Вікікрыніцы bewikisource https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікікрыніцы Размовы пра Вікікрыніцы Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Аўтар Размовы пра аўтара Старонка Размовы пра старонку Індэкс Размовы пра індэкс TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 102 11764 290184 272225 2026-06-25T08:30:16Z By-isti 3554 /* Аповесці */ 290184 wikitext text/x-wiki {{Пра аўтара | Прозвішча =Чорны | Імёны =Кузьма | Першая літара прозвішча =Ч | Варыянты імёнаў =сапр. Мікола Раманоўскі; псеўданімы: Максім Алешнік і інш. | Апісанне =беларускі пісьменнік | Іншае = | ДН =24 чэрвеня 1900 | Месца нараджэння =Лапацічы Слуцкага павету (Капыльскі раён) | ДС =22 лістапада 1944 | Месца смерці =Менск, Беларуская ССР | Выява =Kuźma Čorny.jpg | Вікіпедыя =:be:Кузьма Чорны | Вікіпедыя2 =:be-x-old:Кузьма Чорны | Вікіцытатнік =Кузьма Чорны | Вікісховішча =Category:Kuźma Čorny | Катэгорыя =Кузьма Чорны}} {{All works‎}} ==Раманы== *[[Сястра]] (1927) *{{Скан|[[Зямля (1928)]]|Зямля (1928).pdf}} (1928) *[[Ідзі, ідзі]] (1930) *{{Скан|[[Бацькаўшчына (1932)]]|Бацькаўшчына (1932).pdf}} (1932) *{{Скан|[[Трэцяе пакаленне]]|Трэцяе пакаленне (1935).pdf}} (1935) *[[Пошукі будучыні]] (1943) *[[Вялікі дзень]] (1944) *[[Млечны Шлях (Чорны)]] (1944) ==Зборнікі апавяданняў== * {{Скан|[[Апавяданьні (Чорны, 1925)|Апавяданьні]]|Апавяданьні (Чорны, 1925).pdf}}. {{Fine|Менск: Выданьне ЦБ Маладняка, 1925}} ** [[Быльнікавы межы]] ** [[Мяшчане ў густой пары]] ** [[Максімка (Чорны)|Максімка]] * {{Скан|[[Срэбра жыцьця (1925)|Срэбра жыцьця]]|Срэбра жыцьця (1925).pdf}}. {{Fine|Менск: Выданьне ЦБ Маладняка, 1925}} ** [[Срэбра жыцьця (Чорны, апавяданьне)|Срэбра жыцьця]] ** [[Мельнікі (Чорны)|Мельнікі]] ** [[Малюнак (Чорны)|Малюнак]] ** [[Ня пі густога чаю]] * {{Скан|[[Па дарозе (1926)|Па дарозе]]|Па дарозе (1926).pdf}}. {{Fine|Менск: Выданьне ЦБ Маладняка, 1926}} ** [[Па дарозе (Чорны, апавяданьне)|Па дарозе]] ** [[Восень і радасьць]] ** [[Забойства (Чорны)|Забойства]] * {{Скан|[[Пачуцьці (1926)|Пачуцьці]]|Пачуцьці (1926).pdf}}. {{Fine|Менск: Дзяржаўнае Выдавецтва Беларусі, 1926}} ** [[Вечар (Чорны)|Вечар]] ** [[Буланы (Чорны)|Буланы]] ** [[Пачуцьці (Чорны, апавяданьне)|Пачуцьці]] ** [[Парфір Кіяцкі]] * [[Хвоі гавораць (Чорны, зборнік)|Хвоі гавораць]]. {{Fine|Менск: Дзяржаўнае Выдавецтва Беларусі, 1926}} ** [[Хвоі гавораць (Чорны, апавяданьне)|Хвоі гавораць]] ** [[На пыльнай дарозе]] ** [[Пробуюць грушы шумець]] ** [[Маленькая драма (Чорны)|Маленькая драма]] ** [[Захар Зынга]] ** [[Гаворка ўночы ў дарозе]] * {{Скан|[[Верасьнёвыя ночы (1929)|Верасьнёвыя ночы]]|Верасьнёвыя ночы (1929).pdf}}. {{Fine|Менск: Беларускае Дзяржаўнае Выдавецтва, 1929}} ** [[Верасьнёвыя ночы (Чорны, апавяданьне)|Верасьнёвыя ночы]] ** [[Трагедыя майго настаўніка]] ** [[Веснавыя дарогі]] ** [[Начлег у вёсцы Сінегах]] ** [[Буры (Чорны)|Буры]] ** [[Як мы пакінулі хутар]] ** [[Выпадак увосень]] ** [[Па дарозе (Чорны, апавяданьне)|Па дарозе]] ** [[Не хачу гэтак]] ** [[Забойства (Чорны)|Забойства]] ** [[Мельнікі (Чорны)|Мельнікі]] ** [[Спатканьне (Чорны)|Спатканьне]] * {{Скан|[[Брыгадзіравы апавяданьні (1932)|Брыгадзіравы апавяданьні]]|Брыгадзіравы апавяданьні (1932).pdf}}. {{Fine|Менск: Дзяржаўнае Выдавецтва Беларусі, ЛіМ, 1932}} ** [[Мадэльшчык Пархвіенка]] ** [[Броня Казакевіч]] ** [[Рамонтная брыгада]] ** [[Вінгель]] ** [[Браты (Чорны)|Браты]] ** [[Спатканьні з васпаватым чалавекам]] * {{Скан|[[Кат у белай манішцы (1942)|Кат у белай манішцы]]|Кат у белай манішцы (1942).pdf}}. {{Fine|[Масква]: Выданне газеты «Совецкая Беларусь», 1942}} ** [[Кат у белай манішцы (Чорны, апавяданне)|Кат у белай манішцы]] ** [[Далікацтва каля вісельні]] ** [[Дубовая галава і сабачая натура]] ** [[Тонкая душа тоўстай гадзіны]] ** [[Берлінскі анучнік]] ** [[«Выхваляўся, выхваляўся ды і здох»]] ** [[Цудоўная педагогіка]] === Выбранае === * {{Скан|[[Выбраныя апавяданьні (Чорны, 1932)|Выбраныя апавяданьні]]|Выбраныя апавяданьні (Чорны, 1932).pdf}}. {{Fine|Менск: Дзяржаўнае Выдавецтва Беларусі, ЛіМ, 1932}} * {{Скан|[[Два апавяданьні (1932)|Два апавяданьні]]|Два апавяданьні (1932).pdf}}. {{Fine|Менск: Дзяржаўнае Выдавецтва Беларусі, ЛіМ, 1932}} ==Апавяданні== * [[Брыгадзірава памылка]] // {{Fine|[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]]. — Красавік 1933. — [[Полымя (часопіс)/1933/4|№4]]}} * [[Мураваны скляпок]] // {{Fine|[[Полымя (часопіс)|Полымя рэволюцыі]]. — 1935. — [[Полымя (часопіс)/1935/7|№7]]}} * [[Макаркавых Волька]] // {{Fine|[[Полымя (часопіс)|Полымя рэволюцыі]]. — 1938. — [[Полымя (часопіс)/1938/5|№5]]}} * [[Родныя мясціны (Чорны)|Родныя мясціны]] // {{Fine|[[Звязда (газета)|Звязда]]. — 12 лістапада 1939. — [[Звязда (газета)/1939/260|№260 (6537)]]}} ==Аповесці== *[[Лявон Бушмар]] (1929) *[[Вясна (Чорны)]] *[[Люба Лук’янская (1937)]] *[[Скіп’ёўскі лес]] *[[Насцечка]] (1941) *[[Заўтрашні дзень]] (1944) ==Артыкулы== *[[Небеларуская мова ў беларускай літаратуры]] *[[Аб Эдуарду Самуйлёнку]] *[[Абуджаць лепшыя думкі i пачуцці чытача]] *[[Аб зборніку «Гартаванне»]] *[[Гістарычная справядлівасць]] *[[Аб нашай гордасці]] *[[Быў час у жыцці беларускага народа]] *[[Не верце ніводнаму нямецкаму слову!]] *[[Новая пара гістарычнага жыцця беларускага народа]] *[[Аб сваім новым рамане]] *[[Абаронцы нямецкай тыфознай вошы]] *[[«Акадэмічны» фрыц]] *[[Беларускае мастацтва ў часе Вялікай Айчыннай вайны]] *[[Беларуская проза і драматургія часу Айчыннай вайны]] *[[Беларускі народ змагаецца з акупантамі]] *[[Беларускія літаратары ў дні Айчыннай вайны]] *[[Берлінскі анучнік]] *[[Блізак час расплаты]] *[[Будзем адзінадушнымі і непахіснымі]] *[[Бургомістр і курыца]] *[[Варочаецца жыццё]] *[[Васіль Сымонавіч Кедрык]] *[[Ваўкі ратуюць скуру]] *[[Верная дачка беларускага народа]] *[[Вёска на новым шляху]] *[[Вучоба і творчасць пачынаючых літаратараў]] *[[«Выхваляўся, выхваляўся ды і здох»]] *[[Вялікая школа для ўсіх тэатраў]] *[[Вялікі паэт беларускага народа]] *[[Гаўляйтар і яго падлізнікі]] *[[Гаўляйтарская «акадэмія»]] *[[Да беларускага народа]] *[[Далікацтва каля вісельні]] *[[Дзень добры, беларуская зямля!]] *[[Дзесяць год]] *[[Думкі аб з’ездзе]] *[[Думкі і імкненні народа]] *[[Думкі пра Паўлюка Труса]] // {{Fine|[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 3 верасня 1939. — [[Літаратура і мастацтва (газета)/1939/31|№31 (445)]]}} *[[Дух прагнасці]] *[[Жыла і жыць будзе беларуская зямля!]] *[[Замест паштовае скрынкі]] *[[Заплацім пану і яго паслугачу]] *[[Заработак]] *[[Заўвага да перакладаў мастацкае літаратуры]] *[[Заўвагі да стылёвых тэндэнцый у творчасці Сяргея Знаёмага]] *[[Заўвагі пра драматургію]] *[[Збіраць і выкарыстоўваць вопыт творчай работы]] *[[З’езд дэлегатак — сялянак і батрачак]] *[[Кат у белай манішцы]] *[[«Кось, кось, пакуль у аглоблі»]] *[[Крывавы апякун]] *[[Леў Даватар]] *[[Леў Талстой]] *[[Літаратурныя творы прозай вясковых аўтараў]] *[[Мае творчыя планы на 1940 год]] // {{Fine|[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 1 студзеня 1940. — [[Літаратура і мастацтва (газета)/1940/1|№1 (457)]]}} *[[Максім Горкі]] *[[Маладыя празаікі]] *[[Мая «Ірынка»]] *[[Мінск (Чорны)]] *[[Мы ведаем, хто наш вораг]] *[[На нашай зямлі хоча гаспадарыць нямецкі пан]] *[[На трыбуне «просты чалавек»]] *[[Народная нянавісць]] *[[Настаў вялікі дзень]] *[[Наша армія і народ — адзіны]] *[[Наша вясна]] *[[Наша мова дасягнула вялікага росквіту]] *[[Не вер вушам сваім]] *[[Некалькі заўваг да вучобы пачынаючых пісьменнікаў]] *[[Немцы знішчаюць беларускую культуру]] *[[Немцы знішчаюць беларускую культуру, топчуць асвету і навуку, мастацтва і літаратуру]] *[[Немцы ўстанаўляюць паншчыну]] *[[Нямецкае вараннё над Случчынай]] *[[Нямецкая цаца шырокага спажывання]] *[[Нямецкі паслугач выў, як сука]] *[[Нямецкія фашысты знішчаюць культуру беларускага народа]] *[[Па слядах нямецкага заваёўніцтва]] *[[Павысіць літаратурную тэхніку]] *[[Паганыя косці]] *[[Палкаводзец Сацыялістычнай Арміі]] *[[Паэт народа]] *[[Перад другім дзесяцігоддзем]] *[[Перамога будзе за намі!]] *[[Пісьменнікі адказваюць камсамольцам-«камунараўцам»]] *[[Пра вучобу і творчасць пачынаючых]] *[[Пра планавасць працы]] *[[Пра п’есу «На платформу» В. Сташэўскага]] *[[Пра сваю п’есу]] *[[Пракляцце кату Гітлеру]] *[[Прамова на Першым пашыраным пленуме арганізацыйнага камітэта ССПБ]] *[[Праўда аб чалавеку]] *[[Працаваць над драматургічным словам]] *[[Працу з кадрамі — у творчы план]] *[[Працу пісьменніка павінны лічыць працаю, а не забаўкаю]] *[[Публіцыстычныя нататкі]] *[[Пытанне сённяшняга дня]] *[[Рэальнасць, фантазія, вымысел]] *[[Рэальная шматграннасць і філасофскае адзінства]] *[[Свята працы і свету]] *[[Сёмая скура]] *[[«Сентыментальны вальс»]] *[[Сіла нашай культуры — у інтэрнацыяналізме]] *[[Сімпатычная дубіна]] *[[Сканцэнтраваць