Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/70

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікікрыніцы</sitename>
    <dbname>bewikisource</dbname>
    <base>https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Аўтар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Размовы пра аўтара</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Старонка</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Размовы пра старонку</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Індэкс</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Размовы пра індэкс</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124900</id>
    <revision>
      <id>289899</id>
      <parentid>289634</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <origin>289899</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3047" sha1="09jpwro1npd82rnwb59b5t810rxlydd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;рукамі. Толькі над дзвярыма ў любінай кватэры можно было дастаць столь, не падымаючы рукі ўгару; тут дошкі адарваліся канцамі і навісалі ўніз, але калі Люба не хацела счышчаць галавой з столі чорны колер, то магла нагінаць галаву. Так што ўсё было вельмі выгадна. Найбольш усё гэта наліпала на чалавечую душу, але ад гэтага зеленаваты бляск сцен і чорны бляск пасцелі ўжо аніяк не маглі страчвацца.

{{Водступ|2|em}}Люба апынулася адна сярод сваіх уладанняў. У вядро, якое асталося пасля жанчыны, яна набрала вады і скінула з сябе кашулю, каб памыць. Першы раз за шмат дзён яна ўбачыла свае цела. Плячо, на якім яна трымала млынара і яго швагра, было ўсё чорнае. „Так і астанецца?“ — кальнула яе думка. Гэта быў інстынкт прыгожай дзяўчыны, але ён не меў над чалавекам улады: ён саступіў месца старым думкам: у сярэдзіне жыла новая істота, перад якой зараз адчыняцца дзверы ў свет. Тут пачынаўся смутак. Люба нагнулася над вядром мыць і адчула боль у спіне і жываце. Яна падняла вядро на акно і пачала мыць, не згінаючыся. „Баба голая!“ — закрычалі за акном хлапчукі. Яна адышлася, зняла вядро на падлогу, стала на калені, і так мыла. Намыліць кашулю не было чым і яна доўга церла яе рукамі. Развесіла сушыць на біле ложка вобмацкам — агню не было.

{{Водступ|2|em}}Да раніцы кашуля яшчэ не дасохла і прышлося адзець яе так. У той-жа дзень Люба, ідучы з работы, украла з гасцінічнага ўмывальніка кавалак мыла. Дома яна павыбірала самыя тонкія анучы, стала над вядром на калені і мыла да самага вечара. А як толькі змеркла, легла, сціскаючы зубы ад прыступаў вострай болі. Вялікі цяжар душыў яе. Узняцце вострых думак ападала да бяздум‘я.

{{Водступ|2|em}}„Мне пашанцавала, што я тут апынулася, пад&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>09jpwro1npd82rnwb59b5t810rxlydd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124962</id>
    <revision>
      <id>289977</id>
      <parentid>289743</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289977</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1671" sha1="s9wg68aod1tlj849e3s5bn0254v67pe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 12 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Шмат трэба ўлажыць у зямлю, каб дала яна кавалак хлеба. І беларус шчыра працуе. Ня гледзячы на невялікі ўзрост і пахілы склад, ён вытрыманы працаўнік. Гэта добра ведаюць усе, хто наймае на земляныя работы; добра ведае Амэрыка, бяручы з Беларусі работніка на цяжкую чорную працу. Найбольш прывязан сучасны нам беларус да ральніцтва. Ён, як кажа пясьняр Янка Купала, „пан сахі і касы“. І толькі тады, калі няма ў беларуса гэтага панства, ён ідзе на другія работы.

Як і ўсе тэрыторыі, Беларусь мела сваё мінулае і павінна мець сваю гісторыю. Дагэтуль мала хто цікавіўся ёю, але рэвалюцыйнае жыцьцё ўсё больш і больш прымушае нас ведаць гэтую гісторыю. Ужо недалёка той час, калі кожны грамадзянін Беларусі будзе ведаць гісторыю краю, бо без яе ён ня будзе сьвядомым грамадзянінам, ня будзе тварцом будучыны. Толькі гісторыя дае моцны грунт для політычна-соцыяльнай і культурнай творчасьці.

&lt;center&gt;—————&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s9wg68aod1tlj849e3s5bn0254v67pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124964</id>
    <revision>
      <id>289967</id>
      <parentid>289745</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289967</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4003" sha1="rdw8upgh6fhkvc2ccsfbx6tp0ppf9sy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;'''Пэрыоды гісторыі Беларусі.'''&lt;/center&gt;

Ніколі не перарываецца людзкое жыцьцё. Як бягучая рэчка, цячэ яно з году ў год, з сталецьця ў сталецьце. Ніколі ня зьнікае творчая сіла чалавечай працы. Адны працаўнікі йдуць на адпачынак у сырую зямлю, і іх прымае магіла, другія нараджаюцца на сьвет, бяруць ярмо бацькоў сваіх, працуюць, змагаюцца і таксама йдуць да магілы. Працу гэтых людзей эксплёатуе капітал і яго прадстаўнікі. Гэты-ж самы капітал параджае організацыю працоўнай масы, формуе клясы і ўтварае дзяржаўныя групоўкі. Так ідзе людзкая праца, так робіцца гісторыя роду чалавечага.

Але год на год, сталецьце на сталецьце не падобна. У адны часы хутка, жвава йдзе праца. Організуюцца і ствараюцца соцыяльныя групы, пашыраецца і паглыбляецца культура сярод працоўных мас народу, здабываюцца новыя вартасьці як матэрыяльнага, так і духоўнага значэньня, вынікаюць тэорыі жыцьцёвага будаўніцтва, — наогул, ідзе шпарка гістарычны паступовы рух. У другія-ж часы справа стаіць іначай: рух жыцьця прыпыняецца, сілы народу заміраюць, хаваецца кудысь у глыбіню творчасьць люднасьці, соцыяльны і політычны ўціск руйнуе дзяржаўны будынак і прыгнятае працоўную масу.

Адным словам, прыглядзеўшыся з увагай да неперарыўнага, паступовага руху гісторыі народу, можна ўсё-ж такі знайсьці ў гэтым руху нейкія яго асаблівасьці ў тыя ці іншыя эпохі. Грунтуючыся на такіх асаблівасьцях гістарычнага руху, можна зноў такі вызначыць у гісторыі народу пэрыоды яго жыцьця.

Разумеецца, што таксама стаіць справа і ў гісторыі Беларусі і яе народу.

Па асаблівасьці політыка-соцыяльнага і культурнага жыцьця беларускага народу гісторыю Беларусі можна падзяліць на чатыры пэрыоды: Полацкі, Літоўска-Беларускі, Польскі і Расійскі.

Пачынаецца больш-менш вядомае гістарычнае жыцьцё IX сталецьця на сярэдняй часьці вялікага воднага шляху „з Варагаў у Грэкі“. Гэты шлях ёсьць шлях тагочаснай культуры і гандлю. Наймацнейшым княствам сярод нашых пляменьняў (крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў) было Полацкае. Незалежнае з пачатку гістарычных зьвестак, яно прымушана было кіеўскімі князьмі да залежнасьці ад Кіева. Але гэтая залежнасьць трымалася кароткі час і ня была агульнай поўнай {{перанос пачатак|залеж|насьцю}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rdw8upgh6fhkvc2ccsfbx6tp0ppf9sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289968</id>
      <parentid>289967</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289968</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="pgyqbnyfj6qb7nmr35d8cgzcdmlr5gy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Пэрыоды гісторыі Беларусі.'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;

Ніколі не перарываецца людзкое жыцьцё. Як бягучая рэчка, цячэ яно з году ў год, з сталецьця ў сталецьце. Ніколі ня зьнікае творчая сіла чалавечай працы. Адны працаўнікі йдуць на адпачынак у сырую зямлю, і іх прымае магіла, другія нараджаюцца на сьвет, бяруць ярмо бацькоў сваіх, працуюць, змагаюцца і таксама йдуць да магілы. Працу гэтых людзей эксплёатуе капітал і яго прадстаўнікі. Гэты-ж самы капітал параджае організацыю працоўнай масы, формуе клясы і ўтварае дзяржаўныя групоўкі. Так ідзе людзкая праца, так робіцца гісторыя роду чалавечага.

Але год на год, сталецьце на сталецьце не падобна. У адны часы хутка, жвава йдзе праца. Організуюцца і ствараюцца соцыяльныя групы, пашыраецца і паглыбляецца культура сярод працоўных мас народу, здабываюцца новыя вартасьці як матэрыяльнага, так і духоўнага значэньня, вынікаюць тэорыі жыцьцёвага будаўніцтва, — наогул, ідзе шпарка гістарычны паступовы рух. У другія-ж часы справа стаіць іначай: рух жыцьця прыпыняецца, сілы народу заміраюць, хаваецца кудысь у глыбіню творчасьць люднасьці, соцыяльны і політычны ўціск руйнуе дзяржаўны будынак і прыгнятае працоўную масу.

Адным словам, прыглядзеўшыся з увагай да неперарыўнага, паступовага руху гісторыі народу, можна ўсё-ж такі знайсьці ў гэтым руху нейкія яго асаблівасьці ў тыя ці іншыя эпохі. Грунтуючыся на такіх асаблівасьцях гістарычнага руху, можна зноў такі вызначыць у гісторыі народу пэрыоды яго жыцьця.

Разумеецца, што таксама стаіць справа і ў гісторыі Беларусі і яе народу.

Па асаблівасьці політыка-соцыяльнага і культурнага жыцьця беларускага народу гісторыю Беларусі можна падзяліць на чатыры пэрыоды: Полацкі, Літоўска-Беларускі, Польскі і Расійскі.

Пачынаецца больш-менш вядомае гістарычнае жыцьцё IX сталецьця на сярэдняй часьці вялікага воднага шляху „з Варагаў у Грэкі“. Гэты шлях ёсьць шлях тагочаснай культуры і гандлю. Наймацнейшым княствам сярод нашых пляменьняў (крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў) было Полацкае. Незалежнае з пачатку гістарычных зьвестак, яно прымушана было кіеўскімі князьмі да залежнасьці ад Кіева. Але гэтая залежнасьць трымалася кароткі час і ня была агульнай поўнай {{перанос пачатак|залеж|насьцю}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pgyqbnyfj6qb7nmr35d8cgzcdmlr5gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124965</id>
    <revision>
      <id>289969</id>
      <parentid>289746</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289969</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="6awwd1b1h8999hptjiif5b97j0jz5qz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
'''КАРТА ПОЛАЦКАЕ, СМАЛЕНСКАЕ Й ТУРАЎСКАЕ ЗЯМЛІ Ў XII–XIV В.'''

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 18 crop).jpg|center|frameless|600px]]
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6awwd1b1h8999hptjiif5b97j0jz5qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124966</id>
    <revision>
      <id>289970</id>
      <parentid>289747</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289970</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4773" sha1="afp2ozin33kyf71j2300zh02fksv28o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 15 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|залеж|насьцю}}. Ужо з пачатку XI сталецьця пашло змаганьне за незалежнасьць полацкіх Ізяславічаў з кіеўскімі Яраславічамі. У гэтым змаганьні ўкола Полацкага княства зьбіраліся княствы драбнейшыя. Да найбольшай моцы Полацкае княства дашло ў часы Ўсяслава (1044–1101). Пасьля яго сьмерці пачаўся політычны ўпадак Полацкай Русі. Полацкая Русь вядзе шырокі гандаль як з Захадам, так і Ўсходам. Яна мае магчымасьць збываць свае продукты і даставаць патрэбных ёй тавараў чужаземнай вытворчасьці, незалежна ад кіеўскага рынку. У руках купцоў зьбіраюцца вялікія капіталы, каторыя даюць ім магчымасьць эксплёатаваць полацкую працоўную масу. Вечы гарадоў зьяўляюцца тым месцам, дзе асабліва яскрава выяўляецца барацьба паміж „лепшымі“ людзьмі, уладарамі капіталаў, і „подлымі“ людзьмі, уладарамі рабочых рук.

У XIII сталецьці пачынаюць гуртавацца літоўскія пляменьні, суседнія з Полаччынай; яны організуюцца і зьбіраюць укола сябе разрозьненыя паўночна-заходнія рускія пляменьні, якія пачынаюць злучацца з літвінамі. Будуецца вялікае княства Літоўска-Беларускае, дзе кіруе гаспадар, вялікі князь-літвін, а пануюць культура і мова заняпаўшай політычна Полаччыны, каторыя з пачатку XIV сталецьця прымаюць адзнакі беларускай мовы і культуры. Мы ведаем, што беларуская мова стала ў новым гаспадарстве дзяржаўнай мовай: у ёй пісаліся законы і офіцыяльныя паперы. У беларускай мове рабілася і культурная справа таго часу: пісаліся летапісы і другія творы слова, друкаваліся кнігі; пабеларуску гаварылі і ў палацы вялікага князя.

У Літоўска-Беларускім гаспадарстве згодна жывуць дзьве веры: усходня-хрысьціянская — у славян і паганская — у літвіноў. Хоць у канцы XIV сталецьця, дзеля прычын хатніх і знадворных, Літоўска-Беларуская дзяржава юрыдычна злучылася з Польшчай, аднак-жа ў XV і першай палавіне XVI сталецьця дзяржаўныя, культурныя і рэлігійныя справы мала чым зьмяніліся. Усяму гэтаму пэрыоду ад XIII да палавіны XVI сталецьця можна даць назву Літоўска-Беларускага. „Подлыя“ людзі паступова ўсё больш пападаюць у рукі заможных, лепшых людзей. Вольны земляроб паступова губіць сваю вольнасьць і робіцца ўсё бліжэйшым да фэўдальнага сэрва. Гарады адгароджваюцца ад вёскі тым, што купляюць за грошы ад літоўскіх гаспадароў Майдэборскае права. Вечы паступова адміраюць.

К палавіне XVI сталецьця польскі ўплыў усё мацнее. Па прычынах як хатніх, так і знадворных Літва і Беларусь усё больш і больш павінны хіліцца да Польшчы. У 1569 годзе на Люблінскім сойме адбылася ня толькі юрыдычна, але і рэальна вунія Літвы й Беларусі з Польшчай. Польшча скарыстала цяжкія ўмовы дзяржаўнага жыцьця сваёй&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>afp2ozin33kyf71j2300zh02fksv28o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124968</id>
    <revision>
      <id>289971</id>
      <parentid>289749</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289971</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="631asyvfbdq13ir2c1f0i9pk99jwlmw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
'''КАРТА БЕЛАРУСІ Ў XVI–XVIII ВЯКОХ.'''

[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 20 crop).jpg|center|frameless|600px]]
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>631asyvfbdq13ir2c1f0i9pk99jwlmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124969</id>
    <revision>
      <id>289966</id>
      <parentid>289750</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289966</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="l8qtnxn2kpfjme3s104lq4z14aezxej" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 17 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;суседкі, каб зрабіць вунію інкорпорацыяй Літвы і Беларусі ў організм Польшчы. Асобнасьць і незалежнасьць Літвы і Беларусі была згублена. Валынь, Падольле і Падлясьсе былі залічаны землямі Польскай Кароны. На сойме 1697 г. была зроблена пастанова аб польскай мове, як дзяржаўнай мове. Поруч з мовай, сталі панаваць польская культура, польскі соцыяльны і політычны лад і каталіцкая вера. Літвіны і беларусы вышэйшых станаў апалячваліся, адыходзілі ад бацькаўшчыны сваёй, ад свайго народу. Пакінуты імі просты беларускі народ, каторы ў гэтыя часы быў ужо запрыгоненым, захаваў сваю старую мову, старыя звычаі і веру. Але ён ня меў ужо моцы зьберагчы і пашырыць беларускую культуру. Пад політычнай і культурнай уладай Польшчы Беларусь была да канца XVIII веку.

Дзякуючы вялікім і зацяжным недахватам соцыяльнага, політычнага і царкоўна-рэлігійнага жыцьця, гаспадарства Рэчы Паспалітай у канцы XVIII сталецьця зусім заняпала і прышло, урэшце, да поўнага свайго распаду. Суседнія дзяржавы выкарысталі ўпадак соцыяльна і політычна гнілое Польшчы. Польшча была падзелена паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй. Беларуская тэрыторыя ўвашла ў склад Расійскай імпэрыі. Імпэратрыца расійская, прыняўшы пад сваю „вялікую руку“ Беларусь, абяцалася захаваць „на вечныя часы“ ў прылучаных беларускіх землях грамадзянскую вольнасьць і вольнасьць сумленьня паводлуг старых звычаяў і прывілеяў. Само сабою разумеецца, што гэтыя звычаі і прывілеі панска-шляхецкай Польшчы былі ў соцыяльна-грамадзкім сэнсе вельмі шкадлівы для працоўных мас беларускага народу. Такая політыка расійскага ўраду йдзе да часу кіраваньня Мікалая I. Урад увесь час няньчыцца з панам-палякам, робячы адначасна соцыяльна-нацыянальны націск на мужыка-беларуса. З часу Мікалая I справа пашла некалькі йначай. Пасьля польскіх паўстаньняў, польскія паны на Беларусі як-бы страцілі ласку расійскага ўраду, але ад гэтага ня стала лепш беларускаму мужыку. Некаторых зямляўласьнікаў-палякаў замянялі зямляўласьнікі, што вышлі з расійскай бюрократыі, і соцыяльны ўціск ніколі не зьмяншаўся. Праўда, прыпыніўся польскі культурна-нацыянальны ўціск; затое яго месца заняў расійскі культурна-нацыянальны ўціск. Беларусу было забаронена асобным указам нават мець кнігу, друкаваную ў яго роднай мове. Ня гледзячы на гэтае, якраз у гэты пэрыод у Беларусі пачынаецца рух, каторы мае клясавы і нацыянальна-культурны кірунак.

Толькі сучасная вялікая рэволюцыя, разваліўшы царскую Расію, вызваліла Беларусь і дала ёй магчымасьць пачаць новае жыцьцё на зусім новым грунце.

&lt;center&gt;—————&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;span style=&quot;float: left;&quot;&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l8qtnxn2kpfjme3s104lq4z14aezxej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124970</id>
    <revision>
      <id>289936</id>
      <parentid>289751</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289936</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3853" sha1="075o1h7jndobkks2qty38bwm8iw4itr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Першы пэрыод Беларускае гісторыі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;'''(IX–XIII ст.).'''&lt;br /&gt;
'''Старажытныя насельнікі Беларусі'''&lt;/center&gt;

Каля часоў IX сталецьця землі, занятыя ўсходнімі, рускімі славянамі, дзяліліся паводлуг рэчных сыстэм і гандлёвых цэнтраў на чатыры тэрыторыі. На поўначы, пасярод вазёр, балот і лясоў, цэнтруючыся ўкола Ільменю, лягла зямля Ноўгарадзкіх славян. Далёка на ўсход цягнуліся гэтыя землі, даходзячы аж да Уральскіх гор. Кіраваў імі „Гаспадзін вялікі Ноўгарад“. Пад усходнімі землямі Ноўгараду, паміж Волгаю і Акою, ляглі землі, што цягнуліся да Ростава Вялікага і да Суздалю. Значную ролю будуць мець гэтыя землі толькі з пачатку XIII сталецьця. На поўдні, па сярэдняму і ніжнему Дняпру, уходзячы аж у стэпы, лягла Дняпроўская Русь, сцэнтраваная ўкола багатага Кіеву. Гісторыя гэтае зямлі нам добра вядома з агульных курсаў расійскай гісторыі, якая разглядала жыцьцё амаль што яго аднаго. Паміж заходнімі Ноўгарадзкімі і Кіеўскімі землямі, па верхняй Заходняй Дзьвіне і верхняму Дняпру з Прыпяцьцю, Бярэзінаю і Сожам ляглі землі будучай Беларусі, каторыя цэнтраваліся ўкола гораду Полацку. Гэта ёсьць так званая Полацкая Русь.

Насельнікамі вышэйпаказанай тэрыторыі (Полацкай) былі тры ўсходня-славянскія, рускія пляменьні: крывічы, дрыгвічы і радзімічы. Сярод крывічоў і дрыгвічоў жылі яшчэ літвіны, напр., ятвягі.

Найвялікшым племем былі крывічы, каторыя жылі па вышнявінах рэк — Заходняй Дзьвіны, Дняпра і Лаваці. Што датычыць назвы „крывічы“, то адны вучоныя гавораць, што крывіча так назвалі за тое, што ён быў хітры, крывадушны чалавек. Другія вучоныя вядуць імя „крывічы“ ад слова „кроў“, тады назву „крывічы“ магчыма разумець: „сваякі па крыві“, кроўныя. Раскіданыя па шырокаму абшару, крывічы сваёю назваю як-бы падкрэсьлівалі сваё сваяцтва. Дрыгвічы расьсяліліся паміж Прыпяцьцю і Заходняй Дзьвіною. Сярэдзіна сялібы дрыгвічоў супадае з нашай Меншчынай. Яны жылі пасярод лясоў і балот, дзе шмат было багнін, інакш кажучы, дрыгвы. Адсюль і пашло іх імя. Пасьля іх толькі ў Меншчыне засталося больш як 30 тысяч курганоў-магільнікаў. Радзімічы былі невялікім племем і жылі па абодвух берагах&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>075o1h7jndobkks2qty38bwm8iw4itr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289972</id>
      <parentid>289936</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289972</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="eewp53m6rwdb6xzyixvrht6lw16utqb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Першы пэрыод Беларускае гісторыі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;'''(IX–XIII ст.).'''&lt;br /&gt;
'''Старажытныя насельнікі Беларусі'''&lt;/center&gt;

Каля часоў IX сталецьця землі, занятыя ўсходнімі, рускімі славянамі, дзяліліся паводлуг рэчных сыстэм і гандлёвых цэнтраў на чатыры тэрыторыі. На поўначы, пасярод вазёр, балот і лясоў, цэнтруючыся ўкола Ільменю, лягла зямля Ноўгарадзкіх славян. Далёка на ўсход цягнуліся гэтыя землі, даходзячы аж да Уральскіх гор. Кіраваў імі „Гаспадзін вялікі Ноўгарад“. Пад усходнімі землямі Ноўгараду, паміж Волгаю і Акою, ляглі землі, што цягнуліся да Ростава Вялікага і да Суздалю. Значную ролю будуць мець гэтыя землі толькі з пачатку XIII сталецьця. На поўдні, па сярэдняму і ніжнему Дняпру, уходзячы аж у стэпы, лягла Дняпроўская Русь, сцэнтраваная ўкола багатага Кіеву. Гісторыя гэтае зямлі нам добра вядома з агульных курсаў расійскай гісторыі, якая разглядала жыцьцё амаль што яго аднаго. Паміж заходнімі Ноўгарадзкімі і Кіеўскімі землямі, па верхняй Заходняй Дзьвіне і верхняму Дняпру з Прыпяцьцю, Бярэзінаю і Сожам ляглі землі будучай Беларусі, каторыя цэнтраваліся ўкола гораду Полацку. Гэта ёсьць так званая Полацкая Русь.

Насельнікамі вышэйпаказанай тэрыторыі (Полацкай) былі тры ўсходня-славянскія, рускія пляменьні: крывічы, дрыгвічы і радзімічы. Сярод крывічоў і дрыгвічоў жылі яшчэ літвіны, напр., ятвягі.

Найвялікшым племем былі крывічы, каторыя жылі па вышнявінах рэк — Заходняй Дзьвіны, Дняпра і Лаваці. Што датычыць назвы „крывічы“, то адны вучоныя гавораць, што крывіча так назвалі за тое, што ён быў хітры, крывадушны чалавек. Другія вучоныя вядуць імя „крывічы“ ад слова „кроў“, тады назву „крывічы“ магчыма разумець: „сваякі па крыві“, кроўныя. Раскіданыя па шырокаму абшару, крывічы сваёю назваю як-бы падкрэсьлівалі сваё сваяцтва. Дрыгвічы расьсяліліся паміж Прыпяцьцю і Заходняй Дзьвіною. Сярэдзіна сялібы дрыгвічоў супадае з нашай Меншчынай. Яны жылі пасярод лясоў і балот, дзе шмат было багнін, інакш кажучы, дрыгвы. Адсюль і пашло іх імя. Пасьля іх толькі ў Меншчыне засталося больш як 30 тысяч курганоў-магільнікаў. Радзімічы былі невялікім племем і жылі па абодвух берагах&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eewp53m6rwdb6xzyixvrht6lw16utqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124971</id>
    <revision>
      <id>289973</id>
      <parentid>289752</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289973</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="miud7kl19n7h7qexrhb15pyh6pv0fbm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 19 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Сожу. Яны прышлі сюды пазьней ад крывічоў і дрыгвічоў з ляскай (польскай) стараны. Летапіс гаворыць аб іх так: „Бяста бо два брата в Лясех: Радзім, а другі Вятко, і прішедша седоста Радзім на Соже, і прозвашася Радзімічі, Вятко седе с родом своїм по Оце, от него-ж прозвашася Вятічі“.

Аб жыцьці нашых прародзічаў мы знаходзім весткі ў Кіеўскім летапісе. Летапісец так малюе гэтае жыцьцё: „Жівяху в лесе, яко-же всякі зверь, ядуще всё нечісто, і срамословіе в ніх пред отцы і пред снохамі; і брацы не бываху в ніх, но ігріща межю селы“… і г. д. Судзячы па гэтай летапіснай ведамасьці, выходзіць, што нашыя продкі былі зусім у первястковым стане, ня мелі ніякай культуры і жылі сярод лясоў, як нейкае быдла. Ня так абстаіць справа, калі мы запытаемся ў чужаземных сьведкаў. Усе яны ў адзін голас кажуць аб тым, што ўсходнія славяне ўжо і ў часы сівой старасьветчыны мелі нейкую культуру і нават немалую. Так, напрыклад, гавораць бізантыцкія аўтары — Пракопі, Маўрыкі, Канстанты Чырвонародны і арабскі аўтар Масудзі. Той самы летапіс, каторы, з аднаго боку, такою чорнаю хварбаю малюе культурны быт нашых продкаў, з другога боку — дае пэўныя весткі аб вялікім ліку гарадоў, якія былі раскіданы па ўсіх куткох тагочаснай Полацкай Русі. А мы ведаем, што прысутнасьць у народу гарадоў, як гандлёвых цэнтраў, гаворыць зусім ясна аб культурнасьці народу. Аб гэтым-жа, хоць маўчком, але гавораць тыя магільнікі-курганы, каторыя засталіся на тэрыторыі Беларусі аж да нашых часоў. Раскопкі гэтых магільнікаў-курганоў, якія робяцца вучонымі, даюць шмат матэрыялаў, каб намаляваць стан культуры як матэрыяльнай, так і духоўнай у крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў.

З раскопак мы бачым, што пляеньні будучага беларускага народу, не зважаючы на сваю блізкасьць па крыві і суседзтву, мелі ня зусім сходныя звычаі. Так, напрыклад, кожнае з іх па сваім уласным звычаі хавала нябожчыкаў. Крывічы палілі труп, попел зьбіралі ў пасудзіну, якую потым пакрывалі насыцам. Укола насыпу капалі раўчак, а курган абводзілі стужкай з каменю. Дрыгвічы клалі сваіх нябожчыкаў на зямлі і насыпалі над імі курганы. Радзімічы да Х сталецьця сваіх нябожчыкаў палілі, а пасьля гэтага часу клалі нябожчыка на ложка, пасыпанае попелам, і над ім рабілі наспу. Уклад хаўтурны крывіцкі быў найскладнейшы; гэтае гаворыць аб тым, што і культура іх павінна была быць вышэйшаю.

Па тых рэчах, што знаходзяцца ў курганох, ясна, што дзяды нашыя ня сквапны былі да вайны, ім больш падабалася мірная праца: земляробства, зьвералоўства і гандаль. Яны ўмелі ўжо ткаць на {{перанос пачатак|крос|нах}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>miud7kl19n7h7qexrhb15pyh6pv0fbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124972</id>
    <revision>
      <id>289974</id>
      <parentid>289753</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289974</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4543" sha1="f05ruimcrx7l8fbqvi6iloqytpu1fjz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 20 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|крос|нах}}, ведалі бандарную і ганчарную справу. Былі сярод іх людзі заможныя, каторыя любілі хораша прыбрацца. На шыі яны насілі маністы з шкляных пацерак, часам бронзавых і срэбных, з размаітымі падвескамі, добра апрацаванымі. Відаць, што пацеркі, вельмі штучна зробленыя, дзесь купляліся. Беларус нашага часу ня можа прыбрацца так багата і цікава, як маглі прыбрацца яго продкі, каторыя па летапісу „жывяху в лесе, яко-же всякій зверь“. Проф. Завітневіч аб кургановых рэчах гаворыць так: „Курганные предметы Полесья по своему материалу ценнее, а по форме разнообразнее, затейливее, а иногда даже изящнее нынешних“. І няма тут ніякага дзіва. Нашу бацькаўшчыну багаціў вялікі водны шлях з Варагаў у Бізантыю, па каторым ішоў сусьветны гандаль таго часу. У гэтым гандлі працавалі і мелі немалы заробак і нашы прародзічы. Цікава тое, што некаторыя рэчы якія ўжываліся тады, ужываюцца і цяпер беларусамі нашага часу. Жыхар кургановага Палесься меў звычай падпяразвацца раменным паскам з шкураным кашэлікам, у каторым ён хаваў крэсіва, крамень, губку і ножык. Наш беларус некаторых паветаў Горадзеншчыны, Магілеўшчыны і Меншчыны таксама носіць пры сабе ў кашэліку на раменным паску такія самыя рэчы; толькі ён дадаў да іх, як чалавек нашае культуры, яшчэ тутун і люльку.

Чым вытлумачыць тое, што вестка летапісу аб някультурнасьці нашых прародзічаў так не падобна на весткі чужаземных сьведкаў курганоў? Трэба памятаць, што хто-б ня быў аўтар летапісу, ён быў манах, прадстаўнік новай культуры і новай веры, якая прасочвалася ў нашыя лясы з далёкай Бізантыі. Пэўна, што ўсё тое, што насіла на сабе адзнакі не яго культуры, аўтар лічыў някультурным. Шлюб, учынены водлуг звычаяў паганскай веры, яго не здавольваў, і летапісец піша, што ў продкаў нашых „брацы не бываху“. Калі продкі нашы ў посны, па звычаі хрысьціянства, дзень елі скаромнае па сваім паганскім звычаі, манах летапісец кажа, што яны елі ўсё нячыстае. Такія здарэньні ацэнкі культуры ў гісторыі людзей мы бачым часта. Вядома нам, напрыклад, што рымляне звалі першых хрысьціян бязбожнікамі за тое, што яны верылі ў свайго нявіднага бога, а ня ў іх рымскіх багоў; апроч таго, рымляне вінавацілі іх у распуснасьці за тое, што ў хрысьціян была свая мараль, а не мараль паганскай веры рымлян. Адным словам, летапісец зрабіў згодна з законамі соцыяльнай псыхолёгіі тую абмылку, якая для нас зусім зразумела: славяне ня мелі і не прызнавалі бізантыцка-хрысьціянскай культуры, значыць, яны ня мелі ніякай культуры.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f05ruimcrx7l8fbqvi6iloqytpu1fjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124973</id>
    <revision>
      <id>289975</id>
      <parentid>289754</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289975</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="o4xxp54itpxx8tjw0lgssnzl8zletlm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 21 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;'''Дзяржаўна-політычны лад.'''&lt;/center&gt;

З палавіны IX сталецьця сярод усіх усходніх славян пачынаецца дзяржаўна-грамадзкая організацыя. Пляеньні крывічоў, дрыгвічоў і радзімічаў ідуць па тым-жа гістарычным шляху. Будуецца гаспадарства й тут. Яшчэ да закліканьня вядомых нам князёў-варагаў (862) пачалі тут складацца воласьці-княствы. Вёскі валасьцей цягнулі, як да цэнтру, да бліжэйшага гораду. Чым большы і багацейшы быў горад, тым большую тэрыторыю вясковую концэнтраваў ён укола сябе. Разумеецца, што воласьці былі розныя па абшарам сваіх тэрыторый. Найвялікшымі паміж імі лічыліся: Полацкая, Смаленская і Тураўская. У летапісе, апроч іх, успамінаюцца яшчэ і другія воласьці з меншай тэрыторыяй, напрыклад: Віцебская, Аршанская, Друцкая, Мсьціслаўская, Ізяслаўская, Слуцкая, Навагрудзкая, Нясьвіская, Менская, Пінская, Мазырская, Сьвіслацкая і іншыя.

Кожная воласьць кіравалася збоку ўстаноўча-законадаўчага — вечам, а збоку выканаўчага — князем і яго дружынаю. Адкуль і як узяліся князі ў Полацкай Русі? Магчыма думаць, што ўлада князя ў розных мясцох вынікла з розных крыніц. Часам князь быў адным з роданачальнікаў племя. Энэргія і здольнасьць, асабліва ў ваяўніцкіх справах, выстаўлялі яго наперад з агульнай масы старшынь. У некаторых мясцох, дзе жыцьцё было спакайнейшае, ён станавіўся першым проста на аснове родавага старшынства па гадох. Князі, што вышлі з роданачальнікаў, былі, такім спосабам, элемэнтам мясцовым. Апроч гэтых князёў мясцовай формацыі, у Полацкай Русі, як і ў Кіеўскай, былі князі прышлыя. Яны вербаваліся з тых нормана-варасцкіх элемэнтаў, каторыя часта праходзілі праз Русь з поўначы на поўдзень і часта асядалі па мясцох. Як вербаваўся ў князі гэты прышлы элемэнт, можна бачыць, напрыклад, з летапіснага паданьня аб закліку князёў-варагаў — Рурыка, Сінявуса і Трувара. Маглі быць здарэньні, калі варагі бралі на сябе ўладу і бяз закліку, проста сілаю зброі. У Полацкую Русь норманы-варагі пападалі як з поўначы, так і з захаду, ідучы сюды з дружынамі па Заходняй Дзьвіне. Валасныя князі, як ужо было сказана вышэй, мелі выканаўчую ўладу ў сваёй воласьці. Найчасьцей ім прыходзілася весьці ваяўніцкую працу: яны баранілі тэрыторыю воласьці і яе маетнасьць ад ворага і рабілі з сваёю дружынаю паходы на суседнія варожыя воласьці і на чужаземныя краі. Апроч таго, князь з дружынаю рабіў адміністрацыйную работу, чыніў суд і расправу і павінен быў пільнаваць гандлёвыя шляхі й караваны якія ішлі праз яго воласьць.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o4xxp54itpxx8tjw0lgssnzl8zletlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>124977</id>
    <revision>
      <id>289976</id>
      <parentid>289760</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289976</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4362" sha1="qdbejj3sfghh939snro09afyh337ski" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 25 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мелі свае асобныя ўклады, мы павінны прызнаць, што яны былі не рабамі Кіева, а яго супольнікамі ў змаганьні з Бізантыяй. Гэты факт пацьвярджаецца тым, што ў паходах Алега ў 907 і 911 годзе на Бізантыю, паводле летапісу, Смаленск і Полацак прымалі ўдзел. Праўда, Алег у далучаных гарадох ставіў сваіх „мужэй“, але яны былі ня столькі ўраднікамі, колькі прадстаўнікамі экономічных інтарэсаў кіеўскага князя. Справы гарадоў і валасьцей па звычаі вялі мясцовыя вечы і князі „под Ольгом суще“.

Пры насьледніках Алега (Ігар, Вольга, Сьвятаслаў, 912–972) залежнасьць Полаччыны ад Кіеву паступова ўсё падае. У апошнюю чвэрць Х сталецьця ў Полацку ўжо незалежна княжыць Рагвалод.

Некаторыя вучоныя лічаць, што Рагвалод быў патомак нормана-варасцкіх князёў, каторыя зьявіліся ў Полаччыну ў канцы IX веку, адначасна з тымі, якія прышлі ў Ноўгарад. У той час, як апошнія прышлі з поўначы, продкі Рагвалода зьявіліся на Русь па Заходняй Дзьвіне і тут абселіся. Але магчыма думаць, што Рагвалод быў патомкам тых мясцовых полацкіх князёў, якія раней былі ў Полацку. Гэта пацьвярджаецца чыста славянскім імем самога Рагвалода і дачкі яго Рагнеды.

Рагвалод скарыстаў слабасьць Кіеўшчыны ў часы Ігара, Вольгі і Сьвятаслава і стаў пашыраць свой уплыў на поўнач, стараючыся адарваць Ноўгарадчыну ад сувязі з аслабеўшай Кіеўшчынай. Апроч таго, у далейшыя часы ён выкарыстаў спрэчкі, якія пачаліся ў Кіеўшчыне паміж сынамі Сьвятаслава Кіеўскага — Яраполкам, Алегам і Ўладзімерам. Ён значна пашырыў тэрыторыю полацкага ўплыву на поўдзень, атрымаўшы верх у Тураўскім княстве, каторае дагэтуль цалкам залежала ад Кіеўшчыны.

Аднак, моц Полаччыны хутка зьменшылася. У часы далейшай барацьбы сыны Сьвятаслава, Яраполк і Уладзімер, шукалі сабе дапамогі збоку Рагвалода. Дзеля гэтай мэты абодва браты дамагаліся рукі Рагвалодавай Рагнеды, каб політычны зьвязак зацьвердзіць сваяцтвам. Маладыя князі заслалі сватоў да полацкай княжны. Летапіс гаворыць, што Рагнеда, даведаўшыся, што Ўладзімер быў сынам Сьвятаслава і рабыні, не захацела быць жаною рабыніча і з пагардай адказала так: „не хочу разуті рабыніча, а за Ярополка іду“. Калі Уладзімеру перадалі адказ Рагнеды, ён у 980 годзе пашоў паходам на Полацак, разьбіў полацкае войска, зруйнаваў горад, забіў Рагвалода і яго двух сыноў, а Рагнеду забраў у Кіеў і прымусіў быць сваёю жонкаю. Ад яе ён меў чатырох сыноў і дзьве дачкі, старшы з сыноў быў Ізяслаў.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdbejj3sfghh939snro09afyh337ski</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125044</id>
    <revision>
      <id>289943</id>
      <parentid>289843</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289943</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4361" sha1="n0y8z1j67g6th7x52jyjlpa2zc0cd1q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 50 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Эміграцыя ў Літву, шкодлівая для інтарэсаў Полаччыны, пашла на карысьць Літве. Там {{абмылка|пычынаецца|пачынаецца}} нейкі рух — як культурны, так і політычны. Літва пачынае злучацца і пачынае будаваць уласнае гаспадарства. Злучыўшы культурна і політычна асобныя пляменьні ў адзін дзяржаўны організм, яна будзе рабіць політычную справу і ў Полаччыне.

Разьвінуўшы асьвету, {{абмылка|культурУ|культуру}} і экономіку, Полацкая тэрыторыя ня здолела захаваць свайго асобнага дзяржаўнага жыцьця. Літва ўзяла ў Полаччыны яе асьвету, культуру і экономічны разьвітак і прышла на тэрыторыю будучай Беларусі, каб даць ёй новы політычны зьвязак і сувязь з сабою. Ідзе векавая супольная праца; на месцы зруйнаванай політычна Полаччыны і на тэрыторыі Літвы будуецца вялікае і моцнае гаспадарства з літоўскаю ўладаю і полацкаю культурна-экономічнаю асноваю. Жыцьцё гэтага гаспадарства складае другі, Літоўска-Беларускі пэрыод гісторыі Беларусі.

Гэты пэрыод называюць яшчэ эпохаю Літоўска-Рускага гаспадарства. Мы лічым патрэбным назваць яго Літоўска-Беларускім пэрыодам. Справа ў тым, што якраз у працягу гэтага пэрыоду вынікла і разьвінулася тая дыфэрэнцыяцыя ўсходня-славянскага, рускага племя, якую мы бачым дагэтуль у асобе трох прадстаўнікоў рускага племя — вялікаруса, украінца і беларуса. Літва злучыла заходнія элемэнты рускага племя. Тут ішло сваё асобнае культурна-экономічнае і соцыяльна-політычнае будаўніцтва, над каторым у цэнтры новай дзяржавы працавалі беларусы з літвінамі, а на паўднёвай акраіне — украінцы. На ўсходзе ў гэты самы час збудавалася Маскоўскае гаспадарства, каторае злучыла ўсходнюю палавіну рускага племя. Тут таксама йшла асобная культурна-экономічная і соцыяльна-політычная праца вялікаруса.

Апроч гэтага, трэба прыняць пад увагу, што слова „рускі“ ў тыя часы ўжывалася якраз для адзнакі заходняй часткі рускага племя, якая концэнтравалася з Літвою, а ўсходнія рускія звалі сябе масквічамі. Такім спосабам, калі ператлумачыць на наша сучаснае разуменьне слова „рускі“, то яно і будзе роўназначна слову „беларускі“, бо беларусы ў тыя часы якраз былі культурным цэнтрам на захадзе, у Літоўска-Рускім гаспадарстве.

&lt;center&gt;'''Л і т в і н ы.'''&lt;/center&gt;

Што датычыць да літвінаў, то весткі аб іх у летапісе надта небагатыя. У першы раз імя іх сустракаецца тут толькі ў X-м сталецьці. Судзячы па летапісе, літвіны — невялікі народ, каторы ня мае нават&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n0y8z1j67g6th7x52jyjlpa2zc0cd1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125045</id>
    <revision>
      <id>289944</id>
      <parentid>289844</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289944</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="k5lymwzkgbwsyp5b9c6v3gymra3xw8x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 51 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;пачуцьця сваёй этнографічнай еднасьці. Сялібы літвінаў былі раскіданы як-бы астраўкамі сярод пушч і непраходных балот. Тэрыторыя, каторую займалі літвіны, ляжала большасьцю па рэчцы Нёмну і па яго прытоках, часткаю па Заходняй Дзьвіне і ўсходніх прытоках Віслы. На поўначы яна падыходзіла да берагоў Бальтыцкага мора, a на поўдні землі літвінаў даходзілі да сярэдняй часткі Заходняга Бугу.

Апроч летапісаў, весткі аб літвінах даюць яшчэ і курганы. З гэтых курганных вестак мы бачым, што ў Эўропе яны жывуць вельмі даўно і што ў старажытныя часы яны займалі куды шырэйшую тэрыторыю, чым потым, напрыклад, у X сталецьці. У тыя незапомныя часы іх сялібы ад берагоў Бальтыцкага мора праз басэйны рэк Нёмну і Заходняй Дзьвіны цягнуліся далёка на ўсход аж да сярэдняй Акі. У цяперашняй Калускай губэрні, напрыклад, можна знайсьці літоўскія архэолёгічныя памяткі. Якія прычыны ўтварылі гэты адход літвінаў на захад, мы ня ведаем. Магчыма прыняць дагадку, што рускія пляменьні, прышоўшыя сюды з поўдня, як мацнейшыя і лепш організованыя, адціснулі неорганізованых літвінаў і занялі лепшыя месцы на ўсходзе.

У часы ад X да XII сталецьця невялікі літвінскі народ распадаўся на шмат зусім дробных пляменьняў. На крайняй поўначы, на правым беразе Заходняй Дзьвіны жылі летголы, продкі сучасных латышоў; на поўдні ад іх, на левым беразе Заходняй Дзьвіны, у цяперашняй Ліўземшчыне, жылі земголы. Ад нізоўя Дзьвіны аж да самага Бальтыцкага мора сядзелі куроны (паводле номэнклятуры заходніх кронік, ці Корсь — паводле рускіх летапісаў). Паміж утоку рэк Нёмну і Віслы — прусы, каторыя, водлуг паданьняў, дзяліліся яшчэ на 10 кален-родаў. Назовы двох з гэтых кален сустракаюцца ў александрыйскага вучонага II сталецьця па нарадж. хрыста, Птолемэя. Апроч вышэйпаданых іменьняў, можна назваць такія літоўскія пляменьні, як Жамойць (Ковеншчына), Аўкстотэ (Віленшчына), Ятвягі (Горадзеншчына). Усе гэтыя пляменьні доўга жылі ня толькі розна, а нават і воража адно да другога.

Вучоныя, судзячы па мове літвінаў і па другіх этнографічных прыметах, прызналі, што яны належаць да арыйскіх, ці, іначай кажучы, да індаэўропэйскіх народаў. Да гэтага-ж самага кораню належаць пэрсы, грэкі, рымляне, кэльты, германцы і славяне. У той час, як мовы ўсіх пералічаных народаў далёка адышлі ў сваім разьвітку ад сваёй мацеры, стара-арыйскай мовы, мова нават сучасных нам літвінаў захавала ў сваім граматычным і лексычным складзе амаль ня ўсе асаблівасьці стара-арыйскай мовы. Гэтая зьява, думаюць, залежыць&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k5lymwzkgbwsyp5b9c6v3gymra3xw8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125046</id>
    <revision>
      <id>289945</id>
      <parentid>289845</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289945</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="skx1coddgt95du7ku7dqh6zh8e0hu6y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 52 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ад таго, што літвіны, асеўшы на доўгі час сярод пушч і балот, як-бы захаваліся тут ад культурна-гістарычнага руху і ад культурных уплываў.

Што датычыць да звычайных промыслаў, якімі жылі і карміліся літвіны, то й тут яны йшлі тым шляхам, які паказвала ім матка-прырода. Балоты, вазёры і рэкі клікалі іх да рыбацтва, адвечныя лясы — да зьвералоўства і пчалярства. Вельмі рана павінны былі яны прышыцца да зямлі, зрабіцца аселым народам, бо куды ты пойдзеш, калі цябе ня пускае вольна хадзіць па сьвеце то балота, то вада. Асеўшы на мясцох, літвіны пачалі эксплёатаваць тыя кавалкі сухога грунту, якія былі раскіданы па іх зямлі. Так павінна было зьявіцца сярод іх рольніцтва. Усе летапісы XII і XIII сталецьця ў адзін голас гавораць, што літвіны таго часу былі ўжо рольнікамі і мелі, дзякуючы гэтаму, больш чым даволі хлеба.

Жывучы ў лясным заціску, адгароджаныя ад суседзяў балотамі і вазёрамі, літвіны не маглі разьвінуць такой культуры, якая была ў той час у ўсходніх і заходніх славян. Гарадоў, як гандлёвых цэнтраў, у іх ня было. Зрэдка можна было спаткаць гарады, як цэнтры стратэгічныя, каторыя мала чым розьніліся ад вёсак. Найчасьцей жылі яны па вёсках, зьбіраючыся ў купу патрыярхальнай сям’і ці роду. На чале такіх сямей і родаў стаялі звычайныя старшыні, роданачальнікі, ці князі, каторых літвіны называлі рыкасамі і кунігасамі. Летапісы гавораць, што такіх князёў у літвінаў было шмат. У нас ёсьць, напрыклад, такія весткі, што паўночна-ўсходні, рускі вялікі князь Аляксандар Неўскі ў бойцы пад Тарапцом забіў восем літоўскіх князёў; Даніла Раманавіч, вялікі князь Галіцка-Валынскі, змагаючыся з ятвягамі, забіў сорак ятвяскіх князёў. Нам трэба выясьніць, кім былі гэтыя літвінскія кунігасы ці рыкасы, якую яны мелі ўладу і моц. Мы мала можам адказаць на гэтае пытаньне. Усё-ж такі вядома, што ўлада літвінскіх князёў пашыралася на нязначныя па тэрыторыі вясковыя аколіцы, але ў гэтым невялікім абшары яны кіравалі зусім незалежна адзін ад другога. Паміж імі часта адбываліся хаўрусы, а яшчэ часьцей ішло змаганьне з прычын чыста мясцовых ці родавых; іншы раз яны злучаліся для якога-колечы хаўруснага паходу на суседзяў. Магчыма думаць, што некаторыя кунігасы былі проста патомкамі родавых старшын: другія абіраліся асобнымі патрыярхальнымі грамадамі для таго, каб стаць на чале іх у цяжкі час барацьбы з другімі такім-ж грамадамі: трэція прышлі збоку і сілком накінулі сваю ўладу, скарыстаўшы ці сваю экономічную моц, ці цяжкае і гаротнае палажэньне асобнай літоўскай групы. Часам з летапісаў можна бачыць, што асобныя літоўскія&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>skx1coddgt95du7ku7dqh6zh8e0hu6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125047</id>
    <revision>
      <id>289946</id>
      <parentid>289846</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289946</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4760" sha1="9s1mo5ev74ft92jaxh3wtdmkoxfydtn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 53 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;князі зьбіралі вокала сябе ахвотнікаў да нажывы, організавалі нешта падобнае на славянскую і германскую дружыну і рабілі напады на суседнія землі. Нават такі багаты і магутны горад, як Рыга, ня мог лічыць сябе бясьпечным ад нападаў літоўскіх князёў.

У літвінаў доўга трымалася паганская вера, бо, дзякуючы асобнасьці свайго грамадзкага і політычнага жыцьця, яны ня мелі ніякіх шырокіх зносін з народамі хрысьціянскай рэлігіі. Нават у XIII сталецьці, калі ўжо ўсе народы навокала літвінаў прынялі хрысьціянскую веру, яны, як і раней, былі паганскім народам. Літвіны, як раней і славяне, лічылі, што ўся прырода заселена багамі, і кланяліся сілам прыроды. Сілы прыроды жылі ў зьявах прыроды, у зьверах і г. д. Дзякуючы гэтаму, яны кланяліся сонцу, агню, гругану, дрэвам, каменьням, рэкам, зьверам і г. д. Летапісец Пётра Дюсбурскі так апісуе веру літоўскага племені прусаў: „У прусаў няма паняцьця аб богу (у разуменьні хрысьціянскім), бо яны народ просты і някультурны. Дзеля таго, што яны ня маюць пісьма, яны ня могуць пазнаёміцца з кнігамі сьвятога пісьма. Ня ведаючы бога, яны па абмылцы лічаць за бога ўсялякае стварэньне, як, напрыклад, сонца, месяц і зоры, гром, жывёл, птушак, нават жаб. Таксама ёсьць у іх запаведныя лясы, палі і воды, дзе яны не адважваюцца ні рубіць дрэва, ні араць, ні лавіць рыбу“. Як і ўсе арыйцы, літвіны асабліва паважалі і кланяліся жыватворчаму агню ўва ўсіх яго зьявах і формах, лічачы агонь наймацнейшай боскай сілай. Пакланеньне агню было астаткам моцна разьвітага калісь культу продкаў. Дзеля гэтага агонь дамовага вогнішча быў сьвяшчэнным нават у пазнейшыя часы, калі літвіны зрабіліся ўжо хрысьціянамі.

Найгалоўнейшым пэрсоніфікаваным богам лічыўся пан маланкі і грому — Пэркунас, падобны да ўсходня-славянскага Пяруна і нямецкага бога-грамаўніка Тора. Апрача яго, літвіны кланяліся другім багом, у асобе каторых бачылі асобныя сілы акружаючай іх маткі-прыроды. Наогул кажучы, рэлігія літвінаў была дужа падобна на паганскую веру ўсходніх славян. У ліку літоўскіх багоў спатыкаюцца нават добра вядомыя славянскія багі Лель і Лада, якія прадстаўляюць сабою сонца і чалавечую радасьць.

Да нашага часу шмат якія падручнікі кажуць аб тым, што ў літвінаў паганскага часу існавала добра організованая жрэцкая іерархія, на чале каторай стаяў нейкі старэйшы жрэц, якому даюць назву Крыве-Крывейта, каторы быў ня толькі першай духоўнай уладай у літвінаў, але меў і вышэйшую сьвецкую ўладу. Усё гэта ёсьць чыстае непаразуменьне. Грунтуецца яно на хроніцы канца XIII сталецьця Пётры Дюсбурскага, у каторай, паміж іншым, гаворыцца: „У літвінскага {{перанос пачатак|на|роду}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9s1mo5ev74ft92jaxh3wtdmkoxfydtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125048</id>
    <revision>
      <id>289947</id>
      <parentid>289847</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289947</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4354" sha1="5q5zowf8xyo4xp10iauqattoaual9ru" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 54 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;роду Прусаў было такое месца, звалася яно Ромаў. Гэтая назва мае свой пачатак ад назвы вечнага гораду Рыму. Тут, як у Ромаве, жыў нехта Крыве, каторага яны паважаюць, як папу. Як пан наш папа кіруе агульнаю царквою верных, так Крыве кіруе ня толькі памянёным народам (прусамі), але і Летамі і другімі народамі зямлі Літоўскай. Улада яго мела такую моц, што калі сам ён ці хто другі, ім пасланы, праходзіў па зямлі літвінаў, то ўсе князі, знатныя людзі і просты народ рабілі яму вялікую пашану“. Вядомы профэсар Мяржынскі даводзіць, што гэтаму паданьню, запісанаму ў хроніцы, нельга даваць веры. Справа ў тым, што паданьне аб Крыве маецца толькі ў аднаго Пётры Дюсбурскага, а ўсе другія гістарычныя крыніцы — як старэйшыя, так і сучасныя яму, — нічога не гавораць аб Крыве і аб яго ўладзе. Найпэўней, самае слова „Крыве“ хутчэй магчыма разумець, як уласнае імя нейкага паважанага ў літвінаў жраца ці валхва, чым агульную назву асобы, меўшай такую вялікую моц і ўладу. Што датычыць падвойнай назвы „Крыве-Крывейта“, то яе ў Пётры Дюсбурскага зусім няма; апроч таго, яна і немагчыма ў літоўскай мове, каторая наогул ня ведае такіх падвойнасьцяй. Параўнаўшы з паданьнем хронікі П. Дюсбурскага ўсе другія весткі аб літвінах таго часу, мы можам пэўна сказаць, што да пачатку XIII сталецьця ў Літве ня было і не магло быць адзінай дзяржаўнай улады. Зьмест паданьня аб Крыве-Крывейце ня можа быць пагоджаны з абставінамі жыцьця літвінаў таго часу.

