бурых мядзьведзяў і г. д. Гэтыя зьвяры давалі чалавеку скуры і мех. У борцях па лясох працавалі пчолы і давалі жыхару, як і ў нашыя часы, шмат воску і мёду. Віўся хмель, залатою хваляю калыхалася жыта на палёх, каторыя ўжо пачалі зьяўляцца пасярод лясоў. У хатах сялян і мяшчан у кроснах жвава бегаў ткацкі чаўнок, на колах рабіліся гліняныя гаршкі. Розныя пароды дрэва давалі магчымасьць разьвіцьцю саматужнага (кустарнага) дравянога промыслу. Адным словам, край вырабляў свае ўласныя прадукты, з якіх карыстаў наш продак, вывозячы лішкі на тыя рынкі, якіх так многа было на вялікім водным шляху. Аддаючы суседзям свае ўласныя прадукты, наша бацькаўшчына ўзамену атрымлівала прадукты з суседніх і нясуседніх краёў. Далёкія ўсходнія і паўднёвыя землі пасылалі сюды аксаміты, маністы, пацяркі, пярсьцёнкі, ліхтарні і г. д. Паўночная Скандынавія давала мячы, сякеры, пікі і др. мэталічныя рэчы з жалеза, бронзы, сталі і срэбра. Нямеччына пасылала сюды свае віны, сукны, бурштын і г. д. Гандаль вялікага воднага шляху багаціў нашу бацькаўшчыну. У Полацку, Смаленску і другіх гарадох было многа вельмі багатых людзей. Гандлёвыя людзі таго часу плацілі страшэнную моц усялякіх падаткаў, аброкаў і мытных збораў. Смаленскі князь, напрыклад, у пачатку XII сталецьця меў даход ад гандлёвых падаткаў амаль што ня 600.000 рублёў у год на нашыя грошы. І горад мог вытрымаць у сваім бюджэце такія расходы толькі па аплаце працы князя. Ня маючы сучасных банкаў, капіталістыя таго часу хавалі сваю грашовую маемасьць у зямлі. І вось скарбы бізантыцкіх і арабскіх грошай знаходзіліся аж да нашага часу па ўсіх абшарах Полацкай, Смаленскай і Тураўскай зямель. Смаленскія і полацкія гандляры не здавольваліся мясцовымі рынкамі, іх капітал патрабаваў для сябе прастору эксплёатацыі. Гандляроў нашай бацькаўшчыны можна было спаткаць па ўсіх тэрыторыях Русі, у Бізантыі, Арабіі і Нямеччыне.

Чужаземныя гандляры, з свайго боку, забясьпечвалі ўплыў на Полаччыну чужаземнага капіталу. Найбольш быў організованы заходні нямецкі капітал. У канцы XII сталецьця немцы, таксама як і ў Ноўгарадзе, мелі свае „двары“ ў розных гарадох Полаччыны. Асабліва грунтоўна прыстроіліся яны ў Смаленску. Тут, пры ўваходзе ў Дняпро ракі Рачоўкі, разьляглася іх слабада-сяліба, былі пабудованы вялізныя магазыны-склады і магазыны-крамы, хаты на загранічны лад, заможна&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hk3f1wgzc0m8wbmxr50tqt5besz5pf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125040</id>
    <revision>
      <id>289839</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289839</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4574" sha1="c06bil8fpa37i7mgycf65tmagy3bx2o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 46 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;й жвава ішло жыцьцё. Над слабадою падымалася званіца нямецкай царквы заходняга звычаю і вежа ратушы. Жыхары чужаземнай слабады мелі свой урад. На чале колёніі стаяў абраны старшыня з абранымі райцамі, каторыя ўтваралі суд над сваімі землякамі і вялі адміністрацыйныя справы.

Паміж асобнымі гарадамі Полацкай Русі, з аднаго боку, і нямецкімі гарадамі, з другога боку, утвараліся дагаворы аб узаемных правох і абавязках. З гарадоў Полаччыны, што мелі дагаворы, можна назваць такія, як Полацак, Смаленск, Віцебск, Менск; з нямецкага боку можна назваць: Данцыг, Брэмэн, Любэк, Мюнстэр, Рыгу, востраў Готлянд. Найцікавейшыя па сваёй апрацаванасьці з усіх дагавораў — гэта Смаленскія дагаворы; з іх злажылася так званая „Смаленская Тарговая Праўда“. З асобных артыкулаў Смаленскай Праўды мы бачым, якія былі ў той час адносіны паміж купцамі Полацкай Русі й немцамі і наадварот. Перш за ўсё мы бачым, што абедзьве з дагаворных старон маюць права ўвозіць тавары бяз мытных збораў. Пры вывазе тавару гандляр павінен плаціць дакладна вызначаную вагавую павіннасьць. Калі трэба мець справу з абяднеўшым пазычацелем, то першыя выплаты з яго праданай маемасьці на тэрыторыі Полацкай Русі йдуць да немца, а ў Нямеччыне — да беларуса. Каб прыцягнуць на свае рынкі чужаземныя капіталы, князі давалі нямецкім купцом розныя прывілеі. З такіх прывілеяў трэба адзначыць „волачную прывілею“. Справа ў тым, што вялікі водны шлях, як мы ўжо казалі вышэй, праходзячы праз Полаччыну, у двух мясцох перарываўся: паміж Дняпром і Заходняй Дзьвіною і паміж Заходняй Дзьвіной і Лавацьцю. Тут з таварамі было шмат клопату. Іх трэба было выгружаць з барак, перакладаць на хурманкі; на Дзьвіне зноў нагружаць у баркі і потым перакладаць на хурманкі, каб везьці да Лаваці; на Лаваці зноў нагружаць у баркі для далейшага шляху. Гандляру-палачаніну, як мясцоваму чалавеку, было куды лягчэй рабіць гэтую перагрузку тавару, чым купцу чужаземнаму. Каб дапамагчы на волаках чужаземцам, ім быў дадзены прывілей на тое, каб атрымліваць хурманкі ад мясцовага насяленьня. Княжацкі ўраднік, каторы меў дагляд за волакамі, павінен быў для чужаземных купцоў паставіць патрэбны лік хурманак ад мясцовых жыхароў па вызначанай таксе. Апроч таго, чужаземны гандляр быў на першай чарзе па адпраўцы, калі ў волаку зьбіралася многа народу і тавару.

Ува ўсіх краёх з моцна разьвітым гандлем жыхары дзеляцца на соцыяльныя групы, клясы па сваёй маемасьці. Так было і ў Полацкай Русі. Гандлёвы капітал разьбіваў жыхароў яе таго часу на два лягэры,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c06bil8fpa37i7mgycf65tmagy3bx2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125041</id>
    <revision>
      <id>289840</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289840</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="gfm471jmfjtjmw67vumfmxzb3twz75s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 47 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;непадобныя адзін на другі. З аднаго боку стаяла ня надта вялікая грамада людзей з аграмаднай маемасьцю і белымі, чыстымі рукамі. З другога боку стаяла вялікая грамада з маленькай маемасьцю альбо і без яе, з працоўнымі, мазолістымі рукамі. Першыя зваліся людзьмі добрымі, лепшымі, другія — меншымі, подлымі (нісшымі).

Добрыя, ці лепшыя людзі — гэта былі гандляры і земляўласьнікі краю. Іх крамы і маёнткі былі раскіданы па ўсёй тэрыторыі. У іх руках была вялікая моц гандлёвага і зямельнага капіталу, з катораю часта не маглі спрачацца і змагацца нават князі. На вечах яны мелі перавагу не затым, што іх было многа, а затым, што ў іх бок цягнулі экономічна залежныя ад іх дробныя людзі, баючыся іх, як капіталістых. Гэта зразумела тым больш, што галасаваньне на вечах ня было патаемнае. Лепшыя людзі паміж сабою таксама дзяліліся на асобныя групы больш ці менш багатых людзей. Багацейшыя фаміліі гэтых заможных людзей з роду ў род давалі прадстаўнікоў на выбарныя грамадзянскія і політычныя ўрады і такім спосабам выдзяляліся з сваёй соцыяльнай групы, як знатнейшыя. Гэта і ёсьць земскія баяры. Яны часта вялі барацьбу з князямі дэмакратычнага настрою і ў іншыя часы перамагалі іх. Так, напрыклад, было ў Полацкай воласьці пасьля сьмерці Ўсяслава Васільковіча ў 1180 годзе, калі земскія баяры полацкія праз веча залажылі рэспубліку, на чале каторай сталі 30 чалавек старшынь.

Усе бедныя жыхары Полаччыны зьліваліся ў адну многалюдную клясу меншых, ці подлых людзей. Жылі яны як па гарадох, так і па вёсках. У гарадох гэта былі дробныя гандляры, што гандлявалі часам на пазычаны, часам на невялічкі ўласны капітал; апроч іх, такімі людзьмі былі прыказчыкі, рамесьнікі, работнікі і другі дробны мясцовы люд. Па вёсках гэта былі мужыкі-сяляне. Частка іх была незалежнымі аратымі ўласнага кавалачку зямлі (смерды), а частка ўжо залежала экономічна ад багатых земляўласьнікаў (закупы). Працавалі яны ўжо не на ўласнай зямлі, а часам мелі і ня ўласны інвэнтар: і тое і другое яны бралі ў пазычку, ці ў арэнду ў багатага земляўласьніка.

Паміж дзьвюма клясамі жыхароў старажытнай Полаччыны праз увесь першы гістарычны пэрыод Беларусі йшло змаганьне. У пачатку гэтае змаганьне мела выпадковы характар, бо яма паміж багатырамі і бедакамі была ня так яшчэ глыбокая. Але йшлі часы, капітал усё рос і ўзмацняўся, усё больш і больш эксплёатаваў ён беднату, і яма паміж дзьвюма соцыяльнымі групамі станавілася глыбокаю прорваю. Соцыяльная барацьба становіцца ўжо звычайнаю зьяваю. Асабліва відна яна ў вечавым жыцьці. На вечах багатыры робяць націск на&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gfm471jmfjtjmw67vumfmxzb3twz75s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125042</id>
    <revision>
      <id>289841</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289841</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="2r2aq6b8np4i4szz0nomlfwphbpm1aa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 48 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;беднату, залежную экономічна ад іх капіталу, і бедната змушана ўхваляць тое, што карысна багатыром. Гэтая экономічная і політычная залежнасьць заўсёды гняце беднату, і яна ўсё часьцей і часьцей адказвае на ўціск бунтамі і збойствамі. Такая хатняя барацьба кляс у Полаччыне ня можа прайсьці бяскарна для гаспадарства. Яно з кожным часам слабее і робіцца лёгкаю здабычаю для суседзяў.

Князь і яго дружына складалі клясу, каторая стаяла асобна ад мясцовага жыхарства. Адносіны паміж князем і дружынаю вызначаліся дагаворам. Дагаворам-жа вызначаліся і адносіны паміж князем і дружынаю, з аднаго боку, і мясцовым жыхарствам — з другога боку. Дружыньнікі распадаліся на дзьве групы: старшых і малодшых. Старшыя дружыньнікі насілі назву княжых мужоў і баяраў (ня земскіх, а княжых). Яны дапамагалі князю несьці яго абавязкі ў адносінах да воласьці і займалі пры князі вышэйшыя пасады. Малодшыя дружыньнікі насілі назву отракаў, ці грыдняў. Яны выконвалі пры князі дробныя дапаручэньні. Доступ у княжую дружыну быў адчынен для ўсіх вольных людзей. Дзякуючы пастаянным зносінам полацкіх князёў з Заходняй Эўропай, у ліку дружыньнікаў мы часта спатыкаем чужаземцаў.

Апроч вольнага, Полацкая Русь мела і нявольнае жыхарства. Крыніцы няволі былі такія: палон, самапродаж у няволю, пахаджэньне ад нявольных, праступствы, нявыплачаныя даўгі і г. д. Нявольнікі часамі складаюць дамовую чэлядзь, часам зьяўляюцца рабочай сілай ў маёнтках земляўласьнікаў. Яны займаюць значнае месца ў гандлі, як прадмет яго. Нявольнікі ў летапісе называюцца халопамі, ці рабамі.

&lt;center&gt;—————&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2r2aq6b8np4i4szz0nomlfwphbpm1aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125043</id>
    <revision>
      <id>289842</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289842</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="3icp343tg4sokca89vte8wjtn3furb3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Другі пэрыод гісторыі Беларусі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;'''(XIII–XVI ст.).'''&lt;/center&gt;

Полацкая Русь за ўвесь час свайго папярэдняга існаваньня вяла амаль што не бесьперарыўную барацьбу з Русьсю Кіеўскай. Барацьба была ўпартая і крывавая. На яе трацілася шмат сілы і коштаў, гінулі людзі, жывёла і маемасьць. Руйнавалася ў змаганьні ўсё тое, што было здабыткам цяжкай працы. У дамовым жыцьці тэрыторыі паступова вынікла і разгарэлася змаганьне дзьвюх соцыяльных кляс грамадзянства: на адным баку стаяла невялікая, але моцная група людзей лепшых, экономічнай і політычнай арыстократыі; проціў іх на другім баку выступала вялікая, але неорганізованая маса подлых, нізшых людзей працоўнай беднаты. Гэтае змаганьне таксама руйнуе экономічнае і політычнае палажэньне краю.

Да ўсяго гэтага трэба яшчэ дадаць, што пашла барацьба гарадоў паміж сабою, гарадоў з прыгарадамі; барацьба валасьцей і князёў паміж сабою і валасных князёў з вечамі. Стала цяжка жыць у Полаччыне, пачынаецца эміграцыя з краю. Людзі розных станаў грамадзянства, шукаючы лепшых умоў жыцьця ці проста жадаючы выратаваць сваю галаву і маемасьць, уцякаюць з краю, як з некага гіблага месца. Эміграцыя пачала яшчэ больш пустошыць і нішчыць край. Эміграцыя йдзе ўва ўсе бакі і найчасьцей кіруецца на захад, у Літву. Бягуць у Літву прадстаўнікі розных груп грамадзянства. Ад сыстэматычнага ўціску мясцовага капіталу бяжыць у заходнія лясы і балоты прыгнечаная бедната. Асабліва многа ўцякае рабоў, каторыя {{абмылка|ў уцёках|ва ўцёках}} знаходзяць магчымасьць атрымаць волю. Капітал, баючыся выбухаў народнай помсты, таксама йдзе пэўным крокам у непачатыя куты Літвы. Туды-ж бяжыць часам і князь з дружынаю, выгнаны з Полаччыны ці вечам, ці князем родзічам, ці князем, прышлым з Кіеўшчыны. Абжыўшыся ў Літве і набраўшы ў сваю дружыну новыя сілы з літвінаў, вяртаецца гэты пакрыўджаны князь зноў у Полаччыну, каб зрабіць помсту і ўзяць назад тое, што ў яго адабралі. Сувязь полацкіх князёў з Літвою ў канцы XII і пачатку XIII сталецьця часта выяўляецца ўжо ў тым, што адтуль прывозяць яны з сабою і літвінскія іменьні, каторыя носяць поруч з ранейшымі хрысьціянска-полацкімі, а то і бяз іх.
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3icp343tg4sokca89vte8wjtn3furb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125044</id>
    <revision>
      <id>289843</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289843</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4357" sha1="2ca39kc4kx8dr7fp76bjamw7w45glpx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 50 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Эміграцыя ў Літву, шкодлівая для інтарэсаў Полаччыны, пашла на карысьць Літве. Там {{абмылка|пычынаецца|пачынаецца}} нейкі рух — як культурны, так і політычны. Літва пачынае злучацца і пачынае будаваць уласнае гаспадарства. Злучыўшы культурна і політычна асобныя пляменьні ў адзін дзяржаўны організм, яна будзе рабіць політычную справу і ў Полаччыне.

Разьвінуўшы асьвету, {{абмылка|культурУ|культуру}} і экономіку, Полацкая тэрыторыя ня здолела захаваць свайго асобнага дзяржаўнага жыцьця. Літва ўзяла ў Полаччыны яе асьвету, культуру і экономічны разьвітак і прышла на тэрыторыю будучай Беларусі, каб даць ёй новы політычны зьвязак і сувязь з сабою. Ідзе векавая супольная праца; на месцы зруйнаванай політычна Полаччыны і на тэрыторыі Літвы будуецца вялікае і моцнае гаспадарства з літоўскаю ўладаю і полацкаю культурна-экономічнаю асноваю. Жыцьцё гэтага гаспадарства складае другі, Літоўска-Беларускі пэрыод гісторыі Беларусі.

Гэты пэрыод называюць яшчэ эпохаю Літоўска-Рускага гаспадарства. Мы лічым патрэбным назваць яго Літоўска-Беларускім пэрыодам. Справа ў тым, што якраз у працягу гэтага пэрыоду вынікла і разьвінулася тая дыфэрэнцыяцыя ўсходня-славянскага, рускага племя, якую мы бачым дагэтуль у асобе трох прадстаўнікоў рускага племя — вялікаруса, украінца і беларуса. Літва злучыла заходнія элемэнты рускага племя. Тут ішло сваё асобнае культурна-экономічнае і соцыяльна-політычнае будаўніцтва, над каторым у цэнтры новай дзяржавы працавалі беларусы з літвінамі, а на паўднёвай акраіне — украінцы. На ўсходзе ў гэты самы час збудавалася Маскоўскае гаспадарства, каторае злучыла ўсходнюю палавіну рускага племя. Тут таксама йшла асобная культурна-экономічная і соцыяльна-політычная праца вялікаруса.

Апроч гэтага, трэба прыняць пад увагу, што слова „рускі“ ў тыя часы ўжывалася якраз для адзнакі заходняй часткі рускага племя, якая концэнтравалася з Літвою, а ўсходнія рускія звалі сябе масквічамі. Такім спосабам, калі ператлумачыць на наша сучаснае разуменьне слова „рускі“, то яно і будзе роўназначна слову „беларускі“, бо беларусы ў тыя часы якраз былі культурным цэнтрам на захадзе, у Літоўска-Рускім гаспадарстве.

&lt;center&gt;'''Л і т в і н ы.'''&lt;/center&gt;

Што датычыць да літвінаў, то весткі аб іх у летапісе надта небагатыя. У першы раз імя іх сустракаецца тут толькі ў X-м сталецьці. Судзячы па летапісе, літвіны — невялікі народ, каторы ня мае нават&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ca39kc4kx8dr7fp76bjamw7w45glpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125045</id>
    <revision>
      <id>289844</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289844</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4523" sha1="b8jt9sxlsz8d8vn9kh18a0kjn131kab" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 51 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;пачуцьця сваёй этнографічнай еднасьці. Сялібы літвінаў былі раскіданы як-бы астраўкамі сярод пушч і непраходных балот. Тэрыторыя, каторую займалі літвіны, ляжала большасьцю па рэчцы Нёмну і па яго прытоках, часткаю па Заходняй Дзьвіне і ўсходніх прытоках Віслы. На поўначы яна падыходзіла да берагоў Бальтыцкага мора, a на поўдні землі літвінаў даходзілі да сярэдняй часткі Заходняга Бугу.