літаратурныя сілы]] *[[Слуцкія сурвэты]] *[[Смерць гаўляйтара ў Мінску]] *[[Стварэнне тыпаў і вобразаў жыцця]] *[[Супраць звера]] *[[Творчая ўдача тэатра]] *[[Тонкая душа тоўстай гадзіны]] *[[Тэатр з будучыняй]] *[[Фашыст Курц раве жаласна]] *[[Франтаваты камендант]] *[[Цудоўная педагогіка]] *[[Шарлатанскі зброд на службе ў нямецкіх акупантаў]] *[[Шмат у нас абломаўшчыны, безадказнасці]] *[[Што пасееш — тое і пажнеш]] *[[Шчанюк з берлінскай сабакарні]] *[[Юзік і Ягорка]] *[[Янка Купала (Чорны)]] *[[Ясная ноч]] * [[Рэальная шматграннасьць і філёзофскае адзінства]] // {{Fine|[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 6 сакавіка 1932. — [[Літаратура і мастацтва (газета)/1932/2|№2]]}} * [[Гістарычная справядлівасць (Чорны)|Гістарычная справядлівасць]] // {{Fine|[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 21 верасня 1939. — [[Літаратура і мастацтва (газета)/1939/33|№33 (447)]]}} * [[Дарагуся (Чорны)|Дарагуся]] // {{Fine|[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 3 кастрычніка 1939. — [[Літаратура і мастацтва (газета)/1939/34|№34 (448)]]}} * [[На трыбуне «просты чалавек»|На трыбуне „просты чалавек“]] // {{Fine|[[Звязда (газета)|Звязда]]. — 15 лістапада 1939. — [[Звязда (газета)/1939/263|№263 (6540)]]}} ==Мемуары== *[[Дзённік (Чорны)]] ==Пераклады== *[[Капітанская дачка]] *[[Дуброўскі]] *[[Прыгоды ўдалага ваякі Швэйка (1931—1932)/6]] {{PD-old-70}} [[Катэгорыя:Беларускія аўтары]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Аўтары XX стагоддзя]] hv8znlsbbgufpjy8z6c9u4aja9ybr1n 102 12221 290167 284281 2026-06-25T06:23:45Z Gabix 3485 + U_čeść_950-hodździa_chryščeńnia_Biełarusi_(1938) 290167 wikitext text/x-wiki {{Пра аўтара |Імёны = Адам |Прозвішча = Станкевіч |Варыянты імёнаў = Ігнат Папараць, А. Сакалінскі, Васіль Будзіловіч |Выява = Adam Stankevich.jpg |ДН = 6 студзеня 1892 |Месца нараджэння = в. Арляняты, Ашмянскі павет, цяпер Смаргонскі раён |ДС = 29 лістапада 1949 |Месца смерці = Тайшэцкі раён, Іркуцкай вобласці |Апісанне = беларускі каталіцкі сьвятар, грамадзкі дзяяч |Іншае = |Вікіпедыя = Адам Станкевіч |Вікіпедыя2 = Адам Станкевіч |Вікіцытатнік = Адам Станкевіч |Вікісховішча = Category:Adam Stankievič |Вікіліўр = |ЭСБЕ = |Google = |Катэгорыя = Адам Станкевіч |Першая літара прозвішча = С }} == Творы == {{Усе творы}} '''1916''' * [[Крыху аб долі Беларусі (Станкевіч)|Крыху аб долі Беларусі]] // {{Fine|[[Дзянніца (1916)|Дзянніца]]. — 23 сьнежня 1916. — [[Дзянніца (1916)/6|№6]]}} '''1920''' * [[Duchawienstwo i narod]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 8 Lutaho 1920. — [[Беларуская крыніца (1917)/1920/4|№4]]}} * [[Nam patrebny swoj Sojm]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 7 Sakawika 1920. — [[Беларуская крыніца (1917)/1920/6|№6]]}} * [[Biełaruś i Zamireńnie]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 21 Sakawika 1920. — [[Беларуская крыніца (1917)/1920/7|№7]]}} * [[Jaki mir budzie trywałki?]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 18 Krasawika 1920. — [[Беларуская крыніца (1917)/1920/9|№9]]}} * [[Naš čarod]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 30 Traunia 1920. — [[Беларуская крыніца (1917)/1920/11|№11]]}} * [[У чым наша сіла?]] * [[У Святы Калядны вечар]] * [[З апошніх дзён]] * [[Куток аб уніі (Станкевіч)]] '''1923''' * Сіла сялянства '''1925''' * [[Доктар Францішак Скарына — першы друкар беларускі|Doktar Francišak Skaryna — pieršy drukar biełaruski]] // {{Fine|[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]. — 1 Sakawika—12 Krasawika 1925. — [[Беларуская крыніца (1917)/1925/9|№9]]—[[Беларуская крыніца (1917)/1925/14-15|14-15]]}} '''1926''' * [[Мой успамін аб Мітрапаліту Андрэю Шаптыцкім]] '''1928''' * [[Biełaruskaja mowa ŭ skołach Biełarusi XVI i XVII st. (1928)|Biełaruskaja mowa ŭ skołach Biełarusi XVI i XVII st.]] '''1929''' * [[Родная мова ў сьвятынях]] '''1930''' * [[Вітаўт Вялікі і беларусы]] * [[Франціш Багушэвіч (Станкевіч)|Franciš Bahušewič]]. {{Fine|Wilnia: Wydańnie Biełaruskaha Instytutu Haspadarki i Kultury, 1930}} * {{Скан|[[Янка Купала (Станкевіч)|Янка Купала]]|Янка Купала (Станкевіч).pdf}} // {{Fine|[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях Моладзі]]. — Верасень 1930. — [[Шлях моладзі (часопіс)/1930/10|№10 (20)]]}} '''1931''' * [[Казімер Сваяк (Станкевіч)|Kazimier Swajak]] // {{Fine|[[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)|Chryścijanskaja