&lt;center&gt;'''Аб’яднаньне Літвы.'''&lt;/center&gt;

У канцы XII і ў пачатку XIII сталецьця сярод літвінскіх пляменьняў, раскіданых сярод {{абмылка|лясой|лясоў}} і балот, пачынаецца нейкі концэнтрацыйны рух. Калі мы ўглядаемся, што вызвала гэты рух, то пабачым, што ён вынік, як адказ на той уціск, каторы рыхтуецца ў гэты час на Літву з паўдня і ўсходу. Водлуг вестак рускіх летапісаў, на працягу XII сталецьця і раней на Літву йдуць досыць частыя паходы паўднёва-рускіх князёў. Так, напрыклад, вядома, што ўжо Ўладзімер Кіеўскі (так званы сьвяты) ня раз рабіў паходы на ятвягаў і некалькі раз перамагаў іх. Адзін з сыноў Уладзімера, добра вядомы Яраслаў Мудры, таксама не адзін раз хадзіў паходамі на Літву, карыстаючыся з неорганізованасьці яе насельнікаў. Для стратэгічных мэт, каб мець апорны пункт пры наступе ў Літву, Яраслаў пабудаваў на мяжы Літвы з Русьсю горад, каторы назваў Наваградкам. Асабліва многа паходаў на тэрыторыю Літвы рабілі галіцка-валынскія князі.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5q5zowf8xyo4xp10iauqattoaual9ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125051</id>
    <revision>
      <id>289948</id>
      <parentid>289850</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289948</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4852" sha1="kp859xp9m9xtxz4j743hupamopl0gvd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 57 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Літвіны і лівы, прыняўшы вадохрышча, пры першай магчымасьці зноў апускаюцца ў чыстыя воды Дзьвіны, змываюць з сябе хрысьціянства і адсылаюць яго па Дзьвіне назад да немцаў, адкуль яно і прышло. Калі на Захадзе даведаліся аб гэтым, то рымскі папа абвясьціў крыжовы паход на Лівонію і Літву, бо ў той час у Заходняй Эўропе якраз ішла эпоха крыжовых паходаў. Розныя клясы заходняга грамадзянства, дабіваючыся сваіх політычных і экономічных мэт, давалі матэрыял і грунт для гэтай эпохі. Пад знакам крыжа хаваліся політычныя і экономічныя інтарэсы ўдзельнікаў паходаў: рыцары шукалі новых фэодаў, гандляры — новых рынкаў, мужыкі-сэрвы — вольнага жыцьця, духавенства — новых парафій, якія-б плацілі яму дзесяціну і г. д. Гэты натоўп з далёкімі ад хрысьціянства мэтамі і інтарэсамі прышоў з Заходняй Эўропы ў Лівонію і Літву для пашырэньня рэлігіі хрыста.

У 1200 годзе пры ўтоку Заходняй Дзьвіны ўжо зьяўляецца крыжовае апалчэньне, на чале якога стаіць будучы біскуп Лівоніі Альбэрт Буксгэўдзен. З крыжам, такім спосабам, на Літву прышоў меч. У 1201 годзе ў чатырнаццаці кілёмэтрах ад мора на Заходняй Дзьвіне Альбэрт закладае горад Рыгу, каторы робіць месцам сваёй катэдры. Біскуп добра разумеў, што на аднэй пропаведзі аперціся ня можна. Каб зьберагчы заснаваны горад, патрэбна была немалая ваенная сіла, якая абараняла-б яго. Каб утварыць яе, ён пачаў раздаваць у літоўскіх землях фэоды тым рыцарам, якія сюды зьяўляліся. Але гэтага было мала. Трэба было мець большы лік людзей і лепшую організацыю. Сучасная яму гісторыя паказала выхад. У гэтым-жа годзе ён засноўвае для Літвы і Лівоніі рыцарска-манаскі ордэн, падобны тым, якія заснаваліся ў Палестыне. Новы ордэн, атрымаўшы статут палестынскага ордэну тампліераў, пачаў называцца брацтвам хрыстовай дружыны (fratres miliciae Christi), а потым ордэнам мечаносцаў ({{абмылка|qladiferi|gladiferi}}), ці Лівонскім. Відочная адзнака рыцараў-манахаў гэтага ордэну такая: белы плашч з чырвоным крыжам і мячом на плячох. Сябры ордэну атрымалі ад папы ня толькі абавязак пашырыць хрысьціянства, але й права ўладаць пакоранымі землямі залежна ад рыскага біскупа. Крыжам, мечам і агнём робяць яны сваю справу, рабацяць ліваў і літвінаў і сілком перарабляюць іх на хрысьціян. Каб лепш трымаць у сваіх руках новых каталікоў, яны муруюць моцныя замчышчы ў Крэйцбурзе, Дынабурзе, Волькэнбэрзе, Люцыне, Рэжыцы і г. д. Бяз страху седзячы ў мурох сваіх замкаў, яны зьнявольваюць, эксплёатуюць і германізуюць край ад паўночнай мяжы цяперашняй Ковеншчыны да Фінскай затокі і да Пскоўшчыны. Мясцовыя жыхары, згубіўшыя вольнасьць ці сілком пераробленыя на хрысьціян, падымаюць паўстаньне і гуртуюцца, каб мець магчымасьць абароны ад уціску.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kp859xp9m9xtxz4j743hupamopl0gvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125052</id>
    <revision>
      <id>289949</id>
      <parentid>289851</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289949</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="7b5q8l5zqjcxtr8chos7x243m5tdusa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 58 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Крыху пазней ад Лівонскага ордэну пры Бальтыцкім моры, паміж Нёмнам і Віслай, на землях літвінскага племя прусаў абсеўся другі духоўна-рыцарскі ордэн — Тэўтонскі. Зьявіўся ён сюды з Палестыны, дзе існаваў з часу трэцяга крыжовага паходу. Затрымацца ў Палестыне на далейшыя часы ён ня мог, бо там мусульмане пачалі праганяць крыжакоў. У такі цяжкі для ордэну момант да яго зьвярнуўся адзін польскі ўдзельны князь, гэрцаг Мазавецкі Канрад. Ён запрасіў да сябе рыцараў Тэўтонскага ордэну, каб яны баранілі яго землі ад нападаў літоўскага племя прусаў. Калі рыцары аселі на новыя месцы, пачалося іх змаганьне з прусамі. Барацьба была ўпартая і крывавая. Дзякуючы свайму ваяўніцкаму штукарству і добрай зброі ўрэшце тэўтонцы атрымалі верх. Прусы прымушаны былі часткаю выселіцца на паўднёвы ўсход, часткаю загінулі ў няроўнай барацьбе, часткаю зьліліся з немцамі. Літоўскі нацыянальны твар іх сьцёрся, а імя перашло да немцаў, каторыя зрабілі гэты літоўскі край сваёй колёніяй.

Палажэньне Лівонскага ордэну між тым пагаршалася. Апроч ліваў, на яго напіралі суседзі рускія, якія мелі свой экономічны ўплыў на Літву і не хацелі ад яго адмовіцца. Ордэн разлагаўся і ўнутры ад адсутнасьці дысцыпліны. Людзі туды набіраліся сьпешна, без адбору. Мечаносцы сваім „манашацкім“ жыцьцём праслаўляліся па ўсёй Эўропе. Ня бачачы ніякага паратунку для ордэну, яго магістар Вольквін прапанаваў Тэўтонскаму ордэну, каб той згадзіўся на зьліяньне мечаносцаў з ім. Пасьля перагавораў {{абмылка|ў|у}} 1237 годзе абодва ордэны злучыліся, каб лепш змагацца з Літвою. Літвіны, устрывожаныя гэтымі суседзямі, пачалі з імі крывавую барацьбу, баронячы сваю народнасьць. Пэўна, што і літоўскім пляменьням трэба было злучацца ў адно моцнае гаспадарства, каб цалкам не загінуць у гэтай барацьбе.

Такім спосабам, самае жыцьцё прымушала літвінскія пляменьні да аб’яднаньня. З двох бакоў былі яны сьціснуты сваімі суседзямі. З аднаго боку, з усходу, напіралі на іх рускія славяне, з другога боку, з захаду, ішоў гвалтоўны нямецкі ўціск. Літоўцам, у адказ на гэты двухбочны націск, прышлося гуртавацца. Раней яны гуртуюцца ў ваенныя сувязі, пазней з гэтых сувязяў вынікае грамадзянская і дзяржаўная організацыя. Організуючы адпор сваім заходнім і ўсходнім суседзям, літвіны падаліся некалькі на ўсход, бо славяне былі слабейшыя ад немцаў: літвіны рушыліся ў бок меншага супраціўленьня. Спаткаўшыся з полацкімі славянамі ўжо на славянскай тэрыторыі, літвіны аказаліся з політычна-організацыйнага боку мацнейшымі і пачалі творчую працу ў Полаччыне. Так пачаўся пэрыод {{перанос пачатак|су|польнага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7b5q8l5zqjcxtr8chos7x243m5tdusa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125054</id>
    <revision>
      <id>289942</id>
      <parentid>289854</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289942</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4439" sha1="65kkqoc94v9yicyfp06ffn4v7iyvr9r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 60 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;так званую Чорную Русь, тэрыторыя каторай займала правыя прытокі Нёмну. Тут ён атрымаў уладу над ніжэйпаданымі гарадамі: Наваградкам, Слонімам, Горадняю, Ваўкавыскам і г. д. Яго падручныя князі ў гэты самы час зацьвярдзіліся ў самым Полацку. Сталіцаю свайго гаспадарства Мэндаўг зрабіў Наваградак.

Такім спосабам Мэндаўг збудаваў гаспадарства, каторае з самага пачатку было ня проста літоўскім, а літоўска-беларускім. Літоўскі гаспадар добра разумеў, што аперціся ў сваёй будоўлі толькі на адных літвінаў ён ня можа. Племя літвінаў было невялікае, апроч таго, у ім ня было культурнай моцы. Трэба было прыцягнуць да дзяржаўнай творчасьці полацкае грамадзянства. Толькі яно было тым элемэнтам, з каторага можна было чэрпаць і збройную сілу і організацыйна-культурную традыцыю, каторая была надта патрэбна для маладога, чуць пачынаўшага сваю організацыйную працу гаспадарства. І трэба зазначыць, што Полацкая Русь пэўна дала новаму гаспадарству свае парадкі, звычаі, установы і культуру.

Найбольш пагражалі новаму гаспадарству заходнія суседзі — крыжакі. Часам здавалася, што малады дзяржаўны організм ня вытрывае заходняга націску. Крыжакі карысталі з кожнага выпадку, каб умяшацца ў хатнія справы Літвы і Беларусі. Змагацца з імі зброяю яшчэ ня было магчыма. І Мэндаўг, добра ведаючы, што барацьба з немцамі прывядзе гаспадарства да гібелі, стрымліваў іх, робячы ім усялякія ўступкі і пасылаючы ім падарункі. Каб лепш забясьпечыць сваё гаспадарства ад нападаў крыжакоў, ён прыняў нават у 1250 годзе вадохрышча. Само сабою разумеецца, што гэтае вадохрышча мела выключна толькі політычны кірунак і „было льсціво“, як кажа летапісец. Перамяніўшы сваю веру і зрабіўшыся афіцыяльна хрысьціянінам, Мэндаўг у сваёй істоце ніколькі не перамяніўся. Ён, як і раней, прыносіў ахвяры сваім старым паганскім багом, верыў сваёю старою вераю: выходзячы на паляваньне, ён заўжды, як і раней, асьцерагаўся і баяўся, каб заяц не перабег яму дарогі, а калі гэта бывала, то ён варочаўся да хаты.

Праз нейкі час выявілася ўсё-ж такі, што гэтае „льсьцівае“ вадохрышча не забясьпечыла Літвы ад нападаў немцаў, каторыя, як і раней, не давалі Мэндаўгу спакою. Абачыўшы гэтае і пераканаўшыся, што дабром ад крыжакоў нічога не дабіцца, ён зрокся хрысьціянства, стаў на чале абуранага нямецкімі нападамі народу і так разьбіў ордэнскія войскі, што яны доўгі час памяталі гэтую навуку і ўстрымліваліся ад паходаў на літоўска-беларускія землі.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>65kkqoc94v9yicyfp06ffn4v7iyvr9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125062</id>
    <revision>
      <id>289911</id>
      <parentid>289863</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>289911</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6238" sha1="4h8t5rl0ugf77tccwvur8064193fa55" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Воўка|вічы}} бал., 217) Воўкавічы мал. грудзінаўскай вол. быхаўскага пав., 218) Ваўкавыскі бобрскай вол. сянскога пав., 219) Ваўкавіцкі Крупец целяшоўскай вол. гомельскага пав., 220) Воўкаўшчына, 221) Воўкаўшчына горацкай вол. горацкага пав., 222) Ваўкалакава дубровенскай вол. горацкага пав., 223) Ваўчкова добрамысьлянскай вол., 224) Воўкавічы стараталачынскай вол., 225) Ваўкавічы алёнавіцкай вол., 226) Воўкава руднянскай вол., 227) Воўкава, 228) Воўкава, 229) Воўкава любавіцкай вол., 230) Ваўкі мікуліцкай вол. аршанскага пав., 231) Воўкаўка беліцкай вол. Чэрыкаўскага пав., 232) Ваўкаўцы старасельскай вол. амсьціслаўскага пав.; VII у чарнігаўскай губ. — 233) Воўчая Гара нежынскай акругі, 234) Воўчык канатопскай акругі, 235) Вільчыкі ноўгарад-северскай акр., 236) Воўчкаўскі, 237) Воўчак чарнігаўскай акр.; VIII у віленскай губ. — 238) Ваўкі богінскай вол., 239) Ваўчкі глыбоцкай вол., 240) Воўчае Поле, 241) Воўкаўшчына, 242) Воўкаўшчына ёдзкай вол., 243) Воўкава лужацкай вол.,
244) Воўкава, 245) Воўкава, 246) Воўкава, 247). Воўкава мікалаеўскай вол., 248) Ваўчкі нова-пагосцкай вол., 249) Воўкаўшчына перабродзкай вол.,
250) Воўчая Гара перабродзкай вол., 251) Воўкава чарневіцкай вол. дзісьненскага пав., 252) Ваўчынкі васіліскай вол., 253) Воўк, 254) Ваўкі жырмунскай вол., 255) Воўкавічы, 256) Ваўчкі жолудзкай вол., 257) Ваўкаўцы
лідзкай вол., 258) Ваўчкі, 259) Ваўчкі 260) Ваўчкі арлянскай вол., 261) Воўкавічы радунскай вол., 262) Вільканцы, 263) Вільканцы эйшынскай вол., лідзкага пав., 264) Ваўкаўшчызна, 265) Ваўкаўшчызна гальшанскай вол., 266) Ваўкаўшчызна дзевеніскай вол., 267) Ваўкі крэўскай вол., 268) Ваўкі лугамовіцкай вол., 269) Воўка налібоцкай вол., 270) Ваўкаўшчызна палянскай вол., 271) Воўка налібоцкай вол, ашмянскага пав.,
272) Вількошня сумеліскай вол., 273) Валкойці ганушынскай вол., 274) Вількішкі, 275) Вількішкі, 276) Вількоболе еўеўскай вол., 277) Вількішкі, 278) Вількішкі, 279) Волкокемя жосельскай вол., 280) Вількішчызна кронскай вол. троцкага пав., 281) Вількіне кукуціскай вол., 282) Вількарыя лынгмянскай вол., 283) Вількаполь кукуціскай вол., 284) Вількокайніс, 285) Вількорайсьціс лынгмянскай вол., 286) Вількорабішкі рудамінскай вол. сьвянцянскага пав., 287) Вількорабішкі рукойніцкай вол.,
288) Воўчча Лапа рудамінскай вол., 289) Воўкарабішкі рукойніцкай вол.,
290) Ваўкштомы чумскай вол., 291) Вілкамуша, 292) Вілкройсьця, 293) Вілкосьласьціс, 294) Вілкомуша яніскай вол., 295) Воўкаўшчына, 296) Воўкаўшчына, 297) Воўкаўшчына, 298) Ваўчуны, 299) Ваўчыны Дольныя, 300) Ваўчыны, 301) Ваўчуны, 302) Ваўчуны, 203) Воўчая Лапа рудамінскай вол., 304) Вілкорайсьце яніскай вол., 305) Ваўчкі крывіцкай вол., 306) Ваўкаўшчына, 307) Ваўкі краснасельскай вол., 308) Воўкаўшчына, 309) Воўкаўшчына крайскай вол., 310) Ваўскі княгінінскай вол., 311) Воўкаўшчызна, 312) Воўкаўшчызна вілейскай вол., 313) Ваўкалата будслаўскай вол., 314) Воўчы Лог гарадоцкай вол., 315) Ваўчкі германіскай вол., 316) Ваўкалата, 317) Ваўкалата, 318) Ваўкалата, 319) Ваўкалата ваўкалацкай, 320) Воўкава парпліцкай вол., 321) Воўкаўшчына, 322) Воўкаўшчына, 323) Ваўкі новіцкай вол., 324) Ваўкі маладэчынскай вол., 325) Воўчын, 326) Ваўкі манькавіцкай вол., 327) Ваўчкі крывіцкай вол., 328) Вількутаны ўцянскай вол., 329) Воўкагулі, 330) Вількшыкі ільінскай вол., 331) Вількінцы, 332) Вількінцы быстрыцкай вол., 333) Вількішкі маляцкай вол., 334) Вількінка, 335) Вількарайсьце неменчынскай вол.; IX — у ковенскай губ. 336) Вількяны, 337) Вількяны швекшнянскай вол., 338) Вількішкі эржвілаўскай, 339) Вількішкі расіенскай вол., 340) Вількішкі шыдлоўскай вол., 341) Вількі вэвіржанскай вол., 342) Вілкупэ расіенскай вол., 343) Вілкулаўкі паюрскай вол., 344) Вілкукомпэ {{перанос пачатак|швекшнян|скай}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4h8t5rl0ugf77tccwvur8064193fa55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125065</id>
    <revision>
      <id>289941</id>
      <parentid>289866</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289941</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="63couyprimswwx2wlpm44uzggxoi4yy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 63 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўсё гэтае, то зразумеем, што Вайшэлак рабіў забойствы не дзеля свайго капрызу, а дзеля політычнай мэты.

Некалькі раней, калі была спрэчка паміж галіцкім князем Данілай Раманавічам і Мэндаўгам, літоўскі князь, жадаючы згоды, паслаў дзеля гэтай справы ў Галіччыну Вайшэлка. Вайшэлку ўдалося дабіцца згоды. Потым ён застаўся жыць у м. Холме ў Галіччыне, мабыць дзеля таго, каб падтрымаць згоду. Гэтая дыплёматычная місія яму ўдалася. Згода была ўзмоцнена выданьнем замуж сястры Вайшэлка за сына Данілы — Шварна. Княжаваньне над Чорнай Русьсю, а таксама жыцьцё ў Галіцкай Русі зрабілі з Вайшэлка прыхільніка рускай нацыі, культуры і праваслаўнай веры. Раней паданьне не шкадавала чорнай хварбы, калі давала малюнак паганскага жыцьця Вайшэлка. Цяпер яно таксама не шкадуе ружовай хварбы, малюючы Вайшэлка ў хрысьціянстве. Паданьне кажа, што, жывучы ў Галіччыне, Вайшэлак пазнаёміўся з адным ігуменам Грыгорам, такім сьвятым чалавекам, якога, водлуг паданьня, „ня было раней і ня будзе пазьней“. Гэты сьвяты ігумэн меў такі ўплыў на літоўскага сярдзітага князя, што ён зрабіўся сьвятым чалавекам. Вайшэлка стала грызьці сумленьне за ўсе тыя забойствы, каторыя ён утварыў раней, калі быў у паганскім стане. Ён прыняў вадохрышча, не здаволіўшыся гэтым, ён потым зрокся мірскага грэшнага жыцьця і прыняў манашацкі пострыг. Тры гады пражыў Вайшэлак у Галіччыне пад кіраўніцтвам ігумэна Грыгора, але яму ўсё жадалася сьвяцейшага жыцьця. Даведаўшыся, што жыцьцё можна знайсьці на Афоне, ён паехаў туды. Да Афону з нейкіх прычын яму не давялося дабрацца, і тады ён вярнуўся на бацькаўшчыну. Тут, недалёка каля Наваградку, ён заснаваў манастыр, дзе і жыў, як просты, звычайны манах. Мэндаўг, каторы ў той час быў жывы, гневаўся на сына, што ён, замест таго, каб дапамагаць бацьку ў політычных справах, зачыніўся ў манастыры, але Вайшэлак быў цьвёрдым і астаўся манахам.

Так кажа летапіснае паданьне. Але далейшыя падзеі прымушаюць нас крыху іначай тлумачыць хрысьціянскі настрой Вайшэлка.

Нам, напрыклад, вядома, што калі Мэндаўг быў забіты загаворшчыкамі, Вайшэлак уцёк да Пінску і тут жыў зусім бязбоязна, пакрыты манашацкай расай і клабуком. Манашацкі сан даваў паратунак ня столькі яго грэшнай душы, колькі целу. Але калі прышоў зручны момант пасьля сьмерці Таўцівіла, калі Вайшэлак зрабіўся мацнейшым ад сваіх ворагаў, ён адразу без ваганьня скінуў з сябе расу і згрупаваў каля сябе беларускія хрысьціянскія масы, каторыя падтрымлівалі яго, забраў Наваградак і абвясьціў сябе вялікім аднаўладным князем у гаспадарстве. Пачалася крывавая расправа з тымі князямі, каторыя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>63couyprimswwx2wlpm44uzggxoi4yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125067</id>
    <revision>
      <id>289950</id>
      <parentid>289868</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289950</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4924" sha1="8aom3xsj82znm7c14vl9qytroo7j56i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 65 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;уладу літоўскага гаспадара. У пачатку выканаўчую ўладу там мелі намесьнікі гаспадара пры заканадаўчай уладзе веча, што засталося ад старажытных часоў; потым на полацкім пасадзе сядзелі малодшыя браты ці сыны гаспадара. З гэтага часу Полацак ужо даволі моцна закрапіўся за Літвою. За Полацкам прышоў чарод і да Віцебску, каторы яшчэ ў ранейшыя часы абасобіўся ад Полацку ў незалежнае княства. Апошні віцебскі князь, ня маючы насьледнікаў па мужчынскай лініі, аддаў сваю дачку за сына Гэдымінавага, Альгэрда. Па сьмерці цесьця, Альгэрд зрабіўся віцебскім князем і, разумеецца, быў у залежнасьці ад бацькі свайго Гэдыміна. Хутка ўвашоў у склад новага гаспадарства і наш Менск са сваёю воласьцю. У летапісе пад 1326 годам ёсьць вестка, што ў Ноўгарад прыходзілі пасланцы ад Літоўска-Беларускага гаспадарства. Паміж імі названы і Васіль, князь менскі. Выходзіць, што яшчэ да гэтага часу тэрыторыя Меншчыны ўвашла ў склад новай дзяржавы, калі ў 1326 годзе менскі князь быў ужо адным з падручных князёў Літоўска-Беларускага гаспадарства. Магчыма думаць, што каля гэтага самага часу, ці, можа, некалькі раней, зрабіліся залежнымі ад Літвы княствы Лукомскае і Друцкае. Каля гэтага-ж часу маладое гаспадарства ўключыла ў склад сваёй тэрыторыі Турава-Пінскае Палесьсе і зямлю Берасьцейскую, каторая ў заходняй сваёй палавіне насіла назву Падлясься.

Пасьля сьмерці Гэдыміна тэрыторыя гаспадарства ўсё пашыраецца, уключаючы ў свой склад тэрыторыі, населеныя заходнімі рускімі славянамі. У часы Альгэрда і Кэйстута, наступнікаў Гэдыміна, да Літоўска-Беларускага гаспадарства прылучыліся Чарнігаўшчына і Кіеўская воласьць з Валыньню і Падольлем. Трэба зазначыць, што Кіеўшчына яшчэ ў пачатку XIV сталецьця ня была падобна на тую багатую, моцную і магутную Кіеўшчыну, каторая ў часы, напрыклад, Уладзімера Манамаха руйнавала і нішчыла з такою заўзятасьцю тэрыторыю Полаччыны. Кіеўшчына ў гэтыя часы сама была зруйнавана і зьнішчана дашчэнту як хатнім бязладзьдзем, так і набегамі паўднёвых стэпнякоў-манголаў, — раней полаўцаў, а потым татар. Слава і багацьце вялікага князя кіеўскага зьніклі. Ён зрабіўся адным з тых маленькіх, паўднёвых князькоў, каторыя ледзьве-ледзьве трымаліся, апіраючыся на нязначную жменьку рускіх насельнікаў, пазасталых у стэпу, ня гледзячы на небясьпечнасьць ад татар. „Маці гарадоў рускіх“, паўднёвы залаты ключ ад вялікага воднага шляху з Варагаў у Грэкі, багаты, густа заселены раней Кіеў быў цяпер невялікім мястэчкам бяз усякай гандлёвай вагі. Італьянскі манах Пляна-Карпіні, каторы, праяжджаючы па паўднёва-ўсходнім краі, бачыў у гэты час, паміж {{перанос пачатак|ін|шым}}
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8aom3xsj82znm7c14vl9qytroo7j56i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125070</id>
    <revision>
      <id>289951</id>
      <parentid>289871</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289951</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="749aumvro9l7n461asihzwfm8uvx03h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 68 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ве|даюць}} ваяўнічае штукарства, каторае таксама прышло сюды з Полаччыны. Жыхары маюць добрую організацыю. Нам, напрыклад, вядома, што яны бароняць свае гарады па чарзе, праз колькі месяцаў кожная група. Яны ня толькі служаць у войсках гаспадара, але складаюць іх значную частку. Ім, як найбольш культурнаму элемэнту, даручаецца каманда над вайсковымі часткамі і абарона ад ворагаў меж гаспадарства. Яны кіруюць ад імя гаспадара як асобнымі гарадамі, так і цэльнымі тэрыторыямі. Ім дапаручаюцца такія справы, дзе асабліва патрэбна адукацыя і спрыт, напрыклад, зносіны вялікага княства з суседнімі гаспадарствамі. Адным словам, мы бачым, што беларуская частка жыхарства, як найбольш культурны элемэнт, займае пачэснае месца ў політычных і грамадзянскіх справах гаспадарства. Ідзе даволі згоднае сужыцьцё паміж двума народамі. У Літоўска-Беларускім гаспадарстве кіруе гаспадар-літвін, а пануе асьвета і культура беларуса. Ёсьць нават такая думка, што гаспадары дзяржавы ня былі прыроднымі літвінамі, а патомкамі тых князёў Полацкай Русі, каторыя раней, у канцы папярэдняга пэрыоду, уцякалі ў Літву ад бязладзьдзя, якое настала ў Полаччыне. Ня ўходзячы ў разгляд гэтай думкі, мы ўсё-ж такі павінны адзначыць, што самі гаспадары княства лічылі сябе літвінамі. Гэтае літвінскае самапачуцьцё ня было, аднак-жа, шовіністычным. Усе яны добра ведаюць беларускую мову, некаторыя з іх прымаюць усходнюю хрысьціянскую веру і бяруць шлюбы з рускімі княжнамі. Беларуская мова пануе ня толькі ў палацы вялікага князя, але і сярод грамадзянства. Дзяржаўныя пастановы выдаюцца раней у дзьвюх мовах, а потым амаль што выключна ў беларускай мове. Гаспадар, лічачы сябе літвінам па нацыі, прызнаваў, што ён, як дзяржавец, ёсьць прадстаўнік тэй і другой нацыі. У офіцыйных граматах і ў зносінах з суседнімі народамі ён называе сябе царом літвінаў і русінаў (rex Litwinorum Ruthenorumque). Іначай і быць не магло, бо дзьве трэція часткі яго зямель былі беларускія.

Ня гледзячы на тое, што ў літвінаў была вера паганская, а ў беларусаў усходня-славянская, абедзьве нацыі жылі ў згодзе. У дзяржаве пануе шырокая верацярплівасьць. Да якой-бы веры хто ні належаў, ён служыць аднаму богу. Гэдымін, адказваючы на адну з пропозыцый рымскага папы, у сваёй грамаце так піша аб гэтым: „Я казаў, што дазволю хрысьціянам маліцца па звычаі іх веры, русінам — па іх звычаі, паляком — па іх. А мы, літвіны, будзем маліцца {{абмылка|панашым|па нашым}} звычаі, бо ўсе мы паважаем аднаго бога“. Трэба ўсё-ж такі адзначыць, што літвіны пачалі браць у беларусаў іх культуру, мову і нават веру. Так, напрыклад, вядома, што ў канцы XIV сталецьця больш як 50 {{перанос пачатак|літ|вінскіх}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>749aumvro9l7n461asihzwfm8uvx03h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125073</id>
    <revision>
      <id>289952</id>
      <parentid>289874</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289952</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="6ogxtkrze250i96l55shmefyinitfu9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 71 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Ня тое мы будзем бачыць на ўсходзе, дзе навокала Масквы таксама пачалося зьбіраньне і концэнтрацыя дзяржавы — усходняй, Маскоўскай Русі. Масква, зьбіраючы Русь, паступова і няўхільна касуе на сваіх абшарах старарускую ідэю народапраўства. Тут увесь час будзе расьці моцнае самаўладзтва маскоўскіх гаспадароў, каторае потым дасьць цьвёрды грунт для бязупыннай сваволі, напрыклад, Івана IV Грознага. Усякая асобная воласьць, змушаная ўвайсьці ў склад Маскоўскага гаспадарства, павінна будзе згубіць свой асабісты твар, свае старажытныя звычаі і традыцыі. Маскоўскае самаўладзтва сваёю цяжкаю рукою будзе касаваць тэрыторыяльную індывідуальнасьць абласьцей і будзе будаваць цэнтралістычную дзяржаву з абсолютнаю ўладаю монарха.

Не касуючы праў веча і старарускай ідэі народапраўства, новая дзяржаўная літоўска-беларуская ўлада будзе прагнуцца скасаваць уладу асобных маскоўскіх князёў. Праўда, мясцовыя князі не зганяюцца з сваіх пасад, але яны павінны прызнаць як-бы васальную залежнасьць ад вялікага князя і гаспадара Літвы і Беларусі. Толькі ў тых валасьцёх, дзе пасады заставаліся з якіх-небудзь прычын пустымі, гаспадар садзіў, як князёў, намесьнікаў, сваіх родзічаў і сваякоў, каторыя таксама рабіліся васаламі вялікага князя.

&lt;center&gt;'''Адносіны гаспадарства да нямецкіх ордэнаў.'''&lt;/center&gt;

Важнейшаю з надворных спраў Літоўска-Беларускага гаспадарства ў гэтыя часы было змаганьне з нямецкімі ордэнамі. З IX, асабліва з X сталецьця, пачынаецца вялікі рух германскага племя на ўсход.

Гэты рух на ўсход найперш прыціснуў заходніх, бальтыцкіх славян, каторыя раней жылі аж да самага Рэйна. Сталецьце за сталецьцем ішоў гэты націск немцаў, і славяне адышлі аж за Эльбу (Лабу). На поўначы Заходняй Эўропы, на берагох Бальтыцкага мора, нямецкі націск быў мацнейшы. Немцы ўсе свае сілы сконцэнтравалі ў гэтым кірунку. Усё гэта зразумела само сабой, калі мы будзем мець на ўвазе значэньне і ў тыя і ў нашыя часы морскага берагу. Над Бальтыцкім морам немцы асабліва напіралі на насельнікаў-тубыльцаў і, ідучы берагам на ўсход, спаткаліся, як мы ведаем, з палякамі і літвінамі. Літвіны пачалі бараніцца ад гэтага ўціску і, каб абарона была мацнейшай, пачалі організоўвацца. Так збудавалася дзяржава. Новай дзяржаве прышлося стрымліваць нямецкі націск. Пачалася цяжкая барацьба, каторая цягнулася праз сталецьці. Ужо Мэндаўгу трэба было бараніцца; ён бараніўся, як мог, — дзе мечам, дзе хітрасьцю. Тое самае рабіў і Гэдымін. Часта, ня маючы магчымасьці ўзяць верх над немцамі сілаю&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ogxtkrze250i96l55shmefyinitfu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125074</id>
    <revision>
      <id>289939</id>
      <parentid>289875</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289939</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4691" sha1="c0gcgzykeb7uv4pivi2bnfh0wf94ccr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 72 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мяча, ён зьвяртаўся і да другіх спосабаў. Так, напрыклад, адзін раз ён прасіў у рымскага папы заступніцтва ад мечаносцаў. Папа, скарыстаўшы гэтае здарэньне, прапанаваў Гэдыміну прыняць вадохрышча па заходнім абрадзе. Гэдымін з пробы Мэндаўга ўжо даведаўся, што каталіцтва ня можа абараніць Літву і Беларусь ад крыжацкага ўціску. Наадварот, літоўская ўлада за ранейшыя часы магла праканацца, што каталіцтва якраз было тэю сьцежкаю, катораю ішлі політычныя жаданьні немцаў. Гэдымін рэзка адхіліў пропозыцыю папы. Як кажа паданьне, ён адказаў пасланцом папы так: „Калі я меў намеры калі-небудзь хрысьціцца, то няхай мяне сам чорт хрысьціць. Пэўна, я казаў, як і напісана ў грамаце, што буду паважаць папу, як бацьку, але я гэта сказаў дзеля таго, што папа старэйшы ад мяне. Усіх старых я паважаю, як бацькоў, таварышаў люблю, як братоў, а малодшых ад мяне люблю, як сыноў. На самай справе я гаварыў, што дазволю хрысьціянам маліцца па звычаі іх веры, русінам — па іх звычаі, палякам — па іх. Самі-ж мы будзем маліцца богу па нашым звычаі, бо ўсе мы вызнаём аднаго бога“. Барацьба з крыжакамі пры Гэдыміне йшла з пераменным шчасьцем. Некалькі раз літвінам ўдавалася браць над імі верх, але, наогул кажучы, Літва і Беларусь былі слабейшыя. Крыжакі мелі ўжо агнястрэльную зброю, якой яшчэ ня ведалі ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве. У барацьбе з крыжакамі загіб і сам Гэдымін. Пад 1341 годам у адным з рускіх летапісаў гаворыцца, што Гэдымін загінуў пры абароне аднэй літоўскай крэпасьці, паранены крыжацкаю куляю.

У часы Альгэрда і Кэйстута амаль што ня ўвесь цяжар барацьбы з немцамі ляжаў на Кэйстуце, каторы быў кіраўніком заходняй палавіны гаспадарства. Барацьба йшла без перарыву. Немцы, замест вялікіх паходаў, робяць паходы дробныя, але затое частыя. Такія паходы яны завуць рэйзамі. Кожны дзень, кожную гадзіну павінны літвіны чакаць неспадзяванага ворага. Якія-небудзь 100 ці 200 крыжакоў, а часам і менш, добра ўзброеныя, на добрых конях урываюцца раптам у сумежныя з ордэнскімі літоўскія землі, паляць гарады і вёскі, хаты і гумны, б’юць жыхароў альбо бяруць у палон. Разам з людзьмі, гоняць яны ў свае межы быдла і цягнуць маемасьць. Часам у адзін год было па некалькі такіх рэйзаў. За 30 год княжаваньня Альгэрда, згодна нямецкім летапісам, лічыцца каля сотні такіх паходаў збоку немцаў і трыццаці паходаў збоку Літоўска-Беларускага гаспадарства. Крыжакі мелі звычай рабіць больш дробныя рэйзы, але затое часьцей.

Каб спыніць ворага і ня даць яму магчымасьці ўвайсьці на сваю тэрыторыю, і немцы, і Літва на межах муруюць моцныя замкі і {{перанос пачатак|руй|нуюць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c0gcgzykeb7uv4pivi2bnfh0wf94ccr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289940</id>
      <parentid>289939</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289940</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="91wpmr3ma24bjc3zwg1fot9sc2iobn3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 72 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;мяча, ён зьвяртаўся і да другіх спосабаў. Так, напрыклад, адзін раз ён прасіў у рымскага папы заступніцтва ад мечаносцаў. Папа, скарыстаўшы гэтае здарэньне, прапанаваў Гэдыміну прыняць вадохрышча па заходнім абрадзе. Гэдымін з пробы Мэндаўга ўжо даведаўся, што каталіцтва ня можа абараніць Літву і Беларусь ад крыжацкага ўціску. Наадварот, літоўская ўлада за ранейшыя часы магла праканацца, што каталіцтва якраз было тэю сьцежкаю, катораю ішлі політычныя жаданьні немцаў. Гэдымін рэзка адхіліў пропозыцыю папы. Як кажа паданьне, ён адказаў пасланцом папы так: „Калі я меў намеры калі-небудзь хрысьціцца, то няхай мяне сам чорт хрысьціць. Пэўна, я казаў, як і напісана ў грамаце, што буду паважаць папу, як бацьку, але я гэта сказаў дзеля таго, што папа старэйшы ад мяне. Усіх старых я паважаю, як бацькоў, таварышаў люблю, як братоў, а малодшых ад мяне люблю, як сыноў. На самай справе я гаварыў, што дазволю хрысьціянам маліцца па звычаі іх веры, русінам — па іх звычаі, палякам — па іх. Самі-ж мы будзем маліцца богу па нашым звычаі, бо ўсе мы вызнаём аднаго бога“. Барацьба з крыжакамі пры Гэдыміне йшла з пераменным шчасьцем. Некалькі раз літвінам ўдавалася браць над імі верх, але, наогул кажучы, Літва і Беларусь былі слабейшыя. Крыжакі мелі ўжо агнястрэльную зброю, якой яшчэ ня ведалі ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве. У барацьбе з крыжакамі загіб і сам Гэдымін. Пад 1341 годам у адным з рускіх летапісаў гаворыцца, што Гэдымін загінуў пры абароне аднэй літоўскай крэпасьці, паранены крыжацкаю куляю.

У часы Альгэрда і Кэйстута амаль што ня ўвесь цяжар барацьбы з немцамі ляжаў на Кэйстуце, каторы быў кіраўніком заходняй палавіны гаспадарства. Барацьба йшла без перарыву. Немцы, замест вялікіх паходаў, робяць паходы дробныя, але затое частыя. Такія паходы яны завуць рэйзамі. Кожны дзень, кожную гадзіну павінны літвіны чакаць неспадзяванага ворага. Якія-небудзь 100 ці 200 крыжакоў, а часам і менш, добра ўзброеныя, на добрых конях урываюцца раптам у сумежныя з ордэнскімі літоўскія землі, паляць гарады і вёскі, хаты і гумны, б’юць жыхароў альбо бяруць у палон. Разам з людзьмі, гоняць яны ў свае межы быдла і цягнуць маемасьць. Часам у адзін год было па некалькі такіх рэйзаў. За 30 год княжаваньня Альгэрда, згодна нямецкім летапісам, лічыцца каля сотні такіх паходаў збоку немцаў і трыццаці паходаў збоку Літоўска-Беларускага гаспадарства. Крыжакі мелі звычай рабіць больш дробныя рэйзы, але затое часьцей.

Каб спыніць ворага і ня даць яму магчымасьці ўвайсьці на сваю тэрыторыю, і немцы, і Літва на межах муруюць моцныя замкі і {{перанос пачатак|руй|нуюць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>91wpmr3ma24bjc3zwg1fot9sc2iobn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125076</id>
    <revision>
      <id>289953</id>
      <parentid>289877</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289953</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4652" sha1="com28xius08mo6shs58k0nsmtpnyekg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 74 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|руй|нуюць}} пабудаваныя замкі адны другіх. Наймацнейшым з літоўскіх замкаў таго часу быў замак у Коўне. Многа раз падступаліся немцы да замку, многа раз прагнуліся ўзяць яго, але замак, вымураваны з каменьняў і цэглы чужаземнымі і мясцовымі майстрамі, стаяў нярухомы і бараніў межы Літвы. Кожны раз выпускаў ён з-за сваіх муроў узброеныя сілы літвінаў на помсту немцам за іх бязупынныя рэйзы на Літву. Толькі сабраўшы вялікія ўзброеныя сілы і запрасіўшы на дапамогу суседніх і чужаземных рыцараў, немцы забралі, урэшце, гэты грозны, стойкі замак ці, лепш кажучы, яго руіны, бо літвіны толькі тады перасталі яго абараняць, калі ён быў зусім ужо зруйнаваны. Але і пасьля гэтага нямецкія рыцары ня доўга панавалі тут. Прашоў год, прашоў другі, і літвіны зноў, недалёка ад руін, з вялікаю стараннасьцю і мастацтвам пабудавалі новы замак, каторы быў ня менш моцны ад старога. Крыжакі зруйнавалі і гэты замак, але ён зноў быў адноўлены, і немцы больш {{абмылка|на маглі|ня маглі}} зьніштожыць яго. На гэтым прыкладзе мы бачым, з якою творчасьцю, зацятасьцю вялася барацьба з абодвых бакоў.

Не заўсёды так добра і пасьпешна йшла барацьба. Калі распачыналіся хатнія спрэчкі, Літоўска-Беларускае гаспадарства ня толькі не рабіла наступаў на крыжакоў, але само замешвала іх у свае дамовыя справы. Так рабілі, напрыклад, Кэйстут і Ягайла, каторыя зьвярталіся да крыжакоў, шукаючы іх дапамогі ў барацьбе за вялікаканяжацкі пасад. Крыжакі ахвотна адклікаліся на гэтыя прызывы і ўмешваліся ў жыцьцё Літвы, добра разумеючы, што гэтым яны аслабляюць моц шкадлівага для іх суседняга гаспадарства. Але спрэчкі праходзілі, Літва і Беларусь зноў браліся за зброю, каб змагацца са сваім упартым ворагам.

Змаганьне з немцамі было, паміж іншым, аднэй з прычын дынастычнага злучэньня Літоўска-Беларускага гаспадарства з каралеўствам польскім у 1386 годзе. І трэба згадзіцца з тым, што гэтае злучэньне было надта шкадлівым для нямецкіх ордэнаў. У 1410 годзе літоўска-беларускі гаспадар Вітаўт, разам з польскім каралём Ягайлам, даў немцам рашучую бітву пад Танэнбэргам ці Грунвальдам у Прусіі. Ордэнскае войска складалася з 80 тысяч, войскі саюзьнікаў — з 150 тысяч. Лічэбная перавага арміі была на старане Літоўска-Беларускага гаспадарства. Затое крыжацкае войска было лепш узброена і організована; яно мела нават артылерыю, якой ня было ў літоўцаў, беларусаў і палякаў. У бітве прымаў удзел і вялікі лік беларускага войска. Апрач Вітаўта, Ягайлы і магістра Тэўтонскага ордэну, тут быў добра вядомы чэскі рыцар Жыжка, будучы нацыянальны чэскі правадыр і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>com28xius08mo6shs58k0nsmtpnyekg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125077</id>
    <revision>
      <id>290004</id>
      <parentid>289878</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>290004</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5551" sha1="kbc5taqfjc8p43v4tckwmq2f5g4fy5y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;4&quot;/&gt;головъ. Али тоды смокъ ставъ яго змогаць. «Стой!» кричиць Иванька: «цари бъютца, и то отдыхаюць; а мы съ тобой што такъ ня ’тдыхнемъ?» Стали яны отдыхаць. Смокъ принёсъ два бочонки воды. Одзинъ — што убавляецъ дванатцаць силъ — поставивъ ли Иваньки, а другій — што прибавляець дванатцаць силъ — поставивъ сабѣ. А царевна усё гэто видзѣла. Вотъ, якъ тольки смокъ отвярнувся, пошовъ за закуской, — царевна и перамянила бочоночки. Пришовъ смокъ, и выпивъ бязсилную воду; пришовъ Иванька, и выпивъ силную воду. У смока дванатцаць силъ отбыло, а ў Иваньки прибыло. Стали яны битца: Иванька збивъ смоку и послѣднихъ шесь головъ. Тоды царевна дала Иваньку пярсцёныкъ и хусточку. Иванька пошовъ къ свойму ходзяину. А съ царськаго дворца даръ выславъ слугу, кабъ енъ змывъ у хацёнцы кровъ. Тольки ёнъ приходзиць, а царевна жива. «Хто цябе збавивъ?» — А збавивъ мяне Иванька! — «Ну, дыкъ вотъ: смокъ цябе не забивъ, то я цябе забъю, коли со мой ня ’женисься и не скажешь, што я цябе збавивъ отъ смерци!» Царевна дужо спужалася и сказала, што усё ли яго здзѣлыець, кабъ ёнъ тольки яѐ не забивъ. Пришовши у дворецъ свой, царевна сказала бацьку, што яѐ збавивъ отъ смока гэтый слуга, якого ёнъ посылавъ кровъ съ подлоги змыць. Тоды даръ отписавъ яму половину царства и ставъ жаниць зь имъ свою дочку̀. ¹)

{{Водступ|2|em}}Почувъ Иванька, што царевна выхо́дзиць за свойго слугу, што ёнъ бытто збавивъ яе отъ смока, и пославъ ёнъ къ царевнѣ лисицу по пиво. Царевна увознала лисицу и привязала ей бутэлку съ пивомъ. Тоды Иванька пославъ мядзьвѣдзя по вино. Царевна яму привязала бочонокъ вина, Иванька пославъ тоды ильва за горѣлкой. Царевна привязала яму̀ кухлю горѣлки. Бацька царевны пытаець: «што гэто значитца?» А яна не признаетца. Ажны приходзиць на вясельля Иванька. Царевна якъ увидзѣла яго, такъ и кинулась къ яму цаловатца. «Во, татычка, тэй, хто збавивъ мяне отъ смока, а ня тэй, съ кимъ я мѣла жанитца!» Тоды Иванька кажець слузѣ, мѣвшаму быць мужикомъ царевны: «якэя ты маешъ примѣты, што ты збавивъ царевну отъ смока?» Тэй, мыкався, мыкався и такъ, и сякъ, — и ничо́го не сказавъ. Показавъ тоды яму Иванька пярсцёныкъ и хустку царевны. Царъ тойчасъ вялѣвъ привязаць слугу икъ коньскимъ хвостамъ. А Иванька съ царевной ожанилиси, и жили дужо до́бро.

{{Водступ|2|em}}''Д. Земковичи, сѣнн. у.''

{{Водступ|2|em}}{{smaller|1) Въ одн. вар. вставлена въ этомъ мѣстѣ сказка „Солдатъ и черти,“ гдѣ мѣсто солдата занимаетъ Иванъ. Затѣмъ продолжается „Мѣдный волкъ.“ Подъ заглавіемъ „Залізный вовкъ“ помѣщ. сказ. у Рудч. т. I, стр. 149 и Драг. 271 сод.-эпизод. изъ Васил. премудр. и Кобылина сына. Срав. Чубинск. 138. Садовник. 67.}}
&lt;section end=&quot;4&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;5&quot;/&gt;{{ц|'''5 Юда — беззаконный чортъ.'''|памер=120%}}

{{Водступ|2|em}}Поѣхывъ царь на польгуваньне, и заблудзився у лѣси. Ходзивъ, ходзивъ — ниякъ няможно выйци изъ лѣсу. Вотъ, приходзиць къ яму нѣйкій чаловѣкъ и гово́риць: «коли ты отдаси мнѣ то, чаго дома ня знаетъ, дыкъ я цябе вывяду!» А гэто бывъ Юда— беззаконный чортъ. Думывъ, думывъ царь: усё, кажетца, знаець! И гово́риць Юдзѣ: «ну, нехай-сабѣ табѣ остаетца, тольки вывядзи мяне!» Юда и вывевъ царя
&lt;section end=&quot;5&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kbc5taqfjc8p43v4tckwmq2f5g4fy5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125079</id>
    <revision>
      <id>289954</id>
      <parentid>289880</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289954</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4464" sha1="j5ehwrq7vzeh97n4oh5k2judlhe0dvu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 76 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;былі не малыя: рыцараў было забіта каля 30 тысяч, са зброяю ў руках загінуў і сам магістар ордэну. Само сабою разумеецца, што радасьць ад перамогі была вялікая. З гэтай бітвы пачынаецца відны пералом у бесьперарыўным змаганьні Літоўска-Беларускага гаспадарства з нямецкімі ордэнамі. Сілы немцаў пачынаюць усё слабець. У 1466 годзе нават канчаецца зусім незалежнае існаваньне Тэўтонскага ордэну, каторы пачаў раскідацца. Вялікі магістар ордэну, пабачыўшы, што няма магчымасьці далей існаваць, павінен быў прызнаць сябе васалам польскага караля і літоўска-беларускага гаспадара Казімера IV.

&lt;center&gt;'''Вунія Літоўска-Беларускага гаспадарства з Польшчай 1386 г.'''&lt;/center&gt;

Па сьмерці Альгэрда ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве пачынаецца бязладзьдзе. У свае часы Альгэрд быў жанаты два разы: першы раз на Марыі Віцебскай, другі раз — на Ўльляне Цьверскай. Ад тэй і другой жонкі засталіся сыны. Паміж гэтымі дзьвюма галінамі Альгэрдавага роду яшчэ пры жыцьці Альгэрда йшло суперніцтва. Пасаду вялікага князя Літвы і Беларусі заняў Ягайла, старэйшы з сыноў Альгэрда ад другой яго жонкі Ўльляны Цьверскай. Тым, што Ягайла, ня будучы самым старэйшым, заняў пасаду гаспадара, былі нездаволены яго старэйшыя браты, сыны першай жонкі Альгэрда, Марыі Віцебскай. Яны, ня хочучы паддацца Ягайле, зьвярнуліся за дапамогаю да Масквы, дзе ў гэты час быў вялікім князем вядомы нам Зьмітры Данскі.

Што датычыць да Кэйстута, малодшага Альгэрдавага брата, то ён, з аднаго боку, шануючы ідэю еднасьці гаспадарства, і, з другога боку, лічачы патрэбным падтрымліваць ідэю законнасьці волі памёршага вялікага князя Альгэрда, каторы назначыў сваім наступнікам Ягайлу, ня выходзіў з паслушэнства свайму пляменьніку, каторага прызнаў формальна вялікім князем. Каб падтрымаць яго парушаны аўторытэт і даць другім князям прыклад паслушэнства вялікаму князю, ён нават у паложаны час езьдзіў у Вільню да Ягайлы на пасяджэньне вялікакняжацкай рады, як і раней езьдзіў у раду да свайго старэйшага брата Альгэрда.

Аднак-жа гэтыя добрыя адносіны паміж Ягайлам і Кэйстутам хутка перарваліся з віны Ягайлы. Ягайла вельмі баяўся аўторытэту і папулярнасьці свайго дзядзькі і, скарыстаўшы дробнае здарэньне, пачаў з ім барацьбу. Два разы зьвяртаўся да крыжакоў Ягайла, каб з іх дапамогаю перамагчы Кэйстута і зрабіць яго бясьпечным для сябе. Узяўся за зброю і Кэйстут. Ня гледзячы на дапамогу крыжакоў, Ягайла быў разьбіты. Каб забясьпечыць сябе ад суперніцтва Кэйстута, ён&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j5ehwrq7vzeh97n4oh5k2judlhe0dvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125081</id>
    <revision>
      <id>289955</id>
      <parentid>289883</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289955</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4595" sha1="t9cx23phfg7u8kh84psn4lv6hxu6efx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 77 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;пашоў на вераломную хітрасьць. Адзін раз ён запрасіў Кэйстута з сынам яго Вітаўтам у свой абоз быццам для таго, каб абгаварыць з імі ўмовы для паляпшэньня далейшых адносін. Кэйстут з сынам не зразумелі сапраўднай падкладкі гэтага запрашэньня і паехалі. Як толькі яны зьявіліся на месца спатканьня, бяз войска і бяз зброі, неспадзявана іх схапілі, закавалі ў моцныя ланцугі, патаемна завезьлі ў Крэва (Ашмянскі павет у Віленшчыне) і там пасадзілі ў замчышчы ў турму. Сюды Ягайла падаслаў людзей, каторыя задушылі вельмі папулярнага старога Кэйстута, а верную жонку яго Біруту ўтапілі ў замкавым рове. Вітаўту неяк пашанцавала ўцячы з турмы. Паданьне кажа, што ўцёк ён з палону, апрануўшыся ў жаноцкую вопратку, каторую даставіла яму яго жонка Ганна.

Такім спосабам, мы бачым, што Ягайла меў многа ворагаў сярод сваіх родных і стрэчных братоў. Апроч таго, імя яго было вельмі непапулярна ў шырокіх масах. Зразумела, што яму неадкладна трэба было шукаць апоры для сваёй ўлады дзесь за межамі Літоўска-Беларускага гаспадарства.

У гэты самы час і ў суседняй Польшчы ў 1382 годзе памёр польскі кароль Людовік, каторы адначасна быў і вэнгэрскім каралём. Мужчын каралеўскага роду не засталося, спадчыну прынялі яго жонка Катарына і дзьве дачкі — Марыля і Ядвіга. Фамілія караля хацела пасадзіць на пасад старэйшую дачку Марылю, каторая ў гэты час была ўжо жонкаю Зыгмунда, маркграпа Брандэнбурскага. Людовік яшчэ пры сваім жыцьці пажаніў іх і па згодзе з польскімі магнатамі аставіў у спадчыну Зыгмунду польскі каралеўскі пасад. Зьвязак польскага пасаду з моцным Брандэнбургам ужо даўно не падабаўся польскаму вышэйшаму панству, бо, дзякуючы гэтаму зьвязку, кароль мог аперціся ў асобных выпадках на Брандэнбург і трымаць сябе даволі незалежна ад паноў, каторыя хацелі ўзяць яго ў свае рукі. Зразумела, што і цяпер паны не згаджаліся абраць на пасад Зыгмунда, які быў небясьпечны для іх з гэтага боку. Дзеля ўсяго гэтага ўжо два гады цягнулася бескаралеўе, каторае ўносіла бязладзьдзе ў жыцьцё Польскага гаспадарства. Трэба было выйсьці з такога палажэньня. І вось у 1384 годзе паміж фаміліяй памёршага караля і польскімі панамі была зроблена згода. Маці-каралева пасьля доўгіх перагавораў згадзілася аддаць на польскі пасад малодшую дачку Ядвігу, 13 год. Было зразумела, што Ядвіга не магла сама кіраваць гаспадарствам, тым больш, што Польшчы, як і Літве, цяжка прыходзілася ад крыжакоў. Трэба было знайсьці такога чалавека для Ядвігі, каторы быў-бы ня столькі прыемным для яе, колькі карысным для Польшчы. Ягайла,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t9cx23phfg7u8kh84psn4lv6hxu6efx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125082</id>
    <revision>
      <id>289956</id>
      <parentid>289884</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289956</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="lml16tjlttfdkpjodsl0lvd3un3ak9v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 78 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;літоўска-беларускі гаспадар, якраз надаваўся для гэтай мэты: перш ад усяго, Літве пагражаў экономічна і політычна той самы вораг, што і Польшчы, апроч таго, хатнія спрэчкі ў Літве за ўладу рабілі Ягайлу больш {{абмылка|згаворлівы|згаворлівым}} з польскімі панамі. Апроч гэтых думак экономічнага і надворна-політычнага кірунку, польскія паны трымаліся і сваіх клясавых інтарэсаў. Яны былі перакананы ў тым, што Ягайла ў падзяку ім за сваё абраньне пашырыць правы і прывілеі. Духавенства таксама спадзявалася, што шлюб Ядвігі з Ягайлам пашырыць і рэлігійна-політычны ўплыў на Літву і павялічыць іх даходы новаю дзесяцінаю, якую яны атрымаюць з хрышчонай Літвы. І тыя і другія не абмыліліся.