Апроч летапісаў, весткі аб літвінах даюць яшчэ і курганы. З гэтых курганных вестак мы бачым, што ў Эўропе яны жывуць вельмі даўно і што ў старажытныя часы яны займалі куды шырэйшую тэрыторыю, чым потым, напрыклад, у X сталецьці. У тыя незапомныя часы іх сялібы ад берагоў Бальтыцкага мора праз басэйны рэк Нёмну і Заходняй Дзьвіны цягнуліся далёка на ўсход аж да сярэдняй Акі. У цяперашняй Калускай губэрні, напрыклад, можна знайсьці літоўскія архэолёгічныя памяткі. Якія прычыны ўтварылі гэты адход літвінаў на захад, мы ня ведаем. Магчыма прыняць дагадку, што рускія пляменьні, прышоўшыя сюды з поўдня, як мацнейшыя і лепш організованыя, адціснулі неорганізованых літвінаў і занялі лепшыя месцы на ўсходзе.

У часы ад X да XII сталецьця невялікі літвінскі народ распадаўся на шмат зусім дробных пляменьняў. На крайняй поўначы, на правым беразе Заходняй Дзьвіны жылі летголы, продкі сучасных латышоў; на поўдні ад іх, на левым беразе Заходняй Дзьвіны, у цяперашняй Ліўземшчыне, жылі земголы. Ад нізоўя Дзьвіны аж да самага Бальтыцкага мора сядзелі куроны (паводле номэнклятуры заходніх кронік, ці Корсь — паводле рускіх летапісаў). Паміж утоку рэк Нёмну і Віслы — прусы, каторыя, водлуг паданьняў, дзяліліся яшчэ на 10 кален-родаў. Назовы двох з гэтых кален сустракаюцца ў александрыйскага вучонага II сталецьця па нарадж. хрыста, Птолемэя. Апроч вышэйпаданых іменьняў, можна назваць такія літоўскія пляменьні, як Жамойць (Ковеншчына), Аўкстотэ (Віленшчына), Ятвягі (Горадзеншчына). Усе гэтыя пляменьні доўга жылі ня толькі розна, а нават і воража адно да другога.

Вучоныя, судзячы па мове літвінаў і па другіх этнографічных прыметах, прызналі, што яны належаць да арыйскіх, ці, іначай кажучы, да індаэўропэйскіх народаў. Да гэтага-ж самага кораню належаць пэрсы, грэкі, рымляне, кэльты, германцы і славяне. У той час, як мовы ўсіх пералічаных народаў далёка адышлі ў сваім разьвітку ад сваёй мацеры, стара-арыйскай мовы, мова нават сучасных нам літвінаў захавала ў сваім граматычным і лексычным складзе амаль ня ўсе асаблівасьці стара-арыйскай мовы. Гэтая зьява, думаюць, залежыць&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b8jt9sxlsz8d8vn9kh18a0kjn131kab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125046</id>
    <revision>
      <id>289845</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289845</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="3c0o78isxtuewyskbwtgy2wk6zzukra" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 52 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ад таго, што літвіны, асеўшы на доўгі час сярод пушч і балот, як-бы захаваліся тут ад культурна-гістарычнага руху і ад культурных уплываў.

Што датычыць да звычайных промыслаў, якімі жылі і карміліся літвіны, то й тут яны йшлі тым шляхам, які паказвала ім матка-прырода. Балоты, вазёры і рэкі клікалі іх да рыбацтва, адвечныя лясы — да зьвералоўства і пчалярства. Вельмі рана павінны былі яны прышыцца да зямлі, зрабіцца аселым народам, бо куды ты пойдзеш, калі цябе ня пускае вольна хадзіць па сьвеце то балота, то вада. Асеўшы на мясцох, літвіны пачалі эксплёатаваць тыя кавалкі сухога грунту, якія былі раскіданы па іх зямлі. Так павінна было зьявіцца сярод іх рольніцтва. Усе летапісы XII і XIII сталецьця ў адзін голас гавораць, што літвіны таго часу былі ўжо рольнікамі і мелі, дзякуючы гэтаму, больш чым даволі хлеба.

Жывучы ў лясным заціску, адгароджаныя ад суседзяў балотамі і вазёрамі, літвіны не маглі разьвінуць такой культуры, якая была ў той час у ўсходніх і заходніх славян. Гарадоў, як гандлёвых цэнтраў, у іх ня было. Зрэдка можна было спаткаць гарады, як цэнтры стратэгічныя, каторыя мала чым розьніліся ад вёсак. Найчасьцей жылі яны па вёсках, зьбіраючыся ў купу патрыярхальнай сям'і ці роду. На чале такіх сямей і родаў стаялі звычайныя старшыні, роданачальнікі, ці князі, каторых літвіны называлі рыкасамі і кунігасамі. Летапісы гавораць, што такіх князёў у літвінаў было шмат. У нас ёсьць, напрыклад, такія весткі, што паўночна-ўсходні, рускі вялікі князь Аляксандар Неўскі ў бойцы пад Тарапцом забіў восем літоўскіх князёў; Даніла Раманавіч, вялікі князь Галіцка-Валынскі, змагаючыся з ятвягамі, забіў сорак ятвяскіх князёў. Нам трэба выясьніць, кім былі гэтыя літвінскія кунігасы ці рыкасы, якую яны мелі ўладу і моц. Мы мала можам адказаць на гэтае пытаньне. Усё-ж такі вядома, што ўлада літвінскіх князёў пашыралася на нязначныя па тэрыторыі вясковыя аколіцы, але ў гэтым невялікім абшары яны кіравалі зусім незалежна адзін ад другога. Паміж імі часта адбываліся хаўрусы, а яшчэ часьцей ішло змаганьне з прычын чыста мясцовых ці родавых; іншы раз яны злучаліся для якога-колечы хаўруснага паходу на суседзяў. Магчыма думаць, што некаторыя кунігасы былі проста патомкамі родавых старшын: другія абіраліся асобнымі патрыярхальнымі грамадамі для таго, каб стаць на чале іх у цяжкі час барацьбы з другімі такім-ж грамадамі: трэція прышлі збоку і сілком накінулі сваю ўладу, скарыстаўшы ці сваю экономічную моц, ці цяжкае і гаротнае палажэньне асобнай літоўскай групы. Часам з летапісаў можна бачыць, што асобныя літоўскія&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3c0o78isxtuewyskbwtgy2wk6zzukra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125047</id>
    <revision>
      <id>289846</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289846</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4757" sha1="6xn6qeg5u97x56onsp8risiho73h3xe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 53 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;князі зьбіралі вокала сябе ахвотнікаў да нажывы, організавалі нешта падобнае на славянскую і германскую дружыну і рабілі напады на суседнія землі. Нават такі багаты і магутны горад, як Рыга, ня мог лічыць сябе бясьпечным ад нападаў літоўскіх князёў.

У літвінаў доўга трымалася паганская вера, бо, дзякуючы асобнасьці свайго грамадзкага і політычнага жыцьця, яны ня мелі ніякіх шырокіх зносін з народамі хрысьціянскай рэлігіі. Нават у XIII сталецьці, калі ўжо ўсе народы навокала літвінаў прынялі хрысьціянскую веру, яны, як і раней, былі паганскім народам. Літвіны, як раней і славяне, лічылі, што ўся прырода заселена багамі, і кланяліся сілам прыроды. Сілы прыроды жылі ў зьявах прыроды, у зьверах і г. д. Дзякуючы гэтаму, яны кланяліся сонцу, агню, гругану, дрэвам, каменьням, рэкам, зьверам і г. д. Летапісец Пётра Дюсбурскі так апісуе веру літоўскага племені прусаў: „У прусаў няма паняцьця аб богу (у разуменьні хрысьціянскім), бо яны народ просты і някультурны. Дзеля таго, што яны ня маюць пісьма, яны ня могуць пазнаёміцца з кнігамі сьвятога пісьма. Ня ведаючы бога, яны па абмылцы лічаць за бога ўсялякае стварэньне, як, напрыклад, сонца, месяц і зоры, гром, жывёл, птушак, нават жаб. Таксама ёсьць у іх запаведныя лясы, палі і воды, дзе яны не адважваюцца ні рубіць дрэва, ні араць, ні лавіць рыбу“. Як і ўсе арыйцы, літвіны асабліва паважалі і кланяліся жыватворчаму агню ўва ўсіх яго зьявах і формах, лічачы агонь наймацнейшай боскай сілай. Пакланеньне агню было астаткам моцна разьвітага калісь культу продкаў. Дзеля гэтага агонь дамовага вогнішча быў сьвяшчэнным нават у пазнейшыя часы, калі літвіны зрабіліся ўжо хрысьціянамі.

Найгалоўнейшым пэрсоніфікаваным богам лічыўся пан маланкі і грому — Пэркунас, падобны да ўсходня-славянскага Пяруна і нямецкага бога-грамаўніка Тора. Апрача яго, літвіны кланяліся другім багом, у асобе каторых бачылі асобныя сілы акружаючай іх маткі-прыроды. Наогул кажучы, рэлігія літвінаў была дужа падобна на паганскую веру ўсходніх славян. У ліку літоўскіх багоў спатыкаюцца нават добра вядомыя славянскія багі Лель і Лада, якія прадстаўляюць сабою сонца і чалавечую радасьць.

Да нашага часу шмат якія падручнікі кажуць аб тым, што ў літвінаў паганскага часу існавала добра організованая жрэцкая іерархія, на чале каторай стаяў нейкі старэйшы жрэц, якому даюць назву Крыве-Крывейта, каторы быў ня толькі першай духоўнай уладай у літвінаў, але меў і вышэйшую сьвецкую ўладу. Усё гэта ёсьць чыстае непаразуменьне. Грунтуецца яно на хроніцы канца XIII сталецьця Пётры Дюсбурскага, у каторай, паміж іншым, гаворыцца: „У літвінскага {{перанос пачатак|на|роду}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xn6qeg5u97x56onsp8risiho73h3xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125048</id>
    <revision>
      <id>289847</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289847</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="8cjhblnjwk77p398svc864dyl5zdv3c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 54 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;роду Прусаў было такое месца, звалася яно Ромаў. Гэтая назва мае свой пачатак ад назвы вечнага гораду Рыму. Тут, як у Ромаве, жыў нехта Крыве, каторага яны паважаюць, як папу. Як пан наш папа кіруе агульнаю царквою верных, так Крыве кіруе ня толькі памянёным народам (прусамі), але і Летамі і другімі народамі зямлі Літоўскай. Улада яго мела такую моц, што калі сам ён ці хто другі, ім пасланы, праходзіў па зямлі літвінаў, то ўсе князі, знатныя людзі і просты народ рабілі яму вялікую пашану“. Вядомы профэсар Мяржынскі даводзіць, што гэтаму паданьню, запісанаму ў хроніцы, нельга даваць веры. Справа ў тым, што паданьне аб Крыве маецца толькі ў аднаго Пётры Дюсбурскага, а ўсе другія гістарычныя крыніцы — як старэйшыя, так і сучасныя яму, — нічога не гавораць аб Крыве і аб яго ўладзе. Найпэўней, самае слова „Крыве“ хутчэй магчыма разумець, як уласнае імя нейкага паважанага ў літвінаў жраца ці валхва, чым агульную назву асобы, меўшай такую вялікую моц і ўладу. Што датычыць падвойнай назвы „Крыве-Крывейта“, то яе ў Пётры Дюсбурскага зусім няма; апроч таго, яна і немагчыма ў літоўскай мове, каторая наогул ня ведае такіх падвойнасьцяй. Параўнаўшы з паданьнем хронікі П. Дюсбурскага ўсе другія весткі аб літвінах таго часу, мы можам пэўна сказаць, што да пачатку XIII сталецьця ў Літве ня было і не магло быць адзінай дзяржаўнай улады. Зьмест паданьня аб Крыве-Крывейце ня можа быць пагоджаны з абставінамі жыцьця літвінаў таго часу.

&lt;center&gt;'''Аб’яднаньне Літвы.'''&lt;/center&gt;

У канцы XII і ў пачатку XIII сталецьця сярод літвінскіх пляменьняў, раскіданых сярод {{абмылка|лясой|лясоў}} і балот, пачынаецца нейкі концэнтрацыйны рух. Калі мы ўглядаемся, што вызвала гэты рух, то пабачым, што ён вынік, як адказ на той уціск, каторы рыхтуецца ў гэты час на Літву з паўдня і ўсходу. Водлуг вестак рускіх летапісаў, на працягу XII сталецьця і раней на Літву йдуць досыць частыя паходы паўднёва-рускіх князёў. Так, напрыклад, вядома, што ўжо Ўладзімер Кіеўскі (так званы сьвяты) ня раз рабіў паходы на ятвягаў і некалькі раз перамагаў іх. Адзін з сыноў Уладзімера, добра вядомы Яраслаў Мудры, таксама не адзін раз хадзіў паходамі на Літву, карыстаючыся з неорганізованасьці яе насельнікаў. Для стратэгічных мэт, каб мець апорны пункт пры наступе ў Літву, Яраслаў пабудаваў на мяжы Літвы з Русьсю горад, каторы назваў Наваградкам. Асабліва многа паходаў на тэрыторыю Літвы рабілі галіцка-валынскія князі.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8cjhblnjwk77p398svc864dyl5zdv3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125049</id>
    <revision>
      <id>289848</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289848</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="qxxcwdxxlkwffsnl9x1e8lbni5qqpj4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 55 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Бліжэйшыя суседзі літвінаў на ўсходзе, палачане і іх князі, таксама ня раз урываліся ў зямлю літвінаў. Такая паступовая політыка была ў тыя часы, калі Полаччына была моцная і не разрывалася на кавалкі ад хатніх політычных і соцыяльных спрэчак, напрыклад, пры Ўсяславе Чарадзеі. Але калі Полаччына аслабла ад бесьперарыўнага змаганьня з Кіеўшчынай і ад таго бязладзьдзя, якое ў ёй пачалося пасьля Ўсяслава, то, разумеецца, адносіны яе да Літвы сталі зусім іншымі. Наступ на захад павінен быў прыпыніцца. Асобныя князі і прадстаўнікі варожых у Полаччыне груп грамадзянства, пры павароце шчасьця не на іх карысьць, павінны былі эміграваць з бацькаўшчыны і шукаць для сябе новай лепшай долі на Літве. Воляю ці няволяю асядаючы тут, яны станавіліся як-бы правадырамі ў новую тэрыторыю тэй культуры і організацыі, каторая была ў пакінутай імі Полаччыне. Разам з уцекачамі, прыходзіў на Літву і капітал і ваенная моц. Уцекачы-князі групавалі вакол сябе дружыньнікаў з літвінаў, знаёмілі іх з тэй ваеннай організацыяй, якая была добра знаёма ім самым. Часта, скарыстаўшы згрупаваную імі літвінскую ўзброеную сілу, князі-ўцекачы вялі яе на барацьбу проціў Полаччыны. Адсюль толькі адзін крок да таго, каб літвіны бяз прызыву і без ініцыятывы прышлых князёў, па сваёй добрай волі і ахвоце пачалі мяшацца ў жыцьцё Полаччыны. Так яно і сталася з працягам часу: літвіны з пасыўнага матэрыялу рабіліся актыўным суседам Полаччыны. Прыходзячы ў Полаччыну і ўмешваючыся ў яе хатнія справы, літвіны яшчэ лепш і шчыльней маглі падыйсьці і звыкнуць да організацыі і культуры, якую бачылі ў Полаччыне.

Такім спосабам, паходы паўднёвых і асабліва заходніх рускіх князёў на Літву пачалі гуртаваць раскіданыя літвінскія пляменьні, каторыя павінны былі бараніцца і для гэтага гуртавацца. Поруч з гэтым, Полацкая Русь рабіла культурны ўплыў на Літву праз сваіх эмігрантаў. Усё гэтае пачало на Літве організацыйны рух. Спачатку злажылася вайсковая організацыя і потым толькі організацыя накіравалася на дзяржаўны шлях.

У канцы XII сталецьця Літва ўжо выступае на гістарычную арэну. Яна ўжо робіць акуратныя паходы на Полаччыну, маючы на мэце прылучэньне да Літвы новых тэрыторый. Пачаўшы з абароны, яна потым перашла да нападу. Адзін з такіх момантаў нападу на Полаччыну апісвае пясьняр слова аб Ігаравым палку: „Мутна цячэ Дзьвіна ў палачан пад грозным клікам Літвы паганскай. Толькі адзін Усяслаў, сын Васількоў, пазваніў вострымі мячамі аб шаломы літоўскія, думаючы аб славе дзеда свайго Ўсяслава, але сам ён ужо ляжыць&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxxcwdxxlkwffsnl9x1e8lbni5qqpj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125050</id>
    <revision>
      <id>289849</id>
      <timestamp>2026-06-21T23:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289849</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="71bv1ult1ouwkf2aednouytlnbwwh1f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 56 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;на крывавай руні, пад шчытамі чырвонымі, пацяты мячамі літоўскімі. Ня было з ім брата Брачыслава і другога брата Ўсевалада. Адзін ён выраніў душу з харобрага цела праз залатое ажарэльле“. Як відна з гэтай выняткі, Літва часта мела ўжо перавагу над Полаччынай: Літва будавалася, Полаччына раскідалася.

Сьледам за вайсковаю організацыяй пачалася ў літвінаў, як мы казалі, організацыя дзяржаўная. Яна была таксама як-бы адказам на другі ўціск, ўціск з захаду, з боку немцаў. Гэты ўціск на Літву пачаўся крыху пазней.

Першы раз немцы зьявіліся ў утоку {{абмылка|Зяходняй|Заходняй}} Дзьвіны каля палавіны XII сталецьця. Існуе такое паданьне, што немцы пазнаёміліся з літоўскім краем і яго насяленьнем зусім выпадкова. Марская бура прыбіла сюды іх карабель, і з гэтага часу яны пачалі езьдзіць сюды ўжо по сваёй волі. Заявіліся немцы падобраму: бяз зброі, бяз шуму, ціха і згодна, як простыя гандляры, шукаючыя карыснага памену. Праз нейкі час, разам з гандлярамі, прыехаў сюды сьвяшчэньнік Мэйнгард. Лівонская кроніка так піша аб гэтым: „Названы сьвяшчэньнік (Мэйнгард) атрымаў дазвол ад полацкага караля Вольдэмара (Уладзімера), якому паганскія лівы плацілі дань, а разам з тым і падарункі ад яго, і, прапаведуючы хрысьціянства, пабудаваў царкву ў вёсцы Укэсколе (Уксэкуль). За ім пасьпяшылі зьявіцца і другія місыянэры. Трымаючы ў руцэ сакрамант і крыж, за пазухаю мелі яны добры камень для сваіх духоўных авечак. Гэта відаць з таго, што сьледам за царквою хутка тут ужо будуецца высокі, моцны замак, муры і вежы каторага пануюць над абшарамі акружных лясоў і балот. Гэты замак рабіў місыянэраў панамі ня толькі над душою, але і над целам мясцовага люду і даваў ім магчымасьць мець ня толькі моральную, але й політычную моц.

Раней, калі літвіны і іх суседзі лівы бачылі ў прышлых людзях прапаведнікаў і пашырыцеляў новай веры, яны прыслухаліся да іх слоў і зварачалі нейкую ўвагу на новыя праўды. Але з цягам часу адносіны іх да гэтых людзей з крыжамі ў руках зьмяніліся. Мясцовыя жыхары сталі добра прыглядацца да чужынцаў і хутка пабачылі, што місыянэры ня так цікавяцца сваім духоўным уплывам, як пашырэньнем і ўзмацненьнем сваёй улады ў гэтым краі. Таму, хто прыняў вадохрышча, прышлося цяпер плаціць ня толькі дань полацкаму князю, але і дзесяціну каталіцкай царкве. Пасьля гэтага яны ня надта ахвотна сталі слухаць прапаведнікаў, а потым і зусім перасталі.