Dumka]]. — 25 Traŭnia—25 Kastryčnika 1931. — [[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)/1931/10|№10]]—[[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)/1931/16|16]]}} * [[Z rodnaha zahonu (1931)/Pradmowa|Pradmowa]] // {{Fine|''[[Аўтар:Андрэй Зязюля|Andrej Ziaziula]]''. [[Z rodnaha zahonu (1931)|Z rodnaha zahonu]]. Wilnia: Wydańnie Ksiandza [[Аўтар:Янка Быліна|Jana Siemaškiewiča]], 1931}} '''1932''' * [[Купала, Колас і моладзь]] // {{Fine|[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях Моладзі]]. — Сьнежань 1932. — [[Шлях моладзі (часопіс)/1932/12|№12 (47)]]}} * [[Dzieja majej myśli, serca i woli (1932)/Uwaha Redaktara-Wydaŭca|Uwaha Redaktara-Wydaŭca]] // {{Fine|''[[Аўтар:Казімір Сваяк|Kazimier Swajak]]''. [[Dzieja majej myśli, serca i woli (1932)|Dzieja majej myśli, serca i woli]]. Wilnia: Wyd. „[[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)|Chryścijanskaj Dumki]]“, 1932}} '''1933''' * [[З Новым Годам!.. (Станкевіч)|З Новым Годам!..]] // {{Fine|[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях Моладзі]]. — Студзень 1933. — [[Шлях моладзі (часопіс)/1933/1|№1 (48)]]}} * [[Кастусь Каліноўскі, «Мужыцкая праўда» і ідэя Незалежнасьці Беларусі]] '''1934''' * [[Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення]] '''1935''' * {{Скан|[[«Mužyckaja Prauda» і «Гомон»|„Mužyckaja Prauda“ і „Гомон“]]|«Mužyckaja Prauda» і «Гомон» (1935).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1935. — [[Калосьсе (1935)/1935/1|Кніжка 1]]}} * [[Прафэсар Браніслаў Эпімах-Шыпіла (Станкевіч)|Прафэсар Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1935. — [[Калосьсе (1935)/1935/2|Кніжка 2]]}} * {{Скан|[[Пісьменнік і мова (Станкевіч)|Пісьменнік і мова]]|Пісьменнік і мова (Станкевіч, 1935).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1935. — [[Калосьсе (1935)/1935/3|Кніжка 3]]}} * {{Скан|[[Цені й блескі]]|Цені й блескі (1935).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1935. — [[Калосьсе (1935)/1935/4|Кніжка 4]]}} '''1936''' * {{Скан|[[Зацемкі аб П. Сяргіевічу і яго творстве]]|Зацемкі аб П. Сяргіевічу і яго творстве (1936).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/1|Кніжка 1 (5)]]}} * {{Скан|[[Доктар Франціш Скарына і яго культурная праца]]|Франціш Скарына і яго культурная праца (1936).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/2|Кніжка 2 (6)]]}} * {{Скан|[[Stanisław Stankiewicz — Pierwiastki Białoruskie w Polskiej Poezji Romantycznej (Станкевіч)|Stanisław Stankiewicz — Pierwiastki Białoruskie w Polskiej Poezji Romantycznej]]|Stanisław Stankiewicz — Pierwiastki Białoruskie w Polskiej Poezji Romantycznej (Станкевіч, 1936).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/3|Кніжка 3 (7)]]}} * [[З жыцьця і дзейнасьці Казімера Сваяка]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/4|Кніжка 4 (8)]]}} * {{Скан|[[Міхась Машара — «Лёгкі Хлеб» (Станкевіч)|Міхась Машара — „Лёгкі Хлеб“]]|Міхась Машара — «Лёгкі Хлеб» (Станкевіч, 1936).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/4|Кніжка 4 (8)]]}} * {{Скан|[[У «палоне» паэзіі Якуба Коласа|У „палоне“ паэзіі Якуба Коласа]]|У «палоне» паэзіі Якуба Коласа (1936).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1936. — [[Калосьсе (1935)/1936/5|Кніжка 5 (9)]]}} '''1937''' * [[В. Власовъ ф. Вальденбергъ — Исторія Россіи (Станкевіч)|В. Власовъ ф. Вальденбергъ — Исторія Россіи]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1937. — [[Калосьсе (1935)/1937/2|Кніжка 2 (11)]]}} * {{Скан|[[Этычныя падставы нацыянальна-культурных правоў нацыянальных меншасьцяў]]|Этычныя падставы нацыянальна-культурных правоў нацыянальных меншасьцяў (1937).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1937. — [[Калосьсе (1935)/1937/3|Кніжка 3 (12)]]}} * [[Lietuviu Tauta — Lietuviu Mokslo Draugijos Raštai]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1937. — [[Калосьсе (1935)/1937/3|Кніжка 3 (12)]]}} * [[Mykalas Biržiška — čečeta і інш.]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1937. — [[Калосьсе (1935)/1937/3|Кніжка 3 (12)]]}} * {{Скан|[[У аспэкце соцыяльнай справядлівасьці]]|У аспэкце соцыяльнай справядлівасьці (1937).