Ягайла ў 1385 годзе атрымаў з Польшчы пропозыцыю наконт шлюбу з Ядвігаю і злучэньня з Польшчаю. З якою ахвотаю ён адгукнуўся на гэтую пропозыцыю, відаць з тых абавязкаў, якія налажыў ён на сябе і на сваё гаспадарства. На нарадзе польскіх паслоў у Крэве ён абавязаўся прыняць каталіцкую веру з сваімі братамі, сваякамі, народам літоўскім, знатным і простым, даваць грошы свайго гаспадарства на патрэбы Польшчы, дапамагчы Польшчы атрымаць паўднёвыя адабраныя тэрыторыі, заплаціць адступнага 200.000 флёрынаў быўшаму жаніху Ядвігі прынцу Вільгэльму Аўстрыйскаму і на вечны час прылучыць Літоўска-Беларускае гаспадарства да кароны Польскай. Польшча за ўсё гэта абяцала Літве і Беларусі дапамогу ў барацьбе з крыжакамі.

На зьездзе ў Ваўкавыску ў 1386 годзе былі ўхвалены такія ўмовы злучэньня Польшчы з Літоўска-Беларускім гаспадарствам: кароль і вялікі князь у злучаных дзяржавах павінен быць адзін; спачатку гэтая асоба ёсьць Ягайла, потым — просты патомак яго і Ядвігі; надворныя зносіны ў справах, датычных абедзьвюх дзяржаў, а таксама і абарона тэрыторыі робяцца супольна. Хатняе кіраваньне ў кожным гаспадарстве асобнае: і ў Літоўска-Беларускай дзяржаве і ў Польшчы — асобныя войскі, асобны скарб і асобныя ўрады. Апроч таго, як было ўжо сказана вышэй, Ягайла меў абавязак прыняць каталіцтва і шырыць яго паміж літвінаў. Беларускаму насяленьню была застаўлена свабода належаць да ўсходня-хрысьціянскай веры.

Так адбылася першая вунія Літоўска-Беларускай дзяржавы з Польшчай. Гэтая вунія залежала ня толькі ад надворных прычын, але і ад прычын хатніх. Злучэньнем з Польшчай літоўска-беларускі ўрад жадаў ня толькі здабыць дапамогу ў барацьбе з суседзямі, але і ўзмацніць палажэньне вялікакняжацкай улады ў маладым гаспадарстве.

Вунія 1386 году разглядалася да нашага часу толькі, як вунія дынастычна-пэрсанальная. Лічылася, што два гаспадарствы злучыліся&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lml16tjlttfdkpjodsl0lvd3un3ak9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125083</id>
    <revision>
      <id>289885</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289885</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4742" sha1="i8jhg7568501kef1bp2ryiyakot3uxa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 79 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;адно з другім толькі праз асобу агульнага для абедзьвюх дзяржаў монарха і яго наступнікаў-патомкаў; лічылася, што вунія не мяняла юрыдычнага грунту другіх бакоў дзяржаўнага і грамадзянскага жыцьця. Такі погляд нельга прызнаць правільным. Трэба адзначыць, што юрыдычна, {{абмылка|па водле|паводле}} тэксту {{абмылка|дагавору ,вунія|дагавору, вунія}} 1386 году была больш, чым дынастычна-пэрсанальнаю. Яна была як-бы інкорпорацыяй дзяржавы Літоўска-Беларускай у каралеўства Польскае. Юрыдычна літоўска-беларускія землі на вечныя часы прылучаліся да кароны Польскай. Паводле тэксту дагавору, з 1386 году як-бы зусім прыпынялася незалежнае існаваньне вялікага княства, і яно рабілася разам з Польшчаю адным політычным, дзяржаўным організмам. Недарма пасьля вуніі ўсе літоўска-беларускія князі павінны былі прыняць прысягу на вернасьць кароне Польскай, і літоўска-беларускія баяры-каталікі атрымалі такія самыя правы, якія былі ў польскіх паноў.

Так стаяла справа з юрыдычнага боку. Але фактычна далёка не заўсёды бывае тое, што пішацца ў юрыдычных актах. Так было і тут. Вунія была зроблена больш на паперы, чым у жыцьці. Праўда, ужо адчыняецца шлях для політычнага польскага і рэлігійнага каталіцкага ўплыву, але {{абмылка|фундамантальнай|фундаментальнай}} зьмены жыцьця ўраз ня будзе. Літва і Беларусь доўга яшчэ, аж да другой паловы XVI сталецьця, будуць жыць сваім асабістым жыцьцём, баронячыся ад пачаўшагася ўплыву. Кірунак жыцьця пасьля вуніі 1386 году застаецца той самы, які быў і да гэтага году. Пэрыод Літоўска-Беларускай дзяржавы ў гісторыі Беларусі не перарываецца.

Калі мы паглядзім на далейшае дзяржаўна-політычнае жыцьцё Літвы і Беларусі, то пабачым, што самастойнасьць Літоўска-Беларускага гаспадарства пасьля 1386 году фактычна ня была згублена. За прыкладам далёка йсьці ня трэба, даволі пазнаёміцца па якім-колечы падручніку з кіраваньнем Вітаўта, каторы быў асобным вялікім князем Літвы і Беларусі ({{абмылка|1392-1430|1392–1430}}), ня гледзячы на ўмовы вуніі. Кіраваў ён зусім незалежна ад Ягайлы, караля польскага. І толькі інтрыгі збоку Польшчы не далі яму магчымасьці каранавацца і зрабіцца літоўска-беларускім каралём. Нямецкі імпэратар паслаў карону Вітаўту, але гэтая карона да яго не дашла. Летапіс так апісвае гэтую падзею: „І ляхове, ня жычуўшы кароны Літве, карону ад іх (паслоў імпэратара) тую адабраўшы і расьсекшы яе на полы, прылажылі ко коруне біскупа кракоўскага, каторая і цяпер пры замку ў касьцёле сьв. Станіслава ёсьць“.

І ў далейшыя часы мы бачым, што Літва і Беларусь маюць часта сваіх асобных вялікіх князёў, што ідзе супроць вуніі 1386 {{перанос пачатак|го|ду}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i8jhg7568501kef1bp2ryiyakot3uxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125084</id>
    <revision>
      <id>289886</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289886</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="32fecmm7b0h8ta8xcrir8nimh29hecf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 80 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|го|ду}}. Ніжэйпаданая сынхроністычная табліца дасьць патрэбныя для нас прыклады.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: auto; text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
! width=&quot;50%&quot; | Літва і Беларусь.
! width=&quot;50%&quot; | Польшча.
|-
| Вітаўт 1392–1430.&lt;br /&gt;Сьвідрыгайла 1430–1432.
| Ягайла-Уладыслаў II&lt;br /&gt;1386–1434.
|-
| Зыгмунд 1432–1440.
| Уладыслаў III 1434–1444.
|-
| Казімер I ў Літве і Беларусі&lt;br /&gt;1440–1492, да 1447 асобны ад&lt;br /&gt;Польшчы літ.-бел. гаспадар.
| Казімер IV ў Польшчы 1447–1492.
|-
| Аляксандар 1492–1506, да 1501&lt;br /&gt;асобны ад Польшчы гаспадар.
| Ян-Альбрэхт 1492–1501.&lt;br /&gt;{{абмылка|Аляксандар—1501|Аляксандар 1501}}–1505.
|-
| Зыгмунд II (у Літве і Беларусі)&lt;br /&gt;Стары 1505–1548.
| Зыгмунд I (у Польшчы)&lt;br /&gt;Стары 1506–1548.
|-
| Зыгмунд III (у Літве і Беларусі)&lt;br /&gt;Аўгуст 1548–1572.
| Зыгмунд II (у Польшчы)&lt;br /&gt;Аўгуст 1548–1572.
|}

Як можна бачыць з гэтай табліцы, толькі паступова і з цягам часу Літоўска-Беларускае вялікае княства губіць сваіх асобных гаспадароў. Гэта паказвае, што вунія 1386 году толькі адчыніла шырэй дарогу для польскага політычнага, культурнага і соцыяльнага ўплыву. Потым трэба адзначыць, што тыя асобы, каторыя былі літоўска-беларускімі гаспадарамі, і разам з тым, польскімі каралямі ў першыя часы пасьля ўтварэньня вуніі, лічылі сябе больш літоўска-беларускімі гаспадарамі, чым польскімі каралямі. Інтарэсы і жыцьцё Літвы і Беларусі іх больш цікавілі, чым справы і жыцьцё Польшчы. Гэты факт робіцца тым больш зразумелым, калі прыняць пад увагу палажэньне караля ў Польшчы, дзе паны і ўзмацняючаяся шляхта ўжо пачалі забіраць і потым забралі караля ў свае рукі. Літоўска-беларускі настрой польскіх каралёў у першыя часы пасьля вуніі можна бачыць, напрыклад, у такім юрыдычным дакуманце, як „Земскія Прывілеі“ Казімера I (у Польшчы IV), аб каторых будзе слова далей. Толькі пад канец пэрыоду, калі пад польскім уплывам і пад уплывам другіх прычын&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>32fecmm7b0h8ta8xcrir8nimh29hecf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125085</id>
    <revision>
      <id>289887</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289887</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4514" sha1="gb76xy98eajr8dolr43zb9xlm5jrrva" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 81 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;умовы жыцьця зьмяніліся, агульныя дзяржаўцы Літвы, Беларусі і Польшчы пачалі ставіць інтарэсы Польшчы вышэй інтарэсаў Літвы і Беларусі, а сябе лічыць больш каралямі польскімі, чым гаспадарамі літоўска-беларускімі. Такім гаспадаром быў, напрыклад, Зыгмунд III (у Польшчы II) Аўгуст, апошні прадстаўнік выміраўшага Ягайлавага дому.

Што жыцьцё Літоўска-Беларускага гаспадарства пасьля 1386 году ў асновах сваіх не перамянілася, відаць яшчэ з таго, што акты вуніі паміж дзяржавамі ўсё пішуцца і пішуцца ў далейшыя гады. Навошта гэта было-б рабіць, калі-б усё было зроблена раней. Паўтарэньне актаў галосна гаворыць аб тым, што яны ня маюць моцы ў жыцьці. Калі-б акт 1386 году быў рэальным, моцным, то само сабою зразумела, што ня прышлося-б пытаньне аб вуніі падымаць на далейшых зьездах больш, чым дзесяць раз. З гістарычных дакумантаў мы ведаем, што гэтае пытаньне падымалася зноў і зноў у наступныя гады: 1401, 1413, 1447, 1451, 1453, 1501, 1503, 1564, 1566 і 1567. Як мы бачым з гэтага пералічэньня гадоў, пытаньне аб вуніі асабліва падкрэсьліваецца і вымагаецца жыцьцём у 60-я гады XVI сталецьця. Пасьпелі якія-сь прычыны, каторыя патрабавалі поўнай, рэальнай вуніі. Галоўнейшай з гэтых прычын быў той польскі соцыяльны і політычны ўплыў, якому былі адчынены дзьверы на Літву і Беларусь актам 1386 году. Апроч таго, на вунію з Польшчай гоніць Літву і Беларусь яшчэ адна важная прычына, гэта — імпэрыялістычны націск з усходу, збоку Маскоўскага гаспадарства. Гэты націск робіцца асабліва моцным якраз у 60-я гады XVI сталецьця, калі ў Маскве разьвіваецца тэрор апрычніны. Ратуючыся ад тэрору Івана IV Грознага, літоўска-беларускае панства падпісала ўрэшце апоші раз вунію з Польшчай. Гэтая вунія скончыла незалежнае самабытнае існаваньне Літоўска-Беларускага гаспадарства, каторае ўвашло ў склад Рэчы Паспалітай.

&lt;center&gt;'''Адносіны Літоўска-Беларускай дзяржавы да гаспадарства Маскоўскага.'''&lt;/center&gt;

Літоўска-Беларуская дзяржава з самага пачатку свайго існаваньня ўзяла на сябе заданьне сабраць у адзін політычны організм заходнюю частку рускіх славян. У XIII і ў першай палавіне XIV сталецьця яна была ў гэтых адносінах адзінаю і ня мела ў справе зьбіраньня суперніка. Горад за горадам, тэрыторыя за тэрыторыяй уходзілі ў склад заходня-рускага гаспадарства. З другой палавіны XIV сталецьця ў дзяржавы зьбіральніцы зьявіўся супернік. Гэта было Маскоўскае гаспадарства, каторае пачало хутка расьці і рабіць зьбіраньне
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gb76xy98eajr8dolr43zb9xlm5jrrva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289888</id>
      <parentid>289887</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289888</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="1zmy6vpe6w7x7ch7dkt7n6hj55itypp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 81 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;умовы жыцьця зьмяніліся, агульныя дзяржаўцы Літвы, Беларусі і Польшчы пачалі ставіць інтарэсы Польшчы вышэй інтарэсаў Літвы і Беларусі, а сябе лічыць больш каралямі польскімі, чым гаспадарамі літоўска-беларускімі. Такім гаспадаром быў, напрыклад, Зыгмунд III (у Польшчы II) Аўгуст, апошні прадстаўнік выміраўшага Ягайлавага дому.

Што жыцьцё Літоўска-Беларускага гаспадарства пасьля 1386 году ў асновах сваіх не перамянілася, відаць яшчэ з таго, што акты вуніі паміж дзяржавамі ўсё пішуцца і пішуцца ў далейшыя гады. Навошта гэта было-б рабіць, калі-б усё было зроблена раней. Паўтарэньне актаў галосна гаворыць аб тым, што яны ня маюць моцы ў жыцьці. Калі-б акт 1386 году быў рэальным, моцным, то само сабою зразумела, што ня прышлося-б пытаньне аб вуніі падымаць на далейшых зьездах больш, чым дзесяць раз. З гістарычных дакумантаў мы ведаем, што гэтае пытаньне падымалася зноў і зноў у наступныя гады: 1401, 1413, 1447, 1451, 1453, 1501, 1503, 1564, 1566 і 1567. Як мы бачым з гэтага пералічэньня гадоў, пытаньне аб вуніі асабліва падкрэсьліваецца і вымагаецца жыцьцём у 60-я гады XVI сталецьця. Пасьпелі якіясь прычыны, каторыя патрабавалі поўнай, рэальнай вуніі. Галоўнейшай з гэтых прычын быў той польскі соцыяльны і політычны ўплыў, якому былі адчынены дзьверы на Літву і Беларусь актам 1386 году. Апроч таго, на вунію з Польшчай гоніць Літву і Беларусь яшчэ адна важная прычына, гэта — імпэрыялістычны націск з усходу, збоку Маскоўскага гаспадарства. Гэты націск робіцца асабліва моцным якраз у 60-я гады XVI сталецьця, калі ў Маскве разьвіваецца тэрор апрычніны. Ратуючыся ад тэрору Івана IV Грознага, літоўска-беларускае панства падпісала ўрэшце апоші раз вунію з Польшчай. Гэтая вунія скончыла незалежнае самабытнае існаваньне Літоўска-Беларускага гаспадарства, каторае ўвашло ў склад Рэчы Паспалітай.

&lt;center&gt;'''Адносіны Літоўска-Беларускай дзяржавы да гаспадарства Маскоўскага.'''&lt;/center&gt;

Літоўска-Беларуская дзяржава з самага пачатку свайго існаваньня ўзяла на сябе заданьне сабраць у адзін політычны організм заходнюю частку рускіх славян. У XIII і ў першай палавіне XIV сталецьця яна была ў гэтых адносінах адзінаю і ня мела ў справе зьбіраньня суперніка. Горад за горадам, тэрыторыя за тэрыторыяй уходзілі ў склад заходня-рускага гаспадарства. З другой палавіны XIV сталецьця ў дзяржавы зьбіральніцы зьявіўся супернік. Гэта было Маскоўскае гаспадарства, каторае пачало хутка расьці і рабіць зьбіраньне
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1zmy6vpe6w7x7ch7dkt7n6hj55itypp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289957</id>
      <parentid>289888</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289957</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4514" sha1="dajw5u2r4y05ep6lqdhgewdmgtz7ruf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 81 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;умовы жыцьця зьмяніліся, агульныя дзяржаўцы Літвы, Беларусі і Польшчы пачалі ставіць інтарэсы Польшчы вышэй інтарэсаў Літвы і Беларусі, а сябе лічыць больш каралямі польскімі, чым гаспадарамі літоўска-беларускімі. Такім гаспадаром быў, напрыклад, Зыгмунд III (у Польшчы II) Аўгуст, апошні прадстаўнік выміраўшага Ягайлавага дому.

Што жыцьцё Літоўска-Беларускага гаспадарства пасьля 1386 году ў асновах сваіх не перамянілася, відаць яшчэ з таго, што акты вуніі паміж дзяржавамі ўсё пішуцца і пішуцца ў далейшыя гады. Навошта гэта было-б рабіць, калі-б усё было зроблена раней. Паўтарэньне актаў галосна гаворыць аб тым, што яны ня маюць моцы ў жыцьці. Калі-б акт 1386 году быў рэальным, моцным, то само сабою зразумела, што ня прышлося-б пытаньне аб вуніі падымаць на далейшых зьездах больш, чым дзесяць раз. З гістарычных дакумантаў мы ведаем, што гэтае пытаньне падымалася зноў і зноў у наступныя гады: 1401, 1413, 1447, 1451, 1453, 1501, 1503, 1564, 1566 і 1567. Як мы бачым з гэтага пералічэньня гадоў, пытаньне аб вуніі асабліва падкрэсьліваецца і вымагаецца жыцьцём у 60-я гады XVI сталецьця. Пасьпелі якіясь прычыны, каторыя патрабавалі поўнай, рэальнай вуніі. Галоўнейшай з гэтых прычын быў той польскі соцыяльны і політычны ўплыў, якому былі адчынены дзьверы на Літву і Беларусь актам 1386 году. Апроч таго, на вунію з Польшчай гоніць Літву і Беларусь яшчэ адна важная прычына, гэта — імпэрыялістычны націск з усходу, збоку Маскоўскага гаспадарства. Гэты націск робіцца асабліва моцным якраз у 60-я гады XVI сталецьця, калі ў Маскве разьвіваецца тэрор апрычніны. Ратуючыся ад тэрору Івана IV Грознага, літоўска-беларускае панства падпісала ўрэшце апоші раз вунію з Польшчай. Гэтая вунія скончыла незалежнае самабытнае існаваньне Літоўска-Беларускага гаспадарства, каторае ўвашло ў склад Рэчы Паспалітай.

&lt;center&gt;'''Адносіны Літоўска-Беларускай дзяржавы да гаспадарства Маскоўскага.'''&lt;/center&gt;

Літоўска-Беларуская дзяржава з самага пачатку свайго існаваньня ўзяла на сябе заданьне сабраць у адзін політычны організм заходнюю частку рускіх славян. У XIII і ў першай палавіне XIV сталецьця яна была ў гэтых адносінах адзінаю і ня мела ў справе зьбіраньня суперніка. Горад за горадам, тэрыторыя за тэрыторыяй уходзілі ў склад заходня-рускага гаспадарства. З другой палавіны XIV сталецьця ў дзяржавы зьбіральніцы зьявіўся супернік. Гэта было Маскоўскае гаспадарства, каторае пачало хутка расьці і рабіць зьбіраньне
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dajw5u2r4y05ep6lqdhgewdmgtz7ruf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125086</id>
    <revision>
      <id>289889</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289889</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4344" sha1="dzpo3bdzpo6xu4frhfsgmoc4dka461a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 82 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўсходняй частцы рускіх славян. І тая, і другая дзяржавы, групуючы вакола сябе гарады і пашыраючы свае тэрыторыі, урэшце спаткаліся межамі ў канцы XIV сталецьця. З гэтага часу і пачнецца суперніцтва паміж зацікаўленымі ў тэрыторыях зьбірацелямі, Літвой і Беларусьсю, з аднаго боку, і Масквою — з другога боку.

Пачалося змаганьне паміж дзяржавамі за ўплыў на невялікае тады Цьверскае княства, якое мела літоўскую і маскоўскую партыі. Кожная з іх зьвярталася за дапамогаю паводлуг сваіх сымпатый. Войскі Альгэрда гаспадара літоўска-беларускага два разы біліся з войскамі вядомага нам з рускай гісторыі маскоўскага вялікага князя Зьмітра Донскага. У першы раз Літва з Беларусьсю згуртавалі вялікую сілу і ўзяў верх Альгэрд. У другі раз Масква справілася сабраць большае войска і ўзяла верх над Літвою. Літва і Беларусь, занятыя якраз у гэты час змаганьнем з нямецкімі ордэнамі, прыпынілі пакуль што свой наступны рух на ўсход. Пасьля перагавораў зроблена была згода паміж супернікамі. У адзнаку і для замацаваньня згоды Альгэрд аддаў сваю дачку замуж за стрэчнага брата Зьмітра, Уладзімера Андрэевіча.

Прашло крыху часу, і згода ў часы Вітаўта зноў прыпынілася. Завязалася барацьба з Масквою з-за Ноўгараду і Смаленску. На гэты раз Літве папсавалі ўсю справу татары. Яны ўзялі верх над Літвою і Беларусьсю на берагох ракі Ворсклы і не далі Вітаўту магчымасьці пашырыць межы свайго гаспадарства далёка на ўсход. Усё-ж такі і Ноўгарад і Смаленск павінны былі прызнаць сваю залежнасьць ад Вітаўта.

У 1396 годзе Вітаўт і Васіль I Маскоўскі, зьехаўшыся на ўзаемную нараду ў Смаленску, устанавілі граніцы Літоўска-Беларускага і Маскоўскага гаспадарстваў па сумежнай рэчцы Угры. Для ўзмацненьня згоды дачка Вітаўта Настасія была выдадзена замуж за Васіля I. У гэты час Літоўска-Беларуская дзяржава ўключае ў свой склад вялікі абшар заходня-рускіх зямель. Палажыўшы ўсходнюю мяжу гэтае дзяржавы на карту, напрыклад, быўшай Расійскай імпэрыі дарэволюцыйнага часу, мы бачым, што ў склад падуладных Вітаўту зямель уходзяць такія губэрні: Віленская, Горадзенская, Ковенская, Сувальская, Падольская, Валынская, Менская, Магілеўская, Віцебская, Смаленская, Кіеўская, Чарнігаўская, Кацярынаслаўская, Херсонская, Арлоўская, часткаю Калуская і Тульская. Літоўска-Беларуская дзяржава пашырылася далёка на ўсход; яе мяжа даходзіла аж да сучаснага нам Мажайску, за 107 вёрст ад Масквы.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzpo3bdzpo6xu4frhfsgmoc4dka461a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289958</id>
      <parentid>289889</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289958</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="d5k3fk8oqsrgg6x8i4tqtu602cd38zf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 82 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўсходняй частцы рускіх славян. І тая, і другая дзяржавы, групуючы вакола сябе гарады і пашыраючы свае тэрыторыі, урэшце спаткаліся межамі ў канцы XIV сталецьця. З гэтага часу і пачнецца суперніцтва паміж зацікаўленымі ў тэрыторыях зьбірацелямі, Літвой і Беларусьсю, з аднаго боку, і Масквою — з другога боку.

Пачалося змаганьне паміж дзяржавамі за ўплыў на невялікае тады Цьверскае княства, якое мела літоўскую і маскоўскую партыі. Кожная з іх зьвярталася за дапамогаю паводлуг сваіх сымпатый. Войскі Альгэрда гаспадара літоўска-беларускага два разы біліся з войскамі вядомага нам з рускай гісторыі маскоўскага вялікага князя Зьмітра Донскага. У першы раз Літва з Беларусьсю згуртавалі вялікую сілу і ўзяў верх Альгэрд. У другі раз Масква справілася сабраць большае войска і ўзяла верх над Літвою. Літва і Беларусь, занятыя якраз у гэты час змаганьнем з нямецкімі ордэнамі, прыпынілі пакуль што свой наступны рух на ўсход. Пасьля перагавораў зроблена была згода паміж супернікамі. У адзнаку і для замацаваньня згоды Альгэрд аддаў сваю дачку замуж за стрэчнага брата Зьмітра, Уладзімера Андрэевіча.

Прашло крыху часу, і згода ў часы Вітаўта зноў прыпынілася. Завязалася барацьба з Масквою з-за Ноўгараду і Смаленску. На гэты раз Літве папсавалі ўсю справу татары. Яны ўзялі верх над Літвою і Беларусьсю на берагох ракі Ворсклы і не далі Вітаўту магчымасьці пашырыць межы свайго гаспадарства далёка на ўсход. Усё-ж такі і Ноўгарад і Смаленск павінны былі прызнаць сваю залежнасьць ад Вітаўта.

У 1396 годзе Вітаўт і Васіль I Маскоўскі, зьехаўшыся на ўзаемную нараду ў Смаленску, устанавілі граніцы Літоўска-Беларускага і Маскоўскага гаспадарстваў па сумежнай рэчцы Угры. Для ўзмацненьня згоды дачка Вітаўта Настасія была выдадзена замуж за Васіля I. У гэты час Літоўска-Беларуская дзяржава ўключае ў свой склад вялікі абшар заходня-рускіх зямель. Палажыўшы ўсходнюю мяжу гэтае дзяржавы на карту, напрыклад, быўшай Расійскай імпэрыі дарэволюцыйнага часу, мы бачым, што ў склад падуладных Вітаўту зямель уходзяць такія губэрні: Віленская, Горадзенская, Ковенская, Сувальская, Падольская, Валынская, Менская, Магілеўская, Віцебская, Смаленская, Кіеўская, Чарнігаўская, Кацярынаслаўская, Херсонская, Арлоўская, часткаю Калуская і Тульская. Літоўска-Беларуская дзяржава пашырылася далёка на ўсход; яе мяжа даходзіла аж да сучаснага нам Мажайску, за 107 вёрст ад Масквы.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d5k3fk8oqsrgg6x8i4tqtu602cd38zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125087</id>
    <revision>
      <id>289890</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289890</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4716" sha1="qs86fkr7ttcburc0zozs0rdbcv6x5yc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 83 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Масква гэтага часу ня мае яшчэ сілы. Вырасшы з невялічкага ўдзельнага княства, яна крок за крокам выбіваецца на першае месца сярод асобных удзельных княстваў. Хоць татары разьбіты на Кулікавым полі (1380 г.), але яшчэ іх улада цяжкім каменем ляжыць на маладым маскоўскім самаўладзтве. Толькі пачынаючы з палавіны XV сталецьця ўмовы жыцьця Масквы, як гаспадарства, хіляцца ў лепшы бок. Ідзе хуткае разлажэньне татарскага ханства. Замест аднае Залатой Гарды мы бачым некалькі гордаў, каторыя змагаюцца паміж сабою і ўзаемна аслабляюць адна другую. 1480 год прыносіць Маскоўскаму гаспадарству вызваленьне ад татарскай няволі. Усе дробныя ўдзельныя княствы ўжо страцілі сваю незалежнасьць і ўвашлі ў склад Маскоўскага гаспадарства. Вырасшы з невялічкага ўдзелу-вотчыны, Маскоўская дзяржава гэтую ідэю і організацыю вотчыны зьберагае і ў далейшы час. Маскоўскі дзяржавец кіруе ў сваёй вялікай дзяржаве так, як некалі яго продкі кіравалі ў сваім удзеле-вотчыне. Ён нават лічыць, што ўсе землі рускіх славян ёсьць яго вотчына. „Вся Русская земля божиею волею из старины наша вотчина“. Маскоўскі князь ужо забыўся, што „из старины“ яго вотчынаю быў невялічкі маскоўскі ўдзел. І пэўна, справа тут ня ў старасьветчыне, а ў моцы. Маскоўскі гаспадар мае цяпер вялікую моц і, апіраючыся на яе, ён лічыць сябе прадстаўніком і ўласьнікам усяе Русі. Стары тытул вялікага князя маскоўскага ўжо не здавольвае, і ён прымае тытул вялікага князя, гаспадара маскоўскага і „всея Руси“. З новаю сілаю падымаецца суперніцтва паміж заходнім літоўска-беларускім і ўсходнім маскоўскім гаспадарамі „Русі“. Змаганьне за „вотчыну“ цягнецца блізка 150 год. Бацькаўшчына наша руйнуецца, палі зарастаюць лесам, прасякаюць крывёю дзеля імпэрыялістычных мэт Маскоўскага гаспадарства.

У 1492 годзе, калі Літоўска-Беларускім гаспадаром быў абраны Аляксандар Ягайлавіч, Іван III Маскоўскі, карыстаючыся з разладу паміж Літвою і Польшчай, пачаў вайну за сваю беларускую „вотчыну“, якой ніколі ня бачыў ні ён, ні яго бацькі. На дапамогу сабе ён паклікаў татарскага крымскага хана Мэнглі-Гірэя, для каторага Беларусь хоць і ня была вотчынаю, але была месцам добрай спажывы. Пачаўся пагром нашае бацькаўшчыны з паўдня і ўсходу. Асабліва быў зруйнаваны Рагачоў: каштоўнасьці паграбавалі, горад спалілі, жыхароў пацягнулі ў няволю ў Маскву і ў Крым. Літоўска-Беларускае гаспадарства павінна было прасіць згоды. Згоду зрабілі, аддаўшы {{абмылка|Яну III|Івану III}} горад Мсьціслаў. З граматы відна, што абодва гаспадары абяцаюцца дамагаць і шанаваць адзін другога. Аляксандар {{перанос пачатак|Літоўска-Бела|рускі}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qs86fkr7ttcburc0zozs0rdbcv6x5yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125088</id>
    <revision>
      <id>289891</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «гетой хвустучкой махнице, и здзѣлыетца мостъ, а якъ пере́йдзеце на тэй бокъ — узнова махнице: мостъ гетый пропадзець. Тоды васъ Юда ня зможець узяць!» Яны такъ и здзѣлыли: сыбрали дровъ осинывыхъ, спалили ихъ, и пыпялокъ увязали у хвустучку, Якъ подыйшли...»</comment>
      <origin>289891</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6042" sha1="mhw3eru8quzbj3ljpmepwghfudx8397" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;гетой хвустучкой махнице, и здзѣлыетца мостъ, а якъ пере́йдзеце на тэй бокъ — узнова махнице: мостъ гетый пропадзець. Тоды васъ Юда ня зможець узяць!» Яны такъ и здзѣлыли: сыбрали дровъ осинывыхъ, спалили ихъ, и пыпялокъ увязали у хвустучку, Якъ подыйшли къ морю, такъ хвустучкой махнули — и ставъ мостъ. Яны перяйшли по имъ на тэй бокъ, тоды узнова махнули — мостъ и пропавъ. Вотъ, и пошли яны дали, Ишли, ишли, узыйшли на високую гору̀. Махнули хвустучкой, и здзѣлывся домъ. Вотъ яны увыйшли у тэй домъ, и стали тамъ жиць. Жили, жили... Якъ тольки Марья по́йдзець воды, Юда и гово̀риць ёй: «Марьячка-сястрица, скажи, куды вы перяходзили?» И начнець яѐ просиць: «кыли хочетъ — братымъ твоимъ буду, а кыли хочетъ — бацькымъ буду, кыли хочетъ — мужукомъ!» Жаль стало дзѣвцы Юды, стала яна просиць у брата хвустучку: «дай, я яѐ помыю, а то яна чорна. Можа, ты будзешъ жанитца!» Братъ довго не дававъ, ды ўсётки сыгласився и отдавъ ёй хвустучку. Вотъ яна пошла на моря, махнула хвусткый — ставъ мостъ. Марья и перевала по имъ Юду. Якъ тольки братъ до́йдзець на работу, яна зь Юдымъ и пируець. И задумали яны якъ-не-якъ ды згубиць брата. Стала яна притворятца хворою и гово́риць брату: «ну, брацецъ, я стала хвора. Дыстань ты мнѣ заяччаго мылока, тоды можа я выздоровлю!» Ёнъ гово́риць: «ну, што, сястрица, заўтра заўтрашнее и будзець!» Назаўтра, якъ тольки давъ Богъ дзень, ёнъ уставъ ранянько, умывся бѣлянько, и пошовъ на польгуваньня. Ходзивъ ёнъ, ходзивъ, видзиць-идзець зайчиха зь дзяцьми. Иванъ тольки думавъ забиць яѐ, а яна гово́риць: «ну, Иванъ Царевичъ, ня би мяне: я табѣ сама дамъ мылока и дзяцёнка, кабъ яна табѣ повѣрила!» Узявъ ёнъ мылоко и дзяцёнка, и пошовъ домовъ. Пришовши домовъ, зайца пысадзивъ подъ полъ, а мылоко сястрѣ отдавъ, А яна гово́риць: «болото болотомъ пахнець, а бѣсъ бѣсомъ! Ня хо́чу гетаго мылока; приняси мнѣ лисьсяго!» — Ну, сястрица, заўтра завтрашнее и будзець!.. Назаўтраго уставъ ранянько, умывся бѣлянько, и пошовъ на польгуваньяя, йдзець ёнъ, а на ўстрѣчь лисица зь дзядьми. Енъ тольки хоцѣвъ стряляць у яѐ, а лисица говориць: «Иванъ Царевичъ! ня би мяне: я табѣ сама дамъ мылока, ды й дзяцёнка, кабъ яна табѣ повѣрила!» Енъ узявъ мылоко и дзяцёнка и пошовъ домовъ. Лисянёнка пысадзивъ подъ полъ, а мылоко отдавъ сястрѣ. А сястра говориць: «болото болотомъ пахнець, а бѣсъ бѣсомъ. Приняси ты мнѣ вовчинаго мылока!» — Ну, сястрица, заўтра заўтрашнее и будзець!.. Назаўтра уставъ ранянько, умывся бѣлянько и на польгуваньня пошовъ. Ходзивъ ёнъ, ходзивъ, видзиць-вовчица идзець зъ вовчанятами. Тольки Иванъ хоцѣвъ яѐ забиць, вовчица гово́риць: «Иванъ Царевичъ! ня би мяне: я сама табѣ дамъ мылока и вовчанёнка, кабъ яна табѣ повѣрила.» Иванъ узявъ мылока и вовчанёнка и пошовъ домовъ. Вовчанёнка пысадзивъ подъ полъ, а сястра говориць: «на што ты собираетъ гетыхъ чарцей болотныхъ?» Узяла яна мылоко: «ну, болото болотомъ пахнець, а бѣсъ бѣсомъ. Идзи приняси мнѣ мылока мядзьвѣжжаго!» — Ну, што сястрица, заутра заўтрашнее и будзець!.. Перяспали ночь. Назаўтра, якъ давъ Богъ дзень, уставъ енъ ранянько, умывся бѣлянько и пошовъ на польгуваньня. Идзець ёнъ пы лясу, видзиць-идзець мядзьвѣдзица зь дзяцьми. Енъ тольки прицѣлився забиць яѐ, а мядзьвѣдзица говориць: «ня би мяне, Иванъ Царевичъ, я табѣ сама дамъ мылока и мядзьвѣдзянёнка, бы сястра безъ яго не повѣриць!» Дала яму мылока и {{перанос-пачатак|п=мядзьвѣ|к=дзянёнка}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhw3eru8quzbj3ljpmepwghfudx8397</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125089</id>
    <revision>
      <id>289892</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289892</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5014" sha1="e0lw39gfbkf8i7e3kjbvpdy09nbnjtx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 84 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Літоўска-Бела|рускі}} ў сваёй грамаце піша: „А хто мне вораг, то і яму (маскоўскаму гаспадару) вораг. А хто будзе яму друг, то і мне друг, хто будзе яму вораг, то і мне вораг“. Каб згоду, утвораную з Маскоўскім гаспадарствам, зрабіць пэўнаю і моцнаю, Аляксандар заслаў сваіх сватоў да Іванавай дачкі Галены, з каторай потым і ажаніўся. Але і гэтая брачная сувязь не зрабіла згоды моцнаю.

Праходзіць нейкі час, і ў аднэй з сваіх грамат Аляксандар не назваў Івана III гаспадаром усяе Русі. Тады, абураны парушэньнем сваіх імпэрыялістычных праў, маскоўскі самаўладца Іван III прыслаў Аляксандру „складную грамату“, абвяшчаючы яму вайну. І прыпыненая вайна пачалася ў 1500 годзе з новай сілаю. Каманду над літоўска-беларускім войскам меў князь Канстантын Астроскі. У чэрвені адбылася страшэнная бойка недалёка каля гораду Дарагабужу. Маскоўскім войскам тады камандваў добры знаўца ваеннай справы Даніла Холмскі. Каля 8 тысяч народу палажылі свае галовы ў гэтай бойцы. Літоўска-беларускія войскі былі разьбіты, кінуліся на ўцёкі, а ваявода князь Астроскі {{абмылка|папаў ў|папаў у}} маскоўскі палон.

Яшчэ на працягу трох доўгіх гадоў маскоўскія войскі руйнуюць беларускую тэрыторыю. У дзень неба чарнее дымам, а ў ноч цемра палае чырвоным агнём пажараў. Рэчкаю льлецца чалавечая кроў, нішчыцца сабраная працаю маемасьць. Скора маскоўскае войска пачало галадаваць у краі, каторы само зьнішчыла і зруйнавала, і распачаліся самі сабою перагаворы аб згодзе. У 1503 годзе замірэньне ўрэшце было падпісана. Масква атрымала Гомель і некалькі мест у Рагачоўскім павеце. У час гэтага замірэньня ў 1506-м годзе памерлі і цесьць і зяць.

Пасьля іх сьмерці гаспадаравалі на Літве і Беларусі брат Аляксандра Зыгмунд II (Стары), а ў Маскве — Васіль III, сын Івана III. Яны зноў пачалі барацьбу, скарыстаўшы дробнае здарэньне. У 1508 годзе перабег з Літвы ў Маскву воража настроены да Зыгмунда князь Глінскі. Літоўска-беларускі гаспадар увесь час быў нездаволены тым, што Масква прыняла ўцекача. Глінскі з свайго боку падбіваў маскоўскага гаспадара на вайну з Літвою. Зноў маскоўскія войскі ўварваліся на Беларусь. Зыгмунд, даведаўшыся аб гэтым, сабраў вялікае, моцнае войска і вышаў ім на спатканьне. Перамогу атрымаў Зыгмунд і пачаў гнаць {{абмылка|няпрыяцеля|непрыяцеля}} на ўсход. Васіль III, бачачы, што ён прайграў справу, павінен быў прасіць згоды. Абедзьве стараны падпісалі „вечны мір“. Маскоўскі гаспадар павінен быў прыпыніць свой наступ {{падказка2|на ўсход|У арыгінальным выданні дапушчана відавочная абмоўка аўтара: геапалітычна і прасторава маецца на ўвазе наступ Маскоўскай дзяржавы на захад — у межы Вялікага Княства Літоўскага. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} і вызваліць з палону князя Астроскага і другіх ваеннапалоннікаў.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0lw39gfbkf8i7e3kjbvpdy09nbnjtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289959</id>
      <parentid>289892</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289959</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5016" sha1="0jmg8wxxsbpzjpy91ejceo6wocoflfw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 84 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|Літоўска-Бела|рускі}} ў сваёй грамаце піша: „А хто мне вораг, то і яму (маскоўскаму гаспадару) вораг. А хто будзе яму друг, то і мне друг, хто будзе яму вораг, то і мне вораг“. Каб згоду, утвораную з Маскоўскім гаспадарствам, зрабіць пэўнаю і моцнаю, Аляксандар заслаў сваіх сватоў да Іванавай дачкі Галены, з каторай потым і ажаніўся. Але і гэтая брачная сувязь не зрабіла згоды моцнаю.

Праходзіць нейкі час, і ў аднэй з сваіх грамат Аляксандар не назваў Івана III гаспадаром усяе Русі. Тады, абураны парушэньнем сваіх імпэрыялістычных праў, маскоўскі самаўладца Іван III прыслаў Аляксандру „складную грамату“, абвяшчаючы яму вайну. І прыпыненая вайна пачалася ў 1500 годзе з новай сілаю. Каманду над літоўска-беларускім войскам меў князь Канстантын Астроскі. У чэрвені адбылася страшэнная бойка недалёка каля гораду Дарагабужу. Маскоўскім войскам тады камандваў добры знаўца ваеннай справы Даніла Холмскі. Каля 8 тысяч народу палажылі свае галовы ў гэтай бойцы. Літоўска-беларускія войскі былі разьбіты, кінуліся на ўцёкі, а ваявода князь Астроскі {{абмылка|папаў ў|папаў у}} маскоўскі палон.

Яшчэ на працягу трох доўгіх гадоў маскоўскія войскі руйнуюць беларускую тэрыторыю. У дзень неба чарнее дымам, а ў ноч цемра палае чырвоным агнём пажараў. Рэчкаю льлецца чалавечая кроў, нішчыцца сабраная працаю маемасьць. Скора маскоўскае войска пачало галадаваць у краі, каторы само зьнішчыла і зруйнавала, і распачаліся самі сабою перагаворы аб згодзе. У 1503 годзе замірэньне ўрэшце было падпісана. Масква атрымала Гомель і некалькі мест у Рагачоўскім павеце. У час гэтага замірэньня ў 1506-м годзе памерлі і цесьць і зяць.

Пасьля іх сьмерці гаспадаравалі на Літве і Беларусі брат Аляксандра Зыгмунд II (Стары), а ў Маскве — Васіль III, сын Івана III. Яны зноў пачалі барацьбу, скарыстаўшы дробнае здарэньне. У 1508 годзе перабег з Літвы ў Маскву воража настроены да Зыгмунда князь Глінскі. Літоўска-беларускі гаспадар увесь час быў нездаволены тым, што Масква прыняла ўцекача. Глінскі з свайго боку падбіваў маскоўскага гаспадара на вайну з Літвою. Зноў маскоўскія войскі ўварваліся на Беларусь. Зыгмунд, даведаўшыся аб гэтым, сабраў вялікае, моцнае войска і вышаў ім на спатканьне. Перамогу атрымаў Зыгмунд і пачаў гнаць {{абмылка|няпрыяцеля|непрыяцеля}} на ўсход. Васіль III, бачачы, што ён прайграў справу, павінен быў прасіць згоды. Абедзьве стараны падпісалі „вечны мір“. Маскоўскі гаспадар павінен быў прыпыніць свой наступ {{падказка2|на ўсход|У арыгінальным выданні дапушчана відавочная абмоўка аўтара: геапалітычна і прасторава маецца на ўвазе наступ Маскоўскай дзяржавы на захад — у межы Вялікага Княства Літоўскага. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} і вызваліць з палону князя Астроскага і другіх ваеннапалоннікаў.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0jmg8wxxsbpzjpy91ejceo6wocoflfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125090</id>
    <revision>
      <id>289893</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289893</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4406" sha1="0cvto488iomv442y88ytpsswbbazl0f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 85 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;„Вечнасьць“ утворанай згоды цягнулася вельмі нядоўга, усяго толькі пяць год. У 1513 годзе зноў разгарэўся пажар імпэрыялістычнай вайны. Маскоўская армія ўвашла на тэрыторыю Беларусі. Адбываюцца адна за другою вялікія бойкі пад Смаленскам і Воршаю. Пад Воршаю ўжо вядомы нам гэтман Астроскі атрымаў над маскоўскім войскам дзьве пабеды, ня гледзячы на тое, што яго армія была меншаю ад маскоўскай у два разы. Ад Воршы ён гнаў маскоўскае войска аж да Дарагабужу. Трыццаць тысяч трупаў беларусаў, літвінаў і маскоўцаў заслалі ўсю гэтую дарогу. Змаганьне бязупынна ідзе і далей. Перамога перакідваецца то на тую, то на другую старану, пакуль яна зусім не пяройдзе на старану Масквы. Такія гарады, як Полацак, Мсьціслаў, Магілеў, Ворша, Рагачоў, Гомель, Віцебск, Смаленск і інш., руйнуюцца па некалькі раз. Мы ўжо і ня лічым, які страшэнны лік вёсак, невялічкіх мястэчак быў зруйнаван за часы гэтага змаганьня. Усё тое, што зрабіла многавяковая праца народных нізоў, гібне ў часы імпэрыялістычнага змаганьня. Зямля зарастае частым лесам. Людзі бадзяюцца па лясох, хаваючыся там ад забойства і рабаваньня. Прыпыняецца народная творчасьць. Насельнікі краю, бачачы, што барацьбе няма канца-краю, кідаюць сваю родную зямлю і бягуць на Украіну. А барацьба ўсё ідзе. Войны аднаўляюцца ў 1516, 1518, 1519, 1534 і 1536 гадох. І тая і другая старана, змучаныя змаганьнем, робяць зноў згоду, каторая цягнецца толькі 25 год. Пры Іване IV Грозным у 1561 годзе зноў пачынаецца так званая Лівонская вайна, каторая таксама адбывалася на тэрыторыі Беларусі.

Дорага каштавала беларускаму працоўнаму народу імпэрыялістычная думка маскоўскіх гаспадароў, што Беларусь ёсьць іх „вотчына“.

&lt;center&gt;'''Культурная праца.'''&lt;/center&gt;

Ня гледзячы на тое, што край з году ў год руйнаваўся, што нішчылася і матэрыяльная і інтэлектуальная культура, усё-ж такі ў гэты час мы бачым разьвітак, і дужа шырокі, беларускай культуры. Ваяўніцкі гвалт і ўціск ня можа прыпыніць моцнага культурнага руху. Культура пэрыоду Літоўска-Беларускай дзяржавы носіць выразна беларускі кірунак і робіцца ў беларускай мове. Наша мова ў гэты час ёсьць ня толькі мова ўраду, але і мова вышэйшых і ніжэйшых станаў грамадзянства. Хоць шлях для польскай культуры і мовы шырока адчынен вуніяю 1386 году, тым ня менш, польскі ўплыў ня можа пакуль што змагацца з самабытнаю ўзросшаю беларускаю культураю. Архівы захоўваюць да нашага часу вялікую моц памятак беларускай культуры гэтага пэрыоду.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0cvto488iomv442y88ytpsswbbazl0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125091</id>
    <revision>
      <id>289894</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289894</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5044" sha1="jjvl8hsa55sugug0dfvausy7upvmzzj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 86 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;З гэтых памятак асабліва цікавы для нас юрыдычныя дакуманты каторыя сьведчаць аб высокасьці культуры беларускіх кіруючых станаў. Мы тут назавем некаторыя з такіх дакумантаў.

Пры Казімеры I Ягайлавічы ў {{падказка2|1457 годзе|Відавочная памылка першадруку альбо гістарыяграфічны архаізм: Прывілей Казіміра Ягайлавіча быў выдадзены ў 1447 годзе. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} была выдадзена грамата, вядомая пад назваю „Земскія прывілеі Казімера“. Гэты акт датычыць жыцьця ўсіх зямель гаспадарства, ён напамінае нам па сваім зьмесьце ангельскі акт XIII сталецьця, вялікую карту вольнасьцяй. Тут забясьпечваюцца правы як асобы, так і маемасьці князёў, баяр, служылай шляхты і нават мяшчан. На падставе прывілей ніхто з іх ня можа быць пакараны толькі па тайным ці яўным даносе або па падазрэньні; раней {{абмылка|с праву|справу}} павінен разгледзець суд. Кожны нясе адказнасьць толькі за свае віны; жонка, напрыклад, не караецца за праступства свайго чалавека, бацька — за праступства сына і г. д. Кожны мае права вольнага выйсьця за граніцу гаспадарства. Для служылай шляхты былі забясьпечаны правы ўладаньня і распараджэньня іх вотчыннымі маёнткамі. Сяляне, судзячы па прывілеях, ужо ня ёсьць вольны стан дзяржавы, як гэта было раней; правы над імі пана пашыраны. У зьвязку з гэтым яны высвабаджаюцца ад беспасрэдных фінансава-матэрыяльных дзяржаўных абавязкаў, апроч рамонту дарог і мастоў; паміж імі і дзяржавай становіцца пан, якога толькі і ведае дзяржава, як юрыдычную асобу. Абавязкі паложаны і на гаспадара дзяржавы; вялікі князь, напрыклад, ня мае права памяншаць меж Літоўска-Беларускага гаспадарства. Наадварот, ён павінен усімі сіламі прагнуцца пашыраць межы яго (гл. артыкул 14). Апроч таго, цікавы яшчэ 15 артыкул прывілеяў. На грунце гэтага артыкулу забараняецца людзям чужых народнасьцяй займаць урадавыя пасады ў гаспадарстве і купляць зямлю. „У тых зямлях нашых, таго вялікага княства, зямель, гарадоў, мест, а з каторых кольвек урадоў, і дзедзіцтва ўдзяржаньня, або дастойнасьцей, не маетсі даваці жаднаму чужаземцу, але толькі тубыльцом тых зямель маем даваці мы і патомкі нашыя“. Гэтыя пункты, наложаныя на вялікага князя, маюць на ўвазе той факт, што гаспадар літоўска-беларускі ёсьць разам з тым і кароль польскі. Яны аберагаюць Літву і Беларусь ад політычных і экономічных жаданьняў Польшчы. Прывілеі, выдадзеныя Казімерам I, ляглі як грунт констытуцыі гаспадарства. Вялікі князь Аляксандар, наступнік Казімера, у 1492 годзе ўпісаў абавязкі, наложаныя на гаспадара ў сваю констытуцыйную карту. Далейшыя гаспадары гэтыя свае абавязкі пацьвярджалі. Прымаючы пад увагу ўвесь зьмест вышэйпаданага юрыдычнага акту, мы павінны адзначыць, што характар улады гаспадара літоўска-беларускага быў не падобен на характар улады&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jjvl8hsa55sugug0dfvausy7upvmzzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289960</id>
      <parentid>289894</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289960</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5046" sha1="plju6fwf1cvyft1vr9n9kb9c9ydi0i3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 86 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;З гэтых памятак асабліва цікавы для нас юрыдычныя дакуманты каторыя сьведчаць аб высокасьці культуры беларускіх кіруючых станаў. Мы тут назавем некаторыя з такіх дакумантаў.