Праз нейкі час мы бачым, што ўжо ў Літве выбухаюць паўстаньні. Часта нямецкіх місыянэраў, разам з гандлярамі, праганяюць з краю.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71bv1ult1ouwkf2aednouytlnbwwh1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125051</id>
    <revision>
      <id>289850</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289850</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4848" sha1="fjgcdnct0fclavcd89okjz152w1ne4b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 57 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Літвіны і лівы, прыняўшы вадохрышча, пры першай магчымасьці зноў апускаюцца ў чыстыя воды Дзьвіны, змываюць з сябе хрысьціянства і адсылаюць яго па Дзьвіне назад да немцаў, адкуль яно і прышло. Калі на Захадзе даведаліся аб гэтым, то рымскі папа абвясьціў крыжовы паход на Лівонію і Літву, бо ў той час у Заходняй Эўропе якраз ішла эпоха крыжовых паходаў. Розныя клясы заходняга грамадзянства, дабіваючыся сваіх політычных і экономічных мэт, давалі матэрыял і грунт для гэтай эпохі. Пад знакам крыжа хаваліся політычныя і экономічныя інтарэсы ўдзельнікаў паходаў: рыцары шукалі новых фэодаў, гандляры — новых рынкаў, мужыкі-сэрвы — вольнага жыцьця, духавенства — новых парафій, якія-б плацілі яму дзесяціну і г. д. Гэты натоўп з далёкімі ад хрысьціянства мэтамі і інтарэсамі прышоў з Заходняй Эўропы ў Лівонію і Літву для пашырэньня рэлігіі хрыста.

У 1200 годзе пры ўтоку Заходняй Дзьвіны ўжо зьяўляецца крыжовае апалчэньне, на чале якога стаіць будучы біскуп Лівоніі Альбэрт Буксгэўдзен. З крыжам, такім спосабам, на Літву прышоў меч. У 1201 годзе ў чатырнаццаці кілёмэтрах ад мора на Заходняй Дзьвіне Альбэрт закладае горад Рыгу, каторы робіць месцам сваёй катэдры. Біскуп добра разумеў, што на аднэй пропаведзі аперціся ня можна. Каб зьберагчы заснаваны горад, патрэбна была немалая ваенная сіла, якая абараняла-б яго. Каб утварыць яе, ён пачаў раздаваць у літоўскіх землях фэоды тым рыцарам, якія сюды зьяўляліся. Але гэтага было мала. Трэба было мець большы лік людзей і лепшую організацыю. Сучасная яму гісторыя паказала выхад. У гэтым-жа годзе ён засноўвае для Літвы і Лівоніі рыцарска-манаскі ордэн, падобны тым, якія заснаваліся ў Палестыне. Новы ордэн, атрымаўшы статут палестынскага ордэну тампліераў, пачаў называцца брацтвам хрыстовай дружыны (fratres miliciae Christi), а потым ордэнам мечаносцаў ({{абмылка|qladiferi|gladiferi}}), ці Лівонскім. Відочная адзнака рыцараў-манахаў гэтага ордэну такая: белы плашч з чырвоным крыжам і мячом на плячох. Сябры ордэну атрымалі ад папы ня толькі абавязак пашырыць хрысьціянства, але й права ўладаць пакоранымі землямі залежна ад рыскага біскупа. Крыжам, мечам і агнём робяць яны сваю справу, рабацяць ліваў і літвінаў і сілком перарабляюць іх на хрысьціян. Каб лепш трымаць у сваіх руках новых каталікоў, яны муруюць моцныя замчышчы ў Крэйцбурзе, Дынабурзе, Волькэнбэрзе, Люцыне, Рэжыцы і г. д. Бяз страху седзячы ў мурох сваіх замкаў, яны зьнявольваюць, эксплёатуюць і германізуюць край ад паўночнай мяжы цяперашняй Ковеншчыны да Фінскай затокі і да Пскоўшчыны. Мясцовыя жыхары, згубіўшыя вольнасьць ці сілком пераробленыя на хрысьціян, падымаюць паўстаньне і гуртуюцца, каб мець магчымасьць абароны ад уціску.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fjgcdnct0fclavcd89okjz152w1ne4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125052</id>
    <revision>
      <id>289851</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289851</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="3p0lhgxf82yt0nt7zg6sr9dy6dqs471" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 58 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Крыху пазней ад Лівонскага ордэну пры Бальтыцкім моры, паміж Нёмнам і Віслай, на землях літвінскага племя прусаў абсеўся другі духоўна-рыцарскі ордэн — Тэўтонскі. Зьявіўся ён сюды з Палестыны, дзе існаваў з часу трэцяга крыжовага паходу. Затрымацца ў Палестыне на далейшыя часы ён ня мог, бо там мусульмане пачалі праганяць крыжакоў. У такі цяжкі для ордэну момант да яго зьвярнуўся адзін польскі ўдзельны князь, гэрцаг Мазавецкі Канрад. Ён запрасіў да сябе рыцараў Тэўтонскага ордэну, каб яны баранілі яго землі ад нападаў літоўскага племя прусаў. Калі рыцары аселі на новыя месцы, пачалося іх змаганьне з прусамі. Барацьба была ўпартая і крывавая. Дзякуючы свайму ваяўніцкаму штукарству і добрай зброі ўрэшце тэўтонцы атрымалі верх. Прусы прымушаны былі часткаю выселіцца на паўднёвы ўсход, часткаю загінулі ў няроўнай барацьбе, часткаю зьліліся з немцамі. Літоўскі нацыянальны твар іх сьцёрся, а імя перашло да немцаў, каторыя зрабілі гэты літоўскі край сваёй колёніяй.

Палажэньне Лівонскага ордэну між тым пагаршалася. Апроч ліваў, на яго напіралі суседзі рускія, якія мелі свой экономічны ўплыў на Літву і не хацелі ад яго адмовіцца. Ордэн разлагаўся і ўнутры ад адсутнасьці дысцыпліны. Людзі туды набіраліся сьпешна, без адбору. Мечаносцы сваім „манашацкім“ жыцьцём праслаўляліся па ўсёй Эўропе. Ня бачачы ніякага паратунку для ордэну, яго магістар Вольквін прапанаваў Тэўтонскаму ордэну, каб той згадзіўся на зьліяньне мечаносцаў з ім. Пасьля перагавораў {{абмылка|ў|у}} 1237 годзе абодва ордэны злучыліся, каб лепш змагацца з Літвою. Літвіны, устрывожаныя гэтымі суседзямі, пачалі з імі крывавую барацьбу, баронячы сваю народнасьць. Пэўна, што і літоўскім пляменьням трэба было злучацца ў адно моцнае гаспадарства, каб цалкам не загінуць у гэтай барацьбе.

Такім спосабам, самае жыцьцё прымушала літвінскія пляменьні да аб’яднаньня. З двох бакоў былі яны сьціснуты сваімі суседзямі. З аднаго боку, з усходу, напіралі на іх рускія славяне, з другога боку, з захаду, ішоў гвалтоўны нямецкі ўціск. Літоўцам, у адказ на гэты двухбочны націск, прышлося гуртавацца. Раней яны гуртуюцца ў ваенныя сувязі, пазней з гэтых сувязяў вынікае грамадзянская і дзяржаўная організацыя. Організуючы адпор сваім заходнім і ўсходнім суседзям, літвіны падаліся некалькі на ўсход, бо славяне былі слабейшыя ад немцаў: літвіны рушыліся ў бок меншага супраціўленьня. Спаткаўшыся з полацкімі славянамі ўжо на славянскай тэрыторыі, літвіны аказаліся з політычна-організацыйнага боку мацнейшымі і пачалі творчую працу ў Полаччыне. Так пачаўся пэрыод {{перанос пачатак|су|польнага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3p0lhgxf82yt0nt7zg6sr9dy6dqs471</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125053</id>
    <revision>
      <id>289852</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289852</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="e5jfw0pnv7jolr1j1dzwt2vhhzmcq8d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 59 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;польнага жыцьця ў адным гаспадарстве літвінаў і Полацкай Русі, пэрыод Літоўска-Беларускага гаспадарства.

&lt;center&gt;'''Будаваньне Літоўска-Беларускай дзяржавы ў XII сталецьці.'''&lt;/center&gt;

У другой чэцьверці XIII сталецьця, больш-менш каля часу злучэньня двух нямецкіх ордэнаў, летапісы часта пачынаюць гаварыць і выдзяляць з другіх літоўскіх кунігасаў аднаго кунігаса Мэндаўга. Яны яго адзначаюць, як мацнейшага і заможнейшага ад усіх літвінскіх князёў. На падставе летапісных даных мы {{абмылка|можым|можам}} судзіць, што ён ужо ад свайго бацькі Рынгольта атрымаў значныя сілы для барацьбы з сваімі супернікамі. Пад 1236 годам у Валынскім летапісе Мэндаўг ужо лічыцца галоўным князем і прадстаўніком інтарэсаў усёй Літвы. Ліўземская кроніка, апісваючы на сваіх радкох пад 1244 годам адзін з многіх наскокаў літвінаў на лівонскіх рыцараў-крыжакоў, гаворыць, што зямлю лівонскую зусім спустошыла літоўскае войска, якое налічвала ў сваім складзе да 30 тысяч чалавек, і што на чале яго стаяў Мэндаўг, „магутны кароль літоўскі“. Гэтыя частыя паўторныя весткі летапісаў і кронік трэба разумець так, што Мэндаўг быў проста старшым над кунігасамі і меў пяршынства ў некаторых ваяўніцкіх справах. Адначасна з гэтым мы бачым, што малодшыя князі далёка яшчэ ня згубілі сваёй незалежнасьці. Летапісы адзначаюць ня раз, што кунігасы маюць поўную магчымасьць вясьці сваю асобную політыку як у ваяўніцкіх, так і ў грамадзянскіх справах. Так, напрыклад, вядома што ў 1246 годзе, ня гледзячы на тое, што паміж Валыньню і Мэндаўгам была поўная згода, ішла вялікая бойка паміж валынскім вялікім князем і адным з літоўскіх князёў па імені Айшўна. І гэтая бойка зусім не парушыла згодных адносін паміж Валыньню і Мэндаўгам. Мэндаўг зусім ня лічыў сваіх інтарэсаў закранутымі ў гэтым выпадку.

Пачынаючы з 1248 году кірунак улады Мэндаўга зьмяняецца. Ён ужо не здавальняецца значэньнем першага князя паміж незалежнымі літоўскімі кунігасамі. Ён прагнецца быць поўным гаспадаром усёй Літвы. Дзеля гэтай пастаўленай сабе мэты ён энэргічна вядзе барацьбу з тымі князямі, каторыя ўпарта хочуць захаваць сваю незалежнасьць. Барацьба была няўпынная і крывавая. Мэндаўг ня спыняецца ні перад чым. Шмат дробных князёў, нават блізкіх родзічаў і сваякоў яго, загінула ў гэтай бесьперарыўнай барацьбе ад рук Мэндаўга.

Адначасна з гэтым Мэндаўг накладае сваю цяжкую руку на незалежнасьць суседніх княстваў Полацкай Русі. Карыстаючы з таго агульнага перапалоху, каторы зрабілі на Русі татары, ён захватвае&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5jfw0pnv7jolr1j1dzwt2vhhzmcq8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289853</id>
      <parentid>289852</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289853</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="41krzq4fwksuhrf6ee3bcmzui7agmma" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 59 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|су|польнага}} жыцьця ў адным гаспадарстве літвінаў і Полацкай Русі, пэрыод Літоўска-Беларускага гаспадарства.

&lt;center&gt;'''Будаваньне Літоўска-Беларускай дзяржавы ў XII сталецьці.'''&lt;/center&gt;

У другой чэцьверці XIII сталецьця, больш-менш каля часу злучэньня двух нямецкіх ордэнаў, летапісы часта пачынаюць гаварыць і выдзяляць з другіх літоўскіх кунігасаў аднаго кунігаса Мэндаўга. Яны яго адзначаюць, як мацнейшага і заможнейшага ад усіх літвінскіх князёў. На падставе летапісных даных мы {{абмылка|можым|можам}} судзіць, што ён ужо ад свайго бацькі Рынгольта атрымаў значныя сілы для барацьбы з сваімі супернікамі. Пад 1236 годам у Валынскім летапісе Мэндаўг ужо лічыцца галоўным князем і прадстаўніком інтарэсаў усёй Літвы. Ліўземская кроніка, апісваючы на сваіх радкох пад 1244 годам адзін з многіх наскокаў літвінаў на лівонскіх рыцараў-крыжакоў, гаворыць, што зямлю лівонскую зусім спустошыла літоўскае войска, якое налічвала ў сваім складзе да 30 тысяч чалавек, і што на чале яго стаяў Мэндаўг, „магутны кароль літоўскі“. Гэтыя частыя паўторныя весткі летапісаў і кронік трэба разумець так, што Мэндаўг быў проста старшым над кунігасамі і меў пяршынства ў некаторых ваяўніцкіх справах. Адначасна з гэтым мы бачым, што малодшыя князі далёка яшчэ ня згубілі сваёй незалежнасьці. Летапісы адзначаюць ня раз, што кунігасы маюць поўную магчымасьць вясьці сваю асобную політыку як у ваяўніцкіх, так і ў грамадзянскіх справах. Так, напрыклад, вядома што ў 1246 годзе, ня гледзячы на тое, што паміж Валыньню і Мэндаўгам была поўная згода, ішла вялікая бойка паміж валынскім вялікім князем і адным з літоўскіх князёў па імені Айшўна. І гэтая бойка зусім не парушыла згодных адносін паміж Валыньню і Мэндаўгам. Мэндаўг зусім ня лічыў сваіх інтарэсаў закранутымі ў гэтым выпадку.

Пачынаючы з 1248 году кірунак улады Мэндаўга зьмяняецца. Ён ужо не здавальняецца значэньнем першага князя паміж незалежнымі літоўскімі кунігасамі. Ён прагнецца быць поўным гаспадаром усёй Літвы. Дзеля гэтай пастаўленай сабе мэты ён энэргічна вядзе барацьбу з тымі князямі, каторыя ўпарта хочуць захаваць сваю незалежнасьць. Барацьба была няўпынная і крывавая. Мэндаўг ня спыняецца ні перад чым. Шмат дробных князёў, нават блізкіх родзічаў і сваякоў яго, загінула ў гэтай бесьперарыўнай барацьбе ад рук Мэндаўга.

Адначасна з гэтым Мэндаўг накладае сваю цяжкую руку на незалежнасьць суседніх княстваў Полацкай Русі. Карыстаючы з таго агульнага перапалоху, каторы зрабілі на Русі татары, ён захватвае&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>41krzq4fwksuhrf6ee3bcmzui7agmma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125054</id>
    <revision>
      <id>289854</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289854</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="rc56st9r2vcm0xs7xse1fgit85qc1il" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 60 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;так званую Чорную Русь, тэрыторыя каторай займала правыя прытокі Нёмну. Тут ён атрымаў уладу над ніжэйпаданымі гарадамі: Наваградкам, Слонімам, Горадняю, Ваўкавыскам і г. д. Яго падручныя князі ў гэты самы час зацьвярдзіліся ў самым Полацку. Сталіцаю свайго гаспадарства Мэндаўг зрабіў Наваградак.

Такім спосабам Мэндаўг збудаваў гаспадарства, каторае з самага пачатку было ня проста літоўскім, а літоўска-беларускім. Літоўскі гаспадар добра разумеў, што аперціся ў сваёй будоўлі толькі на адных літвінаў ён ня можа. Племя літвінаў было невялікае, апроч таго, у ім ня было культурнай моцы. Трэба было прыцягнуць да дзяржаўнай творчасьці полацкае грамадзянства. Толькі яно было тым элемэнтам, з каторага можна было чэрпаць і збройную сілу і організацыйна-культурную традыцыю, каторая была надта патрэбна для маладога, чуць пачынаўшага сваю організацыйную працу гаспадарства. І трэба зазначыць, што Полацкая Русь пэўна дала новаму гаспадарству свае парадкі, звычаі, установы і культуру.

Найбольш пагражалі новаму гаспадарству заходнія суседзі — крыжакі. Часам здавалася, што малады дзяржаўны організм ня вытрывае заходняга націску. Крыжакі карысталі з кожнага выпадку, каб умяшацца ў хатнія справы Літвы і Беларусі. Змагацца з імі зброяю яшчэ ня было магчыма. І Мэндаўг, добра ведаючы, што барацьба з немцамі прывядзе гаспадарства да гібелі, стрымліваў іх, робячы ім усялякія ўступкі і пасылаючы ім падарункі. Каб лепш забясьпечыць сваё гаспадарства ад нападаў крыжакоў, ён прыняў нават у 1250 годзе вадохрышча. Само сабою разумеецца, што гэтае вадохрышча мела выключна толькі політычны кірунак і „было льсціво“, як кажа летапісец. Перамяніўшы сваю веру і зрабіўшыся афіцыяльна хрысьціянінам, Мэндаўг у сваёй істоце ніколькі не перамяніўся. Ён, як і раней, прыносіў ахвяры сваім старым паганскім багом, верыў сваёю старою вераю: выходзячы на паляваньне, ён заўжды, як і раней, асьцерагаўся і баяўся, каб заяц не перабег яму дарогі, а калі гэта бывала, то ён варочаўся да хаты.

Праз нейкі час выявілася ўсё-ж такі, што гэтае „льсьцівае“ вадохрышча не забясьпечыла Літвы ад нападаў немцаў, каторыя, як і раней, не давалі Мэндаўгу спакою. Абачыўшы гэтае і пераканаўшыся, што дабром ад крыжакоў нічога не дабіцца, ён зрокся хрысьціянства, стаў на чале абуранага нямецкімі нападамі народу і так разьбіў ордэнскія войскі, што яны доўгі час памяталі гэтую навуку і ўстрымліваліся ад паходаў на літоўска-беларускія землі.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rc56st9r2vcm0xs7xse1fgit85qc1il</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125055</id>
    <revision>
      <id>289855</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289855</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="mxlpc2gflei0y3dn4argje0qalmn6mc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 61 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Асобныя літоўскія князі былі вельмі нездаволены самаўладзтвам Мэндаўга. Мясцовыя сэпаратыўныя пажаданьні падтрымлівалі іх настрой.

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 65 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Руіны Наваградзкага замку.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mxlpc2gflei0y3dn4argje0qalmn6mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125056</id>
    <revision>
      <id>289856</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289856</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4410" sha1="osgtwo03o7k510qss3haly1w2e54s6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 62 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Ня маючы ўсё-ж такі моцы адкрыта, са зброяю ў руках, змагацца з Мэндаўгам, яны ўчынілі патаемную змову. Золата адчыніла ім моцна замкнутыя дзьверы да спальнага пакою гаспадара. Напаўшы на сьпячага князя, яны забілі яго разам з двума малалетнімі сынамі. Так скончылася першая самаўладная спроба пабудаваць Літоўска-Беларускае гаспадарства.