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1937. — [[Калосьсе (1935)/1937/4|Кніжка 4 (13)]]}} * [[Магнушэўскі, Паўлюк Бахрым, Баброўскі|Mahnušeŭski i Babroŭski]] // {{Fine|[[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)|Chryścijanskaja Dumka]]. — 20 studnia—5 traŭnia 1937. — [[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)/1937/2|№2 (128)]]—[[Chryścijanskaja Dumka (часопіс)/1937/9|№9 (135)]]}} '''1938''' * [[Міхал Забэйда-Суміцкі і беларуская народная песьня]] // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1938. — [[Калосьсе (1935)/1938/1|Кніжка 1 (14)]]}} * {{Скан|[[З літуанізмаў у беларускай мове]]|З літуанізмаў у беларускай мове (1939).pdf}} // {{Fine|[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]]. — 1938—1939. — [[Калосьсе (1935)/1938/3|Кніжка 3 (16)]]—[[Калосьсе (1935)/1939/3|Кніжка 3 (20)]]}} * [[U_čeść_950-hodździa_chryščeńnia_Biełarusi_(1938)|U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi]] * {{Скан|Lekcyi i Evanelii na niadzieli i śviaty (1938)|Lekcyi i Evanelii na niadzieli i śviaty (1938).pdf}} '''1939''' * [[Беларускі хрысціянскі рух (Станкевіч)]] '''1940''' * [[Хрысьціянства і беларускі народ]] '''1944''' * [[Святой памяці Пётры Простага (кс. др. Ільдэфонс Бобіч)]] == Пра аўтара == * [[Кс. Адаму Станкевічу]] {{PD-old-70}} [[Катэгорыя:Беларускія аўтары]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія рэлігійныя дзеячы]] [[Катэгорыя:Рыма-каталікі]] [[Катэгорыя:Публіцысты]] [[Катэгорыя:Аўтары XX стагоддзя]] 6ef3anj7r4d5xdndgt1nl0y1nqvb9ry 104 124748 290181 289350 2026-06-25T08:09:59Z By-isti 3554 290181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Калёнтытул|right='''ЧАСТКА I'''}} {{Водступ|2|em}}'''{{Ініцыял2|B|160%}}'''эня Шлулькевіч быў родам з Камароўкі. Цяпер гэты менскі квартал ці, праўдзівей сказаць, кварталы зменьваюць сваё аблічча. Тады-ж, калі Вэня Шпулькевіч лёгка насіў на сваіх плячах першае сваё юнацтва, гэта сапраўды была Камароўка. Тут нават не „тракціры“ былі, а карчмы. Карчма — вядома, што гэта за ўстанова такая. Само {{Абмылка|певетра|паветра}}, якое тут стаяла, спрыяла таму, што чалавечая душа абгортвалася карой фальшы і дробнай хітрасці. У тых людзей, якія тут жылі, і ў тых, што тут бывалі, размах жыцця быў вераб‘іны. Такая была і хітрасць. Чулы чалавек яе мог бачыць навылёт. Але справа ў тым, што на гэты вераб‘іны маштаб мералася не толькі ўкрадзеная дошка з агарожы якой-небудзь тагачаснай менскай фабрыкі ці завода, але і ўсё чалавечае жыццё. Быццё вызначае свядомасць кожнаму, а ён, гэты „кожны“ з тубыльцаў нашай планеты, жыве ці жыў на свеце, а значыцца, мае справу з такой вялікай штукай, як само жыццё. Такім парадкам не дзіва, што часамі і пад вераб‘інай хітрасцю камянела гадаўскае сэрца, якое магло абязвечыць свайго, скажам, блізкага навек.<noinclude></noinclude> 9z9mrgju7gxltp90fkwtdd9mvy0vhmq 0 124888 290142 289604 2026-06-24T20:00:26Z RAleh111 4658 290142 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Увагі | аўтар = Мікола Касьпяроовіч | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Волаты (1929).pdf" from="93" to="110" /> fxr8w8v11u34btfjw6xgb323zzl8j2x 290179 290142 2026-06-25T07:46:56Z RAleh111 4658 290179 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Увагі | аўтар = Мікола Касьпяроовіч | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Волаты (1929).pdf" from="93" to="120" /> kz63njwfbb4uylx4p0fw7g4pweg6k6p 104 124905 290143 290130 2026-06-24T20:22:42Z RAleh111 4658 290143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="RAleh111" /></noinclude>począwszy, do takich koryfeuszów, jak Zeuss i Mullenhof, w Letwai przeobražali, by z niej nazwę Litwy wycisnąć“. ==={{x-smaller|77)}}=== {{gap|2em}}Беларуская акадэмія навук (Менск). Архіў Катэдры Этнографіі, № 526, паведамленьні навуковых устаноў і паасобных вучоных аб волатах, ст. 10. ==={{x-smaller|78)}}=== {{gap|2em}}Ю. В. (В. Ластоўскі). Нашы гарады. II Вільня. „Наша Ніва“, Вільня 1915, № 24. Пар. Юры Верашчака. У справе номэнклятуры Менску. „Беларусь“, Менск 1919, № 44 (71). Пар. Я. Лёсік. Літва-Беларусь (Гістарычныя выведы) „Школа и культура Советской Белоруссии“, Менск 1921, № 1-2, беларускі аддзел, ст. 12-22. Пар. прыказку: „лютва ішла — пакойнікаў харанілі“ з дарагабускага і ельнінскаго пав. Смаленскай губ. — Беларуская акадэмія навук. Архіў катэдры этнографіі. № 526, паведамленьні навуковых устаноў і паасобных вучоных аб волатах, ст. 37. ==={{x-smaller|79)}}=== {{gap|2em}}Бібліотэка Беларускай акадэміі навук (Менск), інв. С42. Пар. I. Lelewel. Atlas do dziejów polskich. Warszawa 1829 і інш. ==={{x-smaller|80)}}=== {{gap|2em}}Пар. І. П. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 82 і наст., 108 і інш. ==={{x-smaller|81)}}=== {{gap|2em}}Гэта карта адноўлена мной тутака з Lubor Niederle. Słovanské starozitnosti, dil I, svazek II, v Praze 1926, ст. 351. ==={{x-smaller|82)}}=== {{gap|2em}}Lubor Niederle. Slovanské starožitnosti, dil I, svazek II, v Praze 1926 ст. 367-369. Птолёмэй:</br> {{gap|2em}}8. ’Eλάττονα δἐ ἔθνη νέμεται τὴν Σαρματίαν παρα&#768; μἑν το&#768;ν Οὐἲστούλαν ποταμο&#768;ν ύπο&#768; τοὺς Οὐενέδας Γύθωνες, εἶτα Φίννοι εἶτα Σούλωνες ύφ’ οὓς Φρουγουνδίωνες, εἶτα Αὐαρινοι παρα&#768; τη&#768;ν xεφαλη&#768;ν τοῦ Οὐἲστοἰλα ποταμοῦ. ὐφ’ οὕς ’Όμβρωνες, εἶτα ’Αναρτοφράxτοι εἶτα Βουργίωνες εἶτα ’Αρσιῆται, εἶτα Σαβῶxοι, εἶτα Πιενγῖται xαι Βίεσσοι παρα&#768; Καρπάτην το&#768; ὄρος.</br> {{gap|2em}}9.Τῶν δὲ εἰρημένων εἰσὶν ἀνατολιxώτεροι ὑπὸ μὲν τοὺς Οὐενέδας (πάλιν) Γαλίνδσι xαὶ Σουδινοὶ xαὶ Σταυανοι μέχρί τῶν ’Αλανῶν ὑφ’ οὕς ’Ιγυλλίωνες, εἶτα Κοιστοβῶδαι xἀὶ Τρανσμοντανοι μέχρι Πευxινῶν ὀρέων.</br> {{gap|2em}}10. Πάλιν δὲ τὴν μὲν ἐφεξῆς τῷ Οὐενεδιxῷ xόλπῳ παρωxεανῖτιν xατέχυοσιν Οὐὲλται, ὑπὲρ οὓς ’Όςιοι, εἶτα Κάρβωνες ἀρxτιxώτατοι, ῶν ἀνατολιxώτεροι Καρεῶται xαὶ Σάλοι ὑπὸ τούτους xαὶ Γέλωνες xαὶ ‘Ιππόποδες xαὶ Μελάγχλαινοι ὑφ’ οὓς ’Αγάθυρσοι εἶτα ’Άορσοι xαὶ Παγυρῖται ὑφ’ οὓς Σαύαροι xαὶ Βοροῦσxοι μέχριxῶν ‘Ριπαίων ὀρέων. εἶτα ’Άxιβοι xαὶ Νάσxοι, ὑφ’ οὓς Οὐιβίωνες xαὶ ’Ίδραι xαὶ ὑπὸ τοὺς Οιὐβίωνας μέχρι τῶν ’Αλανῶν Στοῦρνοι, μεταξὺ δε&#768; τῶν ’Αλανῶν xαὶ ‘Αμαξοβίων Καρίωνες xαὶ Σαργάτιοι xαὶ παρὰ τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ Τανάἲδος ποταμοῦ ’Όφλωνες xαὶ Ταναἲαι ὑφ’οὓς ’Όσιλοι μέχρι τῶν ‘Ρωξολανῶν μεταξὺ δὲ τῶν ‘Αμαξοβίων xαὶ τῶν ‘Ρωξολανῶν ‘Ρευxανάλοι xαὶ ’Εξωβυγῖται xαὶ πάλιν μὲν Πευxινῶν xαὶ ‘Ρωξολανῶν Χοῦνοι, xαὶ, ὑπὸ τὰ δρη’ Αμάδοxοι xαὶ Ναυάροι. ==={{x-smaller|83)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга III, Москва 1848, ст. 87: „Древнейшие источники, в коих упоминается о поморских велетах, суть разные немецкие летописи начала IX стол., а именно: Annal Nazariani, Lanreschamenses, Petavienses, S. Amandi, Guelerbytani, Laurissenses, Einhardi, Fuldens,, Betriniam, Ghron Moissiak., Theuni Vita Hludovici imper., Annal. Pzudentii Trecens, и т. д. В другой половине IX и в течение X и XI столетий имя и деяния их звучат почти у всех германских историков, напр., баварского землеписца, поэта Соксона, Альфреда, в Ann. Alaman. Weingard, Augiens, Витекинда, Дитмара, Ноткера, Адемара, Германа Котракта, в Ann S. Galens. major, у Адама Бременского, летописца Саксона, Гельмольда, и др.“. ==={{x-smaller|84)}}=== {{gap|2em}}А. Н. Веселовскій. Русскіе и вильтины в саге о Тидреке Бернском (Веронском), СПБ 1906, ст. 13, увага I: „Eingardi, Vita Caroli, Pertz, Mon. Germ. II, 449: Ad litus australe Sclavi et Aisti et aliae diversae incolunt nationes, inter quas vel praecipui sunt, quibus tunc, a rege bellum inferebatur, Weletabi; Annales ad a. 789: natio quaedam sclavenorum… qual propia lingua Welatabi, francisca autem Wilzi vocantur (то же, под тем-же годом и в Vita Caroli)“. ==={{x-smaller|85)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга I, Москва 1898, ст. 40, увага 17: „Adam Brem. c. 140. Cum multi sint Winulorum populi, fortitudine celebres, soli quatvor sunt, qui ab illis Wilzi, a nobis vero Leuticii dikuntur, inter quos de nobilitate potentiaque contenditur. Helmold. Chron. Slav. 1, I, с. 2. Hi quatuor populi (Kyzini, Cikcipani, Tholenzi et Rhedari), a fortitudine Vilzi sive Lutici appellantur“. Пар. тамсама, кніга 3, Приложения: сведетельства о древних славянах: Гельмольд, ст. 108: „Hi quatuor populi Wilzi sive Luticl appellantur“.<noinclude></noinclude> 36po4e2hx5946dm32opjnqur4r6w2in 104 125232 290139 290131 2026-06-24T15:41:19Z RAleh111 4658 290139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>„остальная родина наших предков, от Одры по Днепр, от Карпат по озеро Ильменское, никогда и ни кем не была совершенно и постоянно занята, кроме славянского поколения“. ==={{x-smaller|115)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, том II, книга 1, ст. 157-158: „Так, в пределах земель, названных впоследствии русскими, упоминаются в том веке, о котором мы здесь говорим (859—949. М. К.), следующие имена: Славяне, Сербы, Хорваты, Кривичи, Полочане, Смоляне или Смольняне, Дреговичи, Туровцы, Сусельцы