Пры Казімеры I Ягайлавічы ў {{падказка2|1457 годзе|Відавочная памылка першадруку альбо гістарыяграфічны архаізм: Прывілей Казіміра Ягайлавіча быў выдадзены ў 1447 годзе. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} была выдадзена грамата, вядомая пад назваю „Земскія прывілеі Казімера“. Гэты акт датычыць жыцьця ўсіх зямель гаспадарства, ён напамінае нам па сваім зьмесьце ангельскі акт XIII сталецьця, вялікую карту вольнасьцяй. Тут забясьпечваюцца правы як асобы, так і маемасьці князёў, баяр, служылай шляхты і нават мяшчан. На падставе прывілей ніхто з іх ня можа быць пакараны толькі па тайным ці яўным даносе або па падазрэньні; раней {{абмылка|с праву|справу}} павінен разгледзець суд. Кожны нясе адказнасьць толькі за свае віны; жонка, напрыклад, не караецца за праступства свайго чалавека, бацька — за праступства сына і г. д. Кожны мае права вольнага выйсьця за граніцу гаспадарства. Для служылай шляхты былі забясьпечаны правы ўладаньня і распараджэньня іх вотчыннымі маёнткамі. Сяляне, судзячы па прывілеях, ужо ня ёсьць вольны стан дзяржавы, як гэта было раней; правы над імі пана пашыраны. У зьвязку з гэтым яны высвабаджаюцца ад беспасрэдных фінансава-матэрыяльных дзяржаўных абавязкаў, апроч рамонту дарог і мастоў; паміж імі і дзяржавай становіцца пан, якога толькі і ведае дзяржава, як юрыдычную асобу. Абавязкі паложаны і на гаспадара дзяржавы; вялікі князь, напрыклад, ня мае права памяншаць меж Літоўска-Беларускага гаспадарства. Наадварот, ён павінен усімі сіламі прагнуцца пашыраць межы яго (гл. артыкул 14). Апроч таго, цікавы яшчэ 15 артыкул прывілеяў. На грунце гэтага артыкулу забараняецца людзям чужых народнасьцяй займаць урадавыя пасады ў гаспадарстве і купляць зямлю. „У тых зямлях нашых, таго вялікага княства, зямель, гарадоў, мест, а з каторых кольвек урадоў, і дзедзіцтва ўдзяржаньня, або дастойнасьцей, не маетсі даваці жаднаму чужаземцу, але толькі тубыльцом тых зямель маем даваці мы і патомкі нашыя“. Гэтыя пункты, наложаныя на вялікага князя, маюць на ўвазе той факт, што гаспадар літоўска-беларускі ёсьць разам з тым і кароль польскі. Яны аберагаюць Літву і Беларусь ад політычных і экономічных жаданьняў Польшчы. Прывілеі, выдадзеныя Казімерам I, ляглі як грунт констытуцыі гаспадарства. Вялікі князь Аляксандар, наступнік Казімера, у 1492 годзе ўпісаў абавязкі, наложаныя на гаспадара ў сваю констытуцыйную карту. Далейшыя гаспадары гэтыя свае абавязкі пацьвярджалі. Прымаючы пад увагу ўвесь зьмест вышэйпаданага юрыдычнага акту, мы павінны адзначыць, што характар улады гаспадара літоўска-беларускага быў не падобен на характар улады&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>plju6fwf1cvyft1vr9n9kb9c9ydi0i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125092</id>
    <revision>
      <id>289895</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос-канец|п=мядзьвѣ|к=дзянёнка}}. Ёнъ узявъ и пошовъ. Пришовши домовъ, мядзьвѣдзянёнка пысадзивъ подъ полъ. А сястра говориць: «на што ты собираетъ гетыхъ чарцей зъ болота?» Подавъ ёнъ мылоко, яна говориць: «болото болотомъ смярдзиць, а бѣсъ бѣсомъ! П...»</comment>
      <origin>289895</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5982" sha1="dxztwiym8irf19u73wsbufbrb6bqlba" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос-канец|п=мядзьвѣ|к=дзянёнка}}. Ёнъ узявъ и пошовъ. Пришовши домовъ, мядзьвѣдзянёнка пысадзивъ подъ полъ. А сястра говориць: «на што ты собираетъ гетыхъ чарцей зъ болота?» Подавъ ёнъ мылоко, яна говориць: «болото болотомъ смярдзиць, а бѣсъ бѣсомъ! Приняси ты мнѣ ильвинаго мылока!» — Ну, сястра, заўтра заўтрашнее и будзець!... Лягли спаць. Назаўтра, уставши ранянько, умывся бѣлянько и пошовъ на польгуваньня. Ходзивъ енъ, ходзивъ, видзиць-идзець ильвица зь ильвенятами. Вотъ енъ тольки хоцѣвъ выстрялиць, а ильвица говориць: «Иванъ Царевичъ! ня губи мяне: я табѣ сама дамъ мылока и ящо ильвянёнка, кабъ яна повѣрила!» Внъ узявъ мылоко и ильвяненка, и пошовъ домовъ. Пришовши, ильвяненка пысадзивъ подъ полъ, а мылоко отдавъ сястрѣ. А яна говориць: «болото болотомъ смярдзиць, а бѣсъ бѣсомъ! Ня хо́чу гетаго мылока, приняси мнѣ пциччаго!» — Што ты, сястра, съ памяци выбилася, ци што? Идзѣ я табѣ пциччаго мылока дыстану?.. Сястра и заплакыла: «ты, вѣрно, моёй смерци хочешь?...» Жалко стало Ивану: «ну, заўтра заўтрашнее и будзець!» Назаўтра, уставши енъ ранянько, умывся бѣлянько, и пошовъ на польгуваньня. Ходзивъ, ходзивъ— нѐйдзѣ пциччаго мылока дыстаць. Найшовъ енъ кручиное гняздо, пыбравъ яйцы и понесъ сястрѣ. А сястра ужо придумала яму новую смерць. Якъ тольки енъ пришовъ, дыкъ яна пычала яго просиць, кабъ ёнъ принесъ ёй такій пирогъ, што самъ на прудзи моловся, самъ пёкся. Назаўтра Иванъ уставъ ранянько, помывся бѣлянько, накормивъ своихъ звярёвъ, и пошовъ пирогъ искаць. Ишовъ, ишовъ, пытався, пытався, алитки напытавъ такій прудъ. Пришовъ ёнъ туды, увыйшовъ на прудъ и звяри зь имъ. Тоды найшовъ тамъ ёнъ пирогъ и ўзявъ. Пошовъ енъ съ пруда, а двери и зачинилиси, и заперли на прудзи яго звярёвъ. Нечаго дзѣлыць, пошовъ ёнъ домовъ. Покуль енъ гетый пирогъ приставлявъ, придумыли яму трецьцюю смерць: задумыли яго у лазьни спалиць. Вотъ, якъ то́льки енъ пришовъ, Марья пычала гыворѝць: «вытыпи ты лазьню помытца!» Принясла яна дровъ, пукъ лучины — растопѝць лазьню, и кажець: «топи живо!» Тольки яна пошла, якъ ляциць къ Ивану крукъ. Приляцѣвъ и кажець: «ну, Иванъ: ня стольки топи, скольки гаси; а то твоѐ звяри табѣ не помогуць: яны крѣпко запёрты!» Иванъ узявъ и пыгасивъ дро́вы. Прибѣгаець сястра: «ну, што ня топишъ?» — Ну, што, кыли дровы не горяць: лучина пыгорѣла, а яны потухли!... Пошла яна и принясла ящо пукъ лучины: «ну, топи живѣй!» Тольки яна пошла — крукъ приляцѣвъ: «Иванъ Царевичъ! ня стольки топи, скольки туши: звяри твоѐ ще двери лымаюць!» Енъ опяць пытушивъ дровы. Прибѣгаець сястра у трецьцій разъ: «ну, што, ци растопивъ?» — Ды ниякъ ня можно: ўсё пытухаець! Принясла яна ящо пукъ лучины: «ну, живѣй топи!» А сама побѣгла домовъ. Прилетаець крукъ: «ну, Иванъ Царевичъ, ня стольки гаси, скольки топи: твоё звяри близко!» Енъ и начавъ рыстапливаць. Прибѣгла сястра: «ага! вотъ такъ бы ты давнѣй дзѣлывъ!...» Вотъ лазьия вытыпилась; пришовъ Юда у лазьню зъ Марьей, принясли зялѣзные пруцьця, и хоцѣли Ивана забиць. Ставъ ёнъ проситца. Яны пусцили яго зъ бѣлымъ свѣтымъ попрощатца. Енъ, якъ выйшовъ, — якъ свиснець, якъ крикнець: «поскорѣй, слуги моё, поскорѣй!..» А сястра зь Юдымъ говориць: «ну, ня кричи, идзитку сюды!..» Енъ ничого имъ больше не сказавъ — якъ прибѣгли яго звяри. Иванъ сичасъ отчинивъ лазьню, пывазавъ на Юду — яны и пошли яго скумациць! Вынесъ енъ тоды сястру изъ лазъни&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxztwiym8irf19u73wsbufbrb6bqlba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125093</id>
    <revision>
      <id>289896</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «вонъ, и лазьню подпёръ и запаливъ, и спаливъ тамъ Юду. Енъ тамъ и згорѣвъ. Узявъ тоды Иванъ сястру, завёвъ у лѣсъ и пысадзивъ у пящеру, ды й заперъ.  {{Водступ|2|em}}Самъ послѣ гетаго пошовъ у свѣтъ. Зайшовъ не ў наше царство, и жанився тамъ. Якъ жанився, дыкъ жон...»</comment>
      <origin>289896</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5964" sha1="boi17eq6atksg6sb1ycdj16a9c4f5iv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вонъ, и лазьню подпёръ и запаливъ, и спаливъ тамъ Юду. Енъ тамъ и згорѣвъ. Узявъ тоды Иванъ сястру, завёвъ у лѣсъ и пысадзивъ у пящеру, ды й заперъ.

{{Водступ|2|em}}Самъ послѣ гетаго пошовъ у свѣтъ. Зайшовъ не ў наше царство, и жанився тамъ. Якъ жанився, дыкъ жонка пычала пытатца: «Иванъ Царевичъ, што-ци ў цябе роду-племя нема?» Енъ говориць: ёсь у мяне сястра, ды яна у турьмѣ сядзиць! Вотъ жонка и послала яго за сястрой. Енъ пошовъ. Тольки пришовъ у пящеру — сястра узрадывалась и говориць: «брацецъ родненькій, возьми мяне съ собою, а то я тутъ соўсимъ змарнѣла!» Иванъ узявъ яѐ и повезъ. Якъ тольки проѣзжали мимо тэй лазьни, идзѣ згорѣвъ Юда, яна уздыхнула, соско́чила съ колесъ и пошла на во́гнище. Найшла тамъ Юдзинъ клыкъ, схувала яго и поѣхыла домовъ. Пріѣхавши домовъ, сястра гово́риць Ивану: «дай я табѣ пойщу!» Енъ дався. Яна и ўвогнала яму у завыекъ Юдзинъ клыкъ. Енъ и обмяртвѣвъ. Ну, надо было яго хырониць. Стала жонка пытатца у сястры яго: «якъ у васъ хоронюць?» — А вотъ якъ у насъ хоронюць: во́зьмуць бочку, ды ў бочку нябощика положуць, ды обручовъ зъ двананцыць узгонюць, ды тоды на моря и пусцюць! Жонка пошла къ ковалю и зыказала двананцаць обручовъ. Коваль здзѣлывъ и подавъ жонцы. Тоды узяли большую бочку, положили у бочку Ивана, нагнали двананцаць обручовъ, ды й пусцили на моря. Вотъ, стали яны жиць удвюхъ. Зыхоцѣли звяри ѣсь, стали вищаць; жонка узновъ пытаетца у Марьи: «чимъ ихъ кормиць?» А Марья кажець: мякины усыплемъ, ды воды нальлёмъ: вотъ имъ и яда! Жонка такъ и здзѣлыла. Видзюць звяри, што имъ приходзитца плохо, киныли яны домъ и пошли искаць Ивана, и пришли къ морю. Ходзили, ходзили кыло моря, усё искали ходзяина, и увидзѣли на мори бочку. Якъ имъ дыстаць тую бочку? Пошли яны, попросили у мужука вярёвку. Тоды стали думыць, якъ имъ зыложиць вяревку за бочку? — «Ну, ты левъ, силенъ: идзи закладзи вярёвку!» — Нѣ, братъ: я то́вестъ, могу ўтопитца. — «Ну, ты, зайчикъ-лехкій мальчикъ-ты закинешъ!» Поплывъ заяцъ, закинывъ вяревку за бочку, а тыи выцягныли бочку. Выцягнывши, стали яны гывориць, якъ яго изъ бочки выняць: разбиць бочку — дыкъ ящо и яго забъе́шъ.... И пыряшили яны зняць обручи. «Ну, ты, левъ, крѣпокъ, и кипци твоѐ кряпчѣй усихъ — уздзирай обручи!» Левъ узявся здзираць; брався енъ, брався — чуць пысодравъ. Выняли тоды Ивана изъ бочки и вычали глядзѣць: ци ня ёсь якая ранка? Глядзѣли яны, глядзѣли, и ўвидзѣли у завыйку клыкъ. Яны сичасъ тэй клыкъ выняли — Иванъ и отживъ. «Вотъ я довго спавъ!»-— Ды нѣ, ты ня спавъ, а померши бывъ! кажуць звяри. И рызсказали яму, якъ сястра яго пухувала, чимъ ихъ кормила. Тоды пошли яны домовъ. Пришовши домовъ, Иванъ узявъ сястру, и пывяли яѐ у лѣсъ, ды тамъ и пысадзшш на високое дзеряво́. Ну, якъ вернувся Иванъ у дворъ, стало яму жаль сястры. Енъ тоды кажець ильву: «сходзи ты пылядзи сястры! Кыли яна зы нами глядзиць, дыкъ зними яѐ и привядзи сюды; а кыли, часомъ, туды глядзиць, идзѣ спалили Юду, дыкъ такъ тряхани, кабъ и косци разсыпались!..» Пошовъ левъ; видзиць — глядзиць яна туды, идзѣ згорѣвъ Юда. Схвацився енъ за дзеряво́, якъ тряханувъ — яна упала и разбилась на мелкія крошки.

{{Водступ|2|em}}А Иванъ съ своей жаной стали жиць ды пыживаць, ды добра ныживаць. И я тамъ была, видзѣла тамъ лазьню, у лазьни корыто, у корыци корецъ — моей басни конецъ.

{{Водступ|2|em}}Д. Черногостье, остров. вол. сѣнн. у. {{smaller|Кр-ка Елена Иванова.}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>boi17eq6atksg6sb1ycdj16a9c4f5iv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289897</id>
      <parentid>289896</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289897</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5968" sha1="eiat72zf3z26qak971p936hiy32gmh4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вонъ, и лазьню подпёръ и запаливъ, и спаливъ тамъ Юду. Енъ тамъ и згорѣвъ. Узявъ тоды Иванъ сястру, завёвъ у лѣсъ и пысадзивъ у пящеру, ды й заперъ.

{{Водступ|2|em}}Самъ послѣ гетаго пошовъ у свѣтъ. Зайшовъ не ў наше царство, и жанився тамъ. Якъ жанився, дыкъ жонка пычала пытатца: «Иванъ Царевичъ, што-ци ў цябе роду-племя нема?» Енъ говориць: ёсь у мяне сястра, ды яна у турьмѣ сядзиць! Вотъ жонка и послала яго за сястрой. Енъ пошовъ. Тольки пришовъ у пящеру — сястра узрадывалась и говориць: «брацецъ родненькій, возьми мяне съ собою, а то я тутъ соўсимъ змарнѣла!» Иванъ узявъ яѐ и повезъ. Якъ тольки проѣзжали мимо тэй лазьни, идзѣ згорѣвъ Юда, яна уздыхнула, соско́чила съ колесъ и пошла на во́гнище. Найшла тамъ Юдзинъ клыкъ, схувала яго и поѣхыла домовъ. Пріѣхавши домовъ, сястра гово́риць Ивану: «дай я табѣ пойщу!» Енъ дався. Яна и ўвогнала яму у завыекъ Юдзинъ клыкъ. Енъ и обмяртвѣвъ. Ну, надо было яго хырониць. Стала жонка пытатца у сястры яго: «якъ у васъ хоронюць?» — А вотъ якъ у насъ хоронюць: во́зьмуць бочку, ды ў бочку нябощика положуць, ды обручовъ зъ двананцыць узгонюць, ды тоды на моря и пусцюць! Жонка пошла къ ковалю и зыказала двананцаць обручовъ. Коваль здзѣлывъ и подавъ жонцы. Тоды узяли большую бочку, положили у бочку Ивана, нагнали двананцаць обручовъ, ды й пусцили на моря. Вотъ, стали яны жиць удвюхъ. Зыхоцѣли звяри ѣсь, стали вищаць; жонка узновъ пытаетца у Марьи: «чимъ ихъ кормиць?» А Марья кажець: мякины усыплемъ, ды воды нальлёмъ: вотъ имъ и яда! Жонка такъ и здзѣлыла. Видзюць звяри, што имъ приходзитца плохо, киныли яны домъ и пошли искаць Ивана, и пришли къ морю. Ходзили, ходзили кыло моря, усё искали ходзяина, и увидзѣли на мори бочку. Якъ имъ дыстаць тую бочку? Пошли яны, попросили у мужука вярёвку. Тоды стали думыць, якъ имъ зыложиць вяревку за бочку? — «Ну, ты левъ, силенъ: идзи закладзи вярёвку!» — Нѣ, братъ: я то́вестъ, могу ўтопитца. — «Ну, ты, зайчикъ-лехкій мальчикъ-ты закинешъ!» Поплывъ заяцъ, закинывъ вяревку за бочку, а тыи выцягныли бочку. Выцягнывши, стали яны гывориць, якъ яго изъ бочки выняць: разбиць бочку — дыкъ ящо и яго забъе́шъ.... И пыряшили яны зняць обручи. «Ну, ты, левъ, крѣпокъ, и кипци твоѐ кряпчѣй усихъ — уздзирай обручи!» Левъ узявся здзираць; брався енъ, брався — чуць пысодравъ. Выняли тоды Ивана изъ бочки и вычали глядзѣць: ци ня ёсь якая ранка? Глядзѣли яны, глядзѣли, и ўвидзѣли у завыйку клыкъ. Яны сичасъ тэй клыкъ выняли — Иванъ и отживъ. «Вотъ я довго спавъ!»-— Ды нѣ, ты ня спавъ, а померши бывъ! кажуць звяри. И рызсказали яму, якъ сястра яго пухувала, чимъ ихъ кормила. Тоды пошли яны домовъ. Пришовши домовъ, Иванъ узявъ сястру, и пывяли яѐ у лѣсъ, ды тамъ и пысадзшш на високое дзеряво́. Ну, якъ вернувся Иванъ у дворъ, стало яму жаль сястры. Енъ тоды кажець ильву: «сходзи ты пылядзи сястры! Кыли яна зы нами глядзиць, дыкъ зними яѐ и привядзи сюды; а кыли, часомъ, туды глядзиць, идзѣ спалили Юду, дыкъ такъ тряхани, кабъ и косци разсыпались!..» Пошовъ левъ; видзиць — глядзиць яна туды, идзѣ згорѣвъ Юда. Схвацився енъ за дзеряво́, якъ тряханувъ — яна упала и разбилась на мелкія крошки.

{{Водступ|2|em}}А Иванъ съ своей жаной стали жиць ды пыживаць, ды добра ныживаць. И я тамъ была, видзѣла тамъ лазьню, у лазьни корыто, у корыци корецъ — моей басни конецъ.

{{Водступ|2|em}}''Д. Черногостье, остров. вол. сѣнн. у.'' {{smaller|Кр-ка Елена Иванова.}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eiat72zf3z26qak971p936hiy32gmh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>290006</id>
      <parentid>289897</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>290006</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6007" sha1="llz7x2t70avcgpgnr7p3ie7088t6ltd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;5&quot;/&gt;вонъ, и лазьню подпёръ и запаливъ, и спаливъ тамъ Юду. Енъ тамъ и згорѣвъ. Узявъ тоды Иванъ сястру, завёвъ у лѣсъ и пысадзивъ у пящеру, ды й заперъ.

{{Водступ|2|em}}Самъ послѣ гетаго пошовъ у свѣтъ. Зайшовъ не ў наше царство, и жанився тамъ. Якъ жанився, дыкъ жонка пычала пытатца: «Иванъ Царевичъ, што-ци ў цябе роду-племя нема?» Енъ говориць: ёсь у мяне сястра, ды яна у турьмѣ сядзиць! Вотъ жонка и послала яго за сястрой. Енъ пошовъ. Тольки пришовъ у пящеру — сястра узрадывалась и говориць: «брацецъ родненькій, возьми мяне съ собою, а то я тутъ соўсимъ змарнѣла!» Иванъ узявъ яѐ и повезъ. Якъ тольки проѣзжали мимо тэй лазьни, идзѣ згорѣвъ Юда, яна уздыхнула, соско́чила съ колесъ и пошла на во́гнище. Найшла тамъ Юдзинъ клыкъ, схувала яго и поѣхыла домовъ. Пріѣхавши домовъ, сястра гово́риць Ивану: «дай я табѣ пойщу!» Енъ дався. Яна и ўвогнала яму у завыекъ Юдзинъ клыкъ. Енъ и обмяртвѣвъ. Ну, надо было яго хырониць. Стала жонка пытатца у сястры яго: «якъ у васъ хоронюць?» — А вотъ якъ у насъ хоронюць: во́зьмуць бочку, ды ў бочку нябощика положуць, ды обручовъ зъ двананцыць узгонюць, ды тоды на моря и пусцюць! Жонка пошла къ ковалю и зыказала двананцаць обручовъ. Коваль здзѣлывъ и подавъ жонцы. Тоды узяли большую бочку, положили у бочку Ивана, нагнали двананцаць обручовъ, ды й пусцили на моря. Вотъ, стали яны жиць удвюхъ. Зыхоцѣли звяри ѣсь, стали вищаць; жонка узновъ пытаетца у Марьи: «чимъ ихъ кормиць?» А Марья кажець: мякины усыплемъ, ды воды нальлёмъ: вотъ имъ и яда! Жонка такъ и здзѣлыла. Видзюць звяри, што имъ приходзитца плохо, киныли яны домъ и пошли искаць Ивана, и пришли къ морю. Ходзили, ходзили кыло моря, усё искали ходзяина, и увидзѣли на мори бочку. Якъ имъ дыстаць тую бочку? Пошли яны, попросили у мужука вярёвку. Тоды стали думыць, якъ имъ зыложиць вяревку за бочку? — «Ну, ты левъ, силенъ: идзи закладзи вярёвку!» — Нѣ, братъ: я то́вестъ, могу ўтопитца. — «Ну, ты, зайчикъ-лехкій мальчикъ-ты закинешъ!» Поплывъ заяцъ, закинывъ вяревку за бочку, а тыи выцягныли бочку. Выцягнывши, стали яны гывориць, якъ яго изъ бочки выняць: разбиць бочку — дыкъ ящо и яго забъе́шъ.... И пыряшили яны зняць обручи. «Ну, ты, левъ, крѣпокъ, и кипци твоѐ кряпчѣй усихъ — уздзирай обручи!» Левъ узявся здзираць; брався енъ, брався — чуць пысодравъ. Выняли тоды Ивана изъ бочки и вычали глядзѣць: ци ня ёсь якая ранка? Глядзѣли яны, глядзѣли, и ўвидзѣли у завыйку клыкъ. Яны сичасъ тэй клыкъ выняли — Иванъ и отживъ. «Вотъ я довго спавъ!»-— Ды нѣ, ты ня спавъ, а померши бывъ! кажуць звяри. И рызсказали яму, якъ сястра яго пухувала, чимъ ихъ кормила. Тоды пошли яны домовъ. Пришовши домовъ, Иванъ узявъ сястру, и пывяли яѐ у лѣсъ, ды тамъ и пысадзшш на високое дзеряво́. Ну, якъ вернувся Иванъ у дворъ, стало яму жаль сястры. Енъ тоды кажець ильву: «сходзи ты пылядзи сястры! Кыли яна зы нами глядзиць, дыкъ зними яѐ и привядзи сюды; а кыли, часомъ, туды глядзиць, идзѣ спалили Юду, дыкъ такъ тряхани, кабъ и косци разсыпались!..» Пошовъ левъ; видзиць — глядзиць яна туды, идзѣ згорѣвъ Юда. Схвацився енъ за дзеряво́, якъ тряханувъ — яна упала и разбилась на мелкія крошки.

{{Водступ|2|em}}А Иванъ съ своей жаной стали жиць ды пыживаць, ды добра ныживаць. И я тамъ была, видзѣла тамъ лазьню, у лазьни корыто, у корыци корецъ — моей басни конецъ.

{{Водступ|2|em}}''Д. Черногостье, остров. вол. сѣнн. у.'' {{smaller|Кр-ка Елена Иванова.}}
&lt;section end=&quot;5&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>llz7x2t70avcgpgnr7p3ie7088t6ltd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125094</id>
    <revision>
      <id>289898</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}{{smaller|Считаемъ не лишнимъ привести, рядомъ, варіантъ этой сказки, записанный южнымъ бѣлорусскимъ говоромъ въ 350 в. отъ Черногостья-въ ''с. Переростѣ гомельскаго уѣзда'':}}  {{Водступ|2|em}}б, Живъ дѣдъ да баба. И було у ихъ двоя дятей: сынъ и дочка̀....»</comment>
      <origin>289898</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5996" sha1="ih5vz5kep8a5klzj9vcvrbonijbojur" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}{{smaller|Считаемъ не лишнимъ привести, рядомъ, варіантъ этой сказки, записанный южнымъ бѣлорусскимъ говоромъ въ 350 в. отъ Черногостья-въ ''с. Переростѣ гомельскаго уѣзда'':}}

{{Водступ|2|em}}б, Живъ дѣдъ да баба. И було у ихъ двоя дятей: сынъ и дочка̀. Сына звали Иванькомъ, а дочку̀ звали Ма́ръячкой. Вотъ дѣдъ и баба уме́рли, остались одны дѣти. Пришовъ къ имъ Юда-прознуститялъ, хотѣвъ ихъ прознустить. И стала Юда пить да гулять, а напившись, лягла спать, и кажа дятямъ: сядитя, ня ложитясь спать, покуда я ўстану. Вотъ, якъ Юда заснула, дѣти заховались у по́грабъ. Юда прошнулася и спрашуя: «ти сядѝтя вы?» Мовчать. Яна и ўдру̀гій: «ти сядитя вы?» Мовчать. Юда уско̀чила и стала пытать у кочарги: «кочарга, скажи, дѣ дѣти?» Кочарга кажа: «за што я табѣ скажу? Хиба я ня ѣла? Мною вымаять и хлѣбъ, и мяккія полянички, — ня скажу!» Юда стала пытать у ёмки «емка, скажи, дѣ дѣти?» Емка кажа: «за што я табѣ скажу? ти я ня ѣла? Мною пякуть блины, прагуть яешню, прагуть сало,— ня скажу!» Юда стала пытать у вилокъ: «скажѝтя, дѣ дѣти?» Вилки кажуть: «я скажу, дѣ дѣти. Што, я вымаю горшки? Маръячка отломила мнѣ одинъ рогъ!.. Шибни етый рогъ, ёнъ найдя ихъ!» Юда шибнула рогъ, рогъ и упавъ на пограби. Юда стала тамъ рыть. Рыла, рыла, вырыла тамъ дятей и повяла ихъ у хату. И стала изновъ пить да гулять! А тоды и говора дятямъ: «сядитя-жъ, ня спитя, покуль я ўстану!» А сама лягла спать. Вотъ, якъ Юда заснула, Иванька плюнавъ на печи и ў порози, и на кутѣ. А сами пошли ў хлѣвъ. И стоявъ тамъ, у хлѣви, воликъ. Яны гово́рать: «што ето намъ дѣлать?» А воликъ кажа: «бяритя съ собой щотку и грабёнку, и хустку, и садитясь на мяне!» Узяли яны щотку, грабенку и хустку, сѣли на волика и поѣхали. А Юда прошнулася и гово́ра: «ти сядитя вы?» Слюна на пѐчи отзываетца: «сядимъ!» Юда и ўдру̀гій: «ти сядитя вы?» Слюнка ў порози: «сядимъ!» Юда и ўтретьтій: «ти сядитя вы?» Слюнка на кутѣ: «сядимъ!» Юда и ў чатьвертый разъ спрашуя: «ти сядитя вы?» Мовчать. Вотъ Юда потхватилася и пошла у хлѣвъ. Поляцѣла — нема волика, тольки слядки. Юда по слядкахъ побѣгла ихъ догонять. Бягить, бягить Юда, и догоняя ихъ; Вотъ, Маръячка зиръ назадъ, а Юда уже ли ихъ! Маръячка кажа волику: «уже насъ догоняя Юда!» Воликъ говора: «кидай щотку!» Маръячка кинула щотку: ставъ большій густый лѣсъ! Вотъ Юда побѣгла икъ ковалю и говора: «ковалёкъ, ковалёкъ! искуй мнѣ топорокъ!» Ковалекъ и сковавъ ёй топорокъ. Юда побѣгла у лѣсъ дорогу тярабить. Протярабила Юда дорогу и побѣгла дятей догонять. Бягить Юда и бягить, и уже догоняя ихъ. Маръячка зиръ назадъ — а Юда уже ли ихъ. Вотъ Маръячка говора волику: «уже Юда догоняя насъ, уже огнёмъ пяче!» Воликъ кажа: «кидай грабенку!» Маръячка кинула грабенку — и стали большія горы! Вотъ Юда побѣгла икъ ковалю: «ковалища, ковалища, искуй мнѣ заступища!» Коваль сковавъ заступища. Вотъ Юда и пошла горы прокапавать. Копала, копала и прокопала, и побѣгла дятей догонять. Догоняя Юда дятей, а Маръячка зиръ назадъ, а Юда ўже ли ихъ. Вотъ Маръячка говора волику: «уже догоняя насъ Юда!» Воликъ кажа: «мовчи, ще хоть трошки проѣдомъ!» Маръячка изновъ волику кажа: «уже огнёмъ пяче!» — Ну, махай назадъ хусткой! Маръячка махнула — и стало большое мора. Юда за морамъ и осталась.

{{Водступ|2|em}}Тогды воликъ говора Иваньку: «ну, Иванька, тяперака попаръ уже мяне, а то я ўморився!» Вотъ Иванька ставъ вѣники вязать, а воликъ говора: нѣ, ты, Иванька, ня&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ih5vz5kep8a5klzj9vcvrbonijbojur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125095</id>
    <revision>
      <id>289900</id>
      <timestamp>2026-06-22T16:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289900</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4758" sha1="ptcyhw6t98vgyxvyrm24jm6vhrke255" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 87 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;дзяржаўца Маскоўскага гаспадарства, дзе ў гэты час вырастала і ўзмацнялася тое самаўладзтва, якое ня прымала на сябе аніякіх юрыдычных абавязкаў і ня лічылася з правамі станаў гаспадарства.

Праз 11 год (1468) Казімер Ягайлавіч выдае другі дзяржаўны акт, таксама ў беларускай мове, вядомы пад назваю статуту або судзебніку. Гэты статут мае практычную мэту — даць дзяржаўным судзьдзям як-бы падручнік для судатварэньня. Да гэтага часу Беларусь ня мела аднаго агульнага кодэксу і гэта шкодзіла справе суду ў гаспадарстве. Суд па асобных абласьцях тварыўся на аснове вуснага звычаёвага права, каторае складалася з мясцовых звычаяў, прыгавораў больш папулярных, вядомых судзьдзяў, і далёка не заўсёды гэтыя матэрыялы былі запісаны. Адсюль вынікалі як непаразуменьні, так надужыцьці ў судовых справах. Парадзіўшыся на сойме ў Вільні з панамі і князямі, Казімер выдаў вышэйпаказаны кодэкс для ўсяго гаспадарства. Поўным, зусім дагаджаючым усяму складу жыцьця, гэтага кодэксу прызнаць немагчыма. Ён амаль што выключна сабраў у свой зьмест нормы ўгалоўнага права, у якіх адчувалася найвастрэйшая патрэба. Найбольш апрацаваны артыкул аб забойстве і зладзействах. Хоць і мала, але ўсё-ж такі ёсьць у статуце Казімера артыкулы, датычаныя і гражданскага і грамадзянскага права. Так, напрыклад, тут зачэплены пытаньні аб судох копных, мяжовых спрэчках паміж суседзьмі, аб утрыманьні ў добрым стане шляхоў, мастоў, аб абароне лесу і г. д. Цікава адзначыць, што ўжо ў той, далёкі ад нас час, літоўска-беларускі ўрад зразумеў усю карысьць зьездаў судных, на якіх магчыма выявіць паўней, яўней заблытаныя і непаразуменныя судовыя пытаньні. Судзебнік Казімера ўспамінае аб зьездных судох. Трэба таксама адзначыць, што кодэкс 1468 году і ў тэрмінолёгіі і ў зьмесьце многіх артыкулаў вельмі падобны да старарускага зборніка „Рускай Праўды“. Гэтыя старарускія традыцыі ў зборніку літоўска-беларускім зьберагліся нават больш, чым у зборніках Маскоўскай дзяржавы. Першы пасьля Рускай Праўды зборнік у Маскве зьявіўся ў часы Івана III, калі з ростам гаспадарства, зложанага з размаітых зямель, вырасла патрэба і ў аднолькавых законах. Іван III дапаручыў працу над кодэксам дзяку Гусеву. Калі кодыфікацыя была зроблена, Іван з баярскаю Думаю разгледзелі працу і зацьвердзілі яе ў 1497 годзе. Гэта нам дакладна даводзіць, што першы зборнік у Літоўска-Беларускім гаспадарстве вышаў раней зборніку ў Маскоўскім гаспадарстве на 29 год. Маскоўскае заканадаўства гэтага часу падлягло ўплыву мангольскіх звычаяў, што значна зацямняе старарускую традыцыю старажытнай Рускай Праўды. Што датычыць да поўнасьці зборнікаў, то і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ptcyhw6t98vgyxvyrm24jm6vhrke255</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289901</id>
      <parentid>289900</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289901</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4758" sha1="5aign2koui1n1s18z1mtcybb6i29cb7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 87 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;дзяржаўца Маскоўскага гаспадарства, дзе ў гэты час вырастала і ўзмацнялася тое самаўладзтва, якое ня прымала на сябе аніякіх юрыдычных абавязкаў і ня лічылася з правамі станаў гаспадарства.

Праз 11 год (1468) Казімер Ягайлавіч выдае другі дзяржаўны акт, таксама ў беларускай мове, вядомы пад назваю статуту або судзебніку. Гэты статут мае практычную мэту — даць дзяржаўным судзьдзям як-бы падручнік для судатварэньня. Да гэтага часу Беларусь ня мела аднаго агульнага кодэксу і гэта шкодзіла справе суду ў гаспадарстве. Суд па асобных абласьцях тварыўся на аснове вуснага звычаёвага права, каторае складалася з мясцовых звычаяў, прыгавораў больш папулярных, вядомых судзьдзяў, і далёка не заўсёды гэтыя матэрыялы былі запісаны. Адсюль вынікалі як непаразуменьні, так надужыцьці ў судовых справах. Парадзіўшыся на сойме ў Вільні з панамі і князямі, Казімер выдаў вышэйпаказаны кодэкс для ўсяго гаспадарства. Поўным, зусім дагаджаючым усяму складу жыцьця, гэтага кодэксу прызнаць немагчыма. Ён амаль што выключна сабраў у свой зьмест нормы ўгалоўнага права, у якіх адчувалася найвастрэйшая патрэба. Найбольш апрацаваны артыкул аб забойстве і зладзействах. Хоць і мала, але ўсё-ж такі ёсьць у статуце Казімера артыкулы, датычаныя і гражданскага і грамадзянскага права. Так, напрыклад, тут зачэплены пытаньні аб судох копных, мяжовых спрэчках паміж суседзьмі, аб утрыманьні ў добрым стане шляхоў, мастоў, аб абароне лесу і г. д. Цікава адзначыць, што ўжо ў той, далёкі ад нас час, літоўска-беларускі ўрад зразумеў усю карысьць зьездаў судных, на якіх магчыма выявіць паўней, яўней заблытаныя і непаразуменныя судовыя пытаньні. Судзебнік Казімера ўспамінае аб зьездных судох. Трэба таксама адзначыць, што кодэкс 1468 году і ў тэрмінолёгіі і ў зьмесьце многіх артыкулаў вельмі падобны да старарускага зборніка „Рускай Праўды“. Гэтыя старарускія традыцыі ў зборніку літоўска-беларускім зьберагліся нават больш, чым у зборніках Маскоўскай дзяржавы. Першы пасьля Рускай Праўды зборнік у Маскве зьявіўся ў часы Івана III, калі з ростам гаспадарства, зложанага з размаітых зямель, вырасла патрэба і ў аднолькавых законах. Іван III дапаручыў працу над кодэксам дзяку Гусеву. Калі кодыфікацыя была зроблена, Іван з баярскаю Думаю разгледзелі працу і зацьвердзілі яе ў 1497 годзе. Гэта нам дакладна даводзіць, што першы зборнік у Літоўска-Беларускім гаспадарстве вышаў раней зборніку ў Маскоўскім гаспадарстве на 29 год. Маскоўскае законадаўства гэтага часу падлягло ўплыву мангольскіх звычаяў, што значна зацямняе старарускую традыцыю старажытнай Рускай Праўды. Што датычыць да поўнасьці зборнікаў, то і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5aign2koui1n1s18z1mtcybb6i29cb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289961</id>
      <parentid>289901</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289961</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4760" sha1="kks3ocq0ngp1try6knh8nlif2qljhvc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 87 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;дзяржаўца Маскоўскага гаспадарства, дзе ў гэты час вырастала і ўзмацнялася тое самаўладзтва, якое ня прымала на сябе аніякіх юрыдычных абавязкаў і ня лічылася з правамі станаў гаспадарства.

Праз 11 год (1468) Казімер Ягайлавіч выдае другі дзяржаўны акт, таксама ў беларускай мове, вядомы пад назваю статуту або судзебніку. Гэты статут мае практычную мэту — даць дзяржаўным судзьдзям як-бы падручнік для судатварэньня. Да гэтага часу Беларусь ня мела аднаго агульнага кодэксу і гэта шкодзіла справе суду ў гаспадарстве. Суд па асобных абласьцях тварыўся на аснове вуснага звычаёвага права, каторае складалася з мясцовых звычаяў, прыгавораў больш папулярных, вядомых судзьдзяў, і далёка не заўсёды гэтыя матэрыялы былі запісаны. Адсюль вынікалі як непаразуменьні, так надужыцьці ў судовых справах. Парадзіўшыся на сойме ў Вільні з панамі і князямі, Казімер выдаў вышэйпаказаны кодэкс для ўсяго гаспадарства. Поўным, зусім дагаджаючым усяму складу жыцьця, гэтага кодэксу прызнаць немагчыма. Ён амаль што выключна сабраў у свой зьмест нормы ўгалоўнага права, у якіх адчувалася найвастрэйшая патрэба. Найбольш апрацаваны артыкул аб забойстве і зладзействах. Хоць і мала, але ўсё-ж такі ёсьць у статуце Казімера артыкулы, датычаныя і гражданскага і грамадзянскага права. Так, напрыклад, тут зачэплены пытаньні аб судох копных, мяжовых спрэчках паміж суседзьмі, аб утрыманьні ў добрым стане шляхоў, мастоў, аб абароне лесу і г. д. Цікава адзначыць, што ўжо ў той, далёкі ад нас час, літоўска-беларускі ўрад зразумеў усю карысьць зьездаў судных, на якіх магчыма выявіць паўней, яўней заблытаныя і непаразуменныя судовыя пытаньні. Судзебнік Казімера ўспамінае аб зьездных судох. Трэба таксама адзначыць, што кодэкс 1468 году і ў тэрмінолёгіі і ў зьмесьце многіх артыкулаў вельмі падобны да старарускага зборніка „Рускай Праўды“. Гэтыя старарускія традыцыі ў зборніку літоўска-беларускім зьберагліся нават больш, чым у зборніках Маскоўскай дзяржавы. Першы пасьля Рускай Праўды зборнік у Маскве зьявіўся ў часы Івана III, калі з ростам гаспадарства, зложанага з размаітых зямель, вырасла патрэба і ў аднолькавых законах. Іван III дапаручыў працу над кодэксам дзяку Гусеву. Калі кодыфікацыя была зроблена, Іван з баярскаю Думаю разгледзелі працу і зацьвердзілі яе ў 1497 годзе. Гэта нам дакладна даводзіць, што першы зборнік у Літоўска-Беларускім гаспадарстве вышаў раней зборніку ў Маскоўскім гаспадарстве на 29 год. Маскоўскае законадаўства гэтага часу падлягло ўплыву мангольскіх звычаяў, што значна зацямняе старарускую традыцыю старажытнай Рускай Праўды. Што датычыць да поўнасьці зборнікаў, то і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kks3ocq0ngp1try6knh8nlif2qljhvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125096</id>
    <revision>
      <id>289902</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289902</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4521" sha1="5z0lg9sausrhxbkbaii3865op5i0vks" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 88 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;зборнік маскоўскі таксама немагчыма прызнаць дакладным і поўным. У яго зьмест уходзяць амаль што выключна формы судатворства і артыкулы аб судовых пошлінах.

Праз другую палавіну XV сталецьця і першую чвэрць XVI сталецьця статут Казімера перарабляецца, дапаўняецца новымі граматамі і пастановамі, пакуль не вырастае ў вялікі, поўны кодэкс законаў Літоўска-Беларускай дзяржавы. Як такі, ён вядомы пад назваю „Статут Вялікага Княства Літоўскага“. Першы раз ён быў выдадзен у 1529 годзе ў часы кіраваньня Зыгмунда II Казімеравіча Старога. Тут беларускае права як угалоўнае, так і гражданскае {{абмылка|знашло|знайшло}} сваё поўнае выражэньне. Ёсьць тры рэдакцыі Літоўскага Статуту. Першая, самая поўная, выдана ў 1529 годзе. Дзьве другія рэдакцыі выданы ў 1566 і 1588 гадох. Закрапіўшы ў сваім зьмесьце старажытныя рускія асновы права, статуты аднак-жа не маглі не адзначыць і новых форм жыцьця, бо і формы чалавечага жыцьця, як і факты, маюць сваю эвалюцыю. Першы статут, як ранейшы, дае нам права ў найменш закранутым эвалюцыяй выглядзе. Што датычыць другога і трэцяга статуту, то перамены жыцьця і польскі ўплыў ужо налажылі на іх зьмест сваю пячатку. {{абмылка|Зьберагчы|Зьбярогшы}} ў сваім зьмесьце старыя формы ўгалоўнага і гражданскага права, яны адзначаюць ужо новыя формы права; адзначаюць і новы соцыяльны строй польскага пэрыяду беларускай гісторыі, увесь прасякнуты панскімі, шляхоцкімі поглядамі і тэндэнцыямі.

Ня гледзячы на тое, што трэцяя рэдакцыя статуту была выдана пасьля Люблінскай вуніі, калі Літва і Беларусь страцілі сваю політычную і культурную незалежнасьць, Літоўскі Статут ува ўсіх трох рэдакцыях надрукован у беларускай мове, каторая была ў той час ня „мужыцкай“ мовай нашага часу, а мовай культурнай і дзяржаўнай. Што гэта так, можна бачыць з ніжэйпаданага выпісу з статуту: „Пісар земскі маець поруску, літэрамі і словы рускімі ўсе лісты, выпісы і позвы пісаці, а не іншым языком і словы“. Калі вышэйпаданы артыкул аб мове парушаўся, то беларуская шляхта протэставала. Так было ў 1576-м годзе, калі кароль Стэфан Баторы выклікаў да сябе Браслаўскую шляхту позваю, напісанаю папольску („Акты Зап. России“ т. III. стр. 187).

Аб высокасьці культуры Літоўска-Беларускай дзяржавы сьведчыць і вялікі разьвітак беларускага друку. Мы ведаем, што калі Заходняя Эўропа перажыла малакультурныя часы сярэдніх вякоў і пачала сваю новую гістарычную працу, то першай справай абуджанае культуры было адкрыцьце друку, а друк адкрыў для культуры шлях у шырокія колы&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5z0lg9sausrhxbkbaii3865op5i0vks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125097</id>
    <revision>
      <id>289903</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289903</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3365" sha1="t1yys6f48qgc2jkavryegasytbz7bs7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 89 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;грамадзянства. У 1455 годзе Ян Гутэнбэрг у {{падказка2|Нюрнбэрзе|Факталагічная памылка: Гутэнберг працаваў і надрукаваў сваю Біблію ў Майнцы. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} надрукаваў біблію. Толькі праз 28 год зьявілася ў Кракаве ({{падказка2|1483 г.|Факталагічная памылка: кірылічная друкарня Швайпольта Фіёля ў Кракаве выпусціла «Трыодзь Цвятную» ў 1491 годзе (г. зн. праз 36 гадоў). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}) першая друкаваная беларуская кніга Цьветная Трыодзь, а праз 8 год (1492 г.) таксама ў Кракаве зьявілася яшчэ другая кніга Актоіх. Друкаваная беларуская біблія зьявілася ў 1517 годзе. Раней за яе вышлі з друку толькі гутэнбэргаўская біблія (1455 г.) і чэская біблія (1488 г.) Што датычыць да Масквы, то там першая друкаваная славянская кніга, Апостал, зьявілася толькі ў {{падказка2|1573-м годзе|Фактычная памылка: Маскоўскі «Апостал» Івана Фёдарава выйшаў у сакавіку 1564 года (у 1574-м адбылося яго Львоўскае перавыданне). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}, на 90 год пазьней ад першай друкаванай беларускай кнігі. Вельмі рана зьяўляюцца і беларускія

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 93 crop).jpg|center|frameless|350px]]

&lt;small&gt;З Літоўскага Статуту 1588 г. (стр. орыг., Гарэцкі).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

друкарні. У Кракаве беларуская друкарня пачала друкаваць у 1483 годзе, польская — на 22 гады пазьней, у 1505 годзе; у Вільні беларуская друкарня існуе з 1525 году, а польская — з 1576 году, на 51 год пазьней. У Маскве друкарня пачала працаваць з 1563 году, на 80 год пазьней за беларускую друкарню. Да ўсіх гэтых лічбаў нам ня трэба нічога дадаваць, бо яны гавораць самі за сябе.

Беларуская друкарская справа зьвязана з імем першага беларускага друкара Францішка-Юрыя Скарыны. Ён быў родам, як сам казаў, „з слаўнага гораду Полацку“, з багатай гандлярскай фаміліі. У 1506 г. ён скончыў Кракаўскі ўнівэрсытэт па філёзофскім факультэце. Не&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t1yys6f48qgc2jkavryegasytbz7bs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289904</id>
      <parentid>289903</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289904</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3373" sha1="er6a4bewh1glytsu151thx1zb8du13w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 89 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;грамадзянства. У 1455 годзе Ян Гутэнбэрг у {{падказка2|Нюрнбэрзе|Факталагічная памылка: Гутэнберг працаваў і надрукаваў сваю Біблію ў Майнцы. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} надрукаваў біблію. Толькі праз 28 год зьявілася ў Кракаве ({{падказка2|1483 г.|Факталагічная памылка: кірылічная друкарня Швайпольта Фіёля ў Кракаве выпусціла «Трыодзь Цвятную» ў 1491 годзе (г. зн. праз 36 гадоў). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}) першая друкаваная беларуская кніга Цьветная Трыодзь, а праз 8 год (1492 г.) таксама ў Кракаве зьявілася яшчэ другая кніга Актоіх. Друкаваная беларуская біблія зьявілася ў 1517 годзе. Раней за яе вышлі з друку толькі гутэнбэргаўская біблія (1455 г.) і чэская біблія (1488 г.) Што датычыць да Масквы, то там першая друкаваная славянская кніга, Апостал, зьявілася толькі ў {{падказка2|1573-м годзе|Факталагічная памылка: Маскоўскі «Апостал» Івана Фёдарава выйшаў у сакавіку 1564 года (у 1574-м адбылося яго Львоўскае перавыданне). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}, на 90 год пазьней ад першай друкаванай беларускай кнігі. Вельмі рана зьяўляюцца і беларускія

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 93 crop).jpg|center|frameless|350px]]

&lt;small&gt;З Літоўскага Статуту 1588 г. (стр. орыг., Гарэцкі).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

друкарні. У Кракаве беларуская друкарня пачала друкаваць у 1483 годзе, польская — на 22 гады пазьней, у 1505 годзе; у Вільні беларуская друкарня існуе з 1525 году, а польская — з 1576 году, на 51 год пазьней. У Маскве друкарня пачала працаваць з 1563 году, на 80 год пазьней за беларускую друкарню. Да ўсіх гэтых лічбаў нам ня трэба нічога дадаваць, бо яны гавораць самі за сябе.

Беларуская друкарская справа зьвязана з імем першага беларускага друкара Францішка-Юрыя Скарыны. Ён быў родам, як сам казаў, „з слаўнага гораду Полацку“, з багатай гандлярскай фаміліі. У 1506 г. ён скончыў Кракаўскі ўнівэрсытэт па філёзофскім факультэце. Не&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er6a4bewh1glytsu151thx1zb8du13w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289962</id>
      <parentid>289904</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289962</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3381" sha1="7syp8oas79fexkvo9bw3elznxkrun4s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 89 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;грамадзянства. У 1455 годзе Ян Гутэнбэрг у {{падказка2|Нюрнбэрзе|Факталагічная памылка: Гутэнберг працаваў і надрукаваў сваю Біблію ў Майнцы. Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}} надрукаваў біблію. Толькі праз 28 год зьявілася ў Кракаве ({{падказка2|1483 г.|Факталагічная памылка: кірылічная друкарня Швайпольта Фіёля ў Кракаве выпусціла «Трыодзь Цвятную» ў 1491 годзе (г. зн. праз 36 гадоў). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}) першая друкаваная беларуская кніга Цьветная Трыодзь, а праз 8 год (1492 г.) таксама ў Кракаве зьявілася яшчэ другая кніга Актоіх. Друкаваная беларуская біблія зьявілася ў 1517 годзе. Раней за яе вышлі з друку толькі гутэнбэргаўская біблія (1455 г.) і чэская біблія (1488 г.) Што датычыць да Масквы, то там першая друкаваная славянская кніга, Апостал, зьявілася толькі ў {{падказка2|1573-м годзе|Факталагічная памылка: Маскоўскі «Апостал» Івана Фёдарава выйшаў у сакавіку 1564 года (у 1574-м адбылося яго Львоўскае перавыданне). Тэкст падаецца без змен паводле першадруку.}}, на 90 год пазьней ад першай друкаванай беларускай кнігі. Вельмі рана зьяўляюцца і беларускія

&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 93 crop).jpg|center|frameless|350px]]

&lt;small&gt;З Літоўскага Статуту 1588 г. (стр. орыг., Гарэцкі).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;

друкарні. У Кракаве беларуская друкарня пачала друкаваць у 1483 годзе, польская — на 22 гады пазьней, у 1505 годзе; у Вільні беларуская друкарня існуе з 1525 году, а польская — з 1576 году, на 51 год пазьней. У Маскве друкарня пачала працаваць з 1563 году, на 80 год пазьней за беларускую друкарню. Да ўсіх гэтых лічбаў нам ня трэба нічога дадаваць, бо яны гавораць самі за сябе.

Беларуская друкарская справа зьвязана з імем першага беларускага друкара Францішка-Юрыя Скарыны. Ён быў родам, як сам казаў, „з слаўнага гораду Полацку“, з багатай гандлярскай фаміліі. У 1506 г. ён скончыў Кракаўскі ўнівэрсытэт па філёзофскім факультэце. Не&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7syp8oas79fexkvo9bw3elznxkrun4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125098</id>
    <revision>
      <id>289905</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{АРЦ|§ 2. {{Разьбіўка|Рада Зьезду. Выканаўчы Камітэт. Народны Сакрэтарыят. Першая й другая ўстаўная граматы. Рада Беларускай Народнай Рэспублікі}}.}}  {{Водступ|2|em}}Тое, што беларусы ў часе Усебеларускага Кангрэсу ўжо нятолькі думалі аб незалежнай Беларус...»</comment>
      <origin>289905</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4105" sha1="5vmz3ayt8i14ism2zmutmlx5ypgf0cj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{АРЦ|§ 2. {{Разьбіўка|Рада Зьезду. Выканаўчы Камітэт. Народны Сакрэтарыят. Першая й другая ўстаўная граматы. Рада Беларускай Народнай Рэспублікі}}.}}

{{Водступ|2|em}}Тое, што беларусы ў часе Усебеларускага Кангрэсу ўжо нятолькі думалі аб незалежнай Беларусі, але думкі свае хацелі ў чын абярнуць, ясна відаць так-жа з наступнага.

{{Водступ|2|em}}Як толькі сабраўся Кангрэс, была ўтворана Рада Зьезду. Звалі яе так-жа Радай Старэйшых, Конвэнтам Сэньёраў&lt;ref&gt;У Радзе было 71 месца, 27 мясцоў мелі быўшыя члены Рады Зьезду, прысутныя у Менску, 9 — прадстаўнікі правінцыі. 10 — гарады і земствы: 15 — нацыянальным меншасьням: 7 — жыдом, 4 — паляком, 2 — вялікаросам, 1 — украінцам і 1 — літоўцам. (Зборнік „[[Беларусь (1924)|Беларусь]]“ бач. 201.&lt;/ref&gt;. Пасьля разгону Кангрэсу яго дэлегаты 18.XII (старога стылю, новага 31) сабраліся ў жалезнадарожным дэпо і перадалі Радзе Зьезду паўнамоцтвы на далейшую барацьбу за ідэалы беларускай дзяржаўнасьці. Рада Зьезду выбрала Выканаўчы Камітэт, якому і даручыла ўвесь цяжар беларускай дзяржаўнай працы. Гэта было пры бальшавікох, якія 19.II.18 ўцякаючы ад немцаў пакінулі Менск. 21.II.18 Выканаўчы к-т Рады Зьезду, выконваючы волю Зьезду, аб‘явіў сябе найвышэйшай уладай у Беларусі і зьвярнуўся да насельніцтва ў наступнай першай устаўнай грамаце „[[Першая Ўстаўная грамата|Да народаў Беларусі]]“:

{{Водступ|2|em}}„Родная старонка наша апынулася ў новым цяжкім стане. Дзе цяпер улада, што была тут, няведама, мы стаімо перад тым, што наш край можа быць заняты нямецкімі вайскамі. Мы павінны ўзяць свой лёс ва ўласныя рукі. Беларускі народ павінен зьдзейсьніць сваё права на поўнае самаазначэньне, а нацыянальныя меншасьці на нацыянальна-пэрсанальную аўтономію. Правы нацыі павінны знайсьці сваё зьдзейсьненьне шляхам скліканьня на дэмократычных асновах Устаноўчага Сойму. Але і да скліканьня Устаноўчага Сойму ўся ўлада на Беларусі павінна належыць тым народам, якія на ёй жывуць. Выканаўчы К-т Рады першага Усебеларускага Зьезду, папоўнены прадстаўнікамі рэвалюцыйнай дэмократыі нацыянальных меншасьцяў, зьдзейсьніваючы мэты Зьезду, абвяшчае сябе часовай уладай на Беларусі для кіраваньня краем і скліканьня, як можна хутчэй, Усебеларускага Устаноўчага Сойму, на аснове агульнага, простага, роўнага, тайнага і пропорцыянальнага выбарчага&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5vmz3ayt8i14ism2zmutmlx5ypgf0cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125099</id>
    <revision>
      <id>289906</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Без тэксту */</comment>
      <origin>289906</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>isyqqwamimoczuse5y3bmemn8f8mlww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125100</id>
    <revision>
      <id>289907</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «права для ўсякага дарослага, ня лічучыся з нацыянальнасьцю, вызнаньнем і полам. Часовую народную ўладу краю, якая ставіць сабе мэтай абарону і зацьверджаньне заваяваньняў рэвалюцыі, будзе зьдзейсьніваць створаны намі Народны Сакрэтарыят Беларусі, як...»</comment>
      <origin>289907</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4369" sha1="5r7h262e91r58nez8hknfc0hnch21ps" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;права для ўсякага дарослага, ня лічучыся з нацыянальнасьцю, вызнаньнем і полам. Часовую народную ўладу краю, якая ставіць сабе мэтай абарону і зацьверджаньне заваяваньняў рэвалюцыі, будзе зьдзейсьніваць створаны намі Народны Сакрэтарыят Беларусі, які з гэтага дня пачаў выконваць свае абавязкі. Пэрсональны склад Сакрэтарыяту будзе апублікаваны пасьля. Дано ў Менску-Беларускім 21 (8) лютага 1918 г. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага Зьезду“.

{{Водступ|2|em}}Зьмест граматы і стварэньне сакрэтарыяту, які фактычна быў першым беларускім урадам, ясна паказвае нам, што тут ішло дзяржаўнае будаваньне незалежнай Беларусі&lt;ref&gt;У Радзе моцна пачынаюць адчувацца незалежніцкія тэндэнцыі. Народны сакрэтарыят складаецца амаль што выключна з незалежнікаў. Выразна незалежніцкія думкі мы бачым у нотах, якія накіравала Рада на імя Вышэйшага Польскага К-ту, на імя камандзера польскага корпусу легіёнаў [[Аўтар:Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Доўбар-Мусьніцкага]]. Сувязь з Савецкай Расіяй яшчэ афіцыяльна не парвана, але яна з кожным днём зьмяншаецца… (Зборнік „[[Беларусь (1924)|Беларусь]]“ бач. 201).&lt;/ref&gt;.