Забіўшы Мэндаўга, змоўцы пачалі дзяліць захопленую ўладу паміж сабой. Тым ня менш, кожны з іх разумеў, што грунтоўным кірункам політычнага жыцьця Літвы і Белай Русі зьяўляецца злучэньне ўсіх зямель. Кожны з іх лічыў, што выкананьне гэтай мэты павінна быць зроблена яго рукамі і што будучае першае месца ў гаспадарстве павінна быць за ім. Зноў пачынаецца барацьба за вярхоўную ўладу паміж тымі, хто ня мог выцярпець цяжару вярхоўнай улады Мэндаўга.

У пачатку ўладу атрымаў адзін з супернікаў, князь Таўцівіл. Праз нейкі час мы бачым на чале маладога гаспадарства жмудзкага князя Страйната. Але і ён ня змог доўга ўтрымаць уладу ў сваіх руках. Скора яго пасаду займае дастойны свайго бацькі, старэйшы сын Мэндаўга, хітры і дыплёматычны Вайшэлак.

Яшчэ ў той час, як жыў на сьвеце Мэндаўг, Вайшэлак па даручэньні бацькі кіраваў, як намесьнік, у Наваградзкім княстве і ў Чорнай Русі, каторая групавалася навакол Наваградку. Ён быў падобен на свайго бацьку і па тэй мэце, якую паставіў перад сабою: утварыць усімі спосабамі ў Літве аднаўладзтва, узяўшы ўладу ў свае рукі.

Летапісец так малюе Вайшэлка ў той час, калі ён быў князем-намесьнікам у Чорнай Русі: „Вайшэлак кожны дзень забіваў па тры, ці па чатыры чалавекі. Калі ў які дзень яму ня было здарэньня забіць каго-небудзь, то ён рабіўся вельмі сумным і засмучаным, а калі ён каго забіваў, то быў надта рады“.

Як прачытаеш гэтую кароценькую летапісную вестку, то здаецца, што Вайшэлак быў якімсьці лютым, дзікім зьверам, каторы карміўся чалавечым мясам і крывёю. Зразумела, што сапраўды гэтага быць не магло. Усё-ж такі летапіснае паданьне дае нейкую адзнаку таго, што тварылася ў тыя часы. Трэба думаць, што былі пэўныя і грунтоўныя прычыны, каторыя прымушалі Вайшэлка, як і Мэндаўга, праліваць кроў і рабіць забойствы. Ён быў занадта разумны і хітры для таго, каб бяз прычыны і бяз мэты займацца людзкім забойствам. Справа ў тым, што Вайшэлак падтрымліваў бацькаўскую ідэю аднаўладзтва. Пэўна, што трэба было дапамагаць свайму айцу зламаць ворагаў аднаўладзтва, якіх, мы ведаем, было ня мала. Калі мы зьвернем увагу на&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osgtwo03o7k510qss3haly1w2e54s6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125057</id>
    <revision>
      <id>289857</id>
      <timestamp>2026-06-22T00:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Падручнік  | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]  | наступны  =...»</comment>
      <origin>289857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="ejal1rsms1opbsr3s34nj6kcrouui61" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Пэрыоды гісторыі Беларусі|Пэрыоды гісторыі Беларусі]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод|Другі пэрыод]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;22&quot; to=&quot;52&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>ejal1rsms1opbsr3s34nj6kcrouui61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125058</id>
    <revision>
      <id>289859</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «102) Боркі палікараўскага сс., 103) Апаліны палікараўскага сс., 104) Мусічы, 105) Вужа грозаўскага сс.; е) заслаўскі раён: 106) Мацкі слабадзкога сс., 107) Меткава барздынскага сс.; 108) Заслаўе, 109) Шубнікі, 110) Засьценак гарадзецкага сс., 111) Ляскаўка калодзінскага сс., 112)...»</comment>
      <origin>289859</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6556" sha1="1laxbthfsgcgscctpftexcoc3hp8m6b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;102) Боркі палікараўскага сс., 103) Апаліны палікараўскага сс., 104) Мусічы, 105) Вужа грозаўскага сс.; е) заслаўскі раён: 106) Мацкі слабадзкога сс., 107) Меткава барздынскага сс.; 108) Заслаўе, 109) Шубнікі, 110) Засьценак гарадзецкага сс., 111) Ляскаўка калодзінскага сс., 112) Лабэншчына, 113) Гуры, 114) Лукашы праскоўскага сс., 115) Тарасава ратамскага сс.; ж) капыльскі раён; 116) Капыль, 117) Заракаўкі браткаўскага сс.; 3) лагойскі раён: 118) Лагойск, 119) Рудня лагойскага сс.; і) пухавіцкі раён: 120) Слонішча сяргееўскага сс.; к) самахвалавіцкі раён: 121) Вербнікі самахвалавіцкага сс., 122) Прылукі, 123) Самахвалавічы, 124) племгас Русінавічы; л) сьмілавіцкі раён: 125) Карзуны карзуноўскага сс.; 126) Гудавічы карзуноўскага сс., м) чэрвенскі раён: 127) Градно раваніцкага сс., 128) Р. Слабодка раваніцкага сс., 129) Вінаградаўка, 130) Карабетаўка дамавіцкага сс., 131) Бялічаны бялічанскага сс., 132) Сушнікі дамавіцкага сс.; VIII полацкая акруга: а) асьвейскі раён: 133) Прошкі красоўскага сс.; б) валынецкі раён: 134) Вадвахалева прудзінкаўскага сс., 135) Лявонішана юзафоўскага сс.; в) ветрынскі раён: 136) Кеўлена лагавая нацкага сс., 137) Арэхаўка нацкага сс., 138) Кабакова наўліцкага сс., 139) Хацевічы вараноўскага сс., 140) Наўліці наўліцкага сс., 141) Нача лютынская, 142) Жаўнеркі, 143) Заазер‘е гарадоцкага сс., 144) Пяцюлёва ветрынскага сс., 145) Варонечы вароніцкага сс.: г) дрысенскі раён: 146) Гайжанова жаўнянскага сс., 147) Патрабова цястаўскага сс., 148) Трыбісы; д) лепельскі раён: 149) Вольны араты стайскага сс., 150) Лепель, 151) Ст. Валосавічы, 152) Весялова весялоўскага сс., 153) Альховічы пышнянскага сс.; е) полацкі раён: 154) Куты сястронскага сс., 155) Скобрыя юравіцкага сс., 156) Здродавічы дамнікоўскага сс.; ж) расонскі раён: 157) Сітнякі краснаборскага сс., 158) Альбрэхтава альбрэхтаўскага сс.; IX з-за меж БССР:
159) Дзьвінск (Латгалія)[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]]. Аднэй канаве дадзена была назва Лютня
за лютасьць прыказчыка, пры якім сяляне капалі канаву. У шэрагу мясцовасьцяй сярдзітым сабакам даюць назвы: Лютня, Лютка, Лютыка, Лютра
і д. т. п.[[Волаты (1929)/Увагі#159)|&lt;sup&gt;159&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Але непараўнальна большая за гэтыя дзьве групы назваў трэцяя
назва волатаў — ваўкі, як у старажытных докумэнтах, так і ў сучаснай запраўднасьці. У першых яна спатыкаецца таксама ў рознастайных формах як у галіне географічных назваў: Вількея, Вількакук, Ваўчок, р. Валкабрынская, Ваўкавічы, р. Ваўкуша, Воўкаўшчына, Ваўкавыск, Вількаў,
р. Вількіта, Ваўчана, Воўкава, Ваўкаўня, р. Ваўчаса, Воўчыя горы, Воўчая яма, Воўчая града, Воўча, Ваўчынцы, Вілка-езёры, Ваўкарабішкі, Ваўкаўшчызна, Вільканцы, р. Ваўкуша, Ваўкалат, р. Воўчына, Ваўчынец, Ваўкавяны, Вількамер, Вількінікі, Вільчары, Вілкшылі, Вілканіс, воз. Ваўчынец, Ваўкідзішкі, Вількарос, Ваўкоўна, Ваўкавыя, Вільчыцы р. Воўка,
Воўчае, Вількія, Ваўкаўцы, Воўкаўскае, Ваўкалата і д. т. п.[[Волаты (1929)/Увагі#160)|&lt;sup&gt;160&lt;/sup&gt;)]], так і ў
галіне іменьняў, прозьвішчаў і мянушак: Воўк, Вільчак, Ваўчацкі, Ваўкавіцкі, Вільчкова, Ваўчок, Воўкава, Ваўковіч, Вільчынскі, Вільчан, Вількіновіч, Вількевіч, Ваўкавыскі, Ваўкавачова, Ваўканоўскі, Ваўчанскі, Ваўкоўскі, Воўкавы, Ваўчэцкі, Вільчэўскі, Ваўчапольскі, Ваўкавічоўна, Ваўчковіч, Ваўковая, Вілкас, Ваўкалат і д. т. п.[[Волаты (1929)/Увагі#161)|&lt;sup&gt;161&lt;/sup&gt;)]].
Шматлічнае існаваньне падобных назваў географічных паселішчаў засьведчана ўсё тэй-жа даведачнай і апісальнай літаратурай[[Волаты (1929)/Увагі#154)|&lt;sup&gt;154&lt;/sup&gt;)]] Так I у смаленскай губ. ёсьць наступныя паселішчы: 1) Воўкава, 2) Воўкава, 3) Воўкава дарагабускага павету, 4) Воўкава, 5) Воўкава, 6) Воўкава, 7) Воўкава вяземскага пав., 8) Воўкава, гжацкага пав., 9) Воўкава, 10) Воўкава, 11) Воўкава духаушчынскага пав., 12) Ваўкі, 13) Ваўкі, 14) Ваўкі, 15) Ваўкі, 16) Ваўкі, 17) Воўкава, 18) Воўчая града {{перанос пачатак|парэц|кага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1laxbthfsgcgscctpftexcoc3hp8m6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125059</id>
    <revision>
      <id>289860</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|парэц|кага}} пав., 19) Ваўкі, 20) Воўкава, 21) Воўкава, 22) Ваўчкова, 23) Ваўкоўка бальшая, 24) Ваўкоўка малая сычаўскага пав., 25) р. Ваўчэйка, 26) Ваўчэйка, смаленскага пав., 27) Воўкава, 28) Воўкава Юр‘е, 29) Воўкава Буда, 30) Воўкава Буда, 31) Ваўкоўка ельнінск...»</comment>
      <origin>289860</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6197" sha1="mw5tmcx67h1qssytthadzt2pj9950q3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|парэц|кага}} пав., 19) Ваўкі, 20) Воўкава, 21) Воўкава, 22) Ваўчкова, 23) Ваўкоўка бальшая, 24) Ваўкоўка малая сычаўскага пав., 25) р. Ваўчэйка, 26) Ваўчэйка, смаленскага пав., 27) Воўкава, 28) Воўкава Юр‘е, 29) Воўкава Буда, 30) Воўкава Буда, 31) Ваўкоўка ельнінскага пав., 32) Воўкава, 33) Ваўкачаны, юхнаўскага пав., 34) Воўкава, 35) Воўкава, 36) Воўкава, 37) Ваўковічы красьнінскага пав., 38) Воўкава, 39) Воўкава, 40) Воўкава, 41) Воўкава, 42) Воўкава, 43) Ваўчышчава, 44) Ваўчышчава, 45) Воўкава бельскага пав., 46) Ваўкарэзіна, 47) Ваўкарэзіна, 48) Ваўкарэзіна, 49) Воўкава, 50) Воўкавічы, 51) Воўкавічы рослаўскага пав.; II у віцебскай губ. — 52) Вылкі, 53) Ваўкаўшчызна вышкаўскай вол., 54) Выўкі, 55) Вылкмеры калубскай вол., 56) Выкмеры прэльскай вол., 57) Вылкопы варкоўскай вол,, 58) Вілка-Корчма, 59) Вілкамеж унгермуйскай вол., 60) Вілкі капінскай вол., 61) Вілкоі калубскай вол., 62) Вілкопы варкаўскай вол., 63) Воўкаўка вышкаўскай вол. дзьвінскага пав., 64) Воўкаедзь узьнесенскай вол., 65) Ваўкі тураўлянскай вол., 66) Ваўкі петрапаўлаўскай вол., 67) Ваўчкі андрэеўскай вол., 68) Воўкава аляксандраўскай вол. полацкага пав., 69) Вылкоі стэрнянскай вол., 70) Вылка-Круча каўнацкай вол., 71) Вылка-Сола кульнеўскай вол., 72) Вылка-Дзегун розэнтаўскай вол. рэжыцкага пав., 73) Ваўконка, 74) Ваўконка, 75) Ваўконка, 76) Ваўконка, 77) Ваўконка курынскай вол., 78) Ваўкарэзьніца храпавіцкай вол., 79) Ваўкунь, 80) Ваўкунь вярхоўскай вол., 81) Воўчкава жарабыцкай вол., 82) Воўчкава, 83) Воўчкава шчэрбінскай вол., 84) Воўкава
сялюцкай вол., 85) Воўкава старасельскай вол. віцебскага пав., 86) Ваўкі дзярновіцкай вол., 87) Вількелева стрыжынскай вол. 88) Воўкаеды пустынскай вол. Дрысенскага пав., 89) Ваўкі паташынскай вол., 90) Ваўкі вобальскай вол., 91) Ваўкі-Савонава болецкай вол. гарадоцкага пав., 92) Воўкава сакольніцкай вол., 93) Бел. Воўкава, 94) Мал. Воўкава,
95) Воўкава долыскай вол., 96) Воўкава шалахоўскай вол. нэвельскага пав.,
97) Воўкаванава прыхабскай вол., 98) Вылькава сутоцкай вол., 99) Воўкава чарнейскай вол. себескага пав., 100) Ваўкарэзы істрскай вол., 101) Вылкава бальцінаўскай вол., 102) Вылкава бальцінаўскай вол., 103) Вылкава болаўскай вол., 104) Вылкарус болаўскай вол., 105) Вылка-дубы зальмыскай вол., 106) Вілкава, 107) Вілкава бальцінаўскай вол., 108) Вільчаполе марыенгаўзенскай вол. люцынскага пав., 109) Воўчкава, 110) Воўчкава, 111) Воўчкава ветрынскай вол., 112) Воўча, 113) Воўча вушацкай вол. Лепельскага пав., 114) Воўкава, 115) Воўкаўскія вяліскага пав.; III уменскай губ. — 116) Воўкаўшчына ланьскай вол., 117) Воўка вызьненскай вол., 118) Воўкаў старобінскай вол., 119) Воўчая завастравецкай вол. слуцкага пав., 120) Вільча, 121) Вільча ленінскай вол., 122) Ваўчкова каралінскай вол., 123) Воўчае скароднікаўскай вол. мазырскага пав., 124) Ваўкавыск, 125) Ваўкавыск грэбеньскай вол., 126) Ваўчэй пагосцкай вол., 127) Ваўчыцы амельлянскай вол. ігуменскага пав.,
128) Воўчы, 129) Ваўкаўня гарбацэвіцкай вол., 130) Ваўчное ляскавіцкай вол., 131) Вільча, 132) Вільча гарадоцкай вол., 133) Ваўчынец сьцяпской вол. бабруйскага пав., 134) Ваўкі койданаўскай вол., 135) Воўка
койданаўскай вол., 136) Воўкаўшчына заслаўскай вол., 137) Воўчкавічы,
138) Воўчкавічы самахвалавіцкай вол., 139) Воўкаўшчына сеньніцкай вол.,
140) Воўкаўшчына, 141) Ваўкаўшчызна беларуцкай вол, менскага пав., 142) Воўкавічы, 143) Воўкавічы, 144) Воўкавічы гарадзечанскай вол., 145) Воўкапут чарніхоўскай вол., 146) Ваўчыца мірской вол., 147) Ваўкарэзь любчанскай вол., 148) Ваўкаўшчына гарадзейскай вол. наваградзкага пав., 149) Воўча бягомольскай вол., 150) Ваўкаўцы прусевіцкай вол., 151) Воўкаўшчына зембінскай вол., 152) Воўкаўшчына есьманскай вол.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mw5tmcx67h1qssytthadzt2pj9950q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125060</id>
    <revision>
      <id>289861</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «барысаўскага пав., 153) Воўчына угрынецкай вол., 154) Ваўчыцы марачанскай вол. пінскага пав., 155) Ваўкашанка холмецкай вол., рэчыцкага пав.; IV — у сувалскай губ. — 156) Вілкупэ, 157) Вілкопэдзе сувалкскага пав., 158) Вількаўцы, 159) Вількія, 160) Вількенікі, 161) Вілконосты,...»</comment>
      <origin>289861</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3091" sha1="6orxrmb78g4xl73vetvlh36tctjrmhs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;барысаўскага пав., 153) Воўчына угрынецкай вол., 154) Ваўчыцы марачанскай вол. пінскага пав., 155) Ваўкашанка холмецкай вол., рэчыцкага пав.; IV — у сувалскай губ. — 156) Вілкупэ, 157) Вілкопэдзе сувалкскага пав., 158) Вількаўцы, 159) Вількія, 160) Вількенікі, 161) Вілконосты,
162) Вількакук, 163) Вількакук, 164) Вількакук, 165) Вількакук, 166) Вілкас сэйненскага пав., 167) Вількеніца, 168) Вільча, 169) Ваўкавізна кальварыйскага пав. 170) Вількенішкі, 171) Вілкшакаб, 172) Вілкупэ, 173) Вілкішкі ўладзіслаўскага пав., 174) Ваўкушне, 175) Ваўкуш, 176) Вількава
аўгустоўскага пав., 177) Ваўкавышкі, 178) Ваўкавышкі, 179) Ваўкавышкі,
180) Вількішкі, 181) Вілкупэ, 182) Вілкупэ, 183) Вілкоболе, 184) Вілкоболе
{{Няма выявы}}
ваўкавыскага пав.; V у горадзенскай губ. — 185) Воўчын, воўчынскай вол.,
186) Ваўчкі ратайчыцкай вол., 187) Ваўкі радваніцкай вол., 188) Воўкавічы выс.-літоўскай, 189) Воўкаставец вярховіцкай вол., 190) Воўкавічы,
выс.-літоўскай вол., 191) Воўкавічы, 192) Воўкавічы выс.-літоўскай вол.,
192-а) Воўкаставец вярховіцкай вол., 193) Воўчын, 194) Воўчын воўчынскай вол. брэскага пав., 195) Ваўчэўе быцянскай вол., 196) Воўчы Лес
дзятлаўскай вол., 197) Ваўчкі мяжэвіцкай вол., 198) Ваўчкі мяжэвіцкай вол., 199) Ваўчыны дзеравенскай вол., 200) Воўчыя Норы марынскай вол. слонімскага пав., 201) Воўкуш, 202) Воўкуш, круглянскай вол.,
203) Воўчая Яма каменкоўскай вол., сакольскага пав., 204) Воўкацеча
сялецкай вол. Пружанскага пав., 205) Ваўкавыск, 206) Ваўкавыск, 207) Вілкі ваўкавыскага пав., 208) Воўкава азяцкай вол., 209) Воўкавічы рагазьнянскай вол., 210) Воўкавічы рагазьнянскай вол. кобрынскага пав.;
ѴI — у магілеўскай губ. — 211) Вільчыцы, 212) Вільчыцы вейнянскай вол., 213) Воўканосава круглянскай вол., магілеўскага пав., 214) Ваўкалакі, горскай вол., 215) Ваўчок голенеўскай вол. чавускага пав., 216) {{перанос пачатак|Воўка|вічы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6orxrmb78g4xl73vetvlh36tctjrmhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Стралковая зброя (1934).pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125061</id>
    <revision>
      <id>289862</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssvb</username>
        <id>4088</id>
      </contributor>
      <comment>/* Without text */</comment>
      <origin>289862</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="j2zv9u87n6wc8qxxx3dwklfx73r9xp0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Ssvb&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j2zv9u87n6wc8qxxx3dwklfx73r9xp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125062</id>
    <revision>
      <id>289863</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праблематычная */</comment>
      <origin>289863</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6286" sha1="kqft1vxd9jyabja9stf9fi3qymbw6lh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;[[Волаты (1929)/Увагі#)|&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;)]]
&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Воўка|вічы}} бал., 217) Воўкавічы мал. грудзінаўскай вол. быхаўскага пав., 218) Ваўкавыскі бобрскай вол. сянскога пав., 219) Ваўкавіцкі Крупец целяшоўскай вол. гомельскага пав., 220) Воўкаўшчына, 221) Воўкаўшчына горацкай вол. горацкага пав., 222) Ваўкалакава дубровенскай вол. горацкага пав., 223) Ваўчкова добрамысьлянскай вол., 224) Воўкавічы стараталачынскай вол., 225) Ваўкавічы алёнавіцкай вол., 226) Воўкава руднянскай вол., 227) Воўкава, 228) Воўкава, 229) Воўкава любавіцкай вол., 230) Ваўкі мікуліцкай вол. аршанскага пав., 231) Воўкаўка беліцкай вол. Чэрыкаўскага пав., 232) Ваўкаўцы старасельскай вол. амсьціслаўскага пав.; VII у чарнігаўскай губ. — 233) Воўчая Гара нежынскай акругі, 234) Воўчык канатопскай акругі, 235) Вільчыкі ноўгарад-северскай акр., 236) Воўчкаўскі, 237) Воўчак чарнігаўскай акр.; VIII у віленскай губ. — 238) Ваўкі богінскай вол., 239) Ваўчкі глыбоцкай вол., 240) Воўчае Поле, 241) Воўкаўшчына, 242) Воўкаўшчына ёдзкай вол., 243) Воўкава лужацкай вол.,
244) Воўкава, 245) Воўкава, 246) Воўкава, 247). Воўкава мікалаеўскай вол., 248) Ваўчкі нова-пагосцкай вол., 249) Воўкаўшчына перабродзкай вол.,
250) Воўчая Гара перабродзкай вол., 251) Воўкава чарневіцкай вол. дзісьненскага пав., 252) Ваўчынкі васіліскай вол., 253) Воўк, 254) Ваўкі жырмунскай вол., 255) Воўкавічы, 256) Ваўчкі жолудзкай вол., 257) Ваўкаўцы
лідзкай вол., 258) Ваўчкі, 259) Ваўчкі 260) Ваўчкі арлянскай вол., 261) Воўкавічы радунскай вол., 262) Вільканцы, 263) Вільканцы эйшынскай вол., лідзкага пав., 264) Ваўкаўшчызна, 265) Ваўкаўшчызна гальшанскай вол., 266) Ваўкаўшчызна дзевеніскай вол., 267) Ваўкі крэўскай вол., 268) Ваўкі лугамовіцкай вол., 269) Воўка налібоцкай вол., 270) Ваўкаўшчызна палянскай вол., 271) Воўка налібоцкай вол, ашмянскага пав.,
272) Вількошня сумеліскай вол., 273) Валкойці ганушынскай вол., 274) Вількішкі, 275) Вількішкі, 276) Вількоболе еўеўскай вол., 277) Вількішкі, 278) Вількішкі, 279) Волкокемя жосельскай вол., 280) Вількішчызна кронскай вол. троцкага пав., 281) Вількіне кукуціскай вол., 282) Вількарыя лынгмянскай вол., 283) Вількаполь кукуціскай вол., 284) Вількокайніс, 285) Вількорайсьціс лынгмянскай вол., 286) Вількорабішкі руда-
мінскай вол. сьвянцянскага пав., 287) Вількорабішкі рукойніцкай вол.,
288) Воўчча Лапа рудамінскай вол., 289) Воўкарабішкі рукойніцкай вол.,
290) Ваўкштомы чумскай вол., 291) Вілкамуша, 292) Вілкройсьця,
293) Вілкосьласьціс, 294) Вілкомуша яніскай вол., 295) Воўкаўшчына,
296) Воўкаўшчына, 297) Воўкаўшчына, 298) Ваўчуны, 299) Ваўчыны Доль-
ныя, 300) Ваўчыны, 301) Ваўчуны, 302) Ваўчуны, 203) Воўчая Лапа ру-
дамінскай вол., 304) Вілкорайсьце яніскай вол,, 305) Ваўчкі крывіцкай вол.,
306) Ваўкаўшчына, 307) Ваўкі краснасельскай вол., 308) Воўкаўшчына,
309) Воўкаўшчына крайскай вол., 310) Ваўскі княгінінскай вол., 311) Воў-
каўшчызна, 312) Воўкаўшчызна вілейскай вол., 313) Ваўкалата будслаў-
скай вол., 314) Воўчы Лог гарадоцкай вол,, 315) Ваўчкі германіскай вол.,
316) Ваўкалата, 317) Ваўкалата, 318) Ваўкалата, 319) Ваўкалата ваўка-
лацкай, 320) Воўкава парпліцкай вол., 321) Воўкаўшчына, 322) Воўкаў-
шчына, 323) Ваўкі новіцкай вол., 324) Ваўкі маладэчынскай вол., 325) Воў
чын, 326) Ваўкі манькавіцкай вол., 327) Ваўчкі крывіцкай вол., 328) Віль-
кутаны ўцянскай вол., 329) Воўкагулі, 330) Вількшыкі ільінскай вол.,
331) Вількінцы, 332) Вількінцы быстрыцкай вол., 333) Вількішкі маляц-
кай вол., 334) Вількінка, 335) Вількарайсьце неменчынскай вол.; ІХ—у
ковенскай губ. 336) Вількяны, 337) Вількяны швекшнянскай вол.,
338) Вількішкі эржвілаўскай, 339) Вількішкі расіенскай вол., 340) Віль-
кішкі шыдлоўскай вол., 341) Вількі вэвіржанскай вол., 342) Вілкупэ расі-
енскай вол., 343) Вілкулаўкі паюрскай вол., 344) Вілкукомпэ швекшнян-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqft1vxd9jyabja9stf9fi3qymbw6lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125063</id>
    <revision>
      <id>289864</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос-канец|п=иль|к=вовъ}}, и сказавъ Маръи, кабъ яна послала Иваньку у тай прудъ, идзѣ мука сама ме́летца, пироги сами пякутца и сами у го́родзи продаютца: «енъ мусиць, оттуль ужо ня выйдзець, бо тамъ нико̀го нема, кромя нячистыя силы. Нехайтку енъ табѣ...»</comment>
      <origin>289864</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6026" sha1="9f2wnqc32874eohzujzjvmyxnf1ilmj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос-канец|п=иль|к=вовъ}}, и сказавъ Маръи, кабъ яна послала Иваньку у тай прудъ, идзѣ мука сама ме́летца, пироги сами пякутца и сами у го́родзи продаютца: «енъ мусиць, оттуль ужо ня выйдзець, бо тамъ нико̀го нема, кромя нячистыя силы. Нехайтку енъ табѣ съ того пруду принясець съ подъ большого ка́мяня пылку!» &lt;ref&gt;Въ одн. варіантѣ прежде, чѣмъ послать брата на мельницу, сестра посылаетъ его „къ чартиси за чартинымъ молокомъ,“ въ увѣренности, что чертъ непремѣнно его задушитъ. Пошелъ Иванька съ своими звѣрями по лѣсу, по болоту. Шелъ, шелъ — приходитъ къ озеру. У озера стоитъ хатка. „Увыйшовъ ёнъ у хатку, ажны видзиць — ссуць чарциху чарценяты. Енъ примѣцився страляць у яѐ, а яна дала яму молока и чарцянёнка. Пошовъ енъ домовъ....“ Затѣмъ его посылаютъ на мельницу.&lt;/ref&gt; Пошла сястра къ Иваньку и кажець: «нараяли мнѣ людзи потрабляць такій и такій пылокъ. Сходзи, братокъ, приняси!» Енъ заплакавъ: «Божа мой, Божа мой, идзѣ я табѣ яго достану?» Алитки узявъ съ собой усихъ звяровъ: лисицу, вовка, мядзьвѣдзя, ильва, и пошовъ къ тому пруду. Видзяць — у прудзи дванатцаць дзвярей. Упусцивъ енъ упяродъ своихъ звяровъ, а самъ аще ня ўспѣвъ увойци ў прудъ, ажъ дзвери и замкнулиси! Али лисица, вѣдомо-хитрая звярушка — прибѣгла цихынько къ большому камяню и ўзяла трошку пылку, ды подбѣгла къ щелцы и черазъ щелку подала гэтый пылокъ Иваньку. Завярнувъ Иванька пылокъ у паперку и понёсъ домовъ. Сястра узяла пылокъ и пошла къ мѣдзяному вовку. Тэй, якъ узнавъ, што звяри Иваньковы остались у прудзи, дыкъ троху узрадувався, бо знавъ, што безъ звяровъ яго подыйци можно. Енъ сказавъ Маръи: «треба поспробуваць яго силу. Увярци яго ў полотно, а коли ёнъ гэто полотно разорвець, годы увярци яго шовкомъ. И коли енъ шовку не разорвець, тоды позови мяне!» Маръя пошла икъ брату, ды кажець: «вотъ, мой браточакъ: мнѣ людзи казали, што ты дужо силный. Хоцѣла бъ я поспро́бувацъ твоѐ силы?» — Отчаго, можно! Тоды яна завярцѣла яго у полотно. А енъ якъ рванувся — такъ полотно усё и разсыпалося. Тоды яна узяла и увярцѣла яго у шовкъ. Иванька рванувся, али шовку не разорвавъ, и шовкъ уциснувся ў яго косци. Тоды Маръя позвала мѣдзянаго вовка. Тэй пришовъ съ шаблей и хоцѣвъ отсѣчь яму̀ голову. Али птушачка што сядзѣла ў клѣтцы, спѣла Иваньку, кабъ енъ просився хуць на пувчаса, ли того, што звяри яго ужо прогрызли дзвери. Иванька такъ-сякъ отпросився на пувчаса Богу помолитца. Пувчаса пройшло, а звяровъ нема. Тоды птушачка запѣла, кабъ Иванька просився на пувминуты, бо яго звяри ужо бягуць. Такъ, сякъ Иванька отпросився яще на пувминуты. Пройшло и пувминуты, а звяровъ, якъ нема, дыкъ нема.,.. Ужо вовкъ идзець съ шаблей, кабъ забиць Иваньку. А тутъ и птушачка пѣць перастала. Вовкъ и отрубивъ Иваньку голову... Тольки енъ отрубивъ голову, а звяри и прибѣгли. Кинулись яны на мѣдзянаго вовка и почали яго рваць &lt;ref&gt;''Вар.'' Левъ, вовкъ, мядзьвѣдзь и лиса ирвали, а чертъ раскидавъ по куткамъ, кабъ енъ ня зжився.&lt;/ref&gt; и разорвали на куски. Тоды левъ сказавъ мядзьвѣдзю, кабъ енъ пилнувавъ трупа Иваньковаго, а вовку сказавъ, кабъ енъ доставъ сабѣ и мядзьвѣдзю ѣсци, а самъ зъ лисицай пошовъ по воду гоющую и живущую, Ишли яны, ишли, дужа довго; ажъ пришли къ ду̀бу, а на тымъ дубу̀ сядзиць воронъ. «Воронъ, воронъ! кажець левъ: приняси мнѣ воды гоющія и живущія!» — А за што я табѣ маю приносиць такея воды? Што ты мнѣ здзѣлыешъ, коли я не принясу табѣ? —&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9f2wnqc32874eohzujzjvmyxnf1ilmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125064</id>
    <revision>
      <id>289865</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: ««А за свою жись!» кажець левъ. Ды якъ потросъ дубомъ, дыкъ ворону и зляцѣць няможно: чуць у имъ нутры не порвалиси. Тоды воронъ побѣщавъ прине́сци воды гоющія и живущія: «тольки подвяжиця мнѣ подъ крыльля двѣ бутэлочки, кабъ було уво што воды ўзяць!» Левъ...»</comment>
      <origin>289865</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5813" sha1="kaxd2yhz2nei6cz51yhhban6chwi665" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;«А за свою жись!» кажець левъ. Ды якъ потросъ дубомъ, дыкъ ворону и зляцѣць няможно: чуць у имъ нутры не порвалиси. Тоды воронъ побѣщавъ прине́сци воды гоющія и живущія: «тольки подвяжиця мнѣ подъ крыльля двѣ бутэлочки, кабъ було уво што воды ўзяць!» Левъ подвязавъ яму подъ крыльля бутэлки; воронъ и доляцѣвъ. Ляцѣвъ ёнъ, ляцѣвъ, дужо много. Ажъ прилетаець къ царському дворцу, дзѣ была вода гоющая и живущая. Коло тыѐ воды и дзень и ночь стоявъ солдатъ на часахъ. Ляцючи, воронъ ставъ стукаць бутэлочками. Поднявъ солдатъ голову̀ ўго́ру, видзиць — ляциць птушка и стукаець бутэлочками. Задзивився енъ и побѣгъ, сказавъ дару и ўсяму двору царському. Уси выбягли глядзѣць. Видзюць, што ляциць нѣйкая птушка и ляцючи нѣчимъ стукаець и бразчиць. И стали ўси на яѐ глядзѣць. Тоды воронъ ставъ отлетаць дали. За имъ побѣгли уси чисто. Отвёвши ихъ за вярсту, воронъ скорѣй вярнувся, набравъ у бутэлочки воды гоющія и живущія, и поляцѣвъ къ ильву. Левъ узявъ отъ яго воду и пошовъ зъ лисицай домовъ. Пришовши, видзиць, што мядзьвѣдзь ссохъ, якъ щепка, а вовкъ разжирѣвъ, якъ кормный парсюкъ. Тоды левъ пытаець: «чаго ты, мядзьвѣдзь, высохъ, якъ щепка?» — А вовкъ самъ наядався, а мнѣ тольки дававъ голую косточку! Тоды левъ кажець: «Ну, ты яго за гэто посадзи на лѣвую лапу, а правой погладзь!» Мядзьвѣдзь узявъ, посадзивъ вовка на лѣвую лапу, а правой якъ поциснувъ, то вовку й духъ вонъ. Тоды левъ узявъ воды гоющія ды узливъ на Иваньку — голова къ трупу и пристала. Тоды енъ уливъ у ротъ воды живущія — Иванька й отживъ. «Ахъ, якъ я смашно заснувъ!» — Да, до́бро заснувъ: кабъ ня мы, дыкъ-бы ня ўставъ!