или Сусольцы, Радимичи, Вятичи, Бужане, Велыняне или Волыняне, Наревляне или Неревляне, Дулебы, Древляне, Поляне, Северяне, уличи, Тиверцы, Дедоши, Колпяне, Свиряне, Житичи, Стадичи, Себерцы, или Сяберцы, Обрадичи, Булерцы, Запорозы, Туричане или Турачане, Касоричи или Казеричи, Лютичи, Таневцы, Пружане, Брезичи или Брежичи (Fresiti), Жеравцы, Лукомляне, Поросяне, Низовцы, Бродницы и другие, менее известные“; тамсама, ст. 85 і інш. М. Довнар-Запольскій. Очерк исторіи кривичской и дреговичской земель до конца XII столетія. Кіев 1891, ст. 64: „Эти славяне, кривичы, лютичи и другие, платящие дань руссам, зимою приготовляют лодки для продажи, спускают их в ближние озера и реки и весною на них отправляются по своим рекам к Днепру, оттуда в Киев, где вытянув свои лодки на берег для осмотра, продают киевским руссам“. ==={{x-smaller|116)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, том II, книга 3, ст. 82-83: „Что велеты были, по происхождению и языку своему, славяне, это можно доказать больше нежели сколько нужно, не только ясными свидетельствами летописцев средних веков, но также и разбором личных и местных названий их, чисто славянских“. ==={{x-smaller|117)}}=== {{gap|2em}}Собраніе сочиненій А. Гильфердинга. Том четвертый. Исторія балтійских славян. СПБ 1874, ст. 16: „наконец, у него (Птолёмэя. М. К.) являются на балтийском поморье уже и племена с чисто славянскими названиями: поляне (Βоύλανες), пеняне (Πιεγγέται), вельты (Oὐελται). Наиболее определительно говорит он о вельтах и отводит им жилища на южном берегу балтийского моря, на запад от племен литовских (Осиев, т. е. Литвы) и Карвонов и Кареотов, т. е. Куронов или Корси (жители нын. Курляндии). Таким образом уже во II в. славянское племя велетов (которое иначе прозывалось лютичами) обитало на Балтийском поморье, тамже почти, где оно потом славно подвизалось и храбро погибло 1000 лет спустя: может быть только оно с течением времени несколько подвинулось на запад“. ==={{x-smaller|118)}}=== {{gap|2em}}Leleweł Ioachim. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski. Poznań 1853, ст. 658: „te ludy Weletabów, Wilców, Luticów, byli sławiańskie i mowa ich sławiańska“. ==={{x-smaller|119)}}=== {{gap|2em}}А. Котляревскій. Древности права балтійских славян. Прага 1874, ст. 20: „Мнение Шафарика, что балтийские славяне вышли из земель привислянских и распространялись с востока на запад — представляется вполне вероятным, так как на ближайшее родство их с ветвью славян привислянских указывает уже самое тожество особенностей языка тех и других. Но когда произошло это переселение, или вернее — расселение, на это не существует никаких положительных указаний в источниках. Достоверная история знает славян, как обитателей балтийского поморья, но не как насельников-пришельцев“. ==={{x-smaller|120)}}=== {{gap|2em}}Ф. Буслаев. Русскій богатырскій эпос. „Русскій Вестник“, т. 38, Москва 1862, ст. 55—57: „Вблизи к этим странам некогда обитал страшный и могущественный славянский народ, который, соответственно сказанию Геродота о превращении невров в волков, назывался волками или лютичами, потомками Люта или Лютаго (то есть, тоже волка, по эпитету лютый). Самый край, где жил этот народ, именовался Волкомир, т. е. „Волчий мир“. ==={{x-smaller|121)}}=== {{gap|2em}}Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim. Wilno 1847, ст. 439-440: „Z narodów i pokoleń sławiańskich, które pobyt swój, dłužszy czy krótszy, na powerzchni terazniejszego powiatu borysowskiego miały, są: Weletowie, Budyni, Amadoki, Krewiczy, Donszanie, Milczanie, Nascy, Doleńcy, Smolanie, Uliczy, Witeblanie, Wolińcy, i wiele innych“. Пар. Ю. В. (В. Ластоўскі). Нашы гарады. П. Вільня. „Наша Ніва“, Вільня 1915, № 24: „Думаюць, што гэта быў народ славянскага племені, тэй самай славянскай групы, з каторай паўстаў цяперашні беларускі народ. Найменьне іхне ў розныя часы, розныя людзі, розна пісалі. Адны звалі іх волатамі, велетамі, ваўкамі, — другіе да гэтага найменьня дадавалі прозьвішча — эпітэт ― лютые ў хвалебным значэньні гэтага слова. Знача: — харобрыя, спраўныя, адважныя. Племя волатаў ці велетаў жыло паміж Днепрам, Бярэзынай і Зах. Дзьвіной. Яно заснавала быўшае Вялікае Княства Літоўскае і вымерла, пакінуўшы па сабе толькі капцы-валатоўкі ды топографічныя названьні, як валатоўка, Волатава слабада, Волатава магіла, Волатава гарадзішча і інш. Эпітэт іхняга найменьня: Люты, даў пачатак гасударственнаму найменьню — Літва, пераходзячы розныя стадыі: Люты, Лютвік, Лютвяк, Люцьвяк, — Ліцьвяк; Люты, Лютвін, — Літвін. (Падобныя пераходы ''{{larger|ю}}'' ў ''{{larger|і}}'' вядомы ў словах: Лютавор-Літавор; Александр — Аліксандра і інш.)