{{Водступ|2|em}}25.II.18 г. Менск занялі немцы. Замест улады беларускай, прызнавалі яны далей на Беларусі ўладу расейскую. З гэтай прычыны Вык. К-т Рады Зьезду 9.III.18 выдаў [[Другая Ўстаўная грамата|другую ўстаўную грамату]] да народаў Беларусі, наступнага зьместу.

{{Водступ|2|em}}„У часе сусьветнай вайны, што бурыць адны моцные дзержавы і аслабаняе другіе, абудзілася Беларусь да дзержаўнаго жыцця. Пасьля трох с паловаю вякоў няволі ізноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць. Вялікі Народны Збор — Усебеларускі Зьезд 5—17 сьнежня 1917 року, дбаючы аб долі Беларусі, зацьвердзіў на яе землях рэспубліканскі лад. Выпаўняючы волю Зьезду і баронючы дзяржаўные правы народу, Спаўняючы Камітэт Рады зьезду гэтак пастанаўляе аб дзяржаўным устрою Беларусі і аб правох і вольнасьцях яе грамадзян і народаў:

{{Водступ|2|em}}1. — Беларусь у рубяжох разсялення і лічэбнай перавагі беларускаго народу абвешчаецца Народнаю Рэспублікай.

{{Водступ|2|em}}2. — Асноўные законы Беларускай Народнай Рэспублікі зацьвердзіць Устаноўчы Сойм Беларусі, скліканы на асновах агульнаго, роўнаго, простаго, патаемнаго і прапорцыянальнаго выборчаго права, ні зважаючы на пол, народнасьць і рэлігію.

{{Водступ|2|em}}3. — Да часу, пакуль зьбярэцца Устаноўчы Сойм Беларусі, законодаўчая ўлада ў Беларускай Народнай Рэспубліцы&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5r7h262e91r58nez8hknfc0hnch21ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125101</id>
    <revision>
      <id>289908</id>
      <timestamp>2026-06-22T18:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «належыць Радзе Усебеларускаго Зьезду, дапоўненай прэдстаўнікамі нацыянальных меншасьцяў Беларусі.  {{Водступ|2|em}}4. — Спаўняючая і адміністратыўная ўлада у Беларускай Народнай Рэспубліцы належыць Народнаму Сэкрэтарыяту Беларусі, які назначаецца Рад...»</comment>
      <origin>289908</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="i6x86vasfq8t4m7r9dhuu8pdclwg3x7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;належыць Радзе Усебеларускаго Зьезду, дапоўненай прэдстаўнікамі нацыянальных меншасьцяў Беларусі.

{{Водступ|2|em}}4. — Спаўняючая і адміністратыўная ўлада у Беларускай Народнай Рэспубліцы належыць Народнаму Сэкрэтарыяту Беларусі, які назначаецца Радаю Зьезду і перад ёю трымае атвет.

{{Водступ|2|em}}5. — У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі абвешчаецца вольнасьць слова, друку, сходаў, забастовак, хаўрусаў; безумоўна вольнасьць сумленьня, нізачэпнасьць асобы і памешкання.

{{Водступ|2|em}}6. — У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі усе народы маюць права на нацыянальна-пэрсональную аўтаномію; абвешчаецца роўнае права усіх моваў народаў Беларусі.

{{Водступ|2|em}}7. — У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі права прыватнае уласнасьці на зямлю касуецца. Зямля перадаецца бяз выкупу тым, хто самі на ёй працуюць. Лясы, вазёры і нутро зямлі абвешчаюцца ўласнасьцю Беларускай Народнай Рэспублікі.

{{Водступ|2|em}}8. — У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі устанаўляецца найбольшы 8-і гадзіновы рабочы дзень.

{{Водступ|2|em}}Абвешчаючы усе гэтые правы і вольнасьці грамадзян і народаў Беларускай Народнай Рэспублікі, мы, Спаўняючы Камітэт Рады Зьезду, абавязуемся пільнаваць законнаго парадку жыцця у Рэспубліцы, сьцерагчы інтарэсаў усіх грамадзян і народаў Рэспублікі і захаваць правы і вольнасьць працоўнаго люду. А так сама даложым усіх сілаў, каб склікаць у найбліжэйшым часі Устаноўчы Сойм Беларусі.

{{Водступ|2|em}}Усіх верных сыноў Беларускай зямлі клічам памагчы нам у цяжкой і атветнай нашай працы. — Спаўняючы Камітэт Рады I-го Усебеларускаго Зьезду. Выдана у Мінску-Беларускім 9 сакавіка 1918 року.“

{{Водступ|2|em}}Грамата гэта, як бачым, устанаўляе галоўныя пункты канстытуцыі Беларускай Народнай Рэспублікі. Грамата гэта яшчэ выразьней гавора нам аб будове незалежнай беларускай дзяржавы. П. Крэчэўскі ў прыточваным вышэй артыкуле „Тры акты“ кажа, што гэта грамата ёсьць абвешчаньнем незалежнасьці Бел. Нар. Рэспублікі. Так яно сапраўды і было. Няма толькі адной фармальнасьці, няма яшчэ і падкрэсьленьня непрызнаваньня над Беларусяй сувэрэнітэту Расеі, да якой Беларусь дагэтуль належыла. Але хутка ўжо прыйдзе і гэта фармальнасьць.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i6x86vasfq8t4m7r9dhuu8pdclwg3x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125102</id>
    <revision>
      <id>289909</id>
      <timestamp>2026-06-22T18:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289909</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2417" sha1="poh7sylp8abbexut476p4279m9q32h5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 90 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;здаволіўшыся гэтай адукацыяй, Скарына паехаў у Заходнюю Эўропу, дзе таксама скончыў адзін з унівэрсытэтаў, але ўжо па мэдыцынскім факультэце, атрымаўшы ступень доктара. На нейкі час ён затрымаўся ў Празе і тут пачаў сваю працу па перакладзе на беларускую мову і па выданьні кніг. Каля 1525 году доктар Скарына перабраўся ў Вільню, дзе займаўся тэю самаю працаю. Скарына ўжо ў той час

&lt;div style=&quot;float: left; width: 250px; margin-right: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;&quot;&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 94 crop).jpg|center|frameless|250px]]

&lt;small&gt;Ф. Скарына.&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;

зразумеў, што лацінская мова, а таксама і стара-царкоўна-славянская мова ня могуць здаволіць шырокіх кол грамадзянства. Адчувалася ўжо патрэба ў кнігах, якія былі-б напісаны ў простай, штодзённай размоўнай мове. Ось Скарына і прыняўся за пераклад кніг сьвятога пісаньня і кніг набажэнства на сучасную яму беларускую мову, каб гэтыя кнігі былі даступны ня толькі вучоным, але і простым людзям. Свае выданьні ён ахвяраваў „людзям простым, паспалітым“. Скарынаю былі ператлумачаны і выданы біблія, канонік і псалтыр. Апроч каштоўнасьці працы Скарыны збоку культурнага, трэба адзначыць каштоўнасьць гэтай працы і збоку хараства. Усе кнігі выданы вельмі прыгожа. Шрыфт яго выданьняў не падобен на другія шрыфты яго часу. Ясна, што шрыфт быў зроблен па малюнку самога Скарыны,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>poh7sylp8abbexut476p4279m9q32h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125103</id>
    <revision>
      <id>289910</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289910</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2818" sha1="1h48zso2j931qxfaq955p4enygyw99k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 91 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;які даглядаў ня толькі за тым, каб літара была лёгкая, але і за тым, каб яна здавольвала чытача і збоку хараства. Вялікія літары ў кнігах Скарыны ўсе прыгожыя, усе штучна ўбраны. Тут ёсьць і галінкі, і лісьці, і кветкі, і зьвяры. Ёсьць тут і гэрб роду друкара: сонца і поўмаладзік, злучаныя разам. На бібліі намалёван і портрэт Скарыны. Друкар сядзіць за сталом і піша; з левага боку ад яго згруджаны фоліянты і кнігі; над галавою намалёваны фамільныя гэрбы тых мэцэнатаў, якія рабілі матэрыяльную і моральную дапамогу яго працы; з правага боку на зямлі стаіць плецены кошык, падобны да якога і цяпер можна спаткаць у вёсцы на Беларусі.

&lt;div style=&quot;float: right; width: 250px; margin-left: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;&quot;&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 95 crop).jpg|center|frameless|250px]]

&lt;small&gt;Л. Сапега, канцлер вялікага княства Беларуска-Літоўскага&lt;br /&gt;(рэдактар „Літоўскага Статуту“).&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;

Пісьменства ў беларускай мове асабліва пашырылася з палавіны XV сталецьця. Праўда, дзе-ні-дзе ўжо пачалі вучыцца лацінскай і польскай мовам, але ў масе вышэйшыя і сярэднія станы гаспадарства — паны, шляхта і мяшчане пішуць, чытаюць і гавораць амаль што выключна толькі ў беларускай мове. У грамадзянства існуе вялікае запатрабаваньне на беларускую кнігу. Каб здаволіць гэтую кніжную патрэбу, існуе шмат друкарань. Друкарні раскідаліся па ўсёй Беларусі, па вялікіх і малых гарадох. Мы можам назваць друкарні ў такіх гарадох, як Вільня, Полацак, Менск, Магілеў, Несьвіж, Любча, Заслаў, Слуцак, Пінск, Заблудава, Супрасьль, Еўе і г. д. Кніжная праца йдзе жвавым крокам.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1h48zso2j931qxfaq955p4enygyw99k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289912</id>
      <parentid>289910</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <origin>289912</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="cmp5gvfsocli3szn2goeiro6qosdsmk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 91 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;які даглядаў ня толькі за тым, каб літара была лёгкая, але і за тым, каб яна здавольвала чытача і збоку хараства. Вялікія літары ў кнігах Скарыны ўсе прыгожыя, усе штучна ўбраны. Тут ёсьць і галінкі, і лісьці, і кветкі, і зьвяры. Ёсьць тут і гэрб роду друкара: сонца і поўмаладзік, злучаныя разам. На бібліі намалёван і портрэт Скарыны. Друкар сядзіць за сталом і піша; з левага боку ад яго згруджаны фоліянты і кнігі; над галавою намалёваны фамільныя гэрбы тых мэцэнатаў, якія рабілі матэрыяльную і моральную дапамогу яго працы; з правага боку на зямлі стаіць плецены кошык, падобны да якога і цяпер можна спаткаць у вёсцы на Беларусі.

&lt;div style=&quot;float: right; width: 250px; margin-left: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;&quot;&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 95 crop).jpg|center|frameless|250px]]

&lt;small&gt;Л. Сапега, канцлер вялікага княства Беларуска-Літоўскага&lt;br /&gt;(рэдактар „Літоўскага Статуту“).&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;

Пісьменства ў беларускай мове асабліва пашырылася з палавіны XV сталецьця. Праўда, дзе-ні-дзе ўжо пачалі вучыцца лацінскай і польскай мовам, але ў масе вышэйшыя і сярэднія станы гаспадарства — паны, шляхта і мяшчане пішуць, чытаюць і гавораць амаль што выключна толькі ў беларускай мове. У грамадзянства існуе вялікае запатрабаваньне на беларускую кнігу. Каб здаволіць гэтую кніжную патрэбу, існуе шмат друкарань. Друкарні раскідаліся па ўсёй Беларусі, па вялікіх і малых гарадох. Мы можам назваць друкарні ў такіх гарадох, як Вільня, Полацак, Менск, Магілеў, Несьвіж, Любча, Заслаў, Слуцак, Пінск, Заблудава, Супрасьль, Еўе і г. д. Кніжная праца йдзе жвавым крокам.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cmp5gvfsocli3szn2goeiro6qosdsmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125104</id>
    <revision>
      <id>289913</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|швекшнян|скай}} вол., 345) Вілкверце крокскай вол. расіенскага пав., 346) Воўка крокскай вол., 347) Вільчатава, 348) Вільчатава, 349) Вільчатава, 350) Вількішкі бабтоўскай вол., 351) Вількі сурвеліскай вол., 352) Вількі, 353) Вількі вількійскай вол., 355) Вілкайц...»</comment>
      <origin>289913</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6398" sha1="j2i8m2imf5spn1hyphnq60zs5teg8ke" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;[[Волаты (1929)/Увагі#)|&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;)]]
&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|швекшнян|скай}} вол., 345) Вілкверце крокскай вол. расіенскага пав., 346) Воўка крокскай вол., 347) Вільчатава, 348) Вільчатава, 349) Вільчатава, 350) Вількішкі бабтоўскай вол., 351) Вількі сурвеліскай вол., 352) Вількі, 353) Вількі вількійскай вол., 355) Вілкайце кейданскай вол., 356) Воўкаўшчына янаўскай вол. Ковенскага пав., 357) Ваўкі вепраўскай вол., 358) Вількросьціс каварскай вол., 359) Вількатанцы каварскай вол., 360) Вількішкі жмуйдзецкай вол., 361) Вількепічэ вепраўскай вол., 362) Вількендзе каварскай вол., 363) Вільканце рагоўскай вол., 364) Вількамір вількамірскага пав., 365) Вілкішкі сядзкай вол., 366) Вілкі, 367) Вілкі, 367-а) Вілкокі гадонаўскай вол., 368) Вілкі ольсядзкай вол., 369) Вілкамішкі ворненскай вол., 370) Вілкайце бэрнатоўскай вол., цельшэўскага пав., 371) Вількішкі пнеўскай вол., 372) Вількіня гульбінскай вол., 373) Вількіня падбіржанскай вол., 374) Вількія кракіноўскай вол., 375) Вількіня
нацюнскай вол., 376) Вількішкі I, 377) Вількішкі II пампянскай вол., 378) Вількіня разалінскай вол., 379) Вількелі новамескай вол., 380) Вількалоўка пампянскай вол., 381) Вілковін кракіноўскай вол., 382) Вілкагіры скрабатыскай вол., 383) Вілкоп‘ева пнеўскай вол., 384) Вількішкі пампянскай вол., 385) Вількішкі пампянскай вол., 386) Вількішкі таўрогенскай вол. панявескага пав., 387) Вількіня падубіскай вол., 388) Вількалі
жагорскай вол., 389) Вількайці крупеўскай вол., 390) Вількіце-Рахвяны жагорскай вол., 391) Вількішкі, 392) Вількішкі падубіскай вол., 393) Вількішкі куршанскай вол., 394) Вількура, 395) Вілкдобэ шаўлянскай вол., 396) Вількалі жагорскай вол. шавельскага пав., 397) Вількеле, 398) Вількі панядзельскай вол., 399) Вількішкі тыльтыскай вол., 400) Вількішкі таўрогенскаи вол., 401) Вількішкі салокскай вол., 402) Вілкале чадоскай вол., 403) Вілкагір панядзельскай вол., 404) Вілкадобе відзкай вол., 405) Вілкажэры смолвенскай вол., 406) Вілкоці рымшанскай вол. нова-аляксандраўскага пав.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Побач з такім вялікім лікам назваў паселішчаў на вывучаемай мной
тэрыторыі ёсьць вельмі многа назваў іншых географічных об‘ектаў з асноваю воўк: — 407) р. Вількавія ваўкавыскага пав., сувалскай губ., 408) воз. Вількаўскае сейнінскага пав. сувалскай губ., 409) р. Волкуш аўгустоўскага пав. сувалскай губ., 410) р. Вількамір вількамірскага пав. ковенскай губ., 411) воз. Вілкошня троцкага пав. віленскай губ., 412) р. Вількінца, 413) воз. Воўчын віленскай губ., 414) р. Вільк прытока Ёгэ прытокі Нёмну, 415) р. Воўча, левая прытока Самару прытокі Дняпра, 416) р. Вільча, прытока Рыся, адной з прытокі Ушы, што цячэ ў Прыпяць, 417) воз. Воўча віцебскай губ., 418) р. Воўча прытока Ушачы, 419) р. Ваўката прытока Дзьвіны, 420) р. Воўкавыя, прытока Росі, прытокі Нёмну, 421) р. Вельквідзіс прытока Мушы прытокі Аа, 422) р. Вількія прытока Шветы прытокі Аа, 423) р. Воўк прытокі Сулы прытока Нёмну, 424) р. Воўкуш прытока Чор. Ганьчы прытокі Нёмну, 425) Воўкалацкае балота вялейскага пав. віленскай губ., 426) р. Воўчы Роў прытока Маладой прытокі Убарці, 427) р. Воўчанка прытока Бярозы вышэй Бабруйску, 428) р. Воўка прытока Морачы прытокі Случы, 429) воз. Вількалі троцкага пав., 430) воз. Вількашне троцкага пав. і інш.[[Волаты (1929)/Увагі#154)|&lt;sup&gt;154&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Апрача ўсіх памянёных паселішчаў і іншых географічных об‘ектаў, паведамленьні на анкету выявілі існаваньне назваў з асноваю воўк — у наступных раёнах БССР: I аршанская акруга: а) амсьціслаўкі раён: 431) Ваўкі — частка вёскі Бязводзічы мазлаўскага сс., 432) Ваўкі — частка вёскі Тураўкі, 433) Воўкаўка, 434) Ваўкі мазлаўскага сс., 435) Курганы Ваўкі ля Добрае лапацінскага сс., 436) Воўчы Лес лапацінскага сс.,
431) ур. Воўкаперабежышча ля в. Кудрычы рылаўшчынскага сс., 438) {{перанос пачатак|ба|лота}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j2i8m2imf5spn1hyphnq60zs5teg8ke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289914</id>
      <parentid>289913</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>289914</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6331" sha1="1k5an1lw999cl4vxx13jumtf0ughhek" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|швекшнян|скай}} вол., 345) Вілкверце крокскай вол. расіенскага пав., 346) Воўка крокскай вол., 347) Вільчатава, 348) Вільчатава, 349) Вільчатава, 350) Вількішкі бабтоўскай вол., 351) Вількі сурвеліскай вол., 352) Вількі, 353) Вількі вількійскай вол., 355) Вілкайце кейданскай вол., 356) Воўкаўшчына янаўскай вол. Ковенскага пав., 357) Ваўкі вепраўскай вол., 358) Вількросьціс каварскай вол., 359) Вількатанцы каварскай вол., 360) Вількішкі жмуйдзецкай вол., 361) Вількепічэ вепраўскай вол., 362) Вількендзе каварскай вол., 363) Вільканце рагоўскай вол., 364) Вількамір вількамірскага пав., 365) Вілкішкі сядзкай вол., 366) Вілкі, 367) Вілкі, 367-а) Вілкокі гадонаўскай вол., 368) Вілкі ольсядзкай вол., 369) Вілкамішкі ворненскай вол., 370) Вілкайце бэрнатоўскай вол., цельшэўскага пав., 371) Вількішкі пнеўскай вол., 372) Вількіня гульбінскай вол., 373) Вількіня падбіржанскай вол., 374) Вількія кракіноўскай вол., 375) Вількіня
нацюнскай вол., 376) Вількішкі I, 377) Вількішкі II пампянскай вол., 378) Вількіня разалінскай вол., 379) Вількелі новамескай вол., 380) Вількалоўка пампянскай вол., 381) Вілковін кракіноўскай вол., 382) Вілкагіры скрабатыскай вол., 383) Вілкоп‘ева пнеўскай вол., 384) Вількішкі пампянскай вол., 385) Вількішкі пампянскай вол., 386) Вількішкі таўрогенскай вол. панявескага пав., 387) Вількіня падубіскай вол., 388) Вількалі
жагорскай вол., 389) Вількайці крупеўскай вол., 390) Вількіце-Рахвяны жагорскай вол., 391) Вількішкі, 392) Вількішкі падубіскай вол., 393) Вількішкі куршанскай вол., 394) Вількура, 395) Вілкдобэ шаўлянскай вол., 396) Вількалі жагорскай вол. шавельскага пав., 397) Вількеле, 398) Вількі панядзельскай вол., 399) Вількішкі тыльтыскай вол., 400) Вількішкі таўрогенскаи вол., 401) Вількішкі салокскай вол., 402) Вілкале чадоскай вол., 403) Вілкагір панядзельскай вол., 404) Вілкадобе відзкай вол., 405) Вілкажэры смолвенскай вол., 406) Вілкоці рымшанскай вол. нова-аляксандраўскага пав.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Побач з такім вялікім лікам назваў паселішчаў на вывучаемай мной
тэрыторыі ёсьць вельмі многа назваў іншых географічных об‘ектаў з асноваю воўк: — 407) р. Вількавія ваўкавыскага пав., сувалскай губ., 408) воз. Вількаўскае сейнінскага пав. сувалскай губ., 409) р. Волкуш аўгустоўскага пав. сувалскай губ., 410) р. Вількамір вількамірскага пав. ковенскай губ., 411) воз. Вілкошня троцкага пав. віленскай губ., 412) р. Вількінца, 413) воз. Воўчын віленскай губ., 414) р. Вільк прытока Ёгэ прытокі Нёмну, 415) р. Воўча, левая прытока Самару прытокі Дняпра, 416) р. Вільча, прытока Рыся, адной з прытокі Ушы, што цячэ ў Прыпяць, 417) воз. Воўча віцебскай губ., 418) р. Воўча прытока Ушачы, 419) р. Ваўката прытока Дзьвіны, 420) р. Воўкавыя, прытока Росі, прытокі Нёмну, 421) р. Вельквідзіс прытока Мушы прытокі Аа, 422) р. Вількія прытока Шветы прытокі Аа, 423) р. Воўк прытокі Сулы прытока Нёмну, 424) р. Воўкуш прытока Чор. Ганьчы прытокі Нёмну, 425) Воўкалацкае балота вялейскага пав. віленскай губ., 426) р. Воўчы Роў прытока Маладой прытокі Убарці, 427) р. Воўчанка прытока Бярозы вышэй Бабруйску, 428) р. Воўка прытока Морачы прытокі Случы, 429) воз. Вількалі троцкага пав., 430) воз. Вількашне троцкага пав. і інш.[[Волаты (1929)/Увагі#154)|&lt;sup&gt;154&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Апрача ўсіх памянёных паселішчаў і іншых географічных об‘ектаў, паведамленьні на анкету выявілі існаваньне назваў з асноваю воўк — у наступных раёнах БССР: I аршанская акруга: а) амсьціслаўкі раён: 431) Ваўкі — частка вёскі Бязводзічы мазлаўскага сс., 432) Ваўкі — частка вёскі Тураўкі, 433) Воўкаўка, 434) Ваўкі мазлаўскага сс., 435) Курганы Ваўкі ля Добрае лапацінскага сс., 436) Воўчы Лес лапацінскага сс.,
431) ур. Воўкаперабежышча ля в. Кудрычы рылаўшчынскага сс., 438) {{перанос пачатак|ба|лота}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1k5an1lw999cl4vxx13jumtf0ughhek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125105</id>
    <revision>
      <id>289915</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289915</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="3eh6c91ft8tmlxj6i79mkipsq4lgqpi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 92 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;У пачатку XVI сталецьця на Захадзе вынік рэформацыйны рух. Хутка ён перакінуўся і на Беларусь. На Беларусі пачалі пашырацца лютаранства, кальвінізм, антытрынітарства, арыянства, соцыянізм і другія рэлігійныя рэформацкія сэкцыі. Рух рэформацыі абудзіў і тут, як на Захадзе, культурна-нацыянальныя пытаньні. Яны падняліся як у нас, так і ў Польшчы. У Польшчы зьявіўся гурток так званых рэформістых, каторыя, паміж іншым, паднялі пытаньне аб нацыянальнай царкве з набажэнствам у польскай мове. З такіх рэформістых мы павінны назваць, напр., Маджаеўскага і Асалінскага. У Беларусі ідэі рэформізму праводзілі ў жыцьцё Сымон Будны і Васіль Цяпінскі. Цяпінскі ператлумачыў на беларускую мову эвангэльле. У прадмове да свайго эвангэльля ён бядуе аб тым, што некаторыя з беларусаў „у польскія школы, або ў іншыя сябе і дзеці свае без встыду заправуюць“. Трэба ўсё-ж такі адзначыць, што і ў Польшчы, і ў Беларусі рэформацыя не зрабілася нацыянальнай справай, як, напрыклад, у немцаў, швайцарцаў і другіх народаў. У нас ня было беларускіх Лютараў і Кальвінаў. Ня спусьцілася рэформацыя ў Беларусі ў народныя нізы, не абурыла соцыяльных пытаньняў і не дала, як у Нямеччыне, абаронцы мужычых праў Тамаша Мюнцэра. Рэформацыя стала як-бы рэлігійнай фрондай. Знатныя фаміліі прымалі лютаранства і кальвінізм, як нешта новае, цікавае. Асабліва пашырыўся кальвінізм. Такія, напрыклад, беларускія арыстакратычныя фаміліі, як Радзівілы, Зяновічы, Валовічы, Кішкі, Глябовічы, Слушкі {{абмылка|і др.|і інш.}}, сталі хутка кальвіністымі. За імі цягнулася шляхта і мяшчане. Але ўсё гэта ня было грунтоўнай, важнай справай, каторая захоплівае інтарэсы працоўных мас і параджае там соцыяльны протэст. Як толькі настала потым рэакцыя і пачаўся моцны польска-каталіцкі ўплыў, усе гэтыя протэстанты, кальвіністыя і г. д. зрабіліся пакорнымі сынамі каталіцкай царквы і падданымі шляхецка-панскай улады.

&lt;center&gt;'''Соцыяльны склад грамадзянства.'''&lt;/center&gt;

Насяленьне Полаччыны складала наагул дзьве соцыяльныя групы. З аднаго боку стаяла група заможнейшых лепшых людзей, каторыя былі прадстаўнікамі гандлёвага, прамысловага і зямельнага капіталу. З другога боку стаяла група меншых, „подлых“ людзей, прадстаўнікоў працы, што эксплёатавалася капіталам. Пэўна, што гэтыя дзьве групы насельнікаў Полаччыны ня былі яшчэ выразна адзначанымі клясамі і злучаліся паміж сабой пераходнымі соцыяльнымі групамі. Усё-ж такі трэба адзначыць, што ў аснове кожнай з гэтых абедзьвюх груп было як-бы нейкае ядро. Што датычыць да валасных князёў, то&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3eh6c91ft8tmlxj6i79mkipsq4lgqpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125106</id>
    <revision>
      <id>289916</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289916</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="5z09xh2bdiyaht8l0t90voejrf41tjf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 93 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;яны з сваімі дружынамі стаялі асобна ад гэтых соцыяльных груп і ў залежнасьці ад умоў жыцьця станавіліся на старану тэй ці іншай групы. Зразумела, што Беларусь не магла застанавіцца на гэтых формах экономічнага і соцыяльнага жыцьця. Ідзе новая фармацыя грамадзянскіх груп-клясаў пад уплывам экономічна-політычнага разьвіцьця гаспадарства і пад уплывам, праўда, пакуль што яшчэ невялікім, суседкі Польшчы.

Гаспадарству на працягу ўсяго другога пэрыоду прыходзілася вясьці добра організованыя войны на два фронты. Гэтыя войны, каторыя дзяржаве трэба было вясьці раней з нямецкімі заходнімі ордэнамі, потым са ўсходнім суседам супернікам, Маскоўскім гаспадарствам, павялічылі лік і важнасьць князя і яго дружыны. Дружына князя ўсё расьце і расьце, князь апіраецца на яе і робіцца ўсё больш і больш незалежным ад веча. Раней дружыньнікі за сваю службу даставалі як пэнсію, частку здабычы ці проста частку тых налогаў, якія браў князь за суд і за абарону гандлю. Паступова ўводзіцца звычай аплачваць службу дружыньнікаў зямлёю. Дружыньнікі, атрымаўшыя за сваю службу, як пэнсію, зямлю, асядаюць на месцы і робяцца зямляўласьнікамі, раней дробнымі, а з цягам часу, усё больш і больш вялікімі. Гэты факт збліжае іх, як соцыяльную групу, з лепшымі людзьмі Полацкага пэрыоду. Баяры, служылы элемэнт лепшых людзей Полаччыны, таксама пачынаюць гуртавацца з быўшымі дружыньнікамі. Будуецца, такім спосабам, агульны служылы стан, каторы паступова ўбярэ ў свой склад амаль што ня ўсіх лепшых людзей. Сюды не ўвашлі толькі прадстаўнікі гандлёвага і прамысловага капіталу, каторыя злажылі потым асобную клясу, будучую буржуазію. З ростам вялікага княства ўдзельныя, валасныя князі павінны былі згубіць свае княжацкія правы і таксама ўвайсьці ў служылы стан, складаючы яго вышэйшы слой.

У служылы стан увашла ў пачатку пэрыоду частка і меншых людзей. Гэта былі тыя вясковыя вольныя земляробы, каторым прыходзілася несьці вайсковую службу ці ў князя, ці ў баяр. З усіх гэтых непадобных элемэнтаў склалася ў працягу Літоўска-Беларускага пэрыоду вялікая служылая кляса, асноўным капіталам якое зьяўлялася зямля. Прадстаўнікі гэтае клясы ў першай палавіне пэрыоду называліся баярамі і зямянамі. У Полацкай Русі назву баярына (балярын, болій, большы) мелі толькі вярхі вышэйшае клясы, але з цягам часу, перашоўшы ў Літоўска-Беларускае гаспадарства, гэты тытул панізіўся, і пад баярынам пачалі разумець нават дробнага служылага чалавека. У другой палавіне пэрыоду для служылае клясы атрымаў {{перанос пачатак|пашырэнь|не}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5z09xh2bdiyaht8l0t90voejrf41tjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125107</id>
    <revision>
      <id>289917</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|ба|лота}} Воўкарэзнае ля м. Пацкава курманаўскага сс., 439) яма Ваўкаўня ля в. Гараны пацолтаўскага сс., 440) Воўкава гара ля Нашкавіч старсельскага сс., 441) ур. Воўчае Ляда ля Занькаўшчыны пацолтаўскага сс.; б) багушэўскі раён: 442) ур. Ваўкаўня ля Н...»</comment>
      <origin>289917</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6395" sha1="g9rg964sisf3uqy3iigeksgnojgj6d6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ба|лота}} Воўкарэзнае ля м. Пацкава курманаўскага сс., 439) яма Ваўкаўня ля в. Гараны пацолтаўскага сс., 440) Воўкава гара ля Нашкавіч старсельскага сс., 441) ур. Воўчае Ляда ля Занькаўшчыны пацолтаўскага сс.; б) багушэўскі раён: 442) ур. Ваўкаўня ля Новага Сяла навасельскага сс.; в) Дрыбінскі раён: 443) Ваўкалакі, 444) ур. Ваўкаўня каля Галалобаўкі пакуцкага сс.; г) калыскі раён: 445) ур. Воўчы лес у лесе Дзяньгуба Клінаславенскага сс., 446) Воўкаў лес ля Падкняжаньня аляксандраўскага сс., 447) паляна Ваўчкоў круг ля в. Застружжа дубраўскага сс., д) коханаўскі раён: 448) ур. Ваўкаўня ля в. Хаценічы Сіманоўскага сс. 449) ур. Ваўкаўня ля в. Падбярэзьзя сіманаўскага сс., 450) Воўчае балота ля Пярэўлачні пярэўлачнянскага сс., 451) ур. Ваўкаўня ля Высокага коханаўскага сс., 452) Воўчы квартал і 453) Воўчыя ямы ў смалянскай лясной дачы, 454) Воўкаў роў, 455) Воўкава балота ля сельск. гасп. т-ва „Волга“ пярэвалачнянскага сс., 456) ур. Ваўкаўня ў абходзе № 15 голашаўскай лясной дачы, 457) ур. Ваўкаўня ля Дуброўскіх сіманоўскага сс.; е) круглянскі раён: 458) ур. Ваўкаўня ля в. Рачча; ж) крупскі раён: 459) ур. Ваўчок ля Краснаўкі сакаловіцкага сс., з) ляднянскі раён: 460) ур. Воўкавырэзы ля Кабыльля, 461) Воўкаў роў ля іскаскага сс., 462) ур. Воўкаўшчына ля Батураўшчыны; і) расонскі раён: 463) ур. Ваўкаўня ля
ст. Цёмны лес рубцоўскага сс., 464) Воўкава балота ля Башар пячонкаўскага сс., 465) ур. Ваўкаўня ля в. Дубраўкі рубцоўскага сс., 466) р. Воўчыс, 467) ур. Воўкаў вугал ля Забалацьця, 468) ур. Воўчышча забалацкага сс., й) талачынскі раён: 469) балота Ваўкі ля Анілева саколінскага сс., 470) балота Ваўкаўня ля Равяцічы скалінскага сс.; к) чарэйскі раён: 471) ур. Воўчкавічы абчускага сс., 472) Воўчае балота ля Лукамля; II бабруйская акруга: а) асіпавіцкі раён: 473) лес Воўчае вуха ля Старонкі карытнянскага сс., 474) ур. Падворчае ля в. Панкратавіч; б) бабруйскі раён: 475) р. Ваўчынка, 476) х. Воўчая яма рымавецкага сс., 477) лес Ваўкаўня броскага сс., 478) ур. Ваўкаўня ля Чарніцы сычкаўскага сс.,
479) Воўчая палянка тамсама, 480) Ваўкаўня асаўскога, сс., 481) х. Воўчынка сычкаўскага сс., 482) ур. Воўкава валока Ясенскага cc., 482) yp.
Воўчыя ямы ясенскага сс., 483) Воўчая гара міхалеўскага сс., 484) Воўчае
балота ля Рыні міхалеўскага сс., 485) ур. Ваўкаўня ля Падрэчча падрэцкага сс., 486) Воўчая гара ля Дваранінавіч паплавіцкага сс., 487) Воўчае балота цялускага сс.; в) глускі раён: 488) ур. Ваўчкі гарадоцкага сс., 489) ур. Ваўкаўня казловіцкага сс., 490) Воўчая яма ля Гарадка гарадоцкага сс.; г) жлобінскі раён: 491) ур. Воўчае ляда ля ст. Рудні руднянскага сс., 492) х. Ваўчок ля Піравіч, 493) ур. Воўчы дуб ля Радушы радускага сс., 494) ур. Воўчая яма ля Рудні казіміраўскага сс.; д) клічаўскі раён: 495) ур. Воўчае горла ля Берды ваевіцкага сс., 496) ур. Воўчае балотца ля Рачэні рачэньскага сс.; е) парыцкі раён: 497) ур. Воўкаў мох ля Трэмлі парыцкага сс., 498) ур. Ваўкаўня ля Рухалеўшчыны крукаўскага лясьніцтва, 499) ур. Воўчае горла на рэчцы ля Сьцяны, 500) ур. Воўкаўшчына ля Дубровы, ж) рагачоўскі раён: 501) ур. Воўчае балота, 502) воз. Ваўканель ля Ліскоў пабалаўскага сс., 503) лес Воўкаў там сама; з) слуцкі раён: 504) ур. Ваўчкі ля Мялешкавіч мялешкавіцкага сс., 505) ур. Ваўкаўня ісерскага сс.; і) старадароскі раён: 506) х. Воўчычы, 507) пас. Воўчая гара пасецкага сс.; к) старобінскі раён: 508) ур. Воўчае ля Даманавіч, 509) ур. Воўчы Астравок ля Паварчыц, 510), ур. Ваўчкі ля Задражава мазурскага сс., 511) ур. Воўчыя норы ля Зажэвіч зажэвіцкага сс., 512) ур. Воўкава яма ля Цясова пагоскага сс.; л) сьвіслацкі раён: 513) ур. Ваўкаўня ля Люціна віркаўскага сс.; м) чырвона-слабодзкі раён: 514) Воўчая сьцежка ля Малышавіч малышавіцкага сс.; III віцебская акруга: а) {{перанос пачатак|азя|рышчанскі}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g9rg964sisf3uqy3iigeksgnojgj6d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125108</id>
    <revision>
      <id>289918</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|азя|рышчанскі}} раён: 515) ур. Ваўчкі ля Ключа асіпаўскага сс., 516) ур. Ваўчкі ля Ярыгіна асіпаўскага сс., 517) ур. Ваўкаўня ля Будніцы хвашнянскага сс., 518) ур. Воўкаў бярэзьнік ля Лухвераў пылькінскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 519) ур. Воўкаўшчына л...»</comment>
      <origin>289918</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4116" sha1="nsn29b3kadxc6854074l6jbmsofnz37" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|азя|рышчанскі}} раён: 515) ур. Ваўчкі ля Ключа асіпаўскага сс., 516) ур. Ваўчкі ля Ярыгіна асіпаўскага сс., 517) ур. Ваўкаўня ля Будніцы хвашнянскага сс., 518) ур. Воўкаў бярэзьнік ля Лухвераў пылькінскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 519) ур. Воўкаўшчына ля Полькавіч бешанкавіцкага сс., 520) ур.
Воўкавы ямы ля Лугінавіч, 521) х. Воўкава; в) віцебскі раён: 522) ур.
Воўчыя Пераходы ля Курыліна, 523) Воўчая яма ля Ярмолкава войтаўскага сс., 524) ур. Воўкава выгар ля Ваяводак рудакоўскага сс., 525) х. Ваўкі міхалёўскага сс.; г) высачанскі раён: 526) ур. Ваўчок ля Лабаноў кабыльніцкага сс., 527) ур. Воўчкавічы ля Зазыбаў кабыльніцкага сс.; 528) ур.
Ваўкаўня ля Сьцепаненак; д) межанскі раён: 529) ур. Ваўкаўня ля Пліткаў
{{Няма выявы}}
вышадзкага сс., 530) Воўкавы ямы ля Борак гозьбінскага сс.; е) сіроцінскі раён: 531) ур. Ваўкарэзіна ля Слабодкі дабейскага сс., 532) Воўчая яма ля Сіроціна, 533) ур. Воўчкава балота ля Варанькоў лаўжанскага сс., 534) Воўчая гара там сама; ж) сураскі раён: 535) ур. Ваўкі ля Задзетунія навіцкага сс.; з) чашніцкі раён: 536) ур. Воўчая
Яма ля Жэрына лазуноўскага сс.; IV гомельская акруга: a) гомельскі раён:
537) ур. Ваўкаўня каля Валатовіч; в) лоеўскі раён: 538) ур. Ваўкаўня каля Ваўкашанкі, 539) Воўчая гара ля Дзімамеркі; б) рэчыцкі раён: 540) ур.
Воўчы шынок ля Васілевіч, 541) ур. Ваўчкі ля Васілевіч, 542) Воўчая гара ля Крапіўні, 543) ур. Воўчы Гарадок ля
Шалковіч, 544) Воўчая гара ля Васілевіч, 545) поле Ваўчыха там сама, 546) ур. Воўчыя сьцежкі ля Васілевіч,
547) ур. Воўчая Даліна ля Дзеражкі, 548) Ваўчагурскі шлях; в) уваравіцкі раён: 549) ур. Воўчае балота ля Варашылава, 550) ур. Воўчая перабежка ля Варашылава, 551) курган Ваўчок ля Краснай Хачэмлі гусявіцкага сс., 552) ур. Воўчае балота ля Чабатовіч, 553) ур. Воўкаў рог ля Альхоўкі, 554) ур. Ваўкаўня ля Троцкай; г) хойніцкі раён: 555) Воўчы корч ля Храпкоў, 556) Воўчая гара там сама; д) чачэрскі раён: 557) ур. Ваўкаўня ля глыбочацкага сс., 558) ігруша Ваўчок у Глыбочыцах глыбочыцкага сс.; V магілеўская акруга: а) быхаўскі раён: 559) ур. Ваўкі ля хут. Кіпялёвых ля в. Мамачын, 560) Воўчае балота ля Зарэчча глускага сс., 561) ур. Воўчая грыва ля Мамачына чырвона-асавецкага сс.; б) кармянскі раён: 562) ур. Воўчы борык ля Кляпінскай буды валынскага сс., 563) ур. Ваўкаўня ля Кароцькаў; в) касьцюковіцкі раён: 564) ур. Ваўкаўня ля Студзянца, 565) Воўкаў хутар царковіцкага сс., 566) Восаў пячарскага сс.,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nsn29b3kadxc6854074l6jbmsofnz37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125109</id>
    <revision>
      <id>289919</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}Пасьля гэтага так важнага палітычнага акту, Вык. К-т Зьезду, каб мець большую сілу, папоўніўся прадстаўнікамі земскіх і гарадзк. самаўрадаў Беларусі, аддаючы ім 30% агульнага ліку месц. Адначасна з гэтым было паднята пытаньне аб пераіменава...»</comment>
      <origin>289919</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="71arx6darrdb6jy4skssf5wavzgyup0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}Пасьля гэтага так важнага палітычнага акту, Вык. К-т Зьезду, каб мець большую сілу, папоўніўся прадстаўнікамі земскіх і гарадзк. самаўрадаў Беларусі, аддаючы ім 30% агульнага ліку месц. Адначасна з гэтым было паднята пытаньне аб пераіменаваньні Рады зьезду на Раду Беларускай Народнай Рэспублікі, што й было прынята аднагалосна на адным з наступных паседжаньняў.&lt;ref&gt;[[Аўтар:Аляксандр Цвікевіч|А. Цьвікевеч]] — [[:ru:Краткий очерк возникновения Белорусской Народной Республики|Краткій очерк возникновенія Бѣл. Нар. Республики]]. Кіев. 1918. Бач. 13—14.&lt;/ref&gt;

{{Цэнтар|§ 3. {{Разьбіўка|Менскае Беларускае Прадстаўніцтва і ідэя&lt;br /&gt;незалежнай Беларусі}}.}}

{{Водступ|2|em}}Зараз пасьля прыходу немцаў, у Менску ўтварылася Беларускае Народнае Прадстаўніцтва. Складалася яно з элемэнтаў, якія ня былі ўвайшоўшы ў Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага Кангрэсу і потым у Раду Бел. Народнай Рэспублікі.

{{Водступ|2|em}}Каб адказаць на пытаньне, чаму гэтыя элемэнты, якія стварылі Прадстаўніцтва, не ўвайшлі ў Раду Рэспублікі, трэба нам глянуць назад, на падзеі з ліпня месяца 1917 г. У гэтым месяцы на зьезьдзе беларускіх арганізацыяў і партыяў дайшла да перавагі ў беларускім палітычным жыцьці адна партыя — Беларуская Сацыялістычная Грамада. На гэтым зьезьдзе (8—9 ліпня) яна сарвала адны выбары, якія выпалі не па яе думцы, а зажадала новых. Ня хочучы зрываць адзінага беларускага нацыянальнага фронту, усе іншыя партыі, якія былі на зьезьдзе, а галоўна народныя сацыялісты і хадэкі, пайшлі на ўступкі і далі магчымасьць Б. Сац. Грамадзе ўзяць павадырства ў свае рукі. Ад гэтага часу пачынаецца верхаводзтва Б. Сац. Грамады ў беларускім палітычным жыцьці.

{{Водступ|2|em}}Гэтая ўступка з боку народнікаў і аддача павадырства ў рукі адней партыі, была выклікана палітычнымі абставінамі тагочаснага беларускага жыцьця. Трэба было тагды браць пад увагу ня толькі еднасьць беларускага нацыянальнага фронту, але і псыхіку расейскай рэвалюцыі. А гэта псыхіка вымагала штораз большай левасьці і тая партыя магла спадзявацца аўторытэту і послуху ў масаў, якая магла даказаць, што яна левая, ды яшчэ лявейшая за ўсе іншыя.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71arx6darrdb6jy4skssf5wavzgyup0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125110</id>
    <revision>
      <id>289920</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «А такою найболей леваю партыяй у беларускім палітычным жыцьці была тагды якраз Б. Сац. Грамада. Апроч гэтага ў псыхіцы мас стварылася тады такое пракананьне, што толькі сацыялізм можа даць шчасьце народным масам і дзеля гэтага ў той час кожная партыя, н...»</comment>
      <origin>289920</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="qxijs50wme6yhsqsosla718x7j4yms0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;А такою найболей леваю партыяй у беларускім палітычным жыцьці была тагды якраз Б. Сац. Грамада. Апроч гэтага ў псыхіцы мас стварылася тады такое пракананьне, што толькі сацыялізм можа даць шчасьце народным масам і дзеля гэтага ў той час кожная партыя, нават такая, якая ня мела ў сваей ідэолёгіі нічога сацыялістычнага, выступала пад фірмай сацыялізму. І так — творацца тагды (апроч сацыялістаў рэвалюцыянэраў) яшчэ іншыя „сацыялістычныя“ партыі: народных сацыялістаў&lt;ref&gt;Аддзел партыі беларускіх народных сацыялістых у м. Сьмілавічах між іншымі закладаў беларускі паэт [[Аўтар:Аднрэй Зязюля|А. Зязюля]] (Кс. А. Астрамовіч).&lt;/ref&gt;, сацыялістаў фэдэралістаў, сацыялістаў-аўтанамістаў, незалежных сацыялістаў і іншыя. Так і Б. Сац. Грамада ня была чыста сацыялістычнай партыяй (з пункту гледжаньня марксызму), апіраючай сваю ідэолёгію на матар‘ялізьме і інтэрнацыяналізьме, а была партыяй, як мы бачылі аб ей у асобным разьдзеле, беларускіх патрыётаў, якія, пасвоему разумеючы сацыялізм, імкнуліся да адраджэньня Беларусі пры помачы модных тагды сацыялістычных клічаў.

{{Водступ|2|em}}Вось у рукі такой партыі народнікі здалі павадырства ў бел. палітычным жыцьці ў ліпні 1917 г. і далей працавалі ўжо як памагальнікі. У „нагароду“ за гэтую ўступку Б. Сац. Грамада не дапусьціла да Выканаўчага Камітэту Рады Усебеларускага Кангрэсу а гэтым самым і да Рады Б. Нар. Рэспублікі, якая ўтварылася з Выканаўчага Камітэту Рады, ніводнага народніка, хадэка або народнага сацыяліста.

{{Водступ|2|em}}Такім чынам, Выканаўчы Камітэт Рады Кангрэсу, а потым Рада Б.Н.Р. на пачатку свайго існаваньня складаліся выключна з сяброў аднэй беларускай партыі, іменна Б. Сац. Грамады. Гэтае зьявішча было ненармальным, асабліва пасьля прыходу немцаў, якія не хацелі лічыцца з такою вузкапартыйнай Радай.

{{Водступ|2|em}}Дык тыя групы, якія ня былі дапушчаны да Вык. Камітэту Рады Кангрэсу, разам з прадстаўнікамі насельніцтва гораду Менска стварылі Менскае Беларускае Народнае Прадстаўніцтва. Складалася яно з тых элемэнтаў, якія не ўваходзілі ў Б. Сац. Грамаду, а іменна: народнікаў агулам, народных сацыялістаў, хадэкаў і беспартыйных.