{{Водступ|2|em}}Вышли яны тоды зъ гэтаго дому: Иванька съ сястрой, мядзьвѣдзь, левъ и лисица. Пройшовши нѣскульку вёрстъ, Иванька раздумався: «нашто я ўзявъ съ собой сястру?» И узявъ ды привязавъ яѐ къ дзераву. А самъ зъ звѣрами пошовъ дали. Али пройшовши троху, стало яму жалко своёй ро́дной сястры. Пославъ ёнъ мядзьвѣдзя: «идзи, полядзи: ци смяетца яна, ци плачець? Коли смяетца, тамъ оставъ, а коли плачець— отвяжи и ко мнѣ привядзи!» Мядзьвѣдзь пошовъ, и на дорози дужо усердзився на Маръю, што черазъ яѐ ёнъ высохъ, якъ щепка. Пришовъ къ ёй, ды ўзявъ ды й забивъ. Вярнувшиси къ Иваньку, кажець: «смяетца; ажъ пѣна красная валиць зъ рота!» -—Якъ гэто пѣна красная валиць зъ рота? спытався Иванька. — «Ды я яѐ забивъ!» кажець мядзьвѣдзь. Ну, пошли яны дали.

{{Водступ|2|em}}Ишли, ишли, ишли, ишли — приходзюць икъ городу. Пришовъ Иванька къ одному двору и у ходзяина спатався: «што у васъ тутъ чуць добраго?» — А добраго ннчо́го ня чуць, а худое чуць, кажець ходзяинъ. Вотъ, у нашаго дара ёсь одна дочка; и тую смокъ сказавъ къ сабѣ приве́сци: хочець яѐ зьѣсь! Иванька, ня думавши довго, пошовъ на ўзморъе. Тамъ была малая хацёнка, куды мѣли привезци царевну, смоку на зьядзеньня. Улѣзъ ёнъ у хацёнку, видзиць, царевна молитца Богу. Тоды енъ кажець царевнѣ: «вотъ, я засну. А якъ станець мора волноватца, тоды мяне узбудзи!» Лёгъ и заснувъ. Тольки стало мора волноватца, царевна узбудзила Иваньку; енъ узявъ, дзвери на замокъ зачинивъ. Ажъ приходзиць смокъ. «Отчиняй!» кричиць. — Нѣ, ня ’тчиню! «Отчиняй!» Нѣ, ня ’тчиню! Тоды смокъ разломивъ дзвери. Видзиць Иванька, што смокъ дванатцациголовый. И стали яны битца. Иванька збивъ смоку шесь&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kaxd2yhz2nei6cz51yhhban6chwi665</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125065</id>
    <revision>
      <id>289866</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289866</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4703" sha1="rru8lxrqffxiy17hce8cdqrkndigg6f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 63 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўсё гэтае, то зразумеем, што Вайшэлак рабіў забойствы не дзеля свайго капрызу, а дзеля політычнай мэты.

Некалькі раней, калі была спрэчка паміж галіцкім князем Данілай Раманавічам і Мэндаўгам, літоўскі князь, жадаючы згоды, паслаў дзеля гэтай справы ў Галіччыну Вайшэлка. Вайшэлку ўдалося дабіцца згоды. Потым ён застаўся жыць у м. Холме ў Галіччыне, мабыць дзеля таго, каб падтрымаць згоду. Гэтая дыплёматычная місія яму ўдалася. Згода была ўзмоцнена выданьнем замуж сястры Вайшэлка за сына Данілы — Шварна. Княжаваньне над Чорнай Русьсю, а таксама жыцьцё ў Галіцкай Русі зрабілі з Вайшэлка прыхільніка рускай нацыі, культуры і праваслаўнай веры. Раней паданьне не шкадавала чорнай хварбы, калі давала малюнак паганскага жыцьця Вайшэлка. Цяпер яно таксама не шкадуе ружовай хварбы, малюючы Вайшэлка ў хрысьціянстве. Паданьне кажа, што, жывучы ў Галіччыне, Вайшэлак пазнаёміўся з адным ігуменам Грыгорам, такім сьвятым чалавекам, якога, водлуг паданьня, „ня было раней і ня будзе пазьней“. Гэты сьвяты ігумэн меў такі ўплыў на літоўскага сярдзітага князя, што ён зрабіўся сьвятым чалавекам. Вайшэлка стала грызьці сумленьне за ўсе тыя забойствы, каторыя ён утварыў раней, калі быў у паганскім стане. Ён прыняў вадохрышча, не здаволіўшыся гэтым, ён потым зрокся мірскага грэшнага жыцьця і прыняў манашацкі пострыг. Тры гады пражыў Вайшэлак у Галіччыне пад кіраўніцтвам ігумэна Грыгора, але яму ўсё жадалася сьвяцейшага жыцьця. Даведаўшыся, што жыцьцё можна знайсьці на Афоне, ён паехаў туды. Да Афону з нейкіх прычын яму не давялося дабрацца, і тады ён вярнуўся на бацькаўшчыну. Тут, недалёка каля Наваградку, ён заснаваў манастыр, дзе і жыў, як просты, звычайны манах. Мэндаўг, каторы ў той час быў жывы, гневаўся на сына, што ён, замест таго, каб дапамагаць бацьку ў політычных справах, зачыніўся ў манастыры, але Вайшэлак быў цьвёрдым і астаўся манахам.