{{Водступ|2|em}}Прадстаўніцтва ўзяло на сябе абавязак, як піша яго орган „[[Беларускі Шлях (1918)|Бел. Шлях]]“ (першая беларуская штодзенная газэта),&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxijs50wme6yhsqsosla718x7j4yms0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125111</id>
    <revision>
      <id>289921</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «567) Бальшая крапіўка бялынкавіцкага сс.; г) клімавіцкі раён: 568) Ваўчыная гара дубровіцкага сс., 569) ур. Воўчы волак ля Рудні гразявецкага сс., 570) Воўчае балота ля Гразяўца, 571) Ваўкарэзаў лес аўтухоўскага сс., 572) р. Ваўчэц; д) краснапольскі раён: 573) ур. Воўчы ло...»</comment>
      <origin>289921</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6342" sha1="107kjh3oohmq0dx5abdtdyk9sjoct9v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;567) Бальшая крапіўка бялынкавіцкага сс.; г) клімавіцкі раён: 568) Ваўчыная гара дубровіцкага сс., 569) ур. Воўчы волак ля Рудні гразявецкага сс., 570) Воўчае балота ля Гразяўца, 571) Ваўкарэзаў лес аўтухоўскага сс., 572) р. Ваўчэц; д) краснапольскі раён: 573) ур. Воўчы лог ля Кармы новаельненскага сс.; е) крычаўскі раён: 574) лагчына Ваўкарэзава ля Залесавіч; ж) лупалаўскі раён: 575) ур. Ваўкаўня ля Кадзіна алехініцкага сс., 576) балота Ваўкі ля Старой Мілееўкі махаўскага сс., 577) ур. Драздова Ваўкаўня ля Косьценкі махаўскага сс., 578) Воўчкава балота ля Сухароў; 579) р. Ваўчок, 580) ур. Ваўкаўня ля Дарэю тараноўскага сс., 581) Воўкаў лес ля Нова-Мілееўкі слабадзкога сс., 582) Воўчае балота ля Красьніцы грудзеўскага сс., 583) ур. Ваўкаўня ля Дабужаў трылесенскага сс., 584) ур. Воўчае балота ля Сухароў сухароўскага сс.; з) магілеўскі раён: 585) ур. Воўчы лог ля Палыкавіч палыкавіцкага сс.; і) хоцімскі раён: 586) ур. Ваўкі ля андронаўкі ельненскага сс.; 587) ур. Воўчын стог ля Вялікай Ліпаўкі, 588) балота Воўчае стойбішча там сама, 589) балота Ваўкаўня — тамсама, 590) Воўкава балота ля Ціханкі 1 арлоўскага сс.; к) чачэвіцкі раён: 591) ур. Ваўкаўня ля Колбава чыгірынскага сс.; л) чэрыкаўскі раён: 592) Воўкава гара ў Чэрыкаве, 593) р. Воўчас, 594) в. Воўчас, 595) ур. Воўчы куст ля Глінёў глінскага сс., 596) ур. Воўчыя лагі —
там сама, 597) ур. Ваўчарня губішчынскага сс., 598) в. Воўчаборкі, 599) Воўкава балота ля Шароеўкі; VI мазырская акруга: а) азарыцкі раён: 600) ур. Ваўкаўня савіцкага сс.; б) калінкавіцкі раён: 601) ур. Ваўкаўня ля Пеніцы гулевіцкага сс.; в) капаткевіцкі раён: 602) ур. Воўкава, 603) ур. Воўчы бор, 604) Воўчы брод, 605) Воўчы перагон, 606) ур. Ваўкаўня; г) каралінскі раён: 607) х. Воўчае; д) лельчыцкі раён: 608) Воўчы лес буйнаўскага сс., 609) Воўчае балота, 610) Воўчая горка грабянёўскага сс.; е) нараўлянскі раён: 611) Воўчае балота; ж) юравіцкі раён: 612) ур. Воўчая нізіна ля Алексіч, 613) ур. Воўчы круг тамсама, 614) ур. Воўчы лес ля Ужынца, 615) ур. Ваўкаўня тамсама; VII менская акруга: а) астрашыцка-гарадзецкі раён: 616) ур. Воўкаўшчына ля Мачаноў беларуцкага сс.; б) барысаўскі раён: 617) ур. Ваўкацеча ля Брылёва касьцюкоўскага сс., 618) ур. Воўчая гара забашаўскага сс.; в) бягомльскі раён: 619) ур. Воўчая выскака кадлубішчанскага сс., 620) ур. Ваўкаўня ля Дамашкавіч асаўскога сс., 621) ур. Воўчык, 622) ур. Воўк ля Біруляў глінскага сс., 623) ур. Воўк ля Гліннага глінскага сс.; г) вузьдзенскі раён: 624) ур. Воўчы хвост, 625) ур. Воўчы куток, 626) ур. Воўчы амшар, 626) ур. Ваўкаўня целякоўскага сс., 627) ур. Воўчае горла, 628) р. Воўкаўка; д) грэскі раён: 629) Воўчая грэбля ля Вераб‘ёва, 630) ур. Ваўкаўня ля Леніна першамайскага сс.; е) заслаўскі раён: 631) в. Воўкаўшчына новадворскага сс., 632) ур. Воўчы луг ля Ламшына слабадзкога сс., 633) ур. Воўчы лог барздынскага сс., 634) Воўкаў лес каля Воўкаўшчыны, 635) Воўчая яма каля Казекава, 636) Воўчае балота ля Засьценка гатавінскага сс., 637) Ваўкаўня ў Лабэншчыне слабодзкага сс., 638) Воўчае балота ля Слабады слабодзкага сс., 639) ур. Ваўкаўня ля Гуёў новадворскага сс., 640) ур. Воўчае балота ля Каўшова; ж) капыльскі раён: 641) ур. Воўчае балота ля Каласаўшчыны, 642) частка Пясочка Воўчы хвост, 643) ур. Падвоўк ля Лоцьвін бабоўскага сс.; з) лагойскі раён: 644) ур. Ваўкаўня б. багатырскі склеп ля Рудні, 645) Воўкава балота коранскага сс.; і) пухавіцкі раён: 646) х. Воўчы вугал, 647) ур. Ваўкаўня, 648) Воўчы камень, 649) ур. Ваўкалоткі, 650) х. Ваўкаўня; к) самахвалавіцкі раён: 651) ур. Ваўкаўня самахвалавіцкага сс.; л) сьмілавіцкі раён: 652) ур. Ваўчкі ля Запольля карзуноўскага сс., 653) Ваўчкоўская вуліца ў Сьмілавічах, 654) Ваўчкоўская дарога, 655) ур. Ваўкачэчына Дукорскага сс., 656) поле Ваўкі карзуноўскага сс., 657) зас. Воўкач,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>107kjh3oohmq0dx5abdtdyk9sjoct9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125112</id>
    <revision>
      <id>289922</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праблематычная */</comment>
      <origin>289922</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6443" sha1="5c63bv9ck42its0hgeanfi72hp5ktqr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;[[Волаты (1929)/Увагі#)|&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;)]]
&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}&lt;/noinclude&gt;658) балота Ваўчкі карзуноўскага сс.; м) чзрвенскі раён: 659) ур. Ваўкаў-
шчына хутарскага сс., 660) Воўчая горка ля Кублішча раваніцкага сс.,
661) ур. Воўчая града ля Каранеўшчыны, 662) ур. Воўчы востраў ля Вя-
сёлай Горкі турынскага сс., 663) ур. Воўкаўня руднянскага сс., ѴІІІ по-
лацкая акруга: а) валынецкі раён: 664) ур. Воўчыя ямы ля Засьвяцьця
кушлікоўскага сс., 665) ур. Ваўчкі ля Вадхвалева прудзінаўска сс.; б) вет-
рынскі раён: 666) х. Ваўчкова, 667) лясная дача Ваўчкова, 668) в. Ваўчко-
ва, 669) ур. Ваўкаўня ля Турца II; в) дрысенскі раён: 670) ур. Воўкава
плянтоўка жаўнянскага сс., г) лепельскі раён: 671) ур. Воўчы горад ле-
пельскага сс., 672) ур. Воўчая яма лепельскага сс.; д) полацкі раён:
673) ур. Ваўчкі булаўскага сс., 674) х. Воўчыя ямы булаўскага сс., 675) ур.
Ваўчыныя горы юравіцкага сс.; е) расонскі раён: 676) в. Ваўкі, 677) ур.
Ваўкаедзь альбрэхтаўскага сс., 678) лес Воўчыя ямы дворыскага сс., IX-
3-замеж БССР: 679) в. Воўкава прыдруйскай вол. дзьвінскага пав. 41).&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}
Супроць 430 назваў географічных об'ектаў з асноваю воўк, — вядомых
з ранейшай літаратуры, мне ўдалося выявіць толькі 248 новых назваў у
БССР. Але іх ёсьць, бясспрэчна, значна больш; рэгістраваньне такіх наз-
ваў было заданьнем труднейшым уласна з прычыны вялікай колькасьці іх.
Дзякуючы большай непаўнаце матар'ялаў, чым гэта было ў выпадках
назвамі з асновай волат -і коранем лют-, колькасьць назваў географіч-
ных об'ектаў з асноваю воўк — меншая на адзін сучасны раён, чым коль-
касьць гэтых назваў, вядомых з ранейшай літаратуры, на адзін ранейшы
павет.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}
Прозьвішчы і мянушкі: Ваўкарэзаў, Ваўчкаў, Ваўчок, Воўк, Ваўчыха,
Ваўчонак, Ваўчкаў, Ваўчароў, Ваўковіч, Ваўкалака, Ваўчэўка, Ваўкун,
Ваўкінаў, Вільчынскі, Ваўкалакаў і д. т. п. згодна паведамленьняў на
анкету ёсьць у наступных паселішчах БССР., або ў іх ваколіцах: 1 аршан-
ская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) Бязводзічы мазлаўскага сс.; 2) Кас-
мынічы хлышчэўскага сс.; 3) Балакіры лапацінскага сс.; 4) Амсьціслаў;
5) Тураўка; 6) Добрае лапацінскага сс.; 7) Шамава; 8) Сапалава мазлаў-
скага сс.; 9) Хлышчэва хлышчэўскага сс.; 10) Навасёлкі старасельскага
сс.; 11) Гараны пацолтаўскага сс.; 12) Беразуйкі дудчыцкага сс.; б) багу-
шэўскі раён: Станькі навасельскага сс.; 14) Багушэўскае; 15) Бяленіва сі-
дарніцкага сс.; 16) Кемена какоўшчынскага сс.; в) дрыбінскі раён: 18) Ваў-
кавічы; 19) Карэбы карэбскага сс.; 20) Дрыбін; 21) Крукоўшчына гара-
дзецкага сс.; 22) Галалобаўка пакуцкага сс.; 23) Галабурды бельскага сс.;
г) дубровенскі раён: 24) Дуброўна; д) капыльскі раён: 25) Уланава; 26) Ка-
лінаўка, 27) Хілцы, 28) Атраднае маслакоўскага сс.; 29) Стрыкілі масла-
коўскага сс.; 30) Застружжа дубраўскага сс.; е) коханаўскі раён: 31) Пя-
рэўлачня пярэўлачнянскага сс.; 32) Водвічы тумлянскага сс.; 33) Высокае
коханаўскага сс.; 34) Астрагі аленавіцкага сс.; 35) Волга пярэвалачнян-
скага сс.; 36) Пабрашынічы шабекскага сс.; 37) Межнева аленавіцкага сс.;
ж) круглянскі раён: 38) Рачча; 39) Ахімкавічы 1 каменіцкага сс.; з) ляд-
нянскі раён: 40) Кабыльле; 41) Страхі, 42) Ліцьвінава, 43) Іскозы іскоска-
га сс.; 44) Марчонкі, 45) Кроцікі, 46) Хвесяўка бельскага сс.; 47) Прогрэс
ляднянскага сс.; 48) Янкаўшчына; і) расьянскі раён: 49) Дубраўка рубцоў-
скага сс., 50) Ракаўшчына пячонкаўскага сс.; 51) Забалацьце, 52) Дзедня
дзеднеўскага сс.; 53) Умыркі пячонкаўскага сс.; 54) Картышы пячонкаў-
скага сс.; 55) Каменка рабцоўскага сс.; 56) Рабяшкі, 57) Забалацьце; й)
талачынскі раён: 58) Талачын, 59) Варанцэвічы воўкавіцкага сс.; 60) Друцк
друцкага сс.; 61) Сіўцова воўкаўскага сс.; 62) Яўлахі яўлахаўскага сс.;
63) Любонічы яўлахаўскага сс.; 64) Міхалаўшчына азярацкага сс.: 65) Тра-
сьцянка ульянаўскага сс.; 66) Зайкаўшчына; к) чарэйскі раён: 67) Асечана&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5c63bv9ck42its0hgeanfi72hp5ktqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289991</id>
      <parentid>289922</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>289991</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6402" sha1="kwa3jks1zi1zb6ajzlk10crcbe3d8mo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;658) балота Ваўчкі карзуноўскага сс.; м) чзрвенскі раён: 659) ур. Ваўкаў-
шчына хутарскага сс., 660) Воўчая горка ля Кублішча раваніцкага сс.,
661) ур. Воўчая града ля Каранеўшчыны, 662) ур. Воўчы востраў ля Вя-
сёлай Горкі турынскага сс., 663) ур. Воўкаўня руднянскага сс., ѴІІІ по-
лацкая акруга: а) валынецкі раён: 664) ур. Воўчыя ямы ля Засьвяцьця
кушлікоўскага сс., 665) ур. Ваўчкі ля Вадхвалева прудзінаўска сс.; б) вет-
рынскі раён: 666) х. Ваўчкова, 667) лясная дача Ваўчкова, 668) в. Ваўчко-
ва, 669) ур. Ваўкаўня ля Турца II; в) дрысенскі раён: 670) ур. Воўкава
плянтоўка жаўнянскага сс., г) лепельскі раён: 671) ур. Воўчы горад лепельскага сс., 672) ур. Воўчая яма лепельскага сс.; д) полацкі раён:
673) ур. Ваўчкі булаўскага сс., 674) х. Воўчыя ямы булаўскага сс., 675) ур.
Ваўчыныя горы юравіцкага сс.; е) расонскі раён: 676) в. Ваўкі, 677) ур.
Ваўкаедзь альбрэхтаўскага сс., 678) лес Воўчыя ямы дворыскага сс., IX — з-замеж БССР: 679) в. Воўкава прыдруйскай вол. дзьвінскага пав.[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Супроць 430 назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк, — вядомых з ранейшай літаратуры, мне ўдалося выявіць толькі 248 новых назваў у БССР. Але іх ёсьць, бясспрэчна, значна больш; рэгістраваньне такіх назваў было заданьнем труднейшым уласна з прычыны вялікай колькасьці іх. Дзякуючы большай непаўнаце матар‘ялаў, чым гэта было ў выпадках з назвамі з асновай волат — і коранем лют, — колькасьць назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк — меншая на адзін сучасны раён, чым колькасьць гэтых назваў, вядомых з ранейшай літаратуры, на адзін ранейшы
павет.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Прозьвішчы і мянушкі: Ваўкарэзаў, Ваўчкаў, Ваўчок, Воўк, Ваўчыха, Ваўчонак, Ваўчкаў, Ваўчароў, Ваўковіч, Ваўкалака, Ваўчэўка, Ваўкун,
Ваўкінаў, Вільчынскі, Ваўкалакаў і д. т. п. згодна паведамленьняў на анкету ёсьць у наступных паселішчах БССР., або ў іх ваколіцах: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) Бязводзічы мазлаўскага сс.; 2) Касмынічы хлышчэўскага сс.; 3) Балакіры лапацінскага сс.; 4) Амсьціслаў; 5) Тураўка; 6) Добрае лапацінскага сс.; 7) Шамава; 8) Сапалава мазлаўскага сс.; 9) Хлышчэва хлышчэўскага сс.; 10) Навасёлкі старасельскага сс.; 11) Гараны пацолтаўскага сс.; 12) Беразуйкі дудчыцкага сс.; б) багушэўскі раён: Станькі навасельскага сс.; 14) Багушэўскае; 15) Бяленіва сідарніцкага сс.; 16) Кемена какоўшчынскага сс.; в) дрыбінскі раён: 18) Ваўкавічы; 19) Карэбы карэбскага сс.; 20) Дрыбін; 21) Крукоўшчына гарадзецкага сс.; 22) Галалобаўка пакуцкага сс.; 23) Галабурды бельскага сс.; г) дубровенскі раён: 24) Дуброўна; д) капыльскі раён: 25) Уланава; 26) Калінаўка, 27) Хілцы, 28) Атраднае маслакоўскага сс.; 29) Стрыкілі маслакоўскага сс.; 30) Застружжа дубраўскага сс.; е) коханаўскі раён: 31) Пярэўлачня пярэўлачнянскага сс.; 32) Водвічы тумлянскага сс.; 33) Высокае коханаўскага сс.; 34) Астрагі аленавіцкага сс.; 35) Волга пярэвалачнянскага сс.; 36) Пабрашынічы шабекскага сс.; 37) Межнева аленавіцкага сс.; ж) круглянскі раён: 38) Рачча; 39) Ахімкавічы 1 каменіцкага сс.; з) ляднянскі раён: 40) Кабыльле; 41) Страхі, 42) Ліцьвінава, 43) Іскозы іскоскага сс.; 44) Марчонкі, 45) Кроцікі, 46) Хвесяўка бельскага сс.; 47) Прогрэс
ляднянскага сс.; 48) Янкаўшчына; і) расьянскі раён: 49) Дубраўка рубцоўскага сс., 50) Ракаўшчына пячонкаўскага сс.; 51) Забалацьце, 52) Дзедня дзеднеўскага сс.; 53) Умыркі пячонкаўскага сс.; 54) Картышы пячонкаўскага сс.; 55) Каменка рабцоўскага сс.; 56) Рабяшкі, 57) Забалацьце; й) талачынскі раён: 58) Талачын, 59) Варанцэвічы воўкавіцкага сс.; 60) Друцк друцкага сс.; 61) Сіўцова воўкаўскага сс.; 62) Яўлахі яўлахаўскага сс.; 63) Любонічы яўлахаўскага сс.; 64) Міхалаўшчына азярацкага сс.: 65) Трасьцянка ульянаўскага сс.; 66) Зайкаўшчына; к) чарэйскі раён: 67) Асечана&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kwa3jks1zi1zb6ajzlk10crcbe3d8mo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289992</id>
      <parentid>289991</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>289992</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6398" sha1="5gpg1c4e3sh8k7enunsaejaud9asjo6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;658) балота Ваўчкі карзуноўскага сс.; м) чзрвенскі раён: 659) ур. Ваўкаў-
шчына хутарскага сс., 660) Воўчая горка ля Кублішча раваніцкага сс.,
661) ур. Воўчая града ля Каранеўшчыны, 662) ур. Воўчы востраў ля Вя-
сёлай Горкі турынскага сс., 663) ур. Воўкаўня руднянскага сс., VIII по-
лацкая акруга: а) валынецкі раён: 664) ур. Воўчыя ямы ля Засьвяцьця
кушлікоўскага сс., 665) ур. Ваўчкі ля Вадхвалева прудзінаўска сс.; б) вет-
рынскі раён: 666) х. Ваўчкова, 667) лясная дача Ваўчкова, 668) в. Ваўчко-
ва, 669) ур. Ваўкаўня ля Турца II; в) дрысенскі раён: 670) ур. Воўкава
плянтоўка жаўнянскага сс., г) лепельскі раён: 671) ур. Воўчы горад лепельскага сс., 672) ур. Воўчая яма лепельскага сс.; д) полацкі раён:
673) ур. Ваўчкі булаўскага сс., 674) х. Воўчыя ямы булаўскага сс., 675) ур.
Ваўчыныя горы юравіцкага сс.; е) расонскі раён: 676) в. Ваўкі, 677) ур.
Ваўкаедзь альбрэхтаўскага сс., 678) лес Воўчыя ямы дворыскага сс., IX — з-замеж БССР: 679) в. Воўкава прыдруйскай вол. дзьвінскага пав.[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Супроць 430 назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк, — вядомых з ранейшай літаратуры, мне ўдалося выявіць толькі 248 новых назваў у БССР. Але іх ёсьць, бясспрэчна, значна больш; рэгістраваньне такіх назваў было заданьнем труднейшым уласна з прычыны вялікай колькасьці іх. Дзякуючы большай непаўнаце матар‘ялаў, чым гэта было ў выпадках з назвамі з асновай волат — і коранем лют, — колькасьць назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк — меншая на адзін сучасны раён, чым колькасьць гэтых назваў, вядомых з ранейшай літаратуры, на адзін ранейшы
павет.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Прозьвішчы і мянушкі: Ваўкарэзаў, Ваўчкаў, Ваўчок, Воўк, Ваўчыха, Ваўчонак, Ваўчкаў, Ваўчароў, Ваўковіч, Ваўкалака, Ваўчэўка, Ваўкун,
Ваўкінаў, Вільчынскі, Ваўкалакаў і д. т. п. згодна паведамленьняў на анкету ёсьць у наступных паселішчах БССР., або ў іх ваколіцах: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) Бязводзічы мазлаўскага сс.; 2) Касмынічы хлышчэўскага сс.; 3) Балакіры лапацінскага сс.; 4) Амсьціслаў; 5) Тураўка; 6) Добрае лапацінскага сс.; 7) Шамава; 8) Сапалава мазлаўскага сс.; 9) Хлышчэва хлышчэўскага сс.; 10) Навасёлкі старасельскага сс.; 11) Гараны пацолтаўскага сс.; 12) Беразуйкі дудчыцкага сс.; б) багушэўскі раён: Станькі навасельскага сс.; 14) Багушэўскае; 15) Бяленіва сідарніцкага сс.; 16) Кемена какоўшчынскага сс.; в) дрыбінскі раён: 18) Ваўкавічы; 19) Карэбы карэбскага сс.; 20) Дрыбін; 21) Крукоўшчына гарадзецкага сс.; 22) Галалобаўка пакуцкага сс.; 23) Галабурды бельскага сс.; г) дубровенскі раён: 24) Дуброўна; д) капыльскі раён: 25) Уланава; 26) Калінаўка, 27) Хілцы, 28) Атраднае маслакоўскага сс.; 29) Стрыкілі маслакоўскага сс.; 30) Застружжа дубраўскага сс.; е) коханаўскі раён: 31) Пярэўлачня пярэўлачнянскага сс.; 32) Водвічы тумлянскага сс.; 33) Высокае коханаўскага сс.; 34) Астрагі аленавіцкага сс.; 35) Волга пярэвалачнянскага сс.; 36) Пабрашынічы шабекскага сс.; 37) Межнева аленавіцкага сс.; ж) круглянскі раён: 38) Рачча; 39) Ахімкавічы 1 каменіцкага сс.; з) ляднянскі раён: 40) Кабыльле; 41) Страхі, 42) Ліцьвінава, 43) Іскозы іскоскага сс.; 44) Марчонкі, 45) Кроцікі, 46) Хвесяўка бельскага сс.; 47) Прогрэс
ляднянскага сс.; 48) Янкаўшчына; і) расьянскі раён: 49) Дубраўка рубцоўскага сс., 50) Ракаўшчына пячонкаўскага сс.; 51) Забалацьце, 52) Дзедня дзеднеўскага сс.; 53) Умыркі пячонкаўскага сс.; 54) Картышы пячонкаўскага сс.; 55) Каменка рабцоўскага сс.; 56) Рабяшкі, 57) Забалацьце; й) талачынскі раён: 58) Талачын, 59) Варанцэвічы воўкавіцкага сс.; 60) Друцк друцкага сс.; 61) Сіўцова воўкаўскага сс.; 62) Яўлахі яўлахаўскага сс.; 63) Любонічы яўлахаўскага сс.; 64) Міхалаўшчына азярацкага сс.: 65) Трасьцянка ульянаўскага сс.; 66) Зайкаўшчына; к) чарэйскі раён: 67) Асечана&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5gpg1c4e3sh8k7enunsaejaud9asjo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289993</id>
      <parentid>289992</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>289993</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6388" sha1="q3ill492z5rmbrxovcw5m622vp31rvp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;658) балота Ваўчкі карзуноўскага сс.; м) чзрвенскі раён: 659) ур. Ваўкаўшчына хутарскага сс., 660) Воўчая горка ля Кублішча раваніцкага сс., 661) ур. Воўчая града ля Каранеўшчыны, 662) ур. Воўчы востраў ля Вясёлай Горкі турынскага сс., 663) ур. Воўкаўня руднянскага сс., VIII полацкая акруга: а) валынецкі раён: 664) ур. Воўчыя ямы ля Засьвяцьця
кушлікоўскага сс., 665) ур. Ваўчкі ля Вадхвалева прудзінаўска сс.; б) ветрынскі раён: 666) х. Ваўчкова, 667) лясная дача Ваўчкова, 668) в. Ваўчкова, 669) ур. Ваўкаўня ля Турца II; в) дрысенскі раён: 670) ур. Воўкава плянтоўка жаўнянскага сс., г) лепельскі раён: 671) ур. Воўчы горад лепельскага сс., 672) ур. Воўчая яма лепельскага сс.; д) полацкі раён: 673) ур. Ваўчкі булаўскага сс., 674) х. Воўчыя ямы булаўскага сс., 675) ур.
Ваўчыныя горы юравіцкага сс.; е) расонскі раён: 676) в. Ваўкі, 677) ур.
Ваўкаедзь альбрэхтаўскага сс., 678) лес Воўчыя ямы дворыскага сс., IX — з-замеж БССР: 679) в. Воўкава прыдруйскай вол. дзьвінскага пав.[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Супроць 430 назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк, — вядомых з ранейшай літаратуры, мне ўдалося выявіць толькі 248 новых назваў у БССР. Але іх ёсьць, бясспрэчна, значна больш; рэгістраваньне такіх назваў было заданьнем труднейшым уласна з прычыны вялікай колькасьці іх. Дзякуючы большай непаўнаце матар‘ялаў, чым гэта было ў выпадках з назвамі з асновай волат — і коранем лют, — колькасьць назваў географічных об‘ектаў з асноваю воўк — меншая на адзін сучасны раён, чым колькасьць гэтых назваў, вядомых з ранейшай літаратуры, на адзін ранейшы
павет.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Прозьвішчы і мянушкі: Ваўкарэзаў, Ваўчкаў, Ваўчок, Воўк, Ваўчыха, Ваўчонак, Ваўчкаў, Ваўчароў, Ваўковіч, Ваўкалака, Ваўчэўка, Ваўкун,
Ваўкінаў, Вільчынскі, Ваўкалакаў і д. т. п. згодна паведамленьняў на анкету ёсьць у наступных паселішчах БССР., або ў іх ваколіцах: 1 аршанская акруга: а) амсьціслаўскі раён: 1) Бязводзічы мазлаўскага сс.; 2) Касмынічы хлышчэўскага сс.; 3) Балакіры лапацінскага сс.; 4) Амсьціслаў; 5) Тураўка; 6) Добрае лапацінскага сс.; 7) Шамава; 8) Сапалава мазлаўскага сс.; 9) Хлышчэва хлышчэўскага сс.; 10) Навасёлкі старасельскага сс.; 11) Гараны пацолтаўскага сс.; 12) Беразуйкі дудчыцкага сс.; б) багушэўскі раён: Станькі навасельскага сс.; 14) Багушэўскае; 15) Бяленіва сідарніцкага сс.; 16) Кемена какоўшчынскага сс.; в) дрыбінскі раён: 18) Ваўкавічы; 19) Карэбы карэбскага сс.; 20) Дрыбін; 21) Крукоўшчына гарадзецкага сс.; 22) Галалобаўка пакуцкага сс.; 23) Галабурды бельскага сс.; г) дубровенскі раён: 24) Дуброўна; д) капыльскі раён: 25) Уланава; 26) Калінаўка, 27) Хілцы, 28) Атраднае маслакоўскага сс.; 29) Стрыкілі маслакоўскага сс.; 30) Застружжа дубраўскага сс.; е) коханаўскі раён: 31) Пярэўлачня пярэўлачнянскага сс.; 32) Водвічы тумлянскага сс.; 33) Высокае коханаўскага сс.; 34) Астрагі аленавіцкага сс.; 35) Волга пярэвалачнянскага сс.; 36) Пабрашынічы шабекскага сс.; 37) Межнева аленавіцкага сс.; ж) круглянскі раён: 38) Рачча; 39) Ахімкавічы 1 каменіцкага сс.; з) ляднянскі раён: 40) Кабыльле; 41) Страхі, 42) Ліцьвінава, 43) Іскозы іскоскага сс.; 44) Марчонкі, 45) Кроцікі, 46) Хвесяўка бельскага сс.; 47) Прогрэс
ляднянскага сс.; 48) Янкаўшчына; і) расьянскі раён: 49) Дубраўка рубцоўскага сс., 50) Ракаўшчына пячонкаўскага сс.; 51) Забалацьце, 52) Дзедня дзеднеўскага сс.; 53) Умыркі пячонкаўскага сс.; 54) Картышы пячонкаўскага сс.; 55) Каменка рабцоўскага сс.; 56) Рабяшкі, 57) Забалацьце; й) талачынскі раён: 58) Талачын, 59) Варанцэвічы воўкавіцкага сс.; 60) Друцк друцкага сс.; 61) Сіўцова воўкаўскага сс.; 62) Яўлахі яўлахаўскага сс.; 63) Любонічы яўлахаўскага сс.; 64) Міхалаўшчына азярацкага сс.: 65) Трасьцянка ульянаўскага сс.; 66) Зайкаўшчына; к) чарэйскі раён: 67) Асечана&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q3ill492z5rmbrxovcw5m622vp31rvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125113</id>
    <revision>
      <id>289923</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «…„прадстаўляць інтарэсы Беларускага народу і быць нацыянальным цэнтрам, куды за ўсялякімі спраўкамі маюць зварочвацца ўсе, каму дарагая незалежнасьць Беларусі, культура і самабытнасьць Беларускага народу… „Беларускі Шлях“ ставіць сабе мэтай: нез...»</comment>
      <origin>289923</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4355" sha1="hfaqwrhldvd001ild3r3i3xx0q9exgg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;…„прадстаўляць інтарэсы Беларускага народу і быць нацыянальным цэнтрам, куды за ўсялякімі спраўкамі маюць зварочвацца ўсе, каму дарагая незалежнасьць Беларусі, культура і самабытнасьць Беларускага народу… „Беларускі Шлях“ ставіць сабе мэтай: незалежнасьць Беларусі, нацыянальную еднасьць і арганізацыю, разьвіцьцё беларускай духовай і матар‘яльнай культуры… Шмат што нас можа разлучаць, але ўсіх нас яднае адно: гэта доля нашай Бацькаўшчыны Беларусі, каторая палепшыцца можа толькі праз закладзіны моцнага фундаманту яе незалежнасьці на грунце непадзельнасьці Беларускага народу ў яго этнографічных рубяжох; праз падняцьце нацыянальнай творчай сілы народу, як духовай, так і матар‘яльнай, праз увядзеньне станоўчай зямельнай рэформы ў інтарэсах дробных земляробаў і беззямельных, каб згодна з досьледамі соцыяльнай навукі падняць іх дабрабыт і дапамагчы эканамічнаму разьвіцьцю краю&lt;ref&gt;„[[Беларускі Шлях (1934)|Бел. Шлях]]“ [[Беларускі Шлях (1934)/1|№ 1]], 8.II.1918.&lt;/ref&gt;“.

{{Водступ|2|em}}Гэтак выяўляла свае палітычныя думкі Прадстаўніцтва ў сваім органе, які ў вадным і тым жа нумары аж тры разы сьцьвярджае канешнась незалежнасьці Беларусі і ставіць гэту незалежнасьць як галоўную мэту тае арганізацыі, ад імя якое ён прамаўляе г. зн. Бел. Прадстаўніцтва.

{{Водступ|2|em}}Агулам трэба адзначыць, што Прадстаўніцтва ад самага пачатку {{Абмылка|сваго|свайго}} існаваньня было за незалежнасьць Беларусі. Трэба тут падчыркнуць, што калі пасярод Бел. Сац. Грамады былі да апошняга часу адзінкі, якія стаялі на грунце аўтаноміі Беларусі ў граніцах Расейскай Фэдэрацыі (рабілі яны гэта затым, што баяліся адкінуць ад сябе расейскую і жыдоўскую меншасьці, якія былі проціў незалежнасьці Беларусі, бо з расейскіх партыяў ніводная не стаяла за незалежнасьць Беларусі, a з жыдоўскіх толькі Поалей-Сыён, то пасярод сяброў Прадстаўніцтва выступленьняў проціў незалежнасьці ня было і Прадстаўніцтва ад самага пачатку свайго існаваньня, гэта знача, за які месяц да абвешчаньня незалежнасьці Беларусі Радай БНР, рашыла парваць з усякімі аўтанамічнымі концэпцыямі ў граніцах вялікай Расейскай Фэдэрацыі і стала здэцыдавана на грунт незалежнасьці Беларусі.&lt;ref&gt;Кс. [[Аўтар:Вінцэнт Гадлеўскі|В. Гадлеўскі]] — [[Зь беларускага палітычнага жыцьця ў Менску ў 1917—18 гг.|З беларускага палітычнага жыцьця ў Менску ў 1917—18 г.]] („[[Беларуская крыніца (1917)|Бел. Крыніца]]“ [[Беларуская крыніца (1917)/1934/18|№ 18]], 1934).&lt;/ref&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hfaqwrhldvd001ild3r3i3xx0q9exgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125114</id>
    <revision>
      <id>289924</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}Аднак злучэньне ўсіх беларускіх сіл у вадну народную рэпрэзэнтацыю было тады жыцьцёвай канешнасьцяй, што хутка й сталася. 12.IV.18, ужо пасьля абвешчаньня незалежнасьці Беларусі, Прадстаўніцта ўвайшло ў склад Рады Бел. Нар. Рэспублікі.  {{Водс...»</comment>
      <origin>289924</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="smhe58kp6ui4lonk7ildordhhnu3qoq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}Аднак злучэньне ўсіх беларускіх сіл у вадну народную рэпрэзэнтацыю было тады жыцьцёвай канешнасьцяй, што хутка й сталася. 12.IV.18, ужо пасьля абвешчаньня незалежнасьці Беларусі, Прадстаўніцта ўвайшло ў склад Рады Бел. Нар. Рэспублікі.

{{Водступ|2|em}}Нам тут найважней адцеміць урэшце той факт, што думка аб незалежнай сувэрэннай Беларусі, да свайго афіцыяльнага абвешчаньня, у некаторых беларускіх палітычных асоб і арганізацыяў у Менску, чаго яшчэ ня было ў Вільні, існавала і ўжо яўна пашыралася.

{{Цэнтар|§ 4. Акт 25.III.1918.}}

{{Водступ|2|em}}З Рады зьезду і Выканаўчага к-ту Зьезду, як мы ўжо бачылі, у сакавіку месяцы 1918 г. утварылася Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. Была яна як-бы беларускім парлямэнтам, бел. законадаўчай установай. Выканаўчым органам Рады БНР, ці прасьцей кажучы — Беларускім урадам, і далей аж да 23.VII.18 г. быў Народны Сакрэтарыят, у склад якога ўваходзіла нешта да 15 народных сакрэтароў, ці міністраў.

{{Водступ|2|em}}Вось жа Рада БНР разам з сваімі міністрамі, будучы ў нязвычайна цяжкім палажэньні, з апошніх выбіваючыся сіл, энэргічна праводзіла далей дзяржаўна-незалежніцкую ідэю, стараючыся зрэалізаваць яе.

{{Водступ|2|em}}Тымчасам справа гэта была нялёгкая. Немцы і бальшавікі дзялілі Беларусь. У Берасьці 9.II.18 быў падпісаны дагавор між немцамі і украінцамі, на моцы якога некаторыя беларускія паветы пераходзілі да Украіны.

{{Водступ|2|em}}Немцы прызнавалі незалежнасьць Літвы, у склад якой так-жа мелі ўвайсьці некаторыя беларускія землі. Прыступалі так-жа немцы да стварэньня „незалежнай“ Курляндыі, да якой далучыліся-б беларускія землі Віцебшчыны. Але гэта ўсё дробныя кавалкі беларускай зямлі, якой гандлявалі немцы. Бальшавікі-ж для немцаў, тым-жа беларускім коштам былі шмат шчадрэйшыя.

{{Водступ|2|em}}4.I.18 прадстаўнікамі расейскай бальшавіцкай улады быў падпісаны мірны дагавор з немцамі, на моцы каторага землі, ляжачыя на захад ад лініі Рыга — Дзьвінск — Сьвянцяны — Ліда — Пружаны ня будуць больш падлягаць дзяржаўнаму сувэрэнітэту Расеі і будучы лёс гэтых зямель уладзіць&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>smhe58kp6ui4lonk7ildordhhnu3qoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125116</id>
    <revision>
      <id>289925</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «Нямеччына з Аўстро-Вэнгрыяй, на моцы згоды з іх насельніцтвам“.&lt;ref&gt;[[Аўтар:Аляксандр Цвікевіч|А. Цьвікевіч]] — [[:ru:Краткий очерк возникновения Белорусской Народной Республики|Краткій Очерк…]] бач. 14.&lt;/ref&gt;  {{Водступ|2|em}}Такім чынам жывое цела Беларусі ў сака...»</comment>
      <origin>289925</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="2botwrhtdwezsgnsqsoqs85v0yi2ie5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Нямеччына з Аўстро-Вэнгрыяй, на моцы згоды з іх насельніцтвам“.&lt;ref&gt;[[Аўтар:Аляксандр Цвікевіч|А. Цьвікевіч]] — [[:ru:Краткий очерк возникновения Белорусской Народной Республики|Краткій Очерк…]] бач. 14.&lt;/ref&gt;

{{Водступ|2|em}}Такім чынам жывое цела Беларусі ў сакавіку 1918 г. было падзелена на часьці прадстаўнікамі тэй улады, каторая ў сьнежні 1917 г. разагнала Усебеларускі Зьезд. Выйшла так, што бальшавікі сілай перашкодзілі беларусам бараніць і будаваць Беларусь, а пасьля самі падзяліліся ёй з Нямеччынай. Мала гэтага, пункт IX Берасьцейскага дагавору кажа, што: „абедзьве староны, якія між сабой мірацца (Нямеччына і Расея) адказваюцца ўзаемна ад тых убыткаў, каторыя прычыніла вайна насельніцтву гэтых дзяржаў“. І гэты пункт маскоўскія бальшавікі {{Абмылка|падпісялі|падпісалі}} ў вялікай меры на кошт беларускага народу, бо-ж усім ведама, сколькі Беларусь ад вайны пацярпела!..

{{Водступ|2|em}}Ясная рэч, што Рада Беларускай Народнай Рэспублікі і яе ўрад не маглі згадзіцца з тым, што Берасьцейскі дагавор абавязвае беларускі народ. Трэба было пратэставаць, трэба было прад усім сьветам заявіць, што аковаў, прыгатаваных для Беларусі бальшавікамі і нямецкімі генэраламі, яна дабравольна сабе не наложа і ад прыгавору на сябе сьмерці адказваецца. Сьвяты загад, які даў свайму выканаўчаму органу Усебеларускі Зьезд: «бараніць Беларусь ад разьдзелаў», трэба было споўніць, ня гледзячы на ніякія перашкоды.

{{Водступ|2|em}}Тымчасам выканаць гэты загад у тых варунках міжнароднага характару, у якіх знаходзілася Беларусь, было немагчыма. Справа ў тым, што згодна з міжнародным правам, дагаворы, падпісаныя ўрадам усяго краю, ня могуць не прызнавацца паасобнымі яго часьцямі. Дзеля гэтага БНР, покуль яна афіцыяльна не заявіла аб сваей дзяржаўнай сувэрэннай незалежнасьці, была ўважана за часьць Расеі і дзеля гэтага мусіла маўчаць і прызнаваць тое, што рабілі бальшавіцкія камісары. Аставалася адно з двух: або адхіліцца ад наказу Усебеларускага зьезду і згадзіцца на новую палітычную сьмерць Беларусі, або аб‘явіць Беларусь ад нікога незалежнай сувэрэннай дзяржавай і гэтым уратаваць будучыню беларускага народу. Рада, як убачым ніжэй, стала на гэты другі шлях.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2botwrhtdwezsgnsqsoqs85v0yi2ie5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125117</id>
    <revision>
      <id>289926</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289926</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4597" sha1="7segwt0vt5siza52rska5wt2ps6tryz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 94 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|пашырэнь|не}} тэрмін „шляхта“, „шляхэцтва“, прышоўшы на Беларусь з Польшчы. У пазьнейшыя часы гэтая назва выціснула ўсе другія ранейшыя назвы. Верхнюю часьць шляхэцкае клясы складалі магнаты, ці паны. Яны адрозьніваліся ад звычайных рыцараў-шляхціцаў багацтвам і ўдзелам у Радзе, каторая знаходзіцца пры літоўска-беларускім гаспадары. Як паны Рады, яны падсудны не провінцыяльнай адміністрацыі, а гаспадарскаму суду.

Служылая кляса, шляхта, паступова набывала ўсё большыя і большыя правы. Вялікія князі, літоўска-беларускія гаспадары, пачынаючы ўжо з Ягайлы, павінны былі даваць шляхэцтву ў пачатку дробныя, а потым усё большыя і большыя правы-прывілеі. Найраней гэтая кляса выдзеліла з свайго складу так званую „раду паноў“, каторая абмежавала гаспадара, маючы права контролю над яго дзейнасьцю. У палавіне XV сталецьця шляхта атрымала вызваленьне ад усялякіх дзяржаўных падаткаў, апроч тых, на якія яна сама згодзіцца. З гэтага часу сіла шляхты, як клясы, пачынае хутка расьці.

Гаспадары, калі яны мелі патрэбу ў грошах (а гэтую патрэбу яны мелі на кожным кроку), павінны былі склікаць прадстаўнікоў шляхты і ад іх атрымліваць згоду на аблажэньне шляхты падаткамі. Адсюль і пачаліся зьезды, ці соймы шляхты, на каторых абгаворваліся раней толькі экономічныя, а потым і політычныя пытаньні. Стан, каторы захапіў у свае рукі ўладу, прагнуўся як мага монополізаваць свае правы і адгарадзіць сябе ад другіх станаў. Польскі ўплыў, каторы ўжо пачаўся ў гэты час, яшчэ больш узмацняў шляхту. Фэўдалізм, каторы прышоў праз Польшчу з Захаду, прынёс ёй правы заходняга рыцарства. Гэтыя „вольныя, добрыя і хрысьціянскія правы, як у каруне Польскай“, несьлі злую няволю другім станам гаспадарства, асабліва сялянам.

Горад Полацкай Русі быў экономічным і політычным цэнтрам, да якога цягнула вёска. Гарадзкое веча мела ўплыў на жыцьцё прылеглых да яго тэрыторый. Калі пачалі гуртавацца станы Літоўска-Беларускага гаспадарства, часьць лепшых людзей гораду ўвашла ў склад шляхэцкага стану. У мяшчанскім стане засталіся гандляры, рамесьнікі, чорнарабочыя і рольнікі прыгароднага раёну. Вёска пачала аддзяляцца ад гораду, а горад ад вёскі. Горад заняўся будоўляй не агульна-валаснога жыцьця, а свайго мясцовага. Усё гэта зрабілася, дзякуючы пашырэньню на Беларусі нямецкага Майдэборскага права, каторае прышло сюды з Нямеччыны праз Польшчу. Вечы, асабліва ў першыя часы, яшчэ зьбіраюцца, але яны гавораць усё менш і менш да воласьці. Іх цікавіць амаль што выключна жыцьцё гораду. Толькі на паўдні&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7segwt0vt5siza52rska5wt2ps6tryz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125118</id>
    <revision>
      <id>289927</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «  {{Водступ|2|em}}Як успаміналі мы вышэй, пачынаючы ад Усебеларускага Зьезду, сярод беларускіх палітыкаў ужо паяўлялася думка аб ідэале незалежнасьці Беларусі. Падзел Беларусі ў Берасьці 4.III.18 думку гэту яшчэ больш усіліў і зактуалізаваў. Слушна кажа праф....»</comment>
      <origin>289927</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4033" sha1="dd7rh8d1q87ruo4apmhd3hrbb8aih4z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Водступ|2|em}}Як успаміналі мы вышэй, пачынаючы ад Усебеларускага Зьезду, сярод беларускіх палітыкаў ужо паяўлялася думка аб ідэале незалежнасьці Беларусі. Падзел Беларусі ў Берасьці 4.III.18 думку гэту яшчэ больш усіліў і зактуалізаваў. Слушна кажа праф. [[Аўтар:Усевалад Ігнатоўскі|{{Абмылка|Ул.|Ус.}} Ігнатоўскі]]&lt;ref&gt;Зборнік „[[Беларусь (1924)|Беларусь]]“ бач, 201.&lt;/ref&gt;, што ў гэтым часе „думка аб незалежнасьці Беларусі ад савецкай Расеі менскім беларускім кругом не давала спаць“.

{{Водступ|2|em}}Думка аб абвешчаньні беларускай поўнай незалежнасьці цалком насьпела і сталася канечнасьцяй, калі беларусы з Зах. Беларусі з пад нямецкай акупацыі пачалі спатыкацца з беларусамі Усх. Беларусі. Беларусам з усходу трудна было парваць дзяржаўную лучнасьць з Расеяй; беларусам віленскім зрабіць гэта было сусім лёгка, бо фактычна гэтага даканала нямецкая акупацыя. Бел. Канфэрэнцыя ў Вільні 15—17.I.1918, як мы бачылі, дамагаючыся Беларуска-Літоўскай дзяржавы з зямель з пад нямецкай акупацыі, дамагалася, каб да гэтай дзяржавы была далучана і рэшта беларускіх зямель, што на ўсход ад лініі гэнай акупацыі. „Конфэрэнцыя горача жадае, каб у імя права на непадзельнасьць беларускага народу, разрэзанага лініяй фронту і ў імя еднасьці ўсіх беларуска-літоўскіх зямель — да памянёнай гасударственнай арганізацыі, заўсёды станавіўшай ядро Вялік. Кн. Літоўскага, была далучана і рэшта беларускіх зямель, як часьць да цэлага“…

{{Водступ|2|em}}Віленская Рада, выбраная на ўспомненай Канфэрэнцыі, на паседжаньні сваім 19.II.18 прыняла пастанову між іншым гэткага зьместу …«Віленская Беларуская Рада абвяшчае сувязь паміж Расеяй і Беларусяй парванай… Рада зьвяртаецца да ўсіх заходніх дзяржаў… каб яны дапамаглі ў справе адбудовы дзяржаўнай незалежнасьці колішняга Літоўска-Беларускага гаспадарства… ня гледзячы на цяперашні разьдзел яго мяжою фронту».&lt;ref&gt;{{gap|1em}}„{{gap|3em}}„{{gap|3em}}там-жа.&lt;/ref&gt;

{{Водступ|2|em}}Характэрнае, як бачым, было стварыўшыся палажэньне ў беларускай тагочаснай палітыцы. Менскія беларусы, якім, як кажа Ігнатоўскі, думка аб незалежнасьці Беларусі ад Расеі не давала спаць, ніяк не маглі адважыцца выявіць яе фармальна і афіцыяльна. Узноў-жа віленскія беларусы, фактычна будучы ад Расеі адарваны праз некулькі гадоў,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dd7rh8d1q87ruo4apmhd3hrbb8aih4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125119</id>
    <revision>
      <id>289928</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «незалежнасьць Беларусі ад Расеі абявілі афіцыяльна, але й далей гаварылі не аб Беларусі сувэрэннай, збудаванай на беларускім нацыянальным прынцыпе, а аб Літоўска-Беларускай дзяржаве, аб супольным дзяржаўным арганізме беларусаў і літоўцаў. І гэта было...»</comment>
      <origin>289928</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="m0tzscyuzimn2o5zev9gf9pej88k3mq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;незалежнасьць Беларусі ад Расеі абявілі афіцыяльна, але й далей гаварылі не аб Беларусі сувэрэннай, збудаванай на беларускім нацыянальным прынцыпе, а аб Літоўска-Беларускай дзяржаве, аб супольным дзяржаўным арганізме беларусаў і літоўцаў. І гэта было тады, як мы ўжо ўспаміналі, калі літоўцы, уцяміўшы глыбей ад беларусаў нацыянальны прынцып, ужо былі далёка зайшоўшы ў будаваньні цалком самастойнай незалежнай Літвы, аб супалцы з беларусамі ня хочучы і слухаць. Такім чынам бачым, што агулам у тагочаснай беларускай палітычна-дзяржаўнай думцы, як у Беларусі заходняй, так і ўсходняй, не хапала скоордынаваньня, супольнай плятформы выключна на нацыянальным прынцыпе і супольнага ад усей Беларусі фармальнага выступленьня ў справе поўнай самастойнасьці і незалежнасьці Беларусі.

{{Водступ|2|em}}Урэшце сталася і гэта. У другой палове сакавіка 1918 г. у Менск прыбыла дэлегацыя ад Віленскай Беларускай Рады. Віленчукі, спаткаўшыся з мінчукамі, хутка вызбыліся сваіх неактуальных фэдэрацыйных ідэалаў з Літвой, а ўзноў мінчукі яшчэ больш набраліся рашучасьці і пракананьня аб патрэбе абвешчаньня незалежнасьці Беларусі і ўжо на гэтым грунце далейшага вядзеньня беларускага палітычнага вызваленьня. Словам, ідэя сувэрэннай Беларусі насьпела цалком. Аставалася толькі яе выявіць. БНР папоўнілася прадстаўніцтвам ад Вільні. У БНР была выразная большасьць незалежнікаў, якая на паседжаньні Рады БНР у ночы з 24
на 25.II.1918 прыняла рэзалюцыю аб сувэрэннай незалежнасьці Беларусі.

{{Водступ|2|em}}Беларусь пачала новую эру. Таго-ж самага дня была апублікована {{Абмылка|адімя|ад імя}} Рады БНР наступная — трэцяя — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|устаўная грамата]]:

{{Водступ|2|em}}«Год таму назад народы Беларусі, разам з народамі Расеі, ськінулі ярмо расейскага царызму, якое найцяжэй з усіх прыдушыла Беларусь; не пытаючыся народаў, ён кінуў наш край у пажар вайны, якая дашчэнту зруйнавала гарады і вёскі беларускія. Цяпер мы, Рада БНР, ськідаем з роднага краю апошняе ярмо дзяржаўнай залежнасьці, якая была накінута расейскім царызмам на наш вольны і незалежны край.

{{Водступ|2|em}}Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчаецца незалежнай і вольнай дзяржавай. Самі народы {{перанос-пачатак|п=Бе|к=ларусі}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0tzscyuzimn2o5zev9gf9pej88k3mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125120</id>
    <revision>
      <id>289929</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос-канец|п=Бе|к=ларусі}}, у асобе свайго ўстаноўчага сойму, пастановяць аб будучых дзяржаўных зьвязях Беларусі.  {{Водступ|2|em}}На падставе гэтага трацяць сілу ўсе старыя дзяржаўныя зьвязі, якія далі магчымасьць чужому ўраду падпісаць і за Беларусь...»</comment>
      <origin>289929</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2665" sha1="3izojunuedov8nctlaw9up43nqivez9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gleb Leo&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос-канец|п=Бе|к=ларусі}}, у асобе свайго ўстаноўчага сойму, пастановяць аб будучых дзяржаўных зьвязях Беларусі.

{{Водступ|2|em}}На падставе гэтага трацяць сілу ўсе старыя дзяржаўныя зьвязі, якія далі магчымасьць чужому ўраду падпісаць і за Беларусь Трактат у Берасьці, што забівае на сьмерць беларускі народ, дзелячы зямлю яго на часткі. На падставе гэтага Урад Бел. Нар. Рэспублікі мае ўвайсьці ў зносіны з зацікаўленымі старанамі, запрапанаваўшы ім пераглядзець тую частку Берасьцейскага трактату, якая датычыць Беларусі і падпісаць мірную ўмову са ўсімі ваяваўшымі дзяржавамі.

{{Водступ|2|em}}БНР павінна абняць усе землі, дзе жыве і мае лічэбную перавагу беларускі народ, а ўласьне: Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Віленшчыны, Гродзеншчыны, Вітэбшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губэрняў, заселеных беларусамі.

{{Водступ|2|em}}БНР пацьвярджае ўсе тыя правы і вольнасьці грамадзян і народаў Беларусі, якія абвешчаны [[Другая Ўстаўная грамата|Устаўнай Граматай]] ад 9-га сакавіка 1918 г.

{{Водступ|2|em}}Абвяшчаючы аб Незалежнасьці БНР, яе Рада ўскладае свае надзеі на тое, што ўсе, любячыя волю народы, памогуць беларускаму народу ў поўнай меры зьдзейсьніць яго палітычна-дзяржаўныя ідэалы. 25 сакавіка 1918. Менск. Рада БНР».

{{Водступ|2|em}}У гэткіх цяжкіх натугах і болях нарадзіўся ідэал незалежнай сувэрэннай нацыянальнай Беларусі.

&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:1em&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Накіравальная рыса|6em|height=1px}}
{{Накіравальная рыса|6em|height=2px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3izojunuedov8nctlaw9up43nqivez9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)/X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125121</id>
    <revision>
      <id>289930</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = X. Нарадзіны ідэі суверэннай Беларусі  | аўтар     = Адам Станкевіч  | год       = 1935 год  | пераклад  =   | секцыя    = Гістарычная праца  | папярэдні = Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)/IX|IX. Сусьветная вайна, Вялікая Расейска...»</comment>
      <origin>289930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="jbplz0nc0zxscaws69dxbhifdlflk4o" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = X. Нарадзіны ідэі суверэннай Беларусі
 | аўтар     = Адам Станкевіч
 | год       = 1935 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Гістарычная праца
 | папярэдні = [[Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)/IX|IX. Сусьветная вайна, Вялікая Расейская Рэвалюцыя і справа нацыянальна-палітычнага вызваленьня Беларусі]]
 | наступны  = [[Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)/XI|XI. Спробы будаваньня незалежнай Беларусі пасьля акту 25.III.1918 і яго значэньне]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf&quot; from=&quot;97&quot; to=&quot;98&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf&quot; from=&quot;99&quot; to=&quot;99&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}


{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf&quot; from=&quot;101&quot; to=&quot;104&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

&lt;pages index=&quot;Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf&quot; from=&quot;105&quot; to=&quot;105&quot; /&gt;

{{разрыў старонкі|тэкст=}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935).pdf&quot; from=&quot;107&quot; to=&quot;116&quot; /&gt;
-----------
{{Крыніцы}}
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>jbplz0nc0zxscaws69dxbhifdlflk4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125122</id>
    <revision>
      <id>289931</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289931</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="0pryio9l7y593bsrky2pue3or6yu2ba" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 95 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;гаспадарства доўга трымаецца старажытны вечавы звычай. Тут веча зьбірае на свае сходы ня толькі жыхароў гораду, але і жыхароў акругі, вясковае сялянства. Тут доўга яшчэ захоўваецца мяшчанска-сялянскае самакіраваньне: старшыні, абраныя вечам, зьбіраюць дань, раскладаюць паміж усімі жыхарамі воласьці абавязковыя работы і чыняць суд па ўсіх справах. Але і на поўдні з цягам часу ў гарадох пачынаюць уводзіцца новыя парадкі і звычаі, абапёртыя на нормах Майдэборскага права.

Сутнасьць яго была такая: гаспадар выдаваў гораду грамату, катораю забясьпечваліся за мяшчанскаю грамадою правы суду над жыхарамі места, вольнасьць гандлю і гандлёвых збораў. За атрыманыя правы горад павінен быў плаціць гаспадару ўмоўленыя налогі. Літоўска-беларускім гаспадаром, каторыя заўжды мелі брак у грошах, было карысна выдаваць такія граматы. З другога боку, набываць Майдэборскае права было карысна і для гарадоў. Яны, дзякуючы граматам, вызваляліся ад часта нежаданага ўплыву на жыцьцё гораду ўрадовых провінцыяльных прадстаўнікоў і іх уціску. Часта на падставе грамат гораду давалася ня толькі права суду, але права самакіраваньня. Горад адгароджваўся ад вёскі, мяшчане выдзяляліся ад служылай шляхты і ад сялянства, гуртуючыся ў асобную соцыяльную клясу, у асобны стан. Гандляры разьбіваліся на гільдыі ці на сотні, рамесьнікі — на цэхі, і горад пачынаў жыць добра вядомым нам жыцьцём заходняга гораду. Недарма гэтае права называлася нямецкім. Гарады ня мелі прадстаўніцтва на соймах шляхты і не маглі, такім спосабам, рабіць уплыў на законадаўства дзяржавы.

Вольнае вясковае сялянства Полацкай Русі таксама ў гэты пэрыод павінна было перажыць некаторыя перамены. Яшчэ і раней адчувала яно на сябе цяжкую руку капіталістага-зямляўласьніка, пападаючы ў экономічную ад яго залежнасьць. Гэтая залежнасьць з цягам часу мацнела і вольны селянін губіў сваю волю. Потым, калі формаваўся служылы стан, гаспадары давалі прадстаўніком яго замест пэнсыі зямлю, каторая была аброблена і заселена сялянамі. Селянін у такім выпадку ўжо ня быў юрыдычным, а толькі фактычным уласьнікам свайго кавалку зямлі, бо права юрыдычнай уласнасьці адходзіла да служылага чалавека. На гэтага юрыдычнага гаспадара селянін ужо павінен быў рабіць асабістыя аплаты і выпаўняць павіннасьці. Яны ня былі цяжкімі ў старажытныя часы. Юрыдычны ўласьнік баяўся, што юрыдычна вольны селянін пяройдзе на зямлю другога ўласьніка ці на незанятую зусім, ратуючыся ад цяжкасьці жыцьця. З першай палавіны XV сталецьця ўжо пачынаецца юрыдычны ўціск над вольным&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pryio9l7y593bsrky2pue3or6yu2ba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289963</id>
      <parentid>289931</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289963</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4625" sha1="i0n2meseiub92npm8anos19q9ymcogy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 95 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;гаспадарства доўга трымаецца старажытны вечавы звычай. Тут веча зьбірае на свае сходы ня толькі жыхароў гораду, але і жыхароў акругі, вясковае сялянства. Тут доўга яшчэ захоўваецца мяшчанска-сялянскае самакіраваньне: старшыні, абраныя вечам, зьбіраюць дань, раскладаюць паміж усімі жыхарамі воласьці абавязковыя работы і чыняць суд па ўсіх справах. Але і на поўдні з цягам часу ў гарадох пачынаюць уводзіцца новыя парадкі і звычаі, абапёртыя на нормах Майдэборскага права.

Сутнасьць яго была такая: гаспадар выдаваў гораду грамату, катораю забясьпечваліся за мяшчанскаю грамадою правы суду над жыхарамі места, вольнасьць гандлю і гандлёвых збораў. За атрыманыя правы горад павінен быў плаціць гаспадару ўмоўленыя налогі. Літоўска-беларускім гаспадаром, каторыя заўжды мелі брак у грошах, было карысна выдаваць такія граматы. З другога боку, набываць Майдэборскае права было карысна і для гарадоў. Яны, дзякуючы граматам, вызваляліся ад часта нежаданага ўплыву на жыцьцё гораду ўрадовых провінцыяльных прадстаўнікоў і іх уціску. Часта на падставе грамат гораду давалася ня толькі права суду, але права самакіраваньня. Горад адгароджваўся ад вёскі, мяшчане выдзяляліся ад служылай шляхты і ад сялянства, гуртуючыся ў асобную соцыяльную клясу, у асобны стан. Гандляры разьбіваліся на гільдыі ці на сотні, рамесьнікі — на цэхі, і горад пачынаў жыць добра вядомым нам жыцьцём заходняга гораду. Недарма гэтае права называлася нямецкім. Гарады ня мелі прадстаўніцтва на соймах шляхты і не маглі, такім спосабам, рабіць уплыў на законадаўства дзяржавы.

Вольнае вясковае сялянства Полацкай Русі таксама ў гэты пэрыод павінна было перажыць некаторыя перамены. Яшчэ і раней адчувала яно на сябе цяжкую руку капіталістага-зямляўласьніка, пападаючы ў экономічную ад яго залежнасьць. Гэтая залежнасьць з цягам часу мацнела і вольны селянін губіў сваю волю. Потым, калі формаваўся служылы стан, гаспадары давалі прадстаўніком яго замест пэнсыі зямлю, каторая была аброблена і заселена сялянамі. Селянін у такім выпадку ўжо ня быў юрыдычным, а толькі фактычным уласьнікам свайго кавалку зямлі, бо права юрыдычнай уласнасьці адходзіла да служылага чалавека. На гэтага юрыдычнага гаспадара селянін ужо павінен быў рабіць асабістыя аплаты і выпаўняць павіннасьці. Яны ня былі цяжкімі ў старажытныя часы. Юрыдычны ўласьнік баяўся, што юрыдычна вольны селянін пяройдзе на зямлю другога ўласьніка ці на незанятую зусім, ратуючыся ад цяжкасьці жыцьця. З першай палавіны XV сталецьця ўжо пачынаецца юрыдычны ўціск над вольным&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i0n2meseiub92npm8anos19q9ymcogy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125123</id>
    <revision>
      <id>289932</id>
      <timestamp>2026-06-22T22:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289932</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="cppqlueiv6dctljtc1dricl88tgkt3t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 96 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;селянінам. Служылая кляса і праўдамі і няпраўдамі пачынае змагацца з правам селяніна на вольны выхад. Гэтае змаганьне прывяло да таго, што лік вольных сялян усё зьмяншаецца; селянін усё мацней і мацней прывязваецца да зямлі, на каторай працуе. Прывязаўшы селяніна да зямлі, служылы шляхціц ужо не баіцца, што ад цяжкасьці павіннасьці ён пераменіць месца працы. А гэтая сьмеласьць разьвязвае шляхціцу рукі і ўзмацняе яго клясавы апэтыт на працу паднявольнага селяніна. Адным словам, у гэты пэрыод гісторыі Беларусі закладаецца грунт для будучай мужыцкай няволі і прыгону. Косьці служылага шляхціца ўсё бялеюць і бялеюць, а мужычая косьць пачынае чарнець, каб даць у будучы пэрыод прадстаўнікоў двух парод людзей: белай і чорнай косьці.