Так кажа летапіснае паданьне. Але далейшыя падзеі прымушаюць нас крыху іначай тлумачыць хрысьціянскі настрой Вайшэлка.

Нам, напрыклад, вядома, што калі Мэндаўг быў забіты загаворшчыкамі, Вайшэлак уцёк да Пінску і тут жыў зусім бязбоязна, пакрыты манашацкай расай і клабуком. Манашацкі сан даваў паратунак ня столькі яго грэшнай душы, колькі целу. Але калі прышоў зручны момант пасьля сьмерці Таўцівіла, калі Вайшэлак зрабіўся мацнейшым ад сваіх ворагаў, ён адразу без ваганьня скінуў з сябе расу і згрупаваў каля сябе беларускія хрысьціянскія масы, каторыя падтрымлівалі яго, забраў Наваградак і абвясьціў сябе вялікім аднаўладным князем у гаспадарстве. Пачалася крывавая расправа з тымі князямі, каторыя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rru8lxrqffxiy17hce8cdqrkndigg6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125066</id>
    <revision>
      <id>289867</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289867</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4460" sha1="f4r6yzq3719msak3hfi31xmtjf5gmwk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 64 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;былі ворагамі яго бацькі і організавалі яго забойства, а таксама і з тымі, каторыя былі ў варожых адносінах да яго самога. Адных ён пазабіваў і пасаджаў па турмах, а другія павінны былі пакінуць бацькаўшчыну і ўцякаць у чужаземныя краі. Вялікаю цаною, але ўсё-ж такі зноў у Літве і Беларусі было дасягнута самаўладзтва.

Пасьля вышэйпаданага мы чакаем, што Вайшэлак, забясьпечыўшы за сабою ўладу, будзе берагчы яе і ўзмацняць. Аднак-жа, гэтага ня сталася. Па невядомых нам прычынах праз нейкі час Вайшэлак кінуў усе справы, зноў адзеў манашацкую расу і пакончыў сваё жыцьцё ў адным з манастыроў.

А ў Літве і Русі зноў пашлі спрэчкі паміж асобнымі князямі, каторыя змагаліся за вярхоўную ўладу. І так ішла справа праз увесь канец XIII сталецьця, пакуль уладу ў гаспадарстве ня ўзяў у свае рукі ў 1293 годзе Вітэн. Вітэн разам з братам і наступнікам сваім Гэдымінам ужо на-добра збудавалі моцнае і вялікае Літоўска-Беларускае гаспадарства.

&lt;center&gt;'''Асноўныя моманты жыцьця новага гаспадарства.'''&lt;/center&gt;

У XIV сталецьці і далей новае Літоўска-Беларускае гаспадарства стаіць ужо на цьвёрдых нагах. Нават з падручнікаў дарэволюцыйнага часу нам добра вядомы такія іменьні, як: Вітэн (1293–1316), Гэдымін (1316–1341), Альгэрд (1345–1377) і Кэйстут (1345–1379), Ягайла, Вітаўт і г. д. Даваць дакладную характарыстыку справаваньня гэтых гаспадароў мы ня будзем, бо гэта ня ўходзіць у нашыя заданьні. Мы толькі пастараемся адзначыць галоўныя, асноўныя моманты політычнага жыцьця дзяржавы, каторыя дадуць як-бы агульні тон і кірунак для далейшай гісторыі Літоўска-Беларускага гаспадарства ў гэты пэрыод.

Новая дзяржава з самага пачатку і далей групуе ў адзін організм літоўскую і заходня-рускія землі. Пачынаючы з часу Гэдыміна, сталіцаю гаспадарства, заместа Наваградку, стала Вільня пры ўтоку рэчкі Вілейкі ў Вільлю. Месца было выбрана зручнае. Тут якраз праходзіў гандлёвы шлях з паўдня ў Бальтыцкае мора. Апроч таго, рэчка Вільля злучала ўсходнія землі з заходняй часткаю {{абмылка|Літоўскага-Беларускага|Літоўска-Беларускага}} гаспадарства. Вільня пабудавалася на стыку гэтых двух шляхоў і зрабілася моцным экономічным і політычным цэнтрам дзяржавы. Тут-жа быў і рэлігійны цэнтр паганскай Літвы, перанесены сюды ў 12-м сталецьці з Ромава. Тут у даліне Сьвентарога быў пабудаваны храм бога Пэркунаса і гарэў для літвінаў сьвяты агонь „зьніч“.

Што датычыць гораду Полацку, то ён разам са сваёю воласьцю яшчэ пры Вітэне, ратуючыся ад немцаў, у 1307 годзе паддаўся пад&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f4r6yzq3719msak3hfi31xmtjf5gmwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125067</id>
    <revision>
      <id>289868</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289868</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="4qil3wbnveliqkrqofmx3qw6nvnz629" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 65 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;уладу літоўскага гаспадара. У пачатку выканаўчую ўладу там мелі намесьнікі гаспадара пры заканадаўчай уладзе веча, што засталося ад старажытных часоў; потым на полацкім пасадзе сядзелі малодшыя браты ці сыны гаспадара. З гэтага часу Полацак ужо даволі моцна закрапіўся за Літвою. За Полацкам прышоў чарод і да Віцебску, каторы яшчэ ў ранейшыя часы абасобіўся ад Полацку ў незалежнае княства. Апошні віцебскі князь, ня маючы насьледнікаў па мужчынскай лініі, аддаў сваю дачку за сына Гэдымінавага, Альгэрда. Па сьмерці цесьця, Альгэрд зрабіўся віцебскім князем і, разумеецца, быў у залежнасьці ад бацькі свайго Гэдыміна. Хутка ўвашоў у склад новага гаспадарства і наш Менск са сваёю воласьцю. У летапісе пад 1326 годам ёсьць вестка, што ў Ноўгарад прыходзілі пасланцы ад Літоўска-Беларускага гаспадарства. Паміж імі названы і Васіль, князь менскі. Выходзіць, што яшчэ да гэтага часу тэрыторыя Меншчыны ўвашла ў склад новай дзяржавы, калі ў 1326 годзе менскі князь быў ужо адным з падручных князёў Літоўска-Беларускага гаспадарства. Магчыма думаць, што каля гэтага самага часу, ці, можа, некалькі раней, зрабіліся залежнымі ад Літвы княствы Лукомскае і Друцкае. Каля гэтага-ж часу маладое гаспадарства ўключыла ў склад сваёй тэрыторыі Турава-Пінскае Палесьсе і зямлю Берасьцейскую, каторая ў заходняй сваёй палавіне насіла назву Падлясься.

Пасьля сьмерці Гэдыміна тэрыторыя гаспадарства ўсё пашыраецца, уключаючы ў свой склад тэрыторыі, населеныя заходнімі рускімі славянамі. У часы Альгэрда і Кэйстута, наступнікаў Гэдыміна, да Літоўска-Беларускага гаспадарства прылучыліся Чарнігаўшчына і Кіеўская воласьць з Валыньню і Падольлем. Трэба зазначыць, што Кіеўшчына яшчэ ў пачатку XIV сталецьця ня была падобна на тую багатую, моцную і магутную Кіеўшчыну, каторая ў часы, напрыклад, Уладзімера Манамаха руйнавала і нішчыла з такою заўзятасьцю тэрыторыю Полаччыны. Кіеўшчына ў гэтыя часы сама была зруйнавана і зьнішчана дашчэнту як хатнім бязладзьдзем, так і набегамі паўднёвых стэпнякоў-манголаў, — раней полаўцаў, а потым татар. Слава і багацьце вялікага князя кіеўскага зьніклі. Ён зрабіўся адным з тых маленькіх, паўднёвых князькоў, каторыя ледзьве-ледзьве трымаліся, апіраючыся на нязначную жменьку рускіх насельнікаў, пазасталых у стэпу, ня гледзячы на небясьпечнасьць ад татар. „Маці гарадоў рускіх“, паўднёвы залаты ключ ад вялікага воднага шляху з Варагаў у Грэкі, багаты, густа заселены раней Кіеў быў цяпер невялікім мястэчкам бяз усякай гандлёвай вагі. Італьянскі манах Пляна-Карпіні, каторы, праяжджаючы па паўднёва-ўсходнім краі, бачыў у гэты час, паміж {{перанос пачатак|ін|шым}}
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4qil3wbnveliqkrqofmx3qw6nvnz629</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125068</id>
    <revision>
      <id>289869</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289869</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="toxnw73rrc5iuh53gn1jv9ruzav02l0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 66 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 70 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Руіны Віленскага замку.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>toxnw73rrc5iuh53gn1jv9ruzav02l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/71</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125069</id>
    <revision>
      <id>289870</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289870</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="lbvff7v93qtdpxdyma93gjihf5slap7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 67 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ін|шым}}, і Кіеў, налічыў у ім ня больш, як 200 хат. У 1300 годзе Кіеў перастаў быць і рэлігійна-царкоўным цэнтрам, бо мітрапаліт „усяе Русі“ Максім, шукаючы смачнейшага кавалку хлеба, з Кіеву пераехаў на жыцьцё на паўночны ўсход, дзе пачаў будавацца маскоўскі цэнтр. Туды-ж, на паўночны ўсход вышлі і мацнейшыя князі і насельнікі Кіеўскай воласьці, шукаючы больш бясьпечнага для сваёй працы месца. Разумеецца, што з жменькаю людзей кіеўскі князь ня мог тут трымацца, як самаўладчы, незалежны ўласьнік і павінен быў прызнаць дзяржаўную вярхоўную ўладу магутнага суседа, вялікага князя літоўска-рускага, каторы меў абараняць поўдзень ад татар.

Не здавальняючыся паўднёвымі рускімі валасьцямі, Альгэрд прагнуўся зацьвердзіць свой політычны ўплыў на паўночныя воласьці з такімі багатымі гандлёвымі гарадамі, як Ноўгарад і Пскоў. Тут ён быў наступнікам політыкі Полаччыны, каторая ў папярэдні пэрыод гісторыі Беларусі таксама змагалася за ўладу над гэтымі гарадамі і валасьцямі. Апроч таго, Літоўска-Беларускае гаспадарства зварачала ўвагу і на ўсход. Яно прагнулася схіліць у свой бок, напрыклад, Цьверскае княства, падтрымліваючы яго ў барацьбе з Масквою. Але тут, на ўсходзе, рос моцны супернік літоўска-беларускаму гаспадару ў асобе маскоўскага гаспадара, каторы пачаў ужо рабіць тую самую справу зьбіраньня Русі, якую рабіла і Літва.

Працуючы над зьбіраньнем Русі, Літва павінна была таксама, як і Масква, бараніць сваё гаспадарства ад татар. Яшчэ амаль што за 20 год да вядомай нам Кулікоўскай бітвы ў 1362 годзе Літоўска-Беларускае гаспадарства, злучыўшы ўсе свае сілы, вышла на спатканьне татар на паўднёвую граніцу. Адбылося страшэннае збойства на Падолі. Ня гледзячы на вялікі лік і сваю храбрасьць, татары былі разьбіты і, пакінуўшы на месцы многа трупаў, здабычы і палонных, уцяклі на паўднёвы ўсход. Пад уплывам страху, татары доўга сюды ня прыходзілі, і паўднёва-заходнія землі такім спосабам мелі цяпер магчымасьць экономічна і культурна разьвівацца, забясьпечаныя ад паўднёвага ворага.

Такім спосабам, з быўшых раскіданых заходня-славянскіх зямель у злучнасьці з Літвою злажылася гаспадарства. У гэтым гаспадарстве на кожным кроку мы бачым працу беларускага жыхарства. З гандлёвай Полаччыны прышоў сюды капітал і пачаў зноў зьбіраць для эксплёатацыі працу мазольных рук. Вясковая старажытная Літва будуе ў сябе гарады, і яны пачынаюць жыць жыцьцём старых гарадоў Полаччыны і Кіеўшчыны. Некаторыя з гарадоў акружаюцца мурамі, узмацняюцца замчышчамі. Войскі гаспадарства добра ўзброены і добра {{перанос пачатак|ве|даюць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lbvff7v93qtdpxdyma93gjihf5slap7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125070</id>
    <revision>
      <id>289871</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289871</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4829" sha1="5w9otgfr73coj78gj3favxqv76a76ij" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 68 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ве|даюць}} ваяўнічае штукарства, каторае таксама прышло сюды з Полаччыны. Жыхары маюць добрую організацыю. Нам, напрыклад, вядома, што яны бароняць свае гарады па чарзе, праз колькі месяцаў кожная група. Яны ня толькі служаць у войсках гаспадара, але складаюць іх значную частку. Ім, як найбольш культурнаму элемэнту, даручаецца каманда над вайсковымі часткамі і абарона ад ворагаў меж гаспадарства. Яны кіруюць ад імя гаспадара як асобнымі гарадамі, так і цэльнымі тэрыторыямі. Ім дапаручаюцца такія справы, дзе асабліва патрэбна адукацыя і спрыт, напрыклад, зносіны вялікага княства з суседнімі гаспадарствамі. Адным словам, мы бачым, што беларуская частка жыхарства, як найбольш культурны элемэнт, займае пачэснае месца ў політычных і грамадзянскіх справах гаспадарства. Ідзе даволі згоднае сужыцьцё паміж двума народамі. У Літоўска-Беларускім гаспадарстве кіруе гаспадар-літвін, а пануе асьвета і культура беларуса. Ёсьць нават такая думка, што гаспадары дзяржавы ня былі прыроднымі літвінамі, а патомкамі тых князёў Полацкай Русі, каторыя раней, у канцы папярэдняга пэрыоду, уцякалі ў Літву ад бязладзьдзя, якое настала ў Полаччыне. Ня ўходзячы ў разгляд гэтай думкі, мы ўсё-ж такі павінны адзначыць, што самі гаспадары княства лічылі сябе літвінамі. Гэтае літвінскае самапачуцьцё ня было, аднак-жа, шовіністычным. Усе яны добра ведаюць беларускую мову, некаторыя з іх прымаюць усходнюю хрысьціянскую веру і бяруць шлюбы з рускімі княжнамі. Беларуская мова пануе ня толькі ў палацы вялікага князя, але і сярод грамадзянства. Дзяржаўныя пастановы выдаюцца раней у дзьвюх мовах, а потым амаль што выключна ў беларускай мове. Гаспадар, лічачы сябе літвінам па нацыі, прызнаваў, што ён, як дзяржавец, ёсьць прадстаўнік тэй і другой нацыі. У офіцыйных граматах і ў зносінах з суседнімі народамі ён называе сябе царом літвінаў і русінаў (rex Litwinorum Ruthenorumque). Іначай і быць не магло, бо дзьве трэція часткі яго зямель былі беларускія.

Ня гледзячы на тое, што ў літвінаў была вера паганская, а ў беларусаў усходня-славянская, абедзьве нацыі жылі ў згодзе. У дзяржаве пануе шырокая верацярплівасьць. Да якой-бы веры хто ні належаў, ён служыць аднаму богу. Гэдымін, адказваючы на адну з пропозыцый рымскага папы, у сваёй грамаце так піша аб гэтым: „Я казаў, што дазволю хрысьціянам маліцца па звычаі іх веры, русінам — па іх звычаі, паляком — па іх. А мы, літвіны, будзем маліцца {{абмылка|панашым|па нашым}} звычаі, бо ўсе мы паважаем аднаго бога“. Трэба ўсё-ж такі адзначыць, што літвіны пачалі браць у беларусаў іх культуру, мову і нават веру. Так, напрыклад, вядома, што ў канцы XIV сталецьця больш як 50 {{перанос пачатак|літ|вінскіх}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5w9otgfr73coj78gj3favxqv76a76ij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125071</id>
    <revision>
      <id>289872</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289872</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4656" sha1="6l2pciwi4ipl2rjggunzryjhg517l3o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 69 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|літ|вінскіх}} мясцовых князёў трымаліся ўсходня-хрысьціянскай веры, бо яна мела ў сабе больш культурных элемэнтаў, як паганская вера; аб гэтым-жа сьведчыць і польскі вядомы гісторык Ярашэвіч, каторы гаворыць, што калі-б так справы йшлі праз некаторы час, то літвіны прынялі-б беларускую мову, звычаі, законадаўства і праваслаўную веру, нават іх народнасьць зьмянілася-б на беларускую.

Такая еднасьць і згода паміж літоўскім і рускім элемэнтамі дзяржавы залежала ад таго, што Літоўска-Беларускае гаспадарства было збудована больш шляхам згоды, чымся шляхам уціску і вайны. Полацкае гаспадарства ў канцы свайго існаваньня не магло даць сваім падданым грамадзянскага спакою. Мы ведаем, што ў грамадзянстве йшла клясавая барацьба паміж лепшымі і подлымі людзьмі, паміж капіталам і працавітаю беднатою. Апроч таго, ня было забясьпечаньня ад хатняй калатні паміж асобнымі валасьцямі і гарадамі гаспадарства. Усё гэтае прыводзіла да таго, што не існавала ў Полаччыне ніякіх перашкод для новага концэнтрацыйнага руху, каторы йшоў збоку Літвы і яе гаспадара. Асобныя воласьці і гарады самахоць прызналі новую ўладу і глядзелі на яе, як на пажаданую ўладу. Як на выключэньне, можна паказаць толькі на Смаленск з яго тэрыторыяй, каторы быў прылучан да Літоўска-Беларускага гаспадарства ваяўніцкім шляхам. Але і тут ня было дружнага адпору. Яшчэ раней у Смаленску была грамадзянская партыя, каторая спачувала і цягнула да Літвы. Прадстаўнікі гэтай партыі адчынілі гарадзкую браму літоўска-рускаму войску, і яно амаль што без перашкод і збойства ўвашло і заняло Смаленск.

Наогул можна сказаць, што насельнікі быўшай Полацкай дзяржавы бяз протэсту прынялі ўладу новага гаспадара, каторы прыносіў з сабою абарону ад моцных суседзяў і даваў спакой і адпачынак ад міжусобнай хатняй барацьбы.