Сялянства дзеліцца на прыватнаўласьніцкіх мужыкоў і гаспадарскіх. Першыя з іх сядзяць на панскіх і шляхэцкіх землях, другія — на землях гаспадара. Па сваіх абавязках яны дзеляцца на групы. Цяглыя людзі адбывалі паншчыну і плацілі аброк. Дворныя людзі адбывалі службу пры панскім ці гаспадарскім двары; тут былі канюхі, сьвінары, бортнікі, рыбаловы, стральцы, псары, смаляры, садоўнікі, шаўцы краўцы і г. д. Прыватнаўласьніцкія сяляне па сваіх правах паступова дзяліліся на „пахожых“ і „непахожых“ людзей. „Пахожыя“ людзі яшчэ маюць права перайсьці ад аднаго зямляўласьніка да другога. „Непахожыя“ ўжо згубілі гэтае права. Лік першых паступова зьмяншаецца, лік другіх паступова расьце. „Непахожыя“ людзі, каторыя нясьлі паншчыну, былі зусім падлеглы зямляўласьніку: ён меў права на ўласнасьць і працу свайго „непахожага“, паншчыннага селяніна.

&lt;center&gt;'''Політычны ўклад гаспадарства і царква.'''&lt;/center&gt;

У той час, як у Маскоўскім гаспадарстве разьвівалася незнаёмае дагэтуль у рускіх тэрыторыях самаўладзтва, Літоўска-Беларускае гаспадарства разьвівала далей політычную традыцыю Полацкай Русі, на аснове якой улада князя быў абмяжована вечам. Гаспадар Літвы і Беларусі фактычна быў абмяжован, з аднаго боку, панамі, з другога боку, у адносінах да асобных тэрыторый, — мясцовымі прывілеямі. Вялікі князь, літоўска-беларускі гаспадар, абіраецца шляхэцкім станам Літвы і Беларусі. Ня гледзячы на вуніі, Польшча ня мае ўплыву на гэтыя выбары. Так былі абраны вялікія князі Вітаўт, Сьвідрыгайла; пасьля забойства Зыгмунда Кэйстутавіча, пастаўленага Польшчаю, быў абраны Казімер, потым Аляксандар, Зыгмунд I і Зыгмунд II Аўгуст. Найгалоўнейшым абавязкам літоўска-беларускага гаспадара была абарона цэласьці тэрыторыі гаспадарства. Ён стаіць на чале збройных сіл краю,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cppqlueiv6dctljtc1dricl88tgkt3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289964</id>
      <parentid>289932</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289964</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="lfwayp9nxviqszy3sggbdglr48r9dhl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 96 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;селянінам. Служылая кляса і праўдамі і няпраўдамі пачынае змагацца з правам селяніна на вольны выхад. Гэтае змаганьне прывяло да таго, што лік вольных сялян усё зьмяншаецца; селянін усё мацней і мацней прывязваецца да зямлі, на каторай працуе. Прывязаўшы селяніна да зямлі, служылы шляхціц ужо не баіцца, што ад цяжкасьці павіннасьці ён пераменіць месца працы. А гэтая сьмеласьць разьвязвае шляхціцу рукі і ўзмацняе яго клясавы апэтыт на працу паднявольнага селяніна. Адным словам, у гэты пэрыод гісторыі Беларусі закладаецца грунт для будучай мужыцкай няволі і прыгону. Косьці служылага шляхціца ўсё бялеюць і бялеюць, а мужычая косьць пачынае чарнець, каб даць у будучы пэрыод прадстаўнікоў двух парод людзей: белай і чорнай косьці.

Сялянства дзеліцца на прыватнаўласьніцкіх мужыкоў і гаспадарскіх. Першыя з іх сядзяць на панскіх і шляхэцкіх землях, другія — на землях гаспадара. Па сваіх абавязках яны дзеляцца на групы. Цяглыя людзі адбывалі паншчыну і плацілі аброк. Дворныя людзі адбывалі службу пры панскім ці гаспадарскім двары; тут былі канюхі, сьвінары, бортнікі, рыбаловы, стральцы, псары, смаляры, садоўнікі, шаўцы краўцы і г. д. Прыватнаўласьніцкія сяляне па сваіх правах паступова дзяліліся на „пахожых“ і „непахожых“ людзей. „Пахожыя“ людзі яшчэ маюць права перайсьці ад аднаго зямляўласьніка да другога. „Непахожыя“ ўжо згубілі гэтае права. Лік першых паступова зьмяншаецца, лік другіх паступова расьце. „Непахожыя“ людзі, каторыя нясьлі паншчыну, былі зусім падлеглы зямляўласьніку: ён меў права на ўласнасьць і працу свайго „непахожага“, паншчыннага селяніна.

&lt;center&gt;'''Політычны ўклад гаспадарства і царква.'''&lt;/center&gt;

У той час, як у Маскоўскім гаспадарстве разьвівалася незнаёмае дагэтуль у рускіх тэрыторыях самаўладзтва, Літоўска-Беларускае гаспадарства разьвівала далей політычную традыцыю Полацкай Русі, на аснове якой улада князя быў абмяжована вечам. Гаспадар Літвы і Беларусі фактычна быў абмяжован, з аднаго боку, панамі, з другога боку, у адносінах да асобных тэрыторый, — мясцовымі прывілеямі. Вялікі князь, літоўска-беларускі гаспадар, абіраецца шляхэцкім станам Літвы і Беларусі. Ня гледзячы на вуніі, Польшча ня мае ўплыву на гэтыя выбары. Так былі абраны вялікія князі Вітаўт, Сьвідрыгайла; пасьля забойства Зыгмунда Кэйстутавіча, пастаўленага Польшчаю, быў абраны Казімер, потым Аляксандар, Зыгмунд I і Зыгмунд II Аўгуст. Найгалоўнейшым абавязкам літоўска-беларускага гаспадара была абарона цэласьці тэрыторыі гаспадарства. Ён стаіць на чале збройных сіл краю,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lfwayp9nxviqszy3sggbdglr48r9dhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125124</id>
    <revision>
      <id>289933</id>
      <timestamp>2026-06-22T22:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289933</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="c871zxg32hfanfhhgrgus89wth6ziac" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 97 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ад яго імя выдаюцца законадаўчыя акты і ўтвараецца суд. Ён вядзе дыплёматычныя зносіны з суседзьмі, абвяшчае вайну і згоду; ён назначае на ўрады, раздае і кіруе дзяржаўнымі маёнткамі. Гарады знаходзяцца пад яго асабістаю апекаю і па яго прывілею атрымоўваюць Майдэборскае права.

Пры гаспадары знаходзіцца гаспадарская рада паноў. Рада вядзе свой пачатак з старажытных часоў, калі яна існавала пры ўсякім удзельным князі. Рада мае права дарадчае. Раней сябры гаспадарскай рады назначаліся гаспадаром па яго ўласным выбары. З цягам часу звычай устанавіў склад рады. У пачатку XVI сталецьця рада складаецца з каталіцкіх біскупаў, вышэйшых, цэнтральных ураднікаў, ваявод і стараст. Раней у склад рады ўводзіліся выключна каталікі, але спачатку XVI сталецьця мы сярод паноў рады знаходзім ужо і праваслаўных. Паступова значэньне і моц рады расла, і яна, замест дарадчай установы пры вялікім князі, зрабілася дзяржаўнаю ўстановаю, якая ўжо юрыдычна абмяжоўвала ўладу гаспадара. На аснове прывілеяў, выдадзеных гаспадарамі ў 1492 і 1506 годзе, рада мае такія правы. Дыплёматычныя зносіны вядуцца гаспадаром толькі пасьля абгавору ў радзе. Бяз рады гаспадар ня мае права выдаваць законы і пастановы агульнага характару; ня мае права раздаваць і аднімаць урады, расходваць самастойна дзяржаўныя даходы і г. д. Хутка са складу рады выдзелілася невялікая частка самых заможных і радавітых паноў, каторая зрабілася заўжды прысутнаю пры гаспадары ўстановаю, у той час, як уся рада зьбіралася толькі некалькі раз у год і разьбірала толькі выдатнейшыя справы.

Ужо з самага пачатку XV сталецьця (1401 г.) побач з радаю зьяўляецца другая ўстанова — Вальны Сойм. Ён зьбіраецца толькі ў важнейшых выпадках, як, напрыклад, выбары гаспадара і абгаворваньне вуніі з Польшчаю. У пачатку сойм складаецца з усіх паноў (у тым ліку паноў рады) і шляхцічаў пагалоўна. Труднасьць сабраць такі сойм прывяла да патрэбы зрабіць яго прадстаўнічаю ўстановаю. Ужо ў 1512 годзе быў выдадзен гаспадарскі загад, каб перад Вальным Соймам зьбіраліся павятовыя соймікі з усіх паноў і шляхцічаў павету. На гэтых сойміках абіраюцца два прадстаўнікі ад кожнага павету. Апроч выбраных ад павету, маглі зьявіцца на сойм з пастаноўчым галасам больш вядомыя паны і шляхцічы павету па асабістым запрашэньні вялікага князя. Склад Вальнага Сойму канчаткова вызначыўся толькі к пачатку другой палавіны XVI сталецьця. Ён складаецца з гаспадарчай рады, каторую па польскім звычаі часам называюць Сэнатам, і з павятовых паслоў дэпутатаў, каторыя {{перанос пачатак|склада|юць}}
&lt;br /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.&lt;/small&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot;&gt;&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c871zxg32hfanfhhgrgus89wth6ziac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125125</id>
    <revision>
      <id>289934</id>
      <timestamp>2026-06-22T22:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289934</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4580" sha1="frpe8cgq18n2p9u8sisspm1ke4ebww0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 98 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|склада|юць}} Пасольскую Ізбу. Пашыраецца і компэнтэнцыя сойму, каторы бярэ сабе правы Гаспадарскай Рады. Гэты факт сьведчыць аб тым, што вырастае значэньне і моц сярэдняга і дробнага зямляўласьніцтва, шляхэцтва, каторае пачынае ўжо змагацца за ўладу з вялікімі зямляўласьнікамі, магнатамі-панамі.

Што да цэнтральнай адміністрацыі, то на чале яе стаялі тры ўраднікі, каторыя паступова выдзеліліся з ураднікаў палацу. Першым з іх ёсьць канцлер, каторы трымае дзяржаўную пячатку і загадвае цэнтральнай дзяржаўнай канцылярыяй. За ім ідзе гэтман, каторы камандуе ў часе вайны арміяй, калі на чале яе не стаіць сам гаспадар. Загадчык дзяржаўнага скарбу насіў назву падскарбія земскага. Гэтыя тры вышэйшыя ўраднікі падлягалі беспасрэдна самаму вялікаму князю. Апроч іх, пры асобе гаспадара знаходзіўся рад прыдворных ураднікаў. У ранейшыя часы яны нясьлі рэальныя абавязкі і іх было мала. З цягам часу лік іх значна павялічыўся і рэальнасьць іх абавязкаў адпала. Гэта былі проста пачэсныя ўрады. Да прыдворных урадаў належалі — маршалак дворны, чашнік, крайчы, стольнік, канюшы, мечнік і г. д.

Гаспадарства дзялілася на ваяводзтвы — Віленскае, Троцкае, Кіеўскае, Полацкае, Віцебскае і Смаленскае, староствы — Жмудзкае і Валынскае. На чале ваяводзтва і староства стаялі ваяводы і старосты, каторыя назначаліся на свае пасады гаспадаром дажывотна. Ваяводзтвы і староствы дзяліліся на паветы, на чале каторых стаялі дзяржаўцы.

Праваслаўе перашло ў Літоўска-Беларускую дзяржаву з Полацкай Русі. Іерархічна яно было зьвязана з Кіеўскім мітропалітам. У XIV сталецьці Кіеўскі мітропаліт пераехаў на жыцьцё ў Маскву і зрабіўся такім спосабам Маскоўскім мітропалітам. Але яму на падставе традыцыі падлягала і праваслаўная царква Літоўска-Беларускай дзяржавы. Зразумела, што з гэтым не магла згадзіцца політычная ўлада гаспадарства. Самастойнае політычнае гаспадарства патрабавала самастойнасьці і ў царкоўных адносінах. У пачатку XV сталецьця па пропозыцыі Вітаўта зьбіраецца сабор епіскапаў і выбіраюць мітропалітам Грыгора Цамблака. Масква вельмі была абурана гэтым фактам і пастаралася зрабіць уплыў на Царградзкага патрыярха, каб ён адмовіўся зацьвердзіць Грыгора. Але Грыгор астаўся мітропалітам і потым мы спатыкаем яго на Констанцкім саборы, як прадстаўніка праваслаўнай літоўска-беларускай царквы. З гэтага часу мы бачым, што іерархічная сувязь Літоўска-Беларускай мітропаліі з Маскоўскай мітропаліяй то парываецца, то зноў аднаўляецца, залежна ад таго, удаецца ці не&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>frpe8cgq18n2p9u8sisspm1ke4ebww0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125126</id>
    <revision>
      <id>289935</id>
      <timestamp>2026-06-22T22:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289935</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="qvm81kbbhl49iflbygzlqefotjxdk81" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 99 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўдаецца гаспадару Літвы і Беларусі мець свайго мітропаліта. Так цягнулася да 1589 году, калі Маскоўскаму гаспадарству ўдалося пабіць суперніка ўстанаўленьнем патрыярхату ў Маскве, чым юрыдычна зноў праваслаўная царква Літвы і Беларусі была пастаўлена ў іерархічнае падданства Маскве. Як процівага гэтаму ў 1596 годзе ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве вынікла і аформілася царкоўная вунія з папствам.

Каталіцтва зьявілася ў гаспадарстве з часоў формальнага аб'яднаньня з Польшчаю ў 1386 годзе. Раней яно зьявілася ў Літве, потым перашло і на Беларусь. Іерархічна яно залежала ад папы і кіравалася Віленскім біскупам. На Беларусі значных посьпехаў яно доўга ня мела. Каталіцтва адразу, па дагаворы з Ягайлам, заняло прывілейнае палажэньне. Тым ня менш, дзякуючы таму, што праваслаўных у гаспадарстве было больш, чым каталікоў, гаспадары павінны былі падтрымліваць і праваслаўе. Праваслаўная царква мела сваё права, хоць і меншае ад каталіцкага. Наагул, політыка была даволі верацярплівая.

&lt;center&gt;—————&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qvm81kbbhl49iflbygzlqefotjxdk81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289938</id>
      <parentid>289935</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289938</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="2h99syztlgwyndkxdtta1evplma4y5j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 99 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ўдаецца гаспадару Літвы і Беларусі мець свайго мітропаліта. Так цягнулася да 1589 году, калі Маскоўскаму гаспадарству ўдалося пабіць суперніка ўстанаўленьнем патрыярхату ў Маскве, чым юрыдычна зноў праваслаўная царква Літвы і Беларусі была пастаўлена ў іерархічнае падданства Маскве. Як процівага гэтаму ў 1596 годзе ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве вынікла і аформілася царкоўная вунія з папствам.

Каталіцтва зьявілася ў гаспадарстве з часоў формальнага аб’яднаньня з Польшчаю ў 1386 годзе. Раней яно зьявілася ў Літве, потым перашло і на Беларусь. Іерархічна яно залежала ад папы і кіравалася Віленскім біскупам. На Беларусі значных посьпехаў яно доўга ня мела. Каталіцтва адразу, па дагаворы з Ягайлам, заняло прывілейнае палажэньне. Тым ня менш, дзякуючы таму, што праваслаўных у гаспадарстве было больш, чым каталікоў, гаспадары павінны былі падтрымліваць і праваслаўе. Праваслаўная царква мела сваё права, хоць і меншае ад каталіцкага. Наагул, політыка была даволі верацярплівая.

&lt;center&gt;—————&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2h99syztlgwyndkxdtta1evplma4y5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125127</id>
    <revision>
      <id>289937</id>
      <timestamp>2026-06-22T22:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289937</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3801" sha1="17wlsyri6hkixwu8hznxrrm3b5l8asb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''Трэці пэрыод гісторыі Беларусі.'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;'''(XVI–XVIII в.).'''&lt;br /&gt;'''Люблінская вунія 1569 году.'''&lt;/center&gt;

Ня гледзячы на вунію 1386 году, Літва і Беларусь ня зьліліся з Польшчай за час прошлага пэрыоду. Абедзьве дзяржавы захоўвалі сваю політычную і культурную асобнасьць. Ня дарма вуніі і пасьля 1386 году некалькі раз аднаўляюцца юрыдычна. Гэты факт юрыдычных паўтарэньняў сьведчыць аб тым, што кожны з юрыдычных актаў ня меў жыцьцёвай, фактычнай моцы. Але, з другога боку, гэты факт сьведчыць і аб тым, што былі нейкія ўмовы ў жыцьці абедзьвюх дзяржаў, каторыя прымушалі зноў аднаўляць юрыдычныя вуніі. За час супольнага юрыдычнага жыцьця ў Літве і Беларусі стварыліся такія дзяржаўныя, соцыяльныя і культурныя зьявы, каторыя збліжалі гаспадарства з Польшчай. Гэтыя зьявы залежалі як ад паступовага руху ў жыцьці самога гаспадарства, так і ад польскага ўплыву.

Асабліва важнымі для ўтварэньня вуніі былі соцыяльныя прычыны. Справа ў тым, што ў Рэчы Паспалітай шляхта ў гэты час ужо адабрала ад магнатаў іх пераважнае, домінуючае палажэньне ў дзяржаве. Уся ўлада там была ўжо ў руках шляхты. Што датычна да Беларусі і Літвы, то тут магнаты яшчэ ня згубілі свайго старшынства і адціскалі шляхту на другі плян. Зразумела, што гэта парушала інтарэсы і пажаданьні беларускай шляхты. Яна жадала знаходзіцца ў тым самым палажэньні, у якім знаходзілася шляхта ў Польшчы. Сярод літоўска-беларускіх колаў вынікла зусім правільная думка, што атрымаць верх над сваімі магнатамі яны здужаюць куды лягчэй, калі іх гаспадарства ўтворыць рэальную вунію з Польшчай. Пры дапамозе вуніі беларуская шляхта думала зраўняцца ў правах і прывілеях з польскай шляхтай. Што справа абстаяла так, — сьведчаць факты. Вядома, напрыклад, што яшчэ ў 1562 годзе беларуская шляхта, сабраўшыся пад Віцебскам, утварыла так званую конфэдэрацыю, якая паставіла сабе за мэту, каб дабівацца ўсімі сіламі вуніі з Польшчаю.

Да вуніі вялі і чыста знадворныя абставіны, якія злажыліся ў абодвых гаспадарствах.

Мы ведаем, што, пачынаючы з канца XIV веку, на Літву і Беларусь ідзе націск з усходу, з боку Маскоўскага гаспадарства. Гэты&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>17wlsyri6hkixwu8hznxrrm3b5l8asb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125128</id>
    <revision>
      <id>289965</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі  | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі  | год       = 1925 год  | пераклад  =   | секцыя    = Падручнік  | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод|Першы пэрыод]]  | наступны  = Кароткі нарыс гісторыі Бе...»</comment>
      <origin>289965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="tvnxzfhy69hdkwy3zf9f5ouw0x2crd4" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Уводзіны ў гісторыю Беларусі
 | аўтар     = Усевалад Ігнатоўскі
 | год       = 1925 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Падручнік
 | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Першы пэрыод|Першы пэрыод]]
 | наступны  = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Трэці пэрыод|Трэці пэрыод]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf&quot; from=&quot;53&quot; to=&quot;103&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>tvnxzfhy69hdkwy3zf9f5ouw0x2crd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125129</id>
    <revision>
      <id>289978</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289978</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4431" sha1="jlxmmflmvw2547smv91edskwgai7gg2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 101 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;націск пустошыць і руйнуе асабліва беларускія землі. У другой палавіне XVI сталецьця (1558–1582) з перарывамі і пераменным шчасьцем цягнулася так званая Лівонская вайна, пачатая Іванам Грозным. Лівонія, разьбітая маскоўскімі войскамі, аддалася пад абарону Літвы; Іван напусьціў свае войскі на Літоўска-Беларускае гаспадарства. Маскоўская армія больш як у 250 тысяч у 1563 годзе аблажыла і ўзяла горад Полацак. Шмат народу загінула, шмат фурманак з золатам, серабром і дарагімі рэчамі пацягнулася ў Маскву. Шукаючы паратунку ад маскоўскага націску, Літва і Беларусь прымушаны былі думаць аб апоры ў Польшчы.

Польскім каралём і літоўска-беларускім гаспадаром быў у гэты трывожны час Зыгмунд III (II) Аўгуст. Ён быў ужо зусім не маладым і ня мог спадзявацца на патомства. Канчалася такім спосабам старая лінія Ягелонаў, каторая была сувязьзю паміж гаспадарствамі. Польскія політыкі таго часу баяліся, што пасьля сьмерці апошняга караля з роду Ягайлавага Літва і Беларусь, баронячы сваю незалежнасьць, могуць абраць свайго асобнага гаспадара. Трэба было зрабіць больш адпавядаючую часу сувязь паміж гаспадарствамі яшчэ да сьмерці караля, не адкладаючы справы. Зыгмунд таксама згадзіўся з апошнім. Пачаліся перагаворы.

Магнаты Літоўска-Беларускага гаспадарства і кіруючыя колы Польшчы мелі не аднолькавыя думкі аб злучэньні.

Магнаты Літвы і Беларусі лічылі карысным зрабіць такую вунію, каторая-б не касавала незалежнасьці і самабытнасьці іх гаспадарства. Паводле іх пляну, кожная з дзяржаў павінна была захаваць свой сойм. Некаторыя з літоўска-беларускіх прадстаўнікоў магнатаў хоць і згаджаліся на агульны для абедзьвюх дзяржаў сойм, але яны хацелі, каб ён зьбіраўся чаргова: адзін раз на тэрыторыі Літвы і Беларусі, другі раз на тэрыторыі Польшчы. Кароль і гаспадар злучанай дзяржавы павінен абірацца і абвяшчацца тэй і другою дзяржавамі асобна. Пасады ў кожнай дзяржаве займаюцца толькі „тубыльцамі“, г. зн. ураджэнцамі яе.

Прадстаўнікі Польшчы не згаджаліся з такою пастаноўкаю пытаньня аб вуніі. Яны стаялі за першынство Польшчы і за скасаваньне незалежнасьці Літвы і Беларусі. На іх погляд сойм у абедзьвюх дзяржавах павінен быць адзін і зьбірацца павінен ён выключна на тэрыторыі Польшчы. Палякі маюць права займаць пасады як у Польшчы, так і ў прылучанай да Польшчы дзяржаве.

Перагаворы зацягваліся. І тая і другая старана апіраліся на падставы, каторыя на іх погляд былі правільныя. Літоўска-беларускія&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jlxmmflmvw2547smv91edskwgai7gg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125130</id>
    <revision>
      <id>289979</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289979</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="aglxzykuimaqshrdpfg7op25rkf27al" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 102 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 106 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;Люблінская вунія 1569 г. (Малюнак {{падказка2|Мацейкі|польскі мастак Ян Алёйзы Матэйка (Jan Alojzy Matejko)}}).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aglxzykuimaqshrdpfg7op25rkf27al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125131</id>
    <revision>
      <id>289980</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289980</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4851" sha1="am7787gin36z9s4rx7k5jefx37qrgou" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 103 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;магнаты і частка багацейшага шляхетства ў сваіх пропозыцыях грунтаваліся на тых прывілеях, якія выдаваліся для літоўска-беларускіх зямель гаспадарамі ранейшага часу, каторыя ня згубілі яшчэ сувязі з Літвой і Беларусьсю і адчувалі сябе больш гаспадарамі Літвы і Беларусі, чым каралямі Польшчы. Гэта былі прывілеі Казімера IV, Зыгмунда I, Аляксандра, сутнасьць якіх была ў захаваньні праў Літоўска-Беларускага гаспадарства. Палякі грунтаваліся на граматах і прывілеях апошніх Ягелонаў (Зыгмундаў-Аўгустаў) і на некаторых пунктах ранейшых вуній. Яны рабілі выняткі ў сваю карысьць для паніжэньня і скасаваньня праў Літвы і Беларусі. Пры гэтым яны хваліліся, што ў Польшчы былі каралі, у той час, як у Літве і Беларусі былі толькі вялікія князі, каторыя па тытуле былі ніжэйшымі ад каралёў. Кожная старана цьвёрда стаяла на сваім грунце і перагаворы ня прыводзілі да згоды. Ужо й тады некаторыя з вяльмож заўважылі, што беларуска-літоўскае магнацтва і палякі ніколі дабром ня згодзяцца, што згадзіць усіх іх немагчыма. Зразумела, што тыя і другія чакалі, як павернецца жыцьцё. Ці ня дасьць яно вырашэньня пастаўленаму пытаньню.

Для канчатковага выяўленьня пытаньня аб вуніі быў назначаны агульны зьезд у Любліне на 23 сьнежня 1568 году. Літоўска-беларускія паслы, у ліку якіх шмат было магнатаў, адчуваючы, што абставіны жыцьця рыхтуюцца не на іх карысьць, зьбіраліся памалу і як-бы нехаця. Толькі крыху больш значная большасьць іх сабралася толькі к 10 студзеня 1569 году. Абедзьве стараны стаялі кожны на сваім і не хацелі паступіцца сваімі пропозыцыямі. Літоўска-беларускія магнаты, бачачы, што ніяк не дайсьці да ладу, пачалі адзін за другім разьяжджацца. Тады палякі, апіраючыся на тым, што паўднёва-рускія землі — Палесьсе, Валынь і Падолія — у старадаўнія часы былі далучаны да Літоўска-Беларускага гаспадарства продкамі Ягелонаў, а таксама на тое, што беларуская шляхта гэтых зямель выразна цягнула да Польшчы, прасілі апошняга Ягелона падараваць гэтыя землі Польскай кароне. Зыгмунд так і зрабіў. Даведаўшыся аб гэткай крыўдзе, магнацкая частка паслоў Літвы і Беларусі зноў зьявілася ў Люблін. Яна энэргічна протэставала проці таго, што было зроблена, кажучы, што гаспадар ня мае права прылучаць да польскай тэрыторыі землі, каторыя ад веку ўходзяць у склад Літвы і Беларусі. Палякі не адступаліся ад зробленай імі крыўды. Яны бачылі, што Літва і Беларусь знаходзяцца ў такіх цяжкіх умовах, што ў іх няма магчымасьці аружжам бараніць свае правы, што Літва і Беларусь прымушаны будуць згадзіцца і на такую вунію. Справа ў тым, што Літоўска-Беларускаму гаспадарству на ўсходзе пагражала Масква, на поўдні пагражалі татары і туркі. Зразумела і&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>am7787gin36z9s4rx7k5jefx37qrgou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125132</id>
    <revision>
      <id>289981</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289981</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4580" sha1="g0qrfkxij66gtadhmallli9nztgh7ir" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 104 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Польшча стала-бы ворагам, калі-б з ёю ня было зроблена вуніі. Апроч таго, Польшча бачыла, што беларускія і літоўскія паслы раскалоліся на магнацкую і шляхецкую групы, з каторых апошняя стаяла за ўтварэньне вуніі з Польшчаю.

Калі беларускія паслы-магнаты пераканаліся, што іх справа пройграна, яны пайшлі на згоду. Днеўнік Люблінскага сойму апісвае, што паслы-магнаты Хадкевіч, Радзівіл {{абмылка|і др.|і інш.}} малілі палякаў і свайго апошняга гаспадара з роду Ягелавага, каб яны не рабілі крыўды іх гаспадарству, не паніжалі яго і не адрэзвалі ад яго векавечных яго зямель. Яны з плачам кінуліся на калені перад Зыгмундам, просячы яго ня губіць гаспадарства і не аддаваць яго ў „ляскую няволю“. Але кароль і палякі ня выказалі спагады. Іх імпэрыялістычныя апэтыты не маглі не скарыстаць таго цяжкага палажэньня, у якім знаходзілася Літоўска-Беларускае гаспадарства. Зыгмунд загадаў літоўска-беларускім дэпутатам бяз лішніх размоў і прамоў прыняць вунію і прысягнуць Польшчы. Гэтая прысяга на вунію і адбылася 1-га ліпеня 1569 году.

Па Люблінскай вуніі Літва і Беларусь злучаюцца з Польшчай у адно цэлае, у адзін дзяржаўны організм. Новая непадзельная дзяржава называецца Рэч Паспалітая, іначай кажучы — Рэспубліка. Два злучаныя гаспадарствы маюць аднаго гаспадара, каторы носіць тытул „кароль польскі і вялікі князь літоўскі і рускі“. Кароль займае пасад не па спадчыне, а па абраньні. Абіраюць гаспадара народы абедзьвюх дзяржаў разам, для якой мэты зьбіраецца сойм у Варшаве. Каранацыя гаспадара адбываецца ў Кракаве. Літва і Беларусь ня маюць права абраць для сябе асобнага вялікага князя. Сойм у тым і другім гаспадарстве адзін: ён складаецца з дэпутатаў, абраных на мясцовых павятовых сойміках. Калі ў Літоўска-Беларускім гаспадарстве ёсьць якія-колечы пастановы, нязгодныя з умовамі вуніі, то яны касуюцца. Грашовыя знакі ў абедзьвюх дзяржавах агульныя. Паміж Польшчай, з аднаго боку, і Літвой і Беларусьсю — з другога боку, мяжы няма. Тавары перавозяцца з аднэй стараны ў другую вольна, бяз усякіх гандлёвых мыт і налогаў. Падданыя абедвух гаспадарстваў маюць права купляць і ўладаць нярухомай маемасьцю і ў той і ў другой старане. Валынь, Падолія і Падлясьсе былі аддзелены ад Літвы і Беларусі і прылучаны да Польшчы, як землі кароны. Ня гледзячы на вунію, кожная з дзяржаў усё-ж такі захоўвала свае асобныя войскі, законы і некаторыя з важнейшых дзяржаўных пасад. Трэба таксама адзначыць, што грошы і ў кароне і ў вялікім княстве былі асобныя ў XVI і нават у першай палавіне XVII сталецьця.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0qrfkxij66gtadhmallli9nztgh7ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125133</id>
    <revision>
      <id>289982</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289982</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="c5dhynhi1k11dchvnei7z9ku31mrih8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 105 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;Вунія 1569 году шырока адчыніла браму для польскага ўплыву. Праўда, гэты ўплыў існаваў і раней, але ён ня мог быць моцным. Цяпер для гэтага ўплыву ня было аніякіх перашкод. Польшча скарыстала польскі настрой беларускай шляхты і цяжкае палажэньне вялікага княства, скасавала яго самабытны політычны твар і прагнулася скасаваць твар культурны і нацыянальны. Гэта было грунтоўным недахватам вуніі, каторы налажыў сваю пячатку на далейшае сумеснае існаваньне кароны і княства. Вунія была эгоістычнай з боку Польшчы. З далейшай гісторыі мы ведаем, што пры націску Масквы і татар княства нават не атрымала ад Польшчы тэй дапамогі, якую Польшча абяцалася даць. Беларусь, апроч таго, уашла ў дзяржаўны організм, такога гаспадарства, каторае ўжо пачало хварэць і політычна і соцыяльна. Разумеецца, гэтая хвароба перадалася і Беларусі. З культурнага боку Беларусь таксама прайграла, бо польскі культурны ўплыў адарваў ад народу вышэйшыя станы, каторыя, апалячыўшыся, сталі чужымі для свайго народу, як культурная сіла.

&lt;center&gt;'''Берасьцейская царкоўная вунія 1596 г.'''&lt;/center&gt;

Дзяржаўная Люблінская вунія забясьпечвала для Польшчы політыка-соцыяльны і часткаю культурны ўплыў на Беларусь. Але быў яшчэ адзін факт у жыцьці злучаных дзяржаў, які ставіў перашкоды для скасаваньня асобнага твару вялікага княства: у Польшчы панавала заходняе хрысьціянства, каталіцтва, на Беларусі — усходняе, праваслаўная вера. Гэты факт, апроч таго, збліжаў Беларусь з праваслаўнай Масквой і ставіў яе ў іерархічную залежнасьць ад маскоўскага патрыярха, з чым Польшча ня магла згадзіцца. Разумеецца, што за вуніяй дзяржаўнай павінна было падняцца пытаньне і аб царкоўнай вуніі. Гэтае пытаньне можа паднялося-б раней 1596 году, каб ня было прычыны, якая адлажыла яго амаль што не на 30 год. Такой прычынай быў рэформацыйны рух, падняты ў Польшчы і пагражаючы як каталіцкай, так і праваслаўнай веры. Былі такія часы, калі можна было думаць, што рэформацыя, пашырыўшыся ў абедзьвюх дзяржавах, скасуе рэлігійную супярэчнасьць паміж імі.

Рэформацыйны рух прышоў у Літоўска-Беларускую і Польскую дзяржавы зараз-жа пасьля пачатку яго ў Нямеччыне, у першай чвэрці XVI сталецьця. Зьявіўся ён у палацы караля і вялікага князя Зыгмунда Старога. Тут яго стаў пашыраць духоўнік жонкі караля, Боны, Францішак Ліпмані. З палацу караля і вялікага князя рэформацыя вышла на вуліцу і пачала пашырацца сярод шляхецкіх і мяшчанскіх колаў. Зыгмунд і Зыгмунд-Аўгуст не рабілі ніякіх перашкод для&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c5dhynhi1k11dchvnei7z9ku31mrih8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125134</id>
    <revision>
      <id>289983</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289983</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="oigbps1q4qnibljws3rywuief8rs5x3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 106 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;
[[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 110 crop).jpg|center|frameless|450px]]

&lt;small&gt;С. Баторы пад Псковам 1581 г. (Малюнак {{падказка2|Мацейкі|польскі мастак Ян Алёйзы Матэйка (Jan Alojzy Matejko)}}).&lt;/small&gt;
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oigbps1q4qnibljws3rywuief8rs5x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125135</id>
    <revision>
      <id>289984</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289984</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="3ouyo3vg1t32ivxtg3es10tjuwvohgp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 107 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;рэфармацыйнага руху. Шмат духоўных асоб кідалі свой сан і станавіліся на чале новага вучэньня. Сярод вышэйшых станаў больш пашыраўся кальвінізм, а лютаранства захапляла мяшчанскую клясу. У палавіне XVI сталецьця рэфармацыя мела такі ўплыў, што сучаснікі, гаворачы аб шляхце, лічылі яе цалком протэстанцкай. І тут была нейкая праўда. Вядома, напрыклад, што ў Наваградзкім ваяводзтве з 600 фамілій праваслаўнай шляхты асталося ў старой сваёй веры ўсяго толькі шаснаццаць. Беларусь стала месцам разьвіцьця рэфармацыйнай навукі і асьветы. У Нясьвіжы працавала добра організованая друкарня Мікалая Радзівіла Чорнага, вялікага маршалка Літоўска-Беларускага гаспадарства. Тут-жа зьбіраліся выдатнейшыя прапаведнікі і вучыцелі кальвінізму. Прыняў кальвінскую веру і сам Радзівіл, за ім пацягнулася і акалічная, залежная ад яго высокай пасады і вялікай маемасьці, шляхта. У Польшчу, Літву і Беларусь уцякалі людзі вольнага настрою рэлігійнай мысьлі, каторых гналі з другіх краёў. У 1555 годзе з Італіі ўцёк у Кракаў Лелій Соцін, каторы не прызнаваў тройчасцьі бажаства. Яго рэлігійныя погляды, вядомыя пад назваю соцыніянства, антытрынітарства і {{абмылка|унітарызму|ўнітарызму}}, з Кракава хутка сталі пераходзіць і на Беларусь. У 1554 годзе павінен быў пакінуць сваю бацькаўшчыну, Маскву, Феадос Касы са сваімі аднамысьленнікамі. Ён, як і Соцін, але зусім незалежна ад яго, таксама вучыў аб ядыным бажастве. У пачатку ён працуе ў Віцебшчыне, потым пераязджае ў Вільню. Усе сучаснікі гавораць, што гэта быў чалавек вялікай энэргіі і розуму і быў надта добрым пропагандыстаю сваёй рэлігійнай навукі. Заслаўль, Менскага павету, і Любач, Наваградзкага павету, у сваіх друкарнях працавалі над выданьнем кніжок антытрынітарскага, унітарскага кірунку.

Трэба зазначыць, што рэформацыйны рух у Польшчы, Літве і Беларусі ня меў усё-ж такі пад сабою моцнага грунту. Ён меў у сабе такія недахваты, каторыя рабілі яму вялікую шкоду. Перш за ўсё ён не даваў ядынай рэлігійнай тэорыі: ён распадаўся на мноства самых розных непадобных адна на другую сэкт. Такіх сэкт можна было ў час налічыць больш 70. І кожная з гэтых сэкт лічыла праўдзівай толькі адну сябе і змагалася з другімі сэктамі. А гэта было якраз у той час, калі заняпаўшае раней каталіцтва зноў паднялося на ногі, лічыла і організовавала свае сілы на Трыдэнткім саборы, і калі яно аб’ядналася і высунала такіх моцных, энэргічных і практычных працаўнікоў на карысьць папства і царквы, як езуіты.

Апроч таго, рэформацыйны рух як у Польшчы, так і на Беларусі ня быў рухам шырокім і глыбокім. Ён ня спусьціўся ў працоўныя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ouyo3vg1t32ivxtg3es10tjuwvohgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125136</id>
    <revision>
      <id>289985</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289985</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4572" sha1="szsx3myqs1lhxh7m7uz9qn42nokuj81" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 108 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;народныя нізы, не абурыў іх розуму і пачуцьця, не падняў там востра і рашуча політычных і соцыяльных пытаньняў. Ён лёгка закрануў розум, і толькі розум шляхецкага і верхне-мяшчанскага стану. Рабочыя нізы гораду асталіся з боку і не ўвашлі ў рух. Мужык таго часу таксама ня цікавіў ня толькі протэстантаў-паноў, але нават і тых рэформацыйных дзеячоў, каторыя тут працавалі. Ён таксама астаўся з боку. Беларусь і Польшча не атрымала свайго Тамаша Мюнцэра, каторы ў Нямеччыне зрабіў рэформацыю пролетарска-мужыцкай справай, паставіўшы яе на соцыяльны грунт.

Усё гэтыя недахваты загубілі ў нас такі цікавы паступовы рух, як рэформацыя, і адчынілі дарогу для працы езуітаў і для клерыкальнага настрою грамадзянства ў Польшчы.

Мы ня будзем тут сачыць за гісторыяй ордэну езуітаў і рабіць характарыстыкі яго організацыі. Усё гэта добра вядома з агульнай гісторыі Заходняй Эўропы. Мы толькі зьвернем увагу на тое, што езуіцкі ордэн, як організацыя, ёсьць тыповая партыя нашага часу. Яна мела сваю праграму максымум (божую славу на зямлі), сваю праграму мінімум (пашырэньне каталіцтва і разам з ім улады папы), мела практычную, а не ідэалістычную мораль і этыку, якая дазваляла, нават прадпісвала, напрыклад, забойства, калі гэта вымагаецца мэтадамі організацыі: мэта апраўдвае сродкі. Да гэтага трэба дадаць чыста вайсковую дысцыпліну і добра пастаўленую консьпірацыю. Усё гэтыя факты рабілі ордэн моцнаю сілаю, каторая, дзе-б яна не зьявілася, пачынала рашуча і энэргічна сваю працу, якая насіла ня толькі рэлігійны, але і політычна-грамадзянскі характар. Так было і на Беларусі і ў Польшчы.

З Заходняй Эўропы езуітаў вызваў Віленскі каталіцкі біскуп Валерыян Пратасэвіч для барацьбы з рэформацыйным рухам. Езуітаў ня трэба было доўга запрашаць да працы. У 1569 годзе, якраз у час Люблінскай вуніі, невялічкі гурток езуітаў, у пяць чалавек, ужо пачаў сваю працу ў Вільні. Гурток быў добра падабраны. Усё гэта былі людзі разумныя, вучоныя, добрыя прамоўцы, энэргічныя і стройна організованыя. Раней за ўсё трэба было ім захапіць у свае рукі політыку. Для гэтай мэты яны ўвашлі ў палацы заможнага панства, як духоўнікі, як дарадчыкі, як дамовыя настаўнікі. Узяўшы ў рукі сумленьне магнатаў і робячы ўплыў на іх розум, яны атрымалі магчымасьць мець уплыў і на політыку. Апроч таго, узяўшы ў рукі магнатаў і панства, езуіты атрымалі магчымасьць здабыць і матэрыяльную, экономічную забясьпеку на сваю працу. Забясьпечыўшы свой політычны ўплыў і экономічнае палажэньне, ордэн прыняўся за народныя масы. Сярод&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>szsx3myqs1lhxh7m7uz9qn42nokuj81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125137</id>
    <revision>
      <id>289986</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289986</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="51cz58ou7tud2tfh2tqq53a8fwj64bl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 109 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;народнай масы найлепшы матэрыял для ўплыву складае моладзь. З яе павінны былі пачаць сваю працу і езуіты. Хутка ў Вільні езуіты заснавалі сваю школу, так званы колегіум. Закранутае рэформацыйным рухам грамадзянства спачатку ня пускала сваіх дзяцей у каталіцкі колегіум, але езуіты ня спынялі працу, хоць ува ўсёй школе ў іх было толькі 15 вучняў. Адукацыйная справа, добра наладжаная, здольныя настаўнікі, добрыя адносіны да вучняў — усё гэта гаварыла само за сябе. Да гэтага трэба дадаць, што школа езуітаў была бясплатнай. Слава школы пачала расьці, пачаў расьці і лік вучняў. Цяпер езуіты сьмела маглі адчыняць свае школы і ў другіх мясцох. Праз нейкі час мы бачым езуіцкія колегіумы ў такіх гарадох, як Полацак, Смаленск, Нясьвіж, Мсьціслаў, Віцебск, Менск, Орша, Магілёў і г. д. Школа зрабіла сваю справу добра. Дзеці шчырых працаўнікоў рэформацыі і праваслаўя сталі шчырымі каталікамі. Прыкладаў ёсьць шмат. Чатыры сыны Мікалая Радзівіла Чорнага пад уплывам езуіцкай адукацыі прынялі каталіцтва. Адзін з іх прыняу нават сан і зрабіўся, пасьля сьмерці Валерыяна Пратасэвіча, віленскім біскупам. Другі сын, Мікалай, празваны Сіроткаю, затраціў 5.000 чырвонцаў на тое, каб знайсьці кнігі бібліі, каторую выдаў яго бацька, і спаліць іх рукою ката. Тое самае было і ў фаміліі вядомага абаронцы і заступніка праваслаўнай веры, Канстантына князя Астроскага. Яго сыны перашлі ў каталіцтва, а ўнучка для пашырэньня каталіцтва ўжо крыўдзіла тых, каму дапамагаў і за каго заступаўся яе дзед.

Робячы ўплыў на моладзь, езуіты не забыліся і пра шырокія масы грамадзянства. Там яны працавалі праз школу, тут праз царкву. Ужо ў 1572 годзе езуіты атрымалі для свайго набажэнства касьцёл сьв. Яна ў Вільні. Шмат грошай затрацілі яны, каб гэты касьцёл рабіў уражаньне на масы. Быў пастаўлены выдатны орга̀н, заведзена выдатная музыка і сьпевы. Народ вялікаю грамадою паваліў да новага касьцёлу і даў слухачоў для езуіцкіх казаньняў. Хутка езуіцкімі касьцёламі і кляштарамі пакрылася ня толькі Польшча, але й Беларусь. Абноўленае і ўзмоцненае езуітамі каталіцтва пачало выціскаць лютаранства, кальвінізм, унітарства і іншыя сэкты. Вышэйшыя станы беларускага грамадзянства, зацягнутыя раней у рэформацыйны рух, цяпер пераходзілі ў каталіцтва. У пачатку XVII сталецьця протэстанцтва і кальвінізм асталіся сярод мяшчан, але і тут былі частыя адыходы ў каталіцтва. Вядома, што, напрыклад, у Вільні праз 5 год ад прыезду езуітаў павярнуліся ў каталіцтва каля 6 тысяч жыхароў гораду.

Такім чынам каталіцтва заняло месца рэформацыі сярод беларускіх магнатаў, шляхты і большая часткі мяшчан. Стаўшы каталікамі,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>51cz58ou7tud2tfh2tqq53a8fwj64bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125138</id>
    <revision>
      <id>289987</id>
      <timestamp>2026-06-23T01:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289987</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="q00wpe49axcwikk30fb3wvx7wo0fsd2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 110 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;яны рабіліся палякамі, бо згінула тая важная для таго часу розьніца, якая была паміж імі і польскай шляхтай і магнацтвам. Для іх ужо не патрэбна была рэлігійная вунія, бо яны політычна, соцыяльна і рэлігійна былі ўжо адным народам з палякамі.

Але апроч магнатаў і шляхты жыў яшчэ на Беларусі і просты народ, каторы ў час рэформацыі астаўся ня крануты яе ўплывам. Ён мэханічна трымаўся праваслаўнай веры. Цяпер трэба было зьвярнуць увагу і на яго. Падыйсьці да яго проста было трудна, бо ён, як народ цёмны, ня цікавіўся запутанымі догматычнымі тэорыямі і трымаўся свае веры толькі затым, што яна прышла да яго розуму і пачуцьця па традыцыі, ад яго дзядоў і бацькоў. Трэба было падыйсьці да яго абходным шляхам. Як такі шлях, езуіты і прапанавалі царкоўную вунію, каторая прывяла-б селяніна да каталіцтва паступова, не парушаючы яго традыцый. Трэба прызнацца, што шлях быў прыдуманы разумны. І па гэтым шляху можна было-б цьвёрда і пэўна прыйсьці да мэты, калі-б каталіцкі ўрад Польшчы быў такім-жа добрым політыкам, як і езуіты.

Думка аб вуніі ня была новаю і ня была выдумана езуітамі. Яна існавала ўжо даўно сярод людзей, зацікаўленых у ўзмацненьні царквы пры дапамозе яе аб’яднаньня. Была і проба рэалізацыі вуніі ў 1439 годзе ў Флёрэнцыі. Людзі рэлігійнага настрою таксама былі нездаволены, бачачы разьдзел хрысьціянскай царквы. Яны спадзяваліся, што вунія скасуе разьдзел і парушыць збудаваную вякамі загародку паміж цэрквамі. На Беларусі думка аб вуніі вынікла ў людзей, каторыя думалі аб спыненьні рэлігійных спрэчак і аб утварэньні беларускай нацыянальнай, дзяржаўнай царквы. Для іх справа аб вуніі была справаю як рэлігійнаю, так і політычнаю. На вунію яны глядзелі як на нешта пэўнае, трывалае, а не як на мост для пераходу з аднэй веры ў другую. Вядома, напрыклад, што такі шчыры праваслаўны і такі шчыры беларускі патрыот, як князь Канстантын Астроскі, адзін час падтрымліваў ідэю вуніі, лічачы, што яна ўтворыць беларускую дзяржаўную рэлігію. Ён стаў проці вуніі толькі тады, калі пабачыў, што вунія прапануецца зусім для другой мэты, што яна ўтварае мост для пераходу з праваслаўя да каталіцтва.

З езуітаў, каторыя шмат працавалі над ідэяй вуніі, мы павінны адзначыць добра вядомага ў свой час каталіцкага тэолёга і прамоўцу, рэктара Віленскай езуіцкай школы, якая з 1579 году атрымала правы і назову акадэміі, Пятра Скаргу. Ён напісаў твор, каторы мае такі загаловак: „Аб еднасьці царквы божай і аб грэчаскім ад сей еднасьці адступленьні“. У гэтым сваім творы ён апісвае недахваты ў {{перанос пачатак|царкоў|ным}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q00wpe49axcwikk30fb3wvx7wo0fsd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125139</id>
    <revision>
      <id>289988</id>
      <timestamp>2026-06-23T01:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289988</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4763" sha1="n3huh9o19r71g58305oofgjd16ji69t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 111 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;ным праваслаўным жыцьці Беларусі таго часу. Праваслаўныя сьвяшчэньнікі маюць жонку і сям’ю. Дзякуючы гэтаму яны павінны думаць і клапаціцца больш аб сваіх уласных справах, чым аб справах божай царквы. Яны загразьлі ў зямных жыцьцёвых інтарэсах, агрубелі і зрабіліся, як „хлопы“. Набажэнства ў праваслаўнай царкве адпраўляецца ў мове славянскай, дзеля чаго сьвяшчэньнікі ня ведаюць грэцкай і лацінскай моў. Нязнаньне гэтых моў прыводзіць да таго, што яны ня могуць падыйсьці да навукі, бо навука выкладаецца толькі ў гэтых мовах. У жыцьцё праваслаўнай царквы на Беларусі ўмешваюцца асобы сьвецкія, якія не павінны мець ніякай датычнасьці да царкоўных спраў. Нават епіскапы і тыя папалі ў рукі сьвецкіх асоб. Каб зьніштожыць усе гэтыя недахваты, трэба зблізіць праваслаўную царкву з каталіцкай, зрабіўшы паміж імі вунію. Пры гэтым праваслаўная царква можа аставіць у сваім карыстаньні, як і раней, усходні абрад; яна павінна толькі прызнаць галавою ўсёй хрысьціянскай царквы хрыстовага намесьніка на зямлі — рымскага папу і прыняць догматычную навуку каталіцкай царквы.

Мы ня будзем разьбірацца ў багаслоўскіх поглядах Скаргі, тым больш, што ўсе гэтыя тонкія тэолёгічныя разважаньні былі толькі многаслоўнымі размовамі, пад каторымі і за каторымі крылася політычная мэта. Мы прыпынімся толькі над некаторымі фактамі жыцьця праваслаўнай царквы на Беларусі, каторыя закрануты ў творы Пятра Скаргі.

Справа ў тым, што праваслаўная царква на Беларусі знаходзілася ў тыя часы ў вельмі цяжкім становішчы. Сучаснае жыцьцё нянясло ёй тры ўдары. Адзін удар па царкве зрабіла рэформацыя, другі ўдар — каталіцтва і трэці ўдар — політыка-соцыяльны польскі ўплыў. Перш за ўсё рэформацыя адцягнула ад царквы на сваю работу лепшыя сілы на сваю творчасьць; тое самае рабіла каталіцтва, каторае вышла на барацьбу з рэформацыяй. Ударыла па праваслаўнай царкве і Люблінская вунія. Яна прынесла на Беларусь польскі дзяржаўны і соцыяльна-культурны ўплыў; праваслаўная царква была пастаўлена ў паніжанае палажэньне, бо дзяржаўнаю вераю польскага гаспадарства было каталіцтва. У той час, напрыклад, як каталіцкія біскупы мелі свае крэслы ў сэнаце, праваслаўныя біскупы іх ня мелі. Зразумела, што гэты факт даваў значныя правы каталіцкай іерархіі перад праваслаўнай.

Старажытныя права патронату (заступніцтва) сьвецкіх асоб і ўстаноў над царквою ў гэты момант было таксама шкадлівым для праваслаўнай царквы. Калі раней літоўска-беларускі вялікі князь, магнат, шляхціц, ці гарадзкая грамада лічыліся патронамі, апякунамі, заступнікамі царквы, то гэта давала царкве пэўную абарону і экономічную моц, бо&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n3huh9o19r71g58305oofgjd16ji69t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289989</id>
      <parentid>289988</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289989</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="3nsw3u5g1pgevt4wcwdw7hwt2ysmx3y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 111 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|царкоў|ным}} праваслаўным жыцьці Беларусі таго часу. Праваслаўныя сьвяшчэньнікі маюць жонку і сям’ю. Дзякуючы гэтаму яны павінны думаць і клапаціцца больш аб сваіх уласных справах, чым аб справах божай царквы. Яны загразьлі ў зямных жыцьцёвых інтарэсах, агрубелі і зрабіліся, як „хлопы“. Набажэнства ў праваслаўнай царкве адпраўляецца ў мове славянскай, дзеля чаго сьвяшчэньнікі ня ведаюць грэцкай і лацінскай моў. Нязнаньне гэтых моў прыводзіць да таго, што яны ня могуць падыйсьці да навукі, бо навука выкладаецца толькі ў гэтых мовах. У жыцьцё праваслаўнай царквы на Беларусі ўмешваюцца асобы сьвецкія, якія не павінны мець ніякай датычнасьці да царкоўных спраў. Нават епіскапы і тыя папалі ў рукі сьвецкіх асоб. Каб зьніштожыць усе гэтыя недахваты, трэба зблізіць праваслаўную царкву з каталіцкай, зрабіўшы паміж імі вунію. Пры гэтым праваслаўная царква можа аставіць у сваім карыстаньні, як і раней, усходні абрад; яна павінна толькі прызнаць галавою ўсёй хрысьціянскай царквы хрыстовага намесьніка на зямлі — рымскага папу і прыняць догматычную навуку каталіцкай царквы.

Мы ня будзем разьбірацца ў багаслоўскіх поглядах Скаргі, тым больш, што ўсе гэтыя тонкія тэолёгічныя разважаньні былі толькі многаслоўнымі размовамі, пад каторымі і за каторымі крылася політычная мэта. Мы прыпынімся толькі над некаторымі фактамі жыцьця праваслаўнай царквы на Беларусі, каторыя закрануты ў творы Пятра Скаргі.

Справа ў тым, што праваслаўная царква на Беларусі знаходзілася ў тыя часы ў вельмі цяжкім становішчы. Сучаснае жыцьцё нянясло ёй тры ўдары. Адзін удар па царкве зрабіла рэформацыя, другі ўдар — каталіцтва і трэці ўдар — політыка-соцыяльны польскі ўплыў. Перш за ўсё рэформацыя адцягнула ад царквы на сваю работу лепшыя сілы на сваю творчасьць; тое самае рабіла каталіцтва, каторае вышла на барацьбу з рэформацыяй. Ударыла па праваслаўнай царкве і Люблінская вунія. Яна прынесла на Беларусь польскі дзяржаўны і соцыяльна-культурны ўплыў; праваслаўная царква была пастаўлена ў паніжанае палажэньне, бо дзяржаўнаю вераю польскага гаспадарства было каталіцтва. У той час, напрыклад, як каталіцкія біскупы мелі свае крэслы ў сэнаце, праваслаўныя біскупы іх ня мелі. Зразумела, што гэты факт даваў значныя правы каталіцкай іерархіі перад праваслаўнай.