Нам вядома, што ў гісторыі полацкага пэрыоду Беларусі вялікую вагу ў дзяржаўным і грамадзянскім жыцьці краю мела веча. Яно было тым цэнтрам, дзе групаваліся экономічныя і політычныя інтарэсы воласьці і гораду. Новая дзяржаўная ўлада, якая організавалася ў Полацкай Русі, не парушыла гэтай старажытнай, агульна-рускай ідэі народапраўства. Наадварот, зьбірацелі заходняй часткі рускага племя, літоўскія вялікія князі, асобнымі граматамі забясьпечвалі правы законадаўчага веча. У аснове ўсіх грамат Літоўска-Беларускіх гаспадароў, якія даваліся імі асобным гарадом і валасьцём, мы заўсёды можам знайсьці такія вельмі цікавыя словы: „Гаспадар старыны не нарушае і навіны ня ўводзе“. Кожная воласьць быўшай Полаччыны, уходзячы ў склад&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6l2pciwi4ipl2rjggunzryjhg517l3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125072</id>
    <revision>
      <id>289873</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289873</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="gjg13grzx5z77cwb0lke5li7di43qtj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 70 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;новага гаспадарства, не адходзіла ад сваіх старых традыцый і зьберагала свой твар. Ніякой ломкі хатніх звычаяў яна не перажывала.

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 74 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Руіны Лідзкага замку.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gjg13grzx5z77cwb0lke5li7di43qtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125073</id>
    <revision>
      <id>289874</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289874</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4545" sha1="a0tja6im7u2684bjt4dj5uom1so6osk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 71 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Ня тое мы будзем бачыць на ўсходзе, дзе навокала Масквы таксама пачалося зьбіраньне і концэнтрацыя дзяржавы — усходняй, Маскоўскай Русі. Масква, зьбіраючы Русь, паступова і няўхільна касуе на сваіх абшарах старарускую ідэю народапраўства. Тут увесь час будзе расьці моцнае самаўладзтва маскоўскіх гаспадароў, каторае потым дасьць цьвёрды грунт для бязупыннай сваволі, напрыклад, Івана IV Грознага. Усякая асобная воласьць, змушаная ўвайсьці ў склад Маскоўскага гаспадарства, павінна будзе згубіць свой асабісты твар, свае старажытныя звычаі і традыцыі. Маскоўскае самаўладзтва сваёю цяжкаю рукою будзе касаваць тэрыторыяльную індывідуальнасьць абласьцей і будзе будаваць цэнтралістычную дзяржаву з абсолютнаю ўладаю монарха.

Не касуючы праў веча і старарускай ідэі народапраўства, новая дзяржаўная літоўска-беларуская ўлада будзе прагнуцца скасаваць уладу асобных маскоўскіх князёў. Праўда, мясцовыя князі не зганяюцца з сваіх пасад, але яны павінны прызнаць як-бы васальную залежнасьць ад вялікага князя і гаспадара Літвы і Беларусі. Толькі ў тых валасьцёх, дзе пасады заставаліся з якіх-небудзь прычын пустымі, гаспадар садзіў, як князёў, намесьнікаў, сваіх родзічаў і сваякоў, каторыя таксама рабіліся васаламі вялікага князя.

&lt;center&gt;'''Адносіны гаспадарства да нямецкіх ордэнаў.'''&lt;/center&gt;

Важнейшаю з надворных спраў Літоўска-Беларускага гаспадарства ў гэтыя часы было змаганьне з нямецкімі ордэнамі. З IX, асабліва з X сталецьця, пачынаецца вялікі рух германскага племя на ўсход.

Гэты рух на ўсход найперш прыціснуў заходніх, бальтыцкіх славян, каторыя раней жылі аж да самага Рэйна. Сталецьце за сталецьцем ішоў гэты націск немцаў, і славяне адышлі аж за Эльбу (Лабу). На поўначы Заходняй Эўропы, на берагох Бальтыцкага мора, нямецкі націск быў мацнейшы. Немцы ўсе свае сілы сконцэнтравалі ў гэтым кірунку. Усё гэта зразумела само сабой, калі мы будзем мець на ўвазе значэньне і ў тыя і ў нашыя часы морскага берагу. Над Бальтыцкім морам немцы асабліва напіралі на насельнікаў-тубыльцаў і, ідучы берагам на ўсход, спаткаліся, як мы ведаем, з палякамі і літвінамі. Літвіны пачалі бараніцца ад гэтага ўціску і, каб абарона была мацнейшай, пачалі організоўвацца. Так збудавалася дзяржава. Новай дзяржаве прышлося стрымліваць нямецкі націск. Пачалася цяжкая барацьба, каторая цягнулася праз сталецьці. Ужо Мэндаўгу трэба было бараніцца; ён бараніўся, як мог, — дзе мечам, дзе хітрасьцю. Тое самае рабіў і Гэдымін. Часта, ня маючы магчымасьці ўзяць верх над немцамі сілаю&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a0tja6im7u2684bjt4dj5uom1so6osk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125074</id>
    <revision>
      <id>289875</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289875</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="5lxqs8py3r5yyepm8c0tqkkbydpkm4n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 72 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мяча, ён зьвяртаўся і да другіх спосабаў. Так, напрыклад, адзін раз ён прасіў у рымскага папы заступніцтва ад мечаносцаў. Папа, скарыстаўшы гэтае здарэньне, прапанаваў Гэдыміну прыняць вадохрышча па заходнім абрадзе. Гэдымін з пробы Мэндаўга ўжо даведаўся, што каталіцтва ня можа абараніць Літву і Беларусь ад крыжацкага ўціску. Наадварот, літоўская ўлада за ранейшыя часы магла праканацца, што каталіцтва якраз было тэю сьцежкаю, катораю ішлі політычныя жаданьні немцаў. Гэдымін рэзка адхіліў пропозыцыю папы. Як кажа паданьне, ён адказаў пасланцом папы так: „Калі я меў намеры калі-небудзь хрысьціцца, то няхай мяне сам чорт хрысьціць. Пэўна, я казаў, як і напісана ў грамаце, што буду паважаць папу, як бацьку, але я гэта сказаў дзеля таго, што папа старэйшы ад мяне. Усіх старых я паважаю, як бацькоў, таварышаў люблю, як братоў, а малодшых ад мяне люблю, як сыноў. На самай справе я гаварыў, што дазволю хрысьціянам маліцца па звычаі іх веры, русінам — па іх звычаі, палякам — па іх. Самі-ж мы будзем маліцца богу па нашым звычаі, бо ўсе мы вызнаём аднаго бога“. Барацьба з крыжакамі пры Гэдыміне йшла з пераменным шчасьцем. Некалькі раз літвінам ўдавалася браць над імі верх, але, наогул кажучы, Літва і Беларусь былі слабейшыя. Крыжакі мелі ўжо агнястрэльную зброю, якой яшчэ ня ведалі ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве. У барацьбе з крыжакамі загіб і сам Гэдымін. Пад 1341 годам у адным з рускіх летапісаў гаворыцца, што Гэдымін загінуў пры абароне аднэй літоўскай крэпасьці, паранены крыжацкаю куляю.

У часы Альгэрда і Кэйстута амаль што ня ўвесь цяжар барацьбы з немцамі ляжаў на Кэйстуце, каторы быў кіраўніком заходняй палавіны гаспадарства. Барацьба йшла без перарыву. Немцы, замест вялікіх паходаў, робяць паходы дробныя, але затое частыя. Такія паходы яны завуць рэйзамі. Кожны дзень, кожную гадзіну павінны літвіны чакаць неспадзяванага ворага. Якія-небудзь 100 ці 200 крыжакоў, а часам і менш, добра ўзброеныя, на добрых конях урываюцца раптам у сумежныя з ордэнскімі літоўскія землі, паляць гарады і вёскі, хаты і гумны, б'юць жыхароў альбо бяруць у палон. Разам з людзьмі, гоняць яны ў свае межы быдла і цягнуць маемасьць. Часам у адзін год было па некалькі такіх рэйзаў. За 30 год княжаваньня Альгэрда, згодна нямецкім летапісам, лічыцца каля сотні такіх паходаў збоку немцаў і трыццаці паходаў збоку Літоўска-Беларускага гаспадарства. Крыжакі мелі звычай рабіць больш дробныя рэйзы, але затое часьцей.

Каб спыніць ворага і ня даць яму магчымасьці ўвайсьці на сваю тэрыторыю, і немцы, і Літва на межах муруюць моцныя замкі і {{перанос пачатак|руй|нуюць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5lxqs8py3r5yyepm8c0tqkkbydpkm4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125075</id>
    <revision>
      <id>289876</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289876</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="8jab7p0alolywvlypdl2jfjym23jvfe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 73 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 77 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Руіны Трокскага замку.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jab7p0alolywvlypdl2jfjym23jvfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125076</id>
    <revision>
      <id>289877</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289877</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="8n373y5w0jhz4iabwvuyud855p1bn5e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 74 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|руй|нуюць}} пабудаваныя замкі адны другіх. Наймацнейшым з літоўскіх замкаў таго часу быў замак у Коўне. Многа раз падступаліся немцы да замку, многа раз прагнуліся ўзяць яго, але замак, вымураваны з каменьняў і цэглы чужаземнымі і мясцовымі майстрамі, стаяў нярухомы і бараніў межы Літвы. Кожны раз выпускаў ён з-за сваіх муроў узброеныя сілы літвінаў на помсту немцам за іх бязупынныя рэйзы на Літву. Толькі сабраўшы вялікія ўзброеныя сілы і запрасіўшы на дапамогу суседніх і чужаземных рыцараў, немцы забралі, урэшце, гэты грозны, стойкі замак ці, лепш кажучы, яго руіны, бо літвіны толькі тады перасталі яго абараняць, калі ён быў зусім ужо зруйнаваны. Але і пасьля гэтага нямецкія рыцары ня доўга панавалі тут. Прашоў год, прашоў другі, і літвіны зноў, недалёка ад руін, з вялікаю стараннасьцю і мастацтвам пабудавалі новы замак, каторы быў ня менш моцны ад старога. Крыжакі зруйнавалі і гэты замак, але ён зноў быў адноўлены, і немцы больш {{абмылка|на маглі|ня маглі}} зьніштожыць яго. На гэтым прыкладзе мы бачым, з якою творчасьцю, зацятасьцю вялася барацьба з абодвых бакоў.

Не заўсёды так добра і пасьпешна йшла барацьба. Калі распачыналіся хатнія спрэчкі, Літоўска-Беларускае гаспадарства ня толькі не рабіла наступаў на крыжакоў, але само замешвала іх у свае дамовыя справы. Так рабілі, напрыклад, Кэйстут і Ягайла, каторыя зьвярталіся да крыжакоў, шукаючы іх дапамогі ў барацьбе за вялікаканяжацкі пасад. Крыжакі ахвотна адклікаліся на гэтыя прызывы і ўмешваліся ў жыцьцё Літвы, добра разумеючы, што гэтым яны аслабляюць моц шкадлівага для іх суседняга гаспадарства. Але спрэчкі праходзілі, Літва і Беларусь зноў браліся за зброю, каб змагацца са сваім упартым ворагам.

Змаганьне з немцамі было, паміж іншым, аднэй з прычын дынастычнага злучэньня Літоўска-Беларускага гаспадарства з каралеўствам польскім у 1386 годзе. І трэба згадзіцца з тым, што гэтае злучэньне было надта шкадлівым для нямецкіх ордэнаў. У 1410 годзе літоўска-беларускі гаспадар Вітаўт, разам з польскім каралём Ягайлам, даў немцам рашучую бітву пад Танэнбэргам ці Грунвальдам у Прусіі. Ордэнскае войска складалася з 80 тысяч, войскі саюзьнікаў — з 150 тысяч. Лічэбная перавага арміі была на старане Літоўска-Беларускага гаспадарства. Затое крыжацкае войска было лепш узброена і організована; яно мела нават артылерыю, якой ня было ў літоўцаў, беларусаў і палякаў. У бітве прымаў удзел і вялікі лік беларускага войска. Апрач Вітаўта, Ягайлы і магістра Тэўтонскага ордэну, тут быў добра вядомы чэскі рыцар Жыжка, будучы нацыянальны чэскі правадыр і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8n373y5w0jhz4iabwvuyud855p1bn5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125077</id>
    <revision>
      <id>289878</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «головъ. Али тоды смокъ ставъ яго змогаць. «Стой!» кричиць Иванька: «цари бъютца, и то отдыхаюць; а мы съ тобой што такъ ня ’тдыхнемъ?» Стали яны отдыхаць. Смокъ принёсъ два бочонки воды. Одзинъ — што убавляецъ дванатцаць силъ — поставивъ ли Иваньки, а дру...»</comment>
      <origin>289878</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5474" sha1="52nwk8khvirkao3echbcdes12qtnxgv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;головъ. Али тоды смокъ ставъ яго змогаць. «Стой!» кричиць Иванька: «цари бъютца, и то отдыхаюць; а мы съ тобой што такъ ня ’тдыхнемъ?» Стали яны отдыхаць. Смокъ принёсъ два бочонки воды. Одзинъ — што убавляецъ дванатцаць силъ — поставивъ ли Иваньки, а другій — што прибавляець дванатцаць силъ — поставивъ сабѣ. А царевна усё гэто видзѣла. Вотъ, якъ тольки смокъ отвярнувся, пошовъ за закуской, — царевна и перамянила бочоночки. Пришовъ смокъ, и выпивъ бязсилную воду; пришовъ Иванька, и выпивъ силную воду. У смока дванатцаць силъ отбыло, а ў Иваньки прибыло. Стали яны битца: Иванька збивъ смоку и послѣднихъ шесь головъ. Тоды царевна дала Иваньку пярсцёныкъ и хусточку. Иванька пошовъ къ свойму ходзяину. А съ царськаго дворца даръ выславъ слугу, кабъ енъ змывъ у хацёнцы кровъ. Тольки ёнъ приходзиць, а царевна жива. «Хто цябе збавивъ?» — А збавивъ мяне Иванька! — «Ну, дыкъ вотъ: смокъ цябе не забивъ, то я цябе забъю, коли со мой ня ’женисься и не скажешь, што я цябе збавивъ отъ смерци!» Царевна дужо спужалася и сказала, што усё ли яго здзѣлыець, кабъ ёнъ тольки яѐ не забивъ. Пришовши у дворецъ свой, царевна сказала бацьку, што яѐ збавивъ отъ смока гэтый слуга, якого ёнъ посылавъ кровъ съ подлоги змыць. Тоды даръ отписавъ яму половину царства и ставъ жаниць зь имъ свою дочку̀. ¹)

{{Водступ|2|em}}Почувъ Иванька, што царевна выхо́дзиць за свойго слугу, што ёнъ бытто збавивъ яе отъ смока, и пославъ ёнъ къ царевнѣ лисицу по пиво. Царевна увознала лисицу и привязала ей бутэлку съ пивомъ. Тоды Иванька пославъ мядзьвѣдзя по вино. Царевна яму привязала бочонокъ вина, Иванька пославъ тоды ильва за горѣлкой. Царевна привязала яму̀ кухлю горѣлки. Бацька царевны пытаець: «што гэто значитца?» А яна не признаетца. Ажны приходзиць на вясельля Иванька. Царевна якъ увидзѣла яго, такъ и кинулась къ яму цаловатца. «Во, татычка, тэй, хто збавивъ мяне отъ смока, а ня тэй, съ кимъ я мѣла жанитца!» Тоды Иванька кажець слузѣ, мѣвшаму быць мужикомъ царевны: «якэя ты маешъ примѣты, што ты збавивъ царевну отъ смока?» Тэй, мыкався, мыкався и такъ, и сякъ, — и ничо́го не сказавъ. Показавъ тоды яму Иванька пярсцёныкъ и хустку царевны. Царъ тойчасъ вялѣвъ привязаць слугу икъ коньскимъ хвостамъ. А Иванька съ царевной ожанилиси, и жили дужо до́бро.

{{Водступ|2|em}}''Д. Земковичи, сѣнн. у.''

{{Водступ|2|em}}{{smaller|1) Въ одн. вар. вставлена въ этомъ мѣстѣ сказка „Солдатъ и черти,“ гдѣ мѣсто солдата занимаетъ Иванъ. Затѣмъ продолжается „Мѣдный волкъ.“ Подъ заглавіемъ „Залізный вовкъ“ помѣщ. сказ. у Рудч. т. I, стр. 149 и Драг. 271 сод.-эпизод. изъ Васил. премудр. и Кобылина сына. Срав. Чубинск. 138. Садовник. 67.}}

{{ц|'''5 Юда — беззаконный чортъ.'''|памер=120%}}

{{Водступ|2|em}}Поѣхывъ царь на польгуваньне, и заблудзився у лѣси. Ходзивъ, ходзивъ — ниякъ няможно выйци изъ лѣсу. Вотъ, приходзиць къ яму нѣйкій чаловѣкъ и гово́риць: «коли ты отдаси мнѣ то, чаго дома ня знаетъ, дыкъ я цябе вывяду!» А гэто бывъ Юда— беззаконный чортъ. Думывъ, думывъ царь: усё, кажетца, знаець! И гово́риць Юдзѣ: «ну, нехай-сабѣ табѣ остаетца, тольки вывядзи мяне!» Юда и вывевъ царя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>52nwk8khvirkao3echbcdes12qtnxgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125078</id>
    <revision>
      <id>289879</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289879</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="809" sha1="rol433056p0f3x8mww7x45dz3pi9ir4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 75 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;дзеяч часу гусыцкіх войн. Бойка пачалася раніцою 15 чэрвеня. Літоўска-беларускія войскі былі пастаўлены на правым фланзе. Доўга біліся і ніяк ня мог выявіцца рэзультат бою. Толькі пад вечар, дзякуючы моцнаму націску на ворага беларускіх смаленскіх палкоў, немцы пачалі бегчы і масамі кідаць поле бою. Страты з нямецкага боку

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 79 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Грунвальдзкі бой.&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rol433056p0f3x8mww7x45dz3pi9ir4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125079</id>
    <revision>
      <id>289880</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289880</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4462" sha1="du4525ukftz5u5urp1zqd4ivhgxqi01" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 76 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;былі не малыя: рыцараў было забіта каля 30 тысяч, са зброяю ў руках загінуў і сам магістар ордэну. Само сабою разумеецца, што радасьць ад перамогі была вялікая. З гэтай бітвы пачынаецца відны пералом у бесьперарыўным змаганьні Літоўска-Беларускага гаспадарства з нямецкімі ордэнамі. Сілы немцаў пачынаюць усё слабець. У 1466 годзе нават канчаецца зусім незалежнае існаваньне Тэўтонскага ордэну, каторы пачаў раскідацца. Вялікі магістар ордэну, пабачыўшы, што няма магчымасьці далей існаваць, павінен быў прызнаць сябе васалам польскага караля і літоўска-беларускага гаспадара Казімера IV.

&lt;center&gt;'''Вунія Літоўска-Беларускага гаспадарства з Польшчай 1386 г.'''&lt;/center&gt;

Па сьмерці Альгэрда ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве пачынаецца бязладзьдзе. У свае часы Альгэрд быў жанаты два разы: першы раз на Марыі Віцебскай, другі раз — на Ўльляне Цьверскай. Ад тэй і другой жонкі засталіся сыны. Паміж гэтымі дзьвюма галінамі Альгэрдавага роду яшчэ пры жыцьці Альгэрда йшло суперніцтва. Пасаду вялікага князя Літвы і Беларусі заняў Ягайла, старэйшы з сыноў Альгэрда ад другой яго жонкі Ўльляны Цьверскай. Тым, што Ягайла, ня будучы самым старэйшым, заняў пасаду гаспадара, былі нездаволены яго старэйшыя браты, сыны першай жонкі Альгэрда, Марыі Віцебскай. Яны, ня хочучы паддацца Ягайле, зьвярнуліся за дапамогаю да Масквы, дзе ў гэты час быў вялікім князем вядомы нам Зьмітры Данскі.

Што датычыць да Кэйстута, малодшага Альгэрдавага брата, то ён, з аднаго боку, шануючы ідэю еднасьці гаспадарства, і, з другога боку, лічачы патрэбным падтрымліваць ідэю законнасьці волі памёршага вялікага князя Альгэрда, каторы назначыў сваім наступнікам Ягайлу, ня выходзіў з паслушэнства свайму пляменьніку, каторага прызнаў формальна вялікім князем. Каб падтрымаць яго парушаны аўторытэт і даць другім князям прыклад паслушэнства вялікаму князю, ён нават у паложаны час езьдзіў у Вільню да Ягайлы на пасяджэньне вялікакняжацкай рады, як і раней езьдзіў у раду да свайго старэйшага брата Альгэрда.

Аднак-жа гэтыя добрыя адносіны паміж Ягайлам і Кэйстутам хутка перарваліся з віны Ягайлы. Ягайла вельмі баяўся аўторытэту і папулярнасьці свайго дзядзькі і, скарыстаўшы дробнае здарэньне, пачаў з ім барацьбу. Два разы зьвяртаўся да крыжакоў Ягайла, каб з іх дапамогаю перамагчы Кэйстута і зрабіць яго бясьпечным для сябе. Узяўся за зброю і Кэйстут. Ня гледзячы на дапамогу крыжакоў, Ягайла быў разьбіты. Каб забясьпечыць сябе ад суперніцтва Кэйстута, ён&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>du4525ukftz5u5urp1zqd4ivhgxqi01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125080</id>
    <revision>
      <id>289881</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «изъ лѣсу, и пошовъ ёнъ домовъ. Тольки приходзиць ёнъ домовъ, ажъ у яго родзилиси дзѣци: дычка — Марья, и сынъ — Иванъ, покуль енъ блудзивъ пы лясу. Ажъ во приходзиць и Юда «ну, давай дзяцей!» Царь ставъ проситца, кабъ хуць трошку яны побыли зь имъ. Юда здавс...»</comment>
      <origin>289881</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5798" sha1="ort6d5fe9yy5ohlesber64sbtcdy4ga" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;изъ лѣсу, и пошовъ ёнъ домовъ. Тольки приходзиць ёнъ домовъ, ажъ у яго родзилиси дзѣци: дычка — Марья, и сынъ — Иванъ, покуль енъ блудзивъ пы лясу. Ажъ во приходзиць и Юда «ну, давай дзяцей!» Царь ставъ проситца, кабъ хуць трошку яны побыли зь имъ. Юда здався и пыляцѣвъ. Якъ тольки енъ отляцѣвся, царь сичасъ дворецъ спаливъ, а дзяцей схувавъ у склепъ, и стали яны тамъ, у склепи, жиць. Пришовъ строкъ; приходзиць Юда за дзяцмя, гдядзиць — ничого нема, тольки головешки. Юда давай грызци головешки. Грызъ, грызъ: «идзѣ Иванъ зъ Марьей?» Головешки яму ничего не сказали. Ставъ ёнъ грызци чепялу. Грызъ, грызъ — чепяла ничого не сказала. Тоды ставъ грызци вилки. Грызъ, грызъ — вилки ничого яму не сказали. Ставъ грызци пымяло — и пымяло ничого яму не сказало. Послѣ ёнъ ставъ грызци полоньникъ. Грызъ, грызъ и спрашыець: «идзѣ Иванъ зъ Марьей?» Полоньникъ пыднявся и поляцѣвъ, ды й сѣвъ на склепи. Юда тоды улѣзъ у склепъ и гово́риць: «ну, вотъ коли я васъ зьѣмъ, Иванъ и Марья!» А Иванъ зъ Марьей говорить: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци у нашаго татки хлѣба-соли нема?» Приплели яму булку хлѣба, повпуда соли и вядро воды. Юда усё зьѣвъ ды й лёгъ спаць. Приляцѣла тоды сорока и говориць: «Иванъ зъ Марьей! сядзицеся мнѣ на крыльля, я васъ увязу!» Яны сѣли. Сорока ляцѣла, ляцѣла, а Юда прошнувся. Видзнць — нема Ивана зъ Марьей, и пыляцѣвъ дыгоняць. Якъ дыгнавъ, крыльля сороцы отпаливъ, и говориць на Ивана зъ Марьей: «вотъ коли я васъ прожру!» А яны говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци ў нашаго татки хлѣба-соли нема?» Пришли н дали Юдзѣ двѣ булки хлѣба, ды пудъ соли, ды два вядры воды. Юда поѣвъ усё, попивъ, и легъ спаць. Приляцѣвъ къ имъ крукъ и говориць: «ну, Иванъ зъ Марьей, садзицеся мнѣ на крыльля, я васъ увязу!» Яны сѣли и пыляцѣли. Ляцѣли, ляцѣли, а Юда прошнувся, глядзиць, а Марьи зъ Иваномъ нема. Пыляцѣвъ ёнъ дыгоняць ихъ. Дыгнавъ, круку крыльля отпаливъ, и говориць: «ну, Иванъ зъ Марьей! я васъ ужо зьѣмъ!» А яны говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци ў нашаго татки хлѣба-соли нема?» И дали яму три булки хлѣба, повтора пуда соли и три вядры воды. Юда поѣвъ, попивъ усё и крѣпко заснувъ. Приляцѣвъ икъ дзѣцямъ орёлъ: «ну, Иванъ зъ Марьей! садзицесь на мяне, я васъ увязу!» — Нѣ, орелъ: насъ сорока вязла, ня увязла, ворона вязла, ня увязла, и ты ня увязёшъ! — «Ну, не вашъ кло́пытъ!..» Яны сѣли, а орелъ и пыляцѣвъ. Ляцѣвъ, ляцѣвъ, а тымъ-часомъ прошнувся Юда. Полядзиць — ажны Ивана зъ Марьей нема. Вотъ пыляцѣвъ Юда ихъ дыгоняць. Дыгнавъ, орлу крыльля отпаливъ, а на Марью зъ Иваномъ говориць: «вотъ жа коли я васъ прожру!» Иванъ зъ Марьей говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци у нашаго татки хлѣба-соли нема?» Сичасъ вынули яму чатыре бужи хлѣба, ды два пуды соли, ды чатыре вядры воды. Юда ўсё зьѣвъ и выпивъ, и заснувъ. Вотъ, прилятаець икъ имъ бычокъ съ ковпачокъ и гово́риць: «ну, Иванъ зъ Марьей, садзицеся на мяне, я васъ увязу!» — Нѣ, бычокъ съ ковпачокъ, ты не увязешъ насъ: сорока вязла, ня ўвязла, ворона вязла, ня увязла, орелъ вёзъ, ня увёзъ! — «Ня бойся, я увязу!» Сѣли яны и покацили Ѣхыли, ѣхыли, пріѣхыли къ морю. Тоды бычокъ съ ковпачокъ говориць: «ну, Иванъ и Марья! злѣзайце зъ мяне; собирайце осинывыя дровы ды спалице. А пыпяло́къ у хвустучку увяжице; и якъ тольки черязъ моря перяходзѝць, то&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ort6d5fe9yy5ohlesber64sbtcdy4ga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289882</id>
      <parentid>289881</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289882</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5800" sha1="gat2mg9c5wk53ppns32td4sw54pvhce" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;изъ лѣсу, и пошовъ ёнъ домовъ. Тольки приходзиць ёнъ домовъ, ажъ у яго родзилиси дзѣци: дычка — Марья, и сынъ — Иванъ, покуль енъ блудзивъ пы лясу. Ажъ во приходзиць и Юда «ну, давай дзяцей!» Царь ставъ проситца, кабъ хуць трошку яны побыли зь имъ. Юда здався и пыляцѣвъ. Якъ тольки енъ отляцѣвся, царь сичасъ дворецъ спаливъ, а дзяцей схувавъ у склепъ, и стали яны тамъ, у склепи, жиць. Пришовъ строкъ; приходзиць Юда за дзяцмя, гдядзиць — ничого нема, тольки головешки. Юда давай грызци головешки. Грызъ, грызъ: «идзѣ Иванъ зъ Марьей?» Головешки яму ничо́го не сказали. Ставъ ёнъ грызци чепялу. Грызъ, грызъ — чепяла ничого не сказала. Тоды ставъ грызци вилки. Грызъ, грызъ — вилки ничого яму не сказали. Ставъ грызци пымяло — и пымяло ничого яму не сказало. Послѣ ёнъ ставъ грызци полоньникъ. Грызъ, грызъ и спрашыець: «идзѣ Иванъ зъ Марьей?» Полоньникъ пыднявся и поляцѣвъ, ды й сѣвъ на склепи. Юда тоды улѣзъ у склепъ и гово́риць: «ну, вотъ коли я васъ зьѣмъ, Иванъ и Марья!» А Иванъ зъ Марьей говорить: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци у нашаго татки хлѣба-соли нема?» Приплели яму булку хлѣба, повпуда соли и вядро воды. Юда усё зьѣвъ ды й лёгъ спаць. Приляцѣла тоды сорока и говориць: «Иванъ зъ Марьей! сядзицеся мнѣ на крыльля, я васъ увязу!» Яны сѣли. Сорока ляцѣла, ляцѣла, а Юда прошнувся. Видзнць — нема Ивана зъ Марьей, и пыляцѣвъ дыгоняць. Якъ дыгнавъ, крыльля сороцы отпаливъ, и говориць на Ивана зъ Марьей: «вотъ коли я васъ прожру!» А яны говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци ў нашаго татки хлѣба-соли нема?» Пришли н дали Юдзѣ двѣ булки хлѣба, ды пудъ соли, ды два вядры воды. Юда поѣвъ усё, попивъ, и легъ спаць. Приляцѣвъ къ имъ крукъ и говориць: «ну, Иванъ зъ Марьей, садзицеся мнѣ на крыльля, я васъ увязу!» Яны сѣли и пыляцѣли. Ляцѣли, ляцѣли, а Юда прошнувся, глядзиць, а Марьи зъ Иваномъ нема. Пыляцѣвъ ёнъ дыгоняць ихъ. Дыгнавъ, круку крыльля отпаливъ, и говориць: «ну, Иванъ зъ Марьей! я васъ ужо зьѣмъ!» А яны говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци ў нашаго татки хлѣба-соли нема?» И дали яму три булки хлѣба, повтора пуда соли и три вядры воды. Юда поѣвъ, попивъ усё и крѣпко заснувъ. Приляцѣвъ икъ дзѣцямъ орёлъ: «ну, Иванъ зъ Марьей! садзицесь на мяне, я васъ увязу!» — Нѣ, орелъ: насъ сорока вязла, ня увязла, ворона вязла, ня увязла, и ты ня увязёшъ! — «Ну, не вашъ кло́пытъ!..» Яны сѣли, а орелъ и пыляцѣвъ. Ляцѣвъ, ляцѣвъ, а тымъ-часомъ прошнувся Юда. Полядзиць — ажны Ивана зъ Марьей нема. Вотъ пыляцѣвъ Юда ихъ дыгоняць. Дыгнавъ, орлу крыльля отпаливъ, а на Марью зъ Иваномъ говориць: «вотъ жа коли я васъ прожру!» Иванъ зъ Марьей говорюць: «Юда, Юда, беззаконный чортъ! ци у нашаго татки хлѣба-соли нема?» Сичасъ вынули яму чатыре бужи хлѣба, ды два пуды соли, ды чатыре вядры воды. Юда ўсё зьѣвъ и выпивъ, и заснувъ. Вотъ, прилятаець икъ имъ бычокъ съ ковпачокъ и гово́риць: «ну, Иванъ зъ Марьей, садзицеся на мяне, я васъ увязу!» — Нѣ, бычокъ съ ковпачокъ, ты не увязешъ насъ: сорока вязла, ня ўвязла, ворона вязла, ня увязла, орелъ вёзъ, ня увёзъ! — «Ня бойся, я увязу!» Сѣли яны и покацили Ѣхыли, ѣхыли, пріѣхыли къ морю. Тоды бычокъ съ ковпачокъ говориць: «ну, Иванъ и Марья! злѣзайце зъ мяне; собирайце осинывыя дровы ды спалице. А пыпяло́къ у хвустучку увяжице; и якъ тольки черязъ моря перяходзѝць, то&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gat2mg9c5wk53ppns32td4sw54pvhce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125081</id>
    <revision>
      <id>289883</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289883</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4594" sha1="m8lk3ie3mpjyj487nm54r4twi4p6hbf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 77 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;пашоў на вераломную хітрасьць. Адзін раз ён запрасіў Кэйстута з сынам яго Вітаўтам у свой абоз быццам для таго, каб абгаварыць з імі ўмовы для паляпшэньня далейшых адносін. Кэйстут з сынам не зразумелі сапраўднай падкладкі гэтага запрашэньня і паехалі. Як толькі яны зьявіліся на месца спатканьня, бяз войска і бяз зброі, неспадзявана іх схапілі, закавалі ў моцныя ланцугі, патаемна завезьлі ў Крэва (Ашмянскі павет у Віленшчыне) і там пасадзілі ў замчышчы ў турму. Сюды Ягайла падаслаў людзей, каторыя задушылі вельмі папулярнага старога Кэйстута, а верную жонку яго Біруту ўтапілі ў замкавым рове. Вітаўту неяк пашанцавала ўцячы з турмы. Паданьне кажа, што ўцёк ён з палону, апрануўшыся ў жаноцкую вопратку, каторую даставіла яму яго жонка Ганна.

Такім спосабам, мы бачым, што Ягайла меў многа ворагаў сярод сваіх родных і стрэчных братоў. Апроч таго, імя яго было вельмі непапулярна ў шырокіх масах. Зразумела, што яму неадкладна трэба было шукаць апоры для сваёй ўлады дзесь за межамі Літоўска-Беларускага гаспадарства.

У гэты самы час і ў суседняй Польшчы ў 1382 годзе памёр польскі кароль Людовік, каторы адначасна быў і вэнгэрскім каралём. Мужчын каралеўскага роду не засталося, спадчыну прынялі яго жонка Катарына і дзьве дачкі — Марыля і Ядвіга. Фамілія караля хацела пасадзіць на пасад старэйшую дачку Марылю, каторая ў гэты час была ўжо жонкаю Зыгмунда, маркграпа Брандэнбурскага. Людовік яшчэ пры сваім жыцьці пажаніў іх і па згодзе з польскімі магнатамі аставіў у спадчыну Зыгмунду польскі каралеўскі пасад. Зьвязак польскага пасаду з моцным Брандэнбургам ужо даўно не падабаўся польскаму вышэйшаму панству, бо, дзякуючы гэтаму зьвязку, кароль мог аперціся ў асобных выпадках на Брандэнбург і трымаць сябе даволі незалежна ад паноў, каторыя хацелі ўзяць яго ў свае рукі. Зразумела, што і цяпер паны не згаджаліся абраць на пасад Зыгмунда, які быў небясьпечны для іх з гэтага боку. Дзеля ўсяго гэтага ўжо два гады цягнулася бескаралеўе, каторае ўносіла бязладзьдзе ў жыцьцё Польскага гаспадарства. Трэба было выйсьці з такога палажэньня. І вось у 1384 годзе паміж фаміліяй памёршага караля і польскімі панамі была зроблена згода. Маці-каралева пасьля доўгіх перагавораў згадзілася аддаць на польскі пасад малодшую дачку Ядвігу, 13 год. Было зразумела, што Ядвіга не магла сама кіраваць гаспадарствам, тым больш, што Польшчы, як і Літве, цяжка прыходзілася ад крыжакоў. Трэба было знайсьці такога чалавека для Ядвігі, каторы быў-бы ня столькі прыемным для яе, колькі карысным для Польшчы. Ягайла,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m8lk3ie3mpjyj487nm54r4twi4p6hbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125082</id>
    <revision>
      <id>289884</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289884</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4675" sha1="7fo1zn2w4f8n5ziv6guxioquq8kwi2r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 78 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;літоўска-беларускі гаспадар, якраз надаваўся для гэтай мэты: перш ад усяго, Літве пагражаў экономічна і політычна той самы вораг, што і Польшчы, апроч таго, хатнія спрэчкі ў Літве за ўладу рабілі Ягайлу больш {{абмылка|згаворлівы|згаворлівым}} з польскімі панамі. Апроч гэтых думак экономічнага і надворна-політычнага кірунку, польскія паны трымаліся і сваіх клясавых інтарэсаў. Яны былі перакананы ў тым, што Ягайла ў падзяку ім за сваё абраньне пашырыць правы і прывілеі. Духавенства таксама спадзявалася, што шлюб Ядвігі з Ягайлам пашырыць і рэлігійна-політычны ўплыў на Літву і павялічыць іх даходы новаю дзесяцінаю, якую яны атрымаюць з хрышчонай Літвы. І тыя і другія не абмыліліся.

Ягайла ў 1385 годзе атрымаў з Польшчы пропозыцыю наконт шлюбу з Ядвігаю і злучэньня з Польшчаю. З якою ахвотаю ён адгукнуўся на гэтую пропозыцыю, відаць з тых абавязкаў, якія налажыў ён на сябе і на сваё гаспадарства. На нарадзе польскіх паслоў у Крэве ён абавязаўся прыняць каталіцкую веру з сваімі братамі, сваякамі, народам літоўскім, знатным і простым, даваць грошы свайго гаспадарства на патрэбы Польшчы, дапамагчы Польшчы атрымаць паўднёвыя адабраныя тэрыторыі, заплаціць адступнага 200.000 флёрынаў быўшаму жаніху Ядвігі прынцу Вільгэльму Аўстрыйскаму і на вечны час прылучыць Літоўска-Беларускае гаспадарства да кароны Польскай. Польшча за ўсё гэта абяцала Літве і Беларусі дапамогу ў барацьбе з крыжакамі.

На зьездзе ў Ваўкавыску ў 1386 годзе былі ўхвалены такія ўмовы злучэньня Польшчы з Літоўска-Беларускім гаспадарствам: кароль і вялікі князь у злучаных дзяржавах павінен быць адзін; спачатку гэтая асоба ёсьць Ягайла, потым — просты патомак яго і Ядвігі; надворныя зносіны ў справах, датычных абедзьвюх дзяржаў, а таксама і абарона тэрыторыі робяцца супольна. Хатняе кіраваньне ў кожным гаспадарстве асобнае: і ў Літоўска-Беларускай дзяржаве і ў Польшчы — асобныя войскі, асобны скарб і асобныя ўрады. Апроч таго, як было ўжо сказана вышэй, Ягайла меў абавязак прыняць каталіцтва і шырыць яго паміж літвінаў. Беларускаму насяленьню была застаўлена свабода належаць да ўсходня-хрысьціянскай веры.

Так адбылася першая вунія Літоўска-Беларускай дзяржавы з Польшчай. Гэтая вунія залежала ня толькі ад надворных прычын, але і ад прычын хатніх. Злучэньнем з Польшчай літоўска-беларускі ўрад жадаў ня толькі здабыць дапамогу ў барацьбе з суседзямі, але і ўзмацніць палажэньне вялікакняжацкай улады ў маладым гаспадарстве.

Вунія 1386 году разглядалася да нашага часу толькі, як вунія дынастычна-пэрсанальная. Лічылася, што два гаспадарствы злучыліся&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7fo1zn2w4f8n5ziv6guxioquq8kwi2r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>