Старажытныя права патронату (заступніцтва) сьвецкіх асоб і ўстаноў над царквою ў гэты момант было таксама шкадлівым для праваслаўнай царквы. Калі раней літоўска-беларускі вялікі князь, магнат, шляхціц, ці гарадзкая грамада лічыліся патронамі, апякунамі, заступнікамі царквы, то гэта давала царкве пэўную абарону і экономічную моц, бо&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3nsw3u5g1pgevt4wcwdw7hwt2ysmx3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125140</id>
    <revision>
      <id>289990</id>
      <timestamp>2026-06-23T01:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>1967</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вичитана */</comment>
      <origin>289990</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4703" sha1="5bddxs37fg7s5ikqbhyqp6690tyj019" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SimondR&quot; /&gt;&lt;center&gt;— 112 —&lt;/center&gt;&lt;/noinclude&gt;гэтыя патроны былі праваслаўныя. Яны, як верныя сыны царквы, клапаціліся аб тым, каб цэрквы мелі добрых сьвяшчэньнікаў, былі забясьпечаны правамі, будынкамі, землямі, грашыма і г. д. Але гэта мела і адваротны бок: патрон меў права ўмяшацца ў хатняе жыцьцё царквы. Гэта было шкодна, калі патрон з праваслаўнага рабіўся протэстантам ці каталіком. З цягам часу такія здарэньні рабілася ўсё часьцей і часьцей. Часта рэформацыя рабіла патрона протэстантам, кальвіністым ці антытрынітарам, польска-каталіцкі ўплыў — паляком і каталіком. Разумеецца, такі патрон інаверац ужо ня мог мець пашаны да праваслаўнай царкоўнай установы, а яшчэ часьцей ён рабіў ёй толькі шкоду. На чале праваслаўных епархій, манастыроў і цэркваў такі патрон ставіў асоб, карысных і прыемных яму людзей, каторыя бачылі ў сваіх пасадах ня духоўны абавязак, а „духоўны хлеб“. Бывалі і такія здарэньні, што патроны давалі манашацкую пасаду асобе жанатай і сьвецкай. Гэтая асоба лічылася „нарэчаным“ епіскапам ці ігуменам і кіравала пастваю праз так званага вікарыя-манаха, астаючыся ў мірскім стане. Пэўна, што патрабаваць ад такіх асоб духоўнай асьветы і набожнага жыцьця ня было магчыма. Усе памяткі таго часу сьведчаць аб нядостойным і непадобным жыцьці духавенства вышэйшага і ніжэйшага, чорнага і белага. Адзін сучасны твор так малюе гэты недахват царкоўнага жыцьця таго часу: „Аще-ли кто вопрошает их (духоўных асоб) о книгах, то отвещают глаголющее: убози есьмы, не имамы чим книг стяжати. Ходят-же не яко убози, но ризы носящие светлы и блещащееся, расширающие воскрылья, шеи же яко у тельцов, на заколение упитанных; ученик много, паче-же поваров множество, а другая же стыд и глаголати“.

Калі поднялося пытаньне аб вуніі, то такое палажэньне праваслаўнай царквы давала як-бы грунт для вуніі. Вунія абяцала даць вышэйшаму духавенству сэнатарскія крэслы, апроч таго, яна вымагала скасаваньня контролю сьвецкіх устаноў і асоб над царквою. І тым і другім вунія маніла да сябе прадстаўнікоў вышэйшага духавенства царквы. У 1591 годзе некаторыя з праваслаўных епіскапаў падалі каралю Зыгмунду заяву такога зьместу: „Мы, ніжэйпадпісаныя епіскапы, хочам прызнаваць нашым главою і пастырам намесьніка св. Пятра, найсьвяцейшага папу рымскага, ад чаго мы чакаем павялічэньня божай славы ў яго сьвятой царкве. Але, жадаючы быць у паслушэнстве ў найсьвятшага айца-папы, мы хочам, каб нам былі астаўлены ўсе цэрэмоніі, набажэнствы і абрады, якія трымае здаўна наша сьвятая ўсходняя царква, і каб яго каралеўская міласьць забясьпечыў за намі сваімі граматамі вольнасьці і зацьвердзіў тыя артыкулы,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5bddxs37fg7s5ikqbhyqp6690tyj019</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125141</id>
    <revision>
      <id>289994</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «заборскага сс.; 68) Язбы дубаўскога сс.; 69) Чарэя, 70) Калодніца дубаўскога сс.; 71) Стайкі гілянскага сс.; 72) Бяляны заборскага сс.; 73) Белая Дуброва сьлідчанскага сс.; 74) Чараеўка заборскага сс.; II бабруйская акруга: а) асіпавіцкі раён: 75) Селішча, 76) Убалацьце кар...»</comment>
      <origin>289994</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="1chiyy0eg7sehkeuvjtny8chpyher0p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;заборскага сс.; 68) Язбы дубаўскога сс.; 69) Чарэя, 70) Калодніца дубаўскога сс.; 71) Стайкі гілянскага сс.; 72) Бяляны заборскага сс.; 73) Белая Дуброва сьлідчанскага сс.; 74) Чараеўка заборскага сс.; II бабруйская
акруга: а) асіпавіцкі раён: 75) Селішча, 76) Убалацьце карытнянскага сс.; б) бабруйскі раён: 77) Барбарава сычкаўскага сс.; 78) Лешчанка лешчанскага сс.; 79). Бортнікі бортнікаўскага сс.; 80) Рыня міхалеўскага сс.; 81) Мазараўка баравіцкага сс.; 82) Папоўшчына мышкавіцкага сс.; 83) Ступяні цялусскага сс.; 84) Сеяны хвойнік міхалеўскага сс.; 85) Ясны лес хімаўскага сс.; в) глускі раён: 86) Рудня карпілаўскага сс.; г) жлобінскі
раён: 87) Завод чацьвернянскага сс.; 88) Піравічы, 89) Кругавец, 90) Нікольск піравіцкага сс.; 91) Баранаўка чацьвярнянскага сс.; д) клічаўскі раён: 92) Уладзімірава, 93) Запольле; е) парыцкі раён: 94) Трэмля любаньскага сс.; 95) Паганцы ракшынскага сс.; ж) рагачоўскі раён: 96) Лучын, 97) Красьніца, 98) Новы дварэцкага сс.; з) слуцкі раён: 99) Квасьніцы цараўскага сс.; 100) Слуцак, 101) Панічы дарасінскага сс.; 102) Цараўцы цараўскага сс.; 103) Балотчыцы беліцкага сс.; 104) Кляпчаны; і) старобінскі раён: 105) Узброд чапялёўскага сс.; 106) Круглы востраў старобінскага сс.; 107) Крывічы краснадворскага сс.; 108) Задражава мазурскага сс.; 109) Цясоў пагосцкага сс.; 110) Зажэвічы зажэвіцкага сс.; 111) Мяцявічы мяцявіцкага сс.; 112) Сяльцо мяцявіцкага сс.; 113) Пагост пагосцкага сс.; 114) Галіца зажэвіцкага сс.; 115) Пагост пагосцкага сс.; й) чырвона-слабодзкі раён: 116) Заўшычы старчыцкага сс.; 117) Бялевічы; III віцебская акруга:
а) азярышчанскі раён: 118) Быкі мехаўскага сс.; 119) Будніца хвашнянскага сс.; 120) Лухверы пылькінскага сс.; 121) Альшанікі пылькінскага сс.; 122) Горкі горкаўскага сс.; 123) Марозава мехаўскага сс.; б) бешанкавіцкі раён: 124) Любічы навікоўскага сс.; 125) Сьвіціна чаркаскага сс.; 126) Семянцова біклоскага сс.; 127) Забор‘е біклоскага сс.; 128) Бешанкавічы, 129) Сьвярдлы навікоўскага сс.; 130) Сьвеча сьвячанскага сс.; в) віцебскі раён: 131) Пятровішча даўжанскага сс.; 132) Лосьвіда, 133) Асеча, 134) Старое сяло старасельскага сс.; 135) Путы сініцкага сс.; 136) Ваўкі міхалеўскага сс.; 137) Замосьце заронаўскага сс.; 138) Жалезьніца 1 старасельскага сс.; г) высачанскі раён: 139) Вялідзічы, 140) Шаўкунова, 141) Юшкава асінаўскага сс.; 142) Чаркасы высачанскага сс.; 143) Старабабыльле старабабыльскага сс.; 144) Ардзеж касьцяёўскага сс.; 145) Буракі высачанскага сс.; 146) Сьцепаненкі, 147) Кавалёва каралёўскага сс.; д) гарадоцкі раён: 148) Шыкяні селішчанскага сс.; 149) Ваўкі вайханскага сс.; 150) Дрыжакі казьянскага сс.; 151) Трацякі вайханскага сс.; 152) Вялікае Кашо маскаліняцкага сс.; 153) Забор‘е ўладзіміраўскага сс.; 154) Гарадок, е) лёзьненскі раён: 155) Ляхавік 1 унаўскага сс.; 156) Васюціна веляшкаўскага сс.; 157) Сяргееўшчына гладаньскога сс.; 158) Строганы
калышанскага сс.; 159) Гладанькі гладаньскога сс.; 160) Селішча гладаньскога сс.; 161) Веляшковічы веляшковіцкага сс.; ж) межанскі раён:
162) Фралова вышадзкога сс.; 163) Дарахі гозьбінскага сс.; 164) Боркі
гозьбінскага сс.; 165) Халіпы гозьбінскага сс.; 166) Чаравуха межанскага сс.; 167) Папоўшчына, 168) Вышадкі вышадзкага сс.; 3) сянскі раён: 169) Адамава алексініцкага сс.; 170) Машкі пустынскага сс.; 171) Зямковічы алексініцкага сс.; і) сіроцінскі раён: 172) Слабада ловаскага сс.; 173) Сіроціна, 174) Лоўжа лаўжанскага сс.; 175) Хойніца мішневіцкага сс.; 176) Варанькі лаўжанскага сс.; 177) Юрава лаўжанскага сс.; 178) Барысаўка жарабыцкага сс.; й) сураскі раён: 179) Шпуры янавіцкага сс.; 180) Малая Лазаватка краўцоўскага сс.; 181) Янавічы, 182) Задуброўе янавіцкага сс.; к) чашніцкі раён: 183) Іканкі дварэцкага сс.; 184) Шаўкоўшчына вялікаальшанскага сс.; IV гомельская акруга: а) брагінскі раён:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1chiyy0eg7sehkeuvjtny8chpyher0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125142</id>
    <revision>
      <id>289995</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «185) Собалі; б) буда-кашалёўскі раён: 186) Чырвоная Наспа, 187) Крапіўня, в) веткаўскі раён: 188) Жалезьнікі. г) гомельскі раён: 189) Гомель. д) лоеўскі раён: 190) Грамыкі, 191) Лясуны лоеўскага сс.; 192) Ваўкашанка, 193) Лоеў. е) рэчыцкі раён: 194) Васілевічы, 195) Ліскі, 196) Залатуха...»</comment>
      <origin>289995</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="namzg2u2m76t22sg4xwrkn31sjtaon2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;185) Собалі; б) буда-кашалёўскі раён: 186) Чырвоная Наспа, 187) Крапіўня, в) веткаўскі раён: 188) Жалезьнікі. г) гомельскі раён: 189) Гомель. д) лоеўскі раён: 190) Грамыкі, 191) Лясуны лоеўскага сс.; 192) Ваўкашанка, 193) Лоеў. е) рэчыцкі раён: 194) Васілевічы, 195) Ліскі, 196) Залатуха, 197) Новы Барсук, 198) Дзеражня, 199) Гарыводы, 200) Рудзец, 201) Холмеч, 202) Пракісельскі хутар, 203) Рэчыца, 204) Восаў, 205) Салтанаў; е) уваравіцкі раён: 206) Красная Хачэмля гусявіцкага сс.; 207) Чабатовічы, 208) Альхоўка, 209) Дуброва рудня целяшоўскага сс.; 210) Целяшы; ж) хойніцкі раён: 211) Пудакова паселіцкага сс.; 212) Загальская Слабодка, 213) Кастрычнікавае лясьніцтва, 214) Храпкоў. з) чачэрскі раён: 215) Зялёны мох заслаўскага сс.;
{{Няма выявы}}
V магілеўская акруга: а) быхаўскі раён: 216) Цюпоўская сяліба гарадзецкага сс.; 217) Шмакі; 218) Пянюгі клятнянскага сс.; 219) Лудчыцы,
лудчыцкага сс.; 220) Мокрае
макранскага сс.; 221) Мамачын чырвона-асавецкага сс.; 222) Давыдавічы чырвона-асавецкага сс.; б) бялыніцкі раён: 223) Замачульле; в) журавіцкі раён: 224) Старасельле бялыніцкага сс.; 225) Добры дуб баканьскага сс.; 226) Вялікая Зімніца, Палянінавічы;
227) Журавічы; г) кармянскі раён: 228) Багдановічы кароцькаўскага сс.; 229) Касыль руднянскага сс.; 230) Карма,
231) Кляпінская буда валынскага сс.; 232) Хізаў; г) касьцюковіцкі раён: 233) Студзянец; д) клімавіцкі раён:
234) Клімавічы, 235) Асмаловічы асмаловіцкага сс.; 236) Балешын, 237) Востраў лазавецкага сс.; 238) Асіньнікі ціманоўскага сс.; 239) Хатунь хатавіцкага сс.; 240) Пустышы, 241) Хвядотава буда галіцкага сс.; е) краснапольскі раён: 242) Карма навасельскага сс.; 243) Пачопы пачопаўскага сс.; 244) Хведараўка кажамякінскага сс.; ж) Крычаўскі раён: 245) Баяры кашанскага сс.; 246) Слабуты маляціцкага сс.; 247) Міткавічы маляціцкага сс.; 248) Шаеўка, 249) Крычаў; з) лупалаўскі раён: 250) Смолка хацкавіцкага сс.; 251) Лыкаў слабадзкога сс.; 252) Кадзіна алехініцкага сс.; 253) Хацкавічы I хацкавіцкага сс.; 254) Сідаравічы, 255) Дарэй тараноўскага сс.; 256) Машанакі машанацкага сс.; 257) Пусты Асавец махаўскага сс.; 258) Махаў махаўскага сс.; 259) Бязьчыньне хацкавіцкі сс.; 260) Ліпца махаўскага сс.; 261) Махава 7, махаўскага сс.;
262) Сухары сухараўскага сс.; і) магілеўскі раён: 263) Магілеў, 264) Палыкавічы палыкавіцкага сс.; 265) Княжыцы; й) прапойскі раён: 266) Прапойск, 267) Ржаўка; к) хоцімскі раён: 268) Хоцімск, 269) Захараўка {{перанос пачатак|ель|нянскага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>namzg2u2m76t22sg4xwrkn31sjtaon2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125143</id>
    <revision>
      <id>289996</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|ель|нянскага}} сс.; 270) Мужычок прасьцінскага сс.; 271) Ціханы I, арлоўскага сс.; 272) Н. Мосін чарняўскага сс.; л) чавускі раён: 273) Пятухоўка антонаўскага сс.; м) чачэвіцкі раён: 274) Збышын грыбавецкага сс.; 275) Стайка чыгірынскага сс.; 276) Шмакі падсель...»</comment>
      <origin>289996</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6321" sha1="7izyeebcpsw9ogi9nhli4dh2hdx34ai" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|ель|нянскага}} сс.; 270) Мужычок прасьцінскага сс.; 271) Ціханы I, арлоўскага сс.; 272) Н. Мосін чарняўскага сс.; л) чавускі раён: 273) Пятухоўка антонаўскага сс.; м) чачэвіцкі раён: 274) Збышын грыбавецкага сс.; 275) Стайка
чыгірынскага сс.; 276) Шмакі падсельскага сс.; 277) Падсёлы падсельскага сс.; 278) Чачэвічы; н) чэрыкаўскі раён: 279) Вушакі, 280) Гарадок горкаўскага сс.; 281) Горкі горкаўскага сс., 282) Вудагі глінскага сс.; 283) Лабанаўка лабанаўскага сс.; 284) Шароеўка; VI мазырская акруга: а) азарыцкі раён: 285) Валасовічы валосавіцкага сс.; б) жыткавіцкі раён:
286) Жыткавічы, 287) Зорка; в) капаткевіцкі раён: 288) Капаткевічы;
г) лельчыцкі раён: 289) Убарская Рудня астражанскага сс.; 290) Турбінка, 291) Жмурная грабянеўскага сс.; д) петрыкаўскі раён: 292) Белкі, 293) Петрыкаў, 294) Капкавічы, 295) Навасёлкі белкаўскага сс. е) юравіцкі раён: 296) Алексічы, 297) Ужынец; VII менская акруга: а) астрашыцка-гарадзецкі раён: 298) Чудзінічы астрашыцкага сс.; 299) Каз. Рудня прылепскага сс.; 300) Беларучы беларуцкага сс.; б) барысаўскі раён: 301) Барысаў, 302) Карсаковічы карсаковіцкага сс.; 303) Брылёў касьцюкоўскага сс.; 304) Убарак мсьціскага сс.; 305) Углы, 306) Лазін лабашаўскага сс.; 307) Воўкаўшчына каршакоўскага сс.; 308) Смаркі веляціцкага сс.; 309) Задор‘е бярозкаўскага сс.; в) вузьдзенскі раён: 310) Галавачы магілянскага сс.;
311) Ялаўка целякоўскага сс.; 312) Сеяцель прысыпскага сс.; 313) Узда,
314) Хароміцкія сл. — пырашаўскага сс.; 315) Чэшын-Слабада каменіцкага сс., 316) Баравыя лашанскага сс.; 317) Падзельнік, 318) Чашын, 319) Чэшынскі востраў камянецкага сс.; 320) Сыманчыцы; г) грэскі раён: 321) Астравок грэскага сс.; 322) Пукаў пукаўскага сс.; д) заслаўскі раён:
323) Мацкі слабадзкога сс.; 324) Хмелеўка акусінскага сс.; 325) Заслаўе, 326) Грыні, 327) Затычына барздынскага сс.; 328) Казекава гатавінскага сс.; 329) Саламарэчча гатавінскага сс.; 330) Закаблукі старасельскага сс.; 331) Чырвоны Кастрычнік старасельскага сс.; 332) Лабэншчына слабадзкога сс.; 333) Келькаўшчына, 334) Навашына ганусінскага сс.; е) капыльскі раён: 335) Капыль, 336) Макрэц вялешынскага сс.; 337) Блеўчыцы быстрыцкага сс.; 338) Аношкі, 339) Якусоўшчына, 340) Заракаўкі браткаўскага сс.; 341) Сьвінка; ж) лагойскі раён: 342) Н. Родзевічы слабадзкога сс.; 343) Гасьцілавічы лагойскага сс.; 344) Аўгустова падонкаўскага сс.; 345) Міхалкавічы коранскага сс.; 346) Порхава падонкаўскага сс.; 347) Моладзі чоркаўскага сс.; з) пухавіцкі раён: 348) Сіротка блонскага сс.; 349) Блонь; і) Самахвалавіцкі раён: 350) Пяцеўшчына самахвалавіцкага сс. 351) Чайкава самахвалавіцкага сс., 352) Набалыцьце падгайскага сс. 353) племгас Калініна, 354) Прылукі, 355) Самахвалавічы, 356) Воўчкавічы; й) смалявіцкі раён: 357) Асавіна верхменскага сс.; 358) Восава
плісскага сс.; к) сьмілавіцкі раён: 359) Запольле карзуноўскага сс.; 360) Карзуны карзуноўскага сс.; 361) Харавічы дукорскага сс.; 362) Гудавічы карзуноўскага сс.; 363) Сьмілавічы, 364) Старына карзуноўскага сс.; л) чэрвенскі раён: 365) Слатвіно, 366) Раванічы, 367) Красная слабада лядзенскага сс.; 368) Кляньнік верхменскага сс.; VIII полацкая акруга: а) асьвейскі раён: 369) Вільканы задзяжанскага сс.; 370) Царкоўка, 371) Кастрова б) валынецкі раён: 372) Лявонішана юзафоўскага сс.; в) ветрынскі раён: 373) Кеўлена Лагавая нацкага сс.; 374) Падсадзьдзе шпакоўскага сс.; 375) Арэхаўка нацкага сс.; 376) Лабуноўшчына варонецка сс.; 377) Варонечы варонецкага сс.; 378) Зазер'е гарадоцкага сс.; 379) Троцкае ліцьвінаўскага сс.; 380) Бязьдзедавічы ліцьвінаўскага сс.; 381) Пяцюлёва ветрынскага сс;. г) вульскі раён: 382) Крупеніна. д) дрысенскі раён: 383) Матулёва, 384) Патрабова цястаўскага сс.; 385) Дрыса; е) лепельскі раён:
386) Пахомлівічы ляхавіцкага сс.; 387) Беляўка ляхавіцкага сс., 388) Пушча&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7izyeebcpsw9ogi9nhli4dh2hdx34ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125144</id>
    <revision>
      <id>289997</id>
      <timestamp>2026-06-23T09:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «вяжи мнѣ вѣниковъ, а знайци мнѣ дубовый прутъ!» Иванька знайшовъ дубовый прутъ. Вотъ коликъ и говора: «би мяне, Иванька!» Иванька ударивъ волика — выскочивъ изъ велика собака! — «Би яще ўдру̀гій!» Иванька ударивъ — выскочивъ ще собака! — «Би яще ўтретьт...»</comment>
      <origin>289997</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5920" sha1="jhb82s7yf2l3onuodmediiq4ltkwtu3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вяжи мнѣ вѣниковъ, а знайци мнѣ дубовый прутъ!» Иванька знайшовъ дубовый прутъ. Вотъ коликъ и говора: «би мяне, Иванька!» Иванька ударивъ волика — выскочивъ изъ велика собака! — «Би яще ўдру̀гій!» Иванька ударивъ — выскочивъ ще собака! — «Би яще ўтретьтій!» кажа воликъ. Иванька ударивъ — выскочивъ и третьтій собака. Тогды воликъ попрощався зъ дятьми и пошовъ. А собаки тыя стали Иваньку служить, и служили вельми хорошѐ: што енъ тольки ни скажа, тоя яны яму̀ и дѣлали. Знайшли яны сабѣ хату и стали у ёй жить. Иванька ходивъ зъ ружжомъ у лѣсъ на охоту, а Маръячка была дома. Вотъ, разъ Иванька пошовъ на охоту, а Маръячка вышла съ хаты. А Юда здѣлався такимъ молотцомъ, и ў дудку йграя! Убачивъ Маръячку и говора: смахни ты, Маръячка, назадъ хусткой, дакъ я перайду къ табѣ, и поженимся, и будемъ жить удвохъ! » Маръячка послухала Юды и махнула хусткой: мора казавъ-бы и ня було — стало ровно. Юда перайшовъ да й кажа: «ну, тяперака махай назадъ!» Маръячка махнула хусткой, — и стало изновъ большое мора. Вотъ Маръячка и пожанилась изъ Юдой. Иде Иванька съ охоты, а Юда здѣлався иголкой, и кажа Маръяццы: «устыркни мяне у стяну! Да якъ будути лѣзть собаки у хату, дакъ ты ихъ ня пускай, а то яны мяне разорвутъ!» Иванька увыйшовъ у хату, а собаки лѣзуть и брешать. Вотъ Маръячка и говора Иваньку: «отгони ты собакъ отъ вокна!» Иванька отогнавъ собакъ. Яны пошли и лягли. На другій день Иванька изновъ пошовъ на охоту, а Юда Маръяццы говора: «ты возьми да бытцомъ-то и захворѣй й посылай Иваньку, штобъ енъ табѣ приносивъ разныхъ зельлявъ!» Вотъ, иде Иванька съ охоты, а яна и захворѣла, и ляжить на пе́чи. Пришовъ Иванька у хату; Маръячка и говора: «ици приняси мнѣ изъ мядвѣдихи молока!» Иванька пошовъ у лѣсъ. А вотъ бягить и мядвѣдиха лѣсомъ. Иванька прицковавъ собаками — отъ, яна утякать. А Иванька кажа: «ня ўтякай, а то конецъ табѣ будя!» Мядвѣдиха стала и говора: «ня би мяне, я табѣ буду у вяликой пригоди. Што ты зъ мяне требуетъ?» — Дай мнѣ свойго молока! Дала яму мядвѣдиха молока, да й кажа: «яна ето ня молока мойго жадая, а смерти твоѐ! Вотъ, пошовъ Иванька домовъ и отдавъ Маръяццы молоко. Яна узяла, понюхала и кажа: «псина псиной и пахня! То, коли-бъ ты мнѣ принесъ вовчицынаго молока, вотъ-ба я очу̀няла!» Пошовъ Иванька изновъ у лѣсъ. Вотъ, иде ёнъ лѣсомъ, а вовчица бяжить. Иванька прицковавъ яѐ собаками — яна утякать. Иванька и говора: «стой, ня ўтякай, а то конецъ табѣ будя!» Вовчица говора: «стой, ня би мяне, Иванька, я табѣ буду у вяликой пригоди. Што ты зъ мяне требуетъ?» — Дай мнѣ свойго молока! Вовчица дала молока и говора: «нѣ, Иванька, яна ня требуя мойго молока, а твоё смерти жадая!» Пошовъ Иванька домовъ и отдавъ Маръяццы молоко. Узяла яна молоко, понюхала да й кажа: «псина псиной и пахня! То, колибъ ты мнѣ принёсъ орловую пе́рку, отъ тогды-бъ я очу̀няла!» Пошовъ Иванька изновъ у лѣсъ. Иде лѣсомъ, ажъ лятить оролъ. Иванька говора: «стой, ня ляти, а то конецъ табѣ будя! Оролъ ставъ и говора: «ня би мяне, я табѣ буду у вяликой пригоди. Што ты йзъ мяне требуешъ?» — Дай мнѣ своѐ пяръѝны! Оролъ говора: «яна ня пяръины моѐ требуя, а смерти твоѐ жадая! И ня давъ яму пяръины. Пошовъ Иванька домовъ и говора: «ня давъ мнѣ пяръины оролъ!» Тогды Маръячка яго посылая: «ици ты, кажа, возьми мнѣ у вятраку̀ за дванатцатыми дверами, подъ ка́мянямъ, промо̀лу! Пошовъ Иванька,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jhb82s7yf2l3onuodmediiq4ltkwtu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125145</id>
    <revision>
      <id>289998</id>
      <timestamp>2026-06-23T09:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «знайшовъ вятракъ, отобивъ дванатцать двярей, и ўзявъ подъ ка́мянямъ промолу. Тольки енъ вышовъ, а двери хляпъ, хляпъ — позачинялися, — собаки и осталѝся тамъ.  {{Водступ|2|em}}Вотъ, пошовъ Иванька домовъ. Иде, иде, ажъ лятить воронъ: «кра, кра! потише, Иванька,...»</comment>
      <origin>289998</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5867" sha1="fab9mrwwrxu8dgakwl23wivwr07y7px" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;знайшовъ вятракъ, отобивъ дванатцать двярей, и ўзявъ подъ ка́мянямъ промолу. Тольки енъ вышовъ, а двери хляпъ, хляпъ — позачинялися, — собаки и осталѝся тамъ.

{{Водступ|2|em}}Вотъ, пошовъ Иванька домовъ. Иде, иде, ажъ лятить воронъ: «кра, кра! потише, Иванька, иди, а то конецъ табѣ будя!» Иванька и пошовъ потихо́ньку. Подыходя икъ дому, а Маръячка выходя на дворъ и говора: «ици ты скорѣй, ня марудь! А то мой животъ болитъ, треба баню топить.» А Юда уже наготовала сухихъ дровъ, штобъ спалить у бани Иваньку. Тогды Маръячка говора: «иди-жъ ты, да скорѣй баню топи!,» Иванька ставъ растапливать, лятить воронъ: «кра, кра! Иванька! повыкидай ты дро́вы сухія, а наклади мокрыхъ пнёвъ, штобъ тольки сипѣли; а то конецъ табѣ будя; твоѐ собаки четвяро двярей отобили!» Иванька тыя дро́вы сухія повыкидавъ, а наклавъ пнёвъ. Прибягая сястра: «топи скорѣй, ня марудь!» Тольки яна пошла, лятить воронъ: «кра, кра! потише, Иванька, топи: твоѐ собаки восьмяро двярей отобили!» Прибягая изновъ сястра: «топи скорѣй, ня марудь. Ти довго щѐ тябе ждать?» Тольки Маръячка пошла, лятить воронъ: «кра, кра! топи Иванька: твоѐ собаки уже одинатцать двярей отобили, послѣднія бъють!» Иванька топя. Прибягая сястра: «ти готова баня?» — Готова! Вотъ Юда здѣлалася блохой, сѣла Маръяццы на плячо, и пришли яны у баню; замкнули зялѣзныя двери и стали паритца. Ажъ прибягаять собаки. Бѣгаять коло бани, да ниякъ ня улѣзуть. «Проси, Иванька, штобъ Маръячка отчинила трошки двярей!» Иванька ставъ просить, Маръячка отчинила яму тольки глазомъ проглянуть. А лапы няльзя заложить. «Проси, Иванька, штобъ ящѐ отчинила хоть трошки!» Иванька ставъ просить, штобъ яще хоть трошки отчинила. Маръячка и говора: «зачимъ табѣ лядѣть: ты ўже тягався по свѣту, якъ и народився — наглѣдився!» Ну, отчинила яму̀ ще трошки. Вотъ, собака засадивъ свою лапу, да якъ ирванувъ, — такъ зялѣзныя двери пополамъ! Уско̀чили собаки, ухватили Юду и разорвали. Маръячка узяла сабѣ зубъ Юды, и заховала ў карманъ.

{{Водступ|2|em}}Пошли яны тогды у свѣтъ. Ходили, ходили, пришли къ цару. Иванька и жанився на царевни. Згуляли вясельля, повяли уже ихъ ложить спать. И Маръячка пошла зъ ими. Лягли спать; вотъ Маръячка устала да зубъ и подклала подъ головы Иваньку. Зубъ той и ўгрузъ Иваньку у лысину. Ляжить ёнъ няживый. Тогды собаки гово́рать: «што намъ дѣлать? Нумъ, побягимъ удвохъ у лѣсъ, а ты стой тутъ, да Иваньки стяражи!» Вотъ яны и побѣгли удвохъ у лѣсъ. Бягать яны лѣсомъ, ажъ иде мядвѣдиха. Собаки побѣгли яѐ догонять, а яна ўтякать. Собаки й гово́рать: «стой, ня утякай, а то конецъ табѣ будя! Ты-жъ намъ общалась, што я буду вамъ у вяликой пригоди!» И повяли яѐ къ Иваньку. Стала яна вырывать зубъ, а зубъ выскочивъ изъ Иваньки, да ёй у лобъ! Иванька отживъ, а мядвѣдиха ляжить няжива. Собаки гово́рать: «ну, ще намъ обящалася вовчица. Ходемъ изновъ у лѣсъ!» Побѣгли собаки, знайшли вовчицу и привяли. Стала вовчица зубъ вытягать; отъ, той зубъ выскочивъ зъ мядвѣдихи да вовчицы у лысину, и ўбивъ яѐ. А мядвѣдиха стала жива. Тогды собаки гово́рать: «яще-жъ намъ обящався оролъ!» Побѣгли яны ў лѣсъ орла шукать. Знайшли собаки орла и повяли яго зубъ вырывать. Вотъ, оролъ ставъ вырывать зубъ. Зубъ той потскочивъ, да ня попавъ орлу по лысини, да тольки по перьяхъ, и ўгрузь у зямлю на цѣлый сажань. Вовчица и отживилась.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fab9mrwwrxu8dgakwl23wivwr07y7px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>289999</id>
      <parentid>289998</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gabix</username>
        <id>3485</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>289999</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5866" sha1="bg4r4ss45msafvj1vshk7i0ni1cnrpm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Gabix&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;знайшовъ вятракъ, отобивъ дванатцать двярей, и ўзявъ подъ ка́мянямъ промолу. Тольки енъ вышовъ, а двери хляпъ, хляпъ — позачинялися, — собаки и осталѝся тамъ.

{{Водступ|2|em}}Вотъ, пошовъ Иванька домовъ. Иде, иде, ажъ лятить воронъ: «кра, кра! потише, Иванька, иди, а то конецъ табѣ будя!» Иванька и пошовъ потихо́ньку. Подыходя икъ дому, а Маръячка выходя на дворъ и говора: «ици ты скорѣй, ня марудь! А то мой животъ болитъ, треба баню топить.» А Юда уже наготовала сухихъ дровъ, штобъ спалить у бани Иваньку. Тогды Маръячка говора: «иди-жъ ты, да скорѣй баню топи!» Иванька ставъ растапливать, лятить воронъ: «кра, кра! Иванька! повыкидай ты дро́вы сухія, а наклади мокрыхъ пнёвъ, штобъ тольки сипѣли; а то конецъ табѣ будя; твоѐ собаки четвяро двярей отобили!» Иванька тыя дро́вы сухія повыкидавъ, а наклавъ пнёвъ. Прибягая сястра: «топи скорѣй, ня марудь!» Тольки яна пошла, лятить воронъ: «кра, кра! потише, Иванька, топи: твоѐ собаки восьмяро двярей отобили!» Прибягая изновъ сястра: «топи скорѣй, ня марудь. Ти довго щѐ тябе ждать?» Тольки Маръячка пошла, лятить воронъ: «кра, кра! топи Иванька: твоѐ собаки уже одинатцать двярей отобили, послѣднія бъють!» Иванька топя. Прибягая сястра: «ти готова баня?» — Готова! Вотъ Юда здѣлалася блохой, сѣла Маръяццы на плячо, и пришли яны у баню; замкнули зялѣзныя двери и стали паритца. Ажъ прибягаять собаки. Бѣгаять коло бани, да ниякъ ня улѣзуть. «Проси, Иванька, штобъ Маръячка отчинила трошки двярей!» Иванька ставъ просить, Маръячка отчинила яму тольки глазомъ проглянуть. А лапы няльзя заложить. «Проси, Иванька, штобъ ящѐ отчинила хоть трошки!» Иванька ставъ просить, штобъ яще хоть трошки отчинила. Маръячка и говора: «зачимъ табѣ лядѣть: ты ўже тягався по свѣту, якъ и народився — наглѣдився!» Ну, отчинила яму̀ ще трошки. Вотъ, собака засадивъ свою лапу, да якъ ирванувъ, — такъ зялѣзныя двери пополамъ! Уско̀чили собаки, ухватили Юду и разорвали. Маръячка узяла сабѣ зубъ Юды, и заховала ў карманъ.

{{Водступ|2|em}}Пошли яны тогды у свѣтъ. Ходили, ходили, пришли къ цару. Иванька и жанився на царевни. Згуляли вясельля, повяли уже ихъ ложить спать. И Маръячка пошла зъ ими. Лягли спать; вотъ Маръячка устала да зубъ и подклала подъ головы Иваньку. Зубъ той и ўгрузъ Иваньку у лысину. Ляжить ёнъ няживый. Тогды собаки гово́рать: «што намъ дѣлать? Нумъ, побягимъ удвохъ у лѣсъ, а ты стой тутъ, да Иваньки стяражи!» Вотъ яны и побѣгли удвохъ у лѣсъ. Бягать яны лѣсомъ, ажъ иде мядвѣдиха. Собаки побѣгли яѐ догонять, а яна ўтякать. Собаки й гово́рать: «стой, ня утякай, а то конецъ табѣ будя! Ты-жъ намъ общалась, што я буду вамъ у вяликой пригоди!» И повяли яѐ къ Иваньку. Стала яна вырывать зубъ, а зубъ выскочивъ изъ Иваньки, да ёй у лобъ! Иванька отживъ, а мядвѣдиха ляжить няжива. Собаки гово́рать: «ну, ще намъ обящалася вовчица. Ходемъ изновъ у лѣсъ!» Побѣгли собаки, знайшли вовчицу и привяли. Стала вовчица зубъ вытягать; отъ, той зубъ выскочивъ зъ мядвѣдихи да вовчицы у лысину, и ўбивъ яѐ. А мядвѣдиха стала жива. Тогды собаки гово́рать: «яще-жъ намъ обящався оролъ!» Побѣгли яны ў лѣсъ орла шукать. Знайшли собаки орла и повяли яго зубъ вырывать. Вотъ, оролъ ставъ вырывать зубъ. Зубъ той потскочивъ, да ня попавъ орлу по лысини, да тольки по перьяхъ, и ўгрузь у зямлю на цѣлый сажань. Вовчица и отживилась.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bg4r4ss45msafvj1vshk7i0ni1cnrpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125146</id>
    <revision>
      <id>290000</id>
      <timestamp>2026-06-23T10:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=спа|к=трэбілася}} некалькі часу, каб яна раскусіла Любу па-сапраўднаму, знайшла ў ёй новыя якасці і праз яе (чаго ніяк не чакала) убачыла і пазнала новыя грані жыцця. Не ўсё так проста на свеце! Можна сказаць, што праз гэта практычная натур...»</comment>
      <origin>290000</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="5j3szcpmqp0e8yps0nr8ki7g0jkn813" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=спа|к=трэбілася}} некалькі часу, каб яна раскусіла Любу па-сапраўднаму, знайшла ў ёй новыя якасці і праз яе (чаго ніяк не чакала) убачыла і пазнала новыя грані жыцця. Не ўсё так проста на свеце! Можна сказаць, што праз гэта практычная натура Валі Іваноўскай узбагацілася.

{{Водступ|2|em}}Валя мела тады дваццаць тры гады. Гэта была душа ясная і галава моцная. Яна пражыла дзіцячыя і першыя гады юнацтва ў маёнтку і пакуль бацька не аддаў яе вучыцца — кожны дзень насіла яму абед у кузню. Так было там узаконена — абед — поўгадзіны, а кузня далёка ад хаты. Малады кавальчук, бацькаў падручны, пачаў нешта вельмі зарана на яе прыглядацца: у рухавым падростку ён пазнаваў будучую прыгожую жанчыну. Гэты кавальчук быў бландзіністы, тонкі і стройны. Калі ёй было восемнаццаць год, яна першы раз прыехала дадому на двухтыднёвыя вакацыі, была дома за госцю і ўжо не з абавязку, а з ахвоты панесла бацьку абед. Кавальчук раптам убачыў, што перад яго вачыма не падростак, а як мае быць сфармаваная дзяўчына. Ён на яе так паглядзеў, што яна пачырванела, аднак-жа крыху замарудзіла, калі трэба было ісці. Кавальчуку раптам спатрэбілася ісці цераз двор к тачылу і як-раз тады, калі яна пайшла. Вельмі можа быць, што яны адно аднаго зразумелі без слоў.

{{Водступ|2|em}}— Я падыйду ўвечары пад вашу хату, — сказаў ён.

{{Водступ|2|em}}— Чаго? — бліснула яна вачыма і больш нічога не сказала.

{{Водступ|2|em}}Вечарам кавальчук трымаў яе за рукі — абое нясмелыя і збянтэжаныя. Яго мучыў сум, што цяпер цісне мароз і навокал горы снегу. Назаўтра яна паехала і ўжо ўночы, у горадзе, злезшы з воза, скарчанелая і змучаная доўгай дарогай, {{перанос пачатак|п=ад|к=чувала}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5j3szcpmqp0e8yps0nr8ki7g0jkn813</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125147</id>
    <revision>
      <id>290001</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=ад|к=чувала}} на сваіх руках яго рукі і бачыла пасму белых валасоў над яго брывом. Пад дзень, адагрэўшыся ў пасцелі, яна адчула неспакой у сэрцы і мласць у целе. На сваіх руках яго рукі яна яшчэ ўсё адчувала. І такое адчуванне варочалася да...»</comment>
      <origin>290001</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2980" sha1="ffapju7i6bp27pbkgu49daqac7yhahx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=ад|к=чувала}} на сваіх руках яго рукі і бачыла пасму белых валасоў над яго брывом. Пад дзень, адагрэўшыся ў пасцелі, яна адчула неспакой у сэрцы і мласць у целе. На сваіх руках яго рукі яна яшчэ ўсё адчувала. І такое адчуванне варочалася да яе часта праз векалькі тыдняў. За ёю хадзілі хлопцы, але ніводзін не быў падобен да яго. Калі ўсе ўлетку раз‘язджаліся, яна сказала сваім блізкім сяброўкам:

{{Водступ|2|em}}— Я яшчэ тры гады буду круціць хлопцам галовы, а тады выбяру таго, каторы мне да густу, і пайду за яго замуж.

{{Водступ|2|em}}Прыехаўшы дадому, яна кавальчука не ўбачыла: ён быў у арміі. Праўда, пачуццё да яго прытупілася, але зусім не прайшло. Вядома, тут справа была не ў якіх-небудзь асаблівых яго якасцях, а толькі ў тым, што гэта быў першы хлопец, які даў ёй зразумець, што яна ўжо вышла з падросткаў і разварушыў яе дзявочыя імкненні. Пасля, не скончыўшы навукі, ёй прышлося з бацькам уцячы ў Менск. Тут яна часамі спатыкала старых знаёмых, але вельмі цеснай дружбы ні з кім не мела. Яна думала аб бацьку і сабе. Можна сказаць, бацька аставаўся на яе рукі — ён быў ужо стары. Яна бачыла, як жыццё пасля вайны пакрысе ў спакайнейшыя ўваходзіць берагі, часамі ў яе ўзнікала думка вучыцца далей, але разам з тым яна рвалася да настаўніцкай працы — тут была пэўная рамантыка, хоць сядзела яна ў ёй неглыбока. Яна хадзіла ў кіно і адным дыхам перачытвала кнігі. Яна думала так: „Вайна скончылася, цяпер з кожным годам жыццё будзе паляпшацца, можна пайсці вучыцца, а калі вельмі цяжкая навука будзе — я ўжо і так магу знайсці добрую працу“. Далей гэтага яна думкамі не забягала. Калі яна ўбачыла Любу і соннае дзіця на стале пры&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ffapju7i6bp27pbkgu49daqac7yhahx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125148</id>
    <revision>
      <id>290002</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «вядры і даведалася, што больш вікога і нічога ў Любы няма — яе агарнуў жах — як, напэўна, страшна так жыць! Сэрца яе да болю сціснулася і яна, ведаючы ўжо, дзе жыве Шпулькевіч, з абурэннем да яго павяла туды Любу. Ведала, што, напэўна, яны не да чаго не дагав...»</comment>
      <origin>290002</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2728" sha1="sdwg8hlacol3zxr9yokg89tanmgkpwc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;вядры і даведалася, што больш вікога і нічога ў Любы няма — яе агарнуў жах — як, напэўна, страшна так жыць! Сэрца яе да болю сціснулася і яна, ведаючы ўжо, дзе жыве Шпулькевіч, з абурэннем да яго павяла туды Любу. Ведала, што, напэўна, яны не да чаго не дагаворацца і тады яна, назваўшыся любінай сяброўкай, пойдзе да яго смела і хоць адхвошча яго па твары. Убачыла яна Любу назаўтра пад вечар на занятках. Люба ўжо чытала зсобныя словы. З заняткаў пайшлі разам і зайшлі да Любы. Дарогай Валя запытала:

{{Водступ|2|em}}— Што ён табе сказаў?

{{Водступ|2|em}}— Дарэмна я да яго хадзіла, ён не ведае, дзе жыве той.

{{Водступ|2|em}}— Хто той?

{{Водступ|2|em}}— Бацька дзіцяці.

{{Водступ|2|em}}— Чакай, хіба гэта не Шпулькевіч? Чаго-ж ты мне адразу не сказала? А гэты не пры чым?

{{Водступ|2|em}}Злосная Валя ўвайшла ў любіну кватэру, не думаючы і толькі там агледзелася, што яе акружае. “Столь гатова была ўпасці, але яе трымалі тры свежа абструганыя жардзіны. Пабітыя шыбы ў акне былі старанна пасклейваны тоўстай паперай.
Сцены нядаўна пабелены, яшчэ нават і рэшта вапны стаяла ў вядры. Валя не ўбачыла на ложку
тых ранейшых лахманоў, аднак-жа тут яшчэ многа было такога, чаму яна здзівілася, і цяпер таксама зашчымела яе сэрца:

{{Водступ|2|em}}— Тут гэтае дзіця радзілася?

{{Водступ|2|em}}— Тут.

{{Водступ|2|em}}— А хто пры гэтым быў?

{{Водступ|2|em}}— Нікога.

{{Водступ|2|em}}— Гэта цяжка раджаць? — ужо з чыста дзявочай цікаўнасцю пытала Валя.

{{Водступ|2|em}}— Большай пакуты мусіць на свеце няма. Але ў мяне гэта было таму, што я крыху не данасіла,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sdwg8hlacol3zxr9yokg89tanmgkpwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Люба Лук’янская (1937).pdf/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125149</id>
    <revision>
      <id>290003</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «я натрудзілася страшэнна была і напэўна ад гэтага мне так цяжка было.  {{Водступ|2|em}}— Як натрудзілася?  {{Водступ|2|em}}Люба скінула верхнюю вопратку і сцягла з пляча кашулю. На плячы была зусім чорная пляма.  {{Водступ|2|em}}— Што гэта?  {{Водступ|2|em}}Люба расказ...»</comment>
      <origin>290003</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2826" sha1="ie3r96oy4cdub3ztm5xd9e9zzmblj67" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;я натрудзілася страшэнна была і напэўна ад гэтага мне так цяжка было.

{{Водступ|2|em}}— Як натрудзілася?

{{Водступ|2|em}}Люба скінула верхнюю вопратку і сцягла з пляча кашулю. На плячы была зусім чорная пляма.

{{Водступ|2|em}}— Што гэта?

{{Водступ|2|em}}Люба расказвала доўга, і Валя не сказала ніводнага слова, пакуль не даслухала да канца.

{{Водступ|2|em}}— А чаму ты так цярпела?

{{Водступ|2|em}}— Каб я пусціла дошку, яны ўбачылі-б усё, што там рабілася.

{{Водступ|2|em}}— Цябе ўсё адно гаспадар прагнаў. То чаго ты перад ім таілася?

{{Водступ|2|em}}— А Рыльскі?

{{Водступ|2|em}}— Рыльскі не мог быць не ўзброены, ён уцёк-бы і яшчэ нагнаў-бы жаху на млынара з яго шваграм.

{{Водступ|2|em}}— Я не ведаю як тут табе сказаць, Рыльскі быў са мною як брат родны, а ўсе да мяне як звяры. А яму і ўсім там трэба было есці, у лесе седзячы. А каб убачылі, што Рыльскі ў млын прыходзіць, гэта нашкодзіла-б і яму, і ўсім ім.

{{Водступ|2|em}}З гэтага моманту Валя пачала бачыць у Любе не тое, што бачыла раней: яна навылет не відна, і не такое простае ў яе жыццё і можа быць нават не вельмі ёй гэтая валіна ласка і патрэбна — шуканне Шпулькевіча, пустыя агульныя словы, з якіх нават і не відаць, што ў яе, у Валі, па-сапраўднаму балела сэрца, калі яна бачыла яе дзіця пад паветкай на стале. Дружба сапраўдная пачынаецца тады, калі людзі як мае быць ведаюць адзін аднаго. Валя адчула сябе тут быццам лішняй і непатрэбнай. Тут жыццё не такое прымітыўнае, а складанае, хоць і месціцца яно ў шалупінні прымітыўнай просталінейнасці. Валя стаяла пры акне і глядзела, як Люба мыла сына, як {{перанос пачатак|п=на|к=дзявала}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ie3r96oy4cdub3ztm5xd9e9zzmblj67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125150</id>
    <revision>
      <id>290005</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = 4. Мѣдзяный вовкъ  | безаўтара =   | год       = 1887 год  | пераклад  =   | секцыя    = Беларуская народная казка  | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/3|3. Хортки]]  | наступны  = Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳич...»</comment>
      <origin>290005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="917" sha1="9yxun4iw80pqeg4ygqsix04q7h6af3c" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = 4. Мѣдзяный вовкъ
 | безаўтара = 
 | год       = 1887 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Беларуская народная казка
 | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/3|3. Хортки]]
 | наступны  = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/5|5. Мѣдзяный вовкъ]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf&quot; from=&quot;70&quot; to=&quot;76&quot; fromsection=&quot;4&quot; tosection=&quot;4&quot; /&gt;
-----------
{{Крыніцы}}
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>9yxun4iw80pqeg4ygqsix04q7h6af3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>290007</id>
      <parentid>290005</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>290007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="hsck36ym6bq4m9txzkoo7xjxflc8cd9" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = 4. Мѣдзяный вовкъ
 | безаўтара = 
 | год       = 1887 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Беларуская народная казка
 | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/3|3. Хортки]]
 | наступны  = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/5|5. Юда — беззаконный чертъ]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf&quot; from=&quot;70&quot; to=&quot;76&quot; fromsection=&quot;4&quot; tosection=&quot;4&quot; /&gt;
-----------
{{Крыніцы}}
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>hsck36ym6bq4m9txzkoo7xjxflc8cd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125151</id>
    <revision>
      <id>290008</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = 5. Юда — беззаконный чертъ  | безаўтара =   | год       = 1887 год  | пераклад  =   | секцыя    = Беларуская народная казка  | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/4|4. Мѣдзяный вовкъ]]  | наступны  = Бѣлорусскій сборникъ (1885—...»</comment>
      <origin>290008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="j5fxemiqrgs8uwxpf9nh9kg7q8eazn0" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = 5. Юда — беззаконный чертъ
 | безаўтара = 
 | год       = 1887 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Беларуская народная казка
 | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/4|4. Мѣдзяный вовкъ]]
 | наступны  = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/6|6. б, варіантъ]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf&quot; from=&quot;76&quot; to=&quot;80&quot; fromsection=&quot;5&quot; tosection=&quot;5&quot; /&gt;
-----------
{{Крыніцы}}
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>j5fxemiqrgs8uwxpf9nh9kg7q8eazn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>290009</id>
      <parentid>290008</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gleb Leo</username>
        <id>2440</id>
      </contributor>
      <origin>290009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="t7p9ip93w36arfhw6krf6zsp3m7te3h" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = 5. Юда — беззаконный чертъ
 | безаўтара = 
 | год       = 1887 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Беларуская народная казка
 | папярэдні = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/4|4. Мѣдзяный вовкъ]]
 | наступны  = [[Бѣлорусскій сборникъ (1885—1912)/3/Сказки миѳическія/6|6. б, варіантъ]]
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Романов Е. Р. Бѣлорусскій сборнікъ. Томъ первый. Губерніѧ могилевскаѧ. Выпускъ третий. Сказки. Витебскъ. 1887.pdf&quot; from=&quot;76&quot; to=&quot;80&quot; fromsection=&quot;5&quot; tosection=&quot;5&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>t7p9ip93w36arfhw6krf6zsp3m7te3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Волаты (1929).pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>125152</id>
    <revision>
      <id>290010</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «весялоўскага сс.; 389) Лепель, 390) Ст. Валосавічы, 391) Альховічы пышнянскага сс.; 392) Цясны валасовіцкага сс.; ж) полацкі раён: 393) Малыя Жарцы сястронскага сс.; 394) Дахнары булаўскага сс.; 395) Стрыкялі громаўскага сс.; 396) Юравічы юравіцкага сс.; 397) Еўніна саланіцкаг...»</comment>
      <origin>290010</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="pouk1ub0ltwd80eqzipj5wsjgts3r3r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;весялоўскага сс.; 389) Лепель, 390) Ст. Валосавічы, 391) Альховічы
пышнянскага сс.; 392) Цясны валасовіцкага сс.; ж) полацкі раён: 393) Малыя Жарцы сястронскага сс.; 394) Дахнары булаўскага сс.; 395) Стрыкялі громаўскага сс.; 396) Юравічы юравіцкага сс.; 397) Еўніна саланіцкага сс.; 398) Замкі юравіцкага сс.; 399) Студзяная юравіцкага сс.; 400) Калатоўкі, 401) Лагуны громаўскага сс.; 402) Чорнае юравіцкага сс.; 403) Залесьсе Юравіцкага сс.; з) расонскі раён: 404) Сітнякі красноборскага сс. 405) Булыніна старадворскага сс.; 406) Запрудзьдзе гарбачэўскага сс.; 407) Межава зьмітраўскага сс.; 408) Масткі гарбачэўскага сс.; 409) Альбрэхтава
альбрэхтаўскага сс.; 410) Чарэкаўка дворынскага сс.; 411) Тукалава, 412) Воўкава;
{{Няма выявы}}
IX з-за меж БССР. 413) Вял. Баяры андрэненскай вол. дзьвінскага пав., 415) Цыканы Краслаўскае вол. дзьвінскага пав.[[Волаты (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Зразумела, што частка назваў з асноваю воўк — можа быць вытлумачана наяўнасьцю воўка на вывучаемай мной тэрыторыі і адлюстраваньнем яго існаваньня тутака ў назвах географічных об‘ектаў і людзей. Але гэтая частка ня можа быць шматлічнай, як і групы іншых назваў, што адлюстроўваюць тыя або іншыя элемэнты мясцовага краявіду[[Волаты (1929)/Увагі#162)|&lt;sup&gt;162&lt;/sup&gt;)]]. Гэта даводзіцца параўнаньнем колькасьці назваў паселішчаў з асноваю воўк у б. губэрнях на вывучаемай мной тэрыторыі і ў іншых б. губэрнях б. Расіі. Так у ленінградзкай губ. — 10 такіх назваў, у пскоўскай — 45, смаленскай — 45, цьвярской — 25,
маскоўскай — 9, уладзімірскай — 12, Яраслаўскай — 18, кастрамской — 26[[Волаты (1929)/Увагі#163)|&lt;sup&gt;163&lt;/sup&gt;)]], калускай — 10, Арлоўскай — 13, курскай — 8, тульскай — 7, разанскай — 9,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pouk1ub0ltwd80eqzipj5wsjgts3r3r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>