“.<noinclude></noinclude> dojg8deuhy3j0js2xoli4r2l5dm67z1 104 125234 290133 2026-06-24T12:23:13Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 131 —</center></noinclude>гійна-царкоўныя мэты, але і мэты сваёй профэсіі. У Вільні, напрыклад, з вельмі старажытных часоў было кушнэрскае брацтва, зьвязанае з цэхам, каторы вырабляў і гандляваў хутрамі (скурамі). Заснаваньне яго трэба аднесьці да першай палавіны XV сталецьця. Апроч яго былі яшчэ другія брацтвы: кажамякаў, шапачнікаў, сярмяжнікаў і нагавічнікаў. Апошнія чатыры профэсіі складалі адзін цэх і адно брацтва. Майдэборскае права беларускіх гарадоў давала шырокія магчымасьці для організацыі цэхавых брацтваў. Такія організацыі былі і ў Заходняй Эўропе. Усім нам вядомае масонства вышла з такога профэсыянальна-царкоўнага таварыства. Брацтвы пры цэрквах захаваліся на Беларусі па вёсках амаль што да нашага часу. Іх організацыя і мэты добра вядомы ўсім, хто ня згубіў зьвязку з сучаснай нам вёскай. Братчыкі плацяць у касу таварыства грошы, ці даюць ахвяры, як, напрыклад, воск, лён, палатно і г. д. У час набажэнства братчыкі трымаюць у руках брацкія сьвечкі; у асобныя дні брацтва закупляе мшу, пасьля каторай робіцца брацкі абед. Калі хто з братчыкаў памірае, усе сябры брацтва павінны быць на хаўтурах. Адным словам, брацтвы, якія можна было спаткаць на вёсцы яшчэ перад апошняй вайной, мелі мэты, падобныя на мэты старажытных брацтваў. З канца XVI веку і асабліва ў XVII сталецьці брацтвы пачынаюць пашыраць сваю працу, бяручы на сябе культурна-асьветныя і нацыянальныя заданьні. Пашырэньне брацтваў пачалося ўжо з часоў рэформацыйнага руху на Беларусі. Ім прышлося дзеля абароны праваслаўнай веры зьвярнуць вялікую ўвагу на разьвіцьцё навукі, якая давала-б грунт для барацьбы з рэформацыйнымі тэорыямі. За рэформацыяй прышло на Беларусь узмацаванае, адроджанае каталіцтва з езуітамі на чале. Разам з каталіцтвам прышоў і нацыянальны польскі ўплыў. Былі ўтвораны дзьве вуніі (1569 і 1596 г.), каторыя накладвалі руку на незалежнасьць Беларусі. Перад магнацтвам, нездаволеным злучэньнем і брацтвамі сталі ўрэшце нацыянальна-культурныя і політычныя заданьні. Трэба было абараняць Беларусь, як самастойную адзінку, з сваім асобным нацыянальна-культурным тварам. Найраней пачынае шырокую працу Львоўскае брацтва. За ім выступае на шлях шырокай грамадзянскай працы Віленскае брацтва. У XVII сталецьці вядомы брацтвы ў Магілеве, Воршы, Асьціславе, Слуцку, Менску, Полацку, Віцебску, Шклове, Крычаве і г. д. Найбольш брацтвы працуюць па гарадох, дзе сконцэнтравалася культура і капітал. Майдэборскае права дае магчымасьць для шырокай і бязупыннай організацыі брацтваў.<noinclude></noinclude> k5x2ujmhz6yltl28qcj2uefvrem8nt7 290135 290133 2026-06-24T12:26:10Z SimondR 1967 290135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 131 —</center></noinclude>{{перанос канец|рэлі|гійна-царкоўныя}} мэты, але і мэты сваёй профэсіі. У Вільні, напрыклад, з вельмі старажытных часоў было кушнэрскае брацтва, зьвязанае з цэхам, каторы вырабляў і гандляваў хутрамі (скурамі). Заснаваньне яго трэба аднесьці да першай палавіны XV сталецьця. Апроч яго былі яшчэ другія брацтвы: кажамякаў, шапачнікаў, сярмяжнікаў і нагавічнікаў. Апошнія чатыры профэсіі складалі адзін цэх і адно брацтва. Майдэборскае права беларускіх гарадоў давала шырокія магчымасьці для організацыі цэхавых брацтваў. Такія організацыі былі і ў Заходняй Эўропе. Усім нам вядомае масонства вышла з такога профэсыянальна-царкоўнага таварыства. Брацтвы пры цэрквах захаваліся на Беларусі па вёсках амаль што да нашага часу. Іх організацыя і мэты добра вядомы ўсім, хто ня згубіў зьвязку з сучаснай нам вёскай. Братчыкі плацяць у касу таварыства грошы, ці даюць ахвяры, як, напрыклад, воск, лён, палатно і г. д. У час набажэнства братчыкі трымаюць у руках брацкія сьвечкі; у асобныя дні брацтва закупляе мшу, пасьля каторай робіцца брацкі абед. Калі хто з братчыкаў памірае, усе сябры брацтва павінны быць на хаўтурах. Адным словам, брацтвы, якія можна было спаткаць на вёсцы яшчэ перад апошняй вайной, мелі мэты, падобныя на мэты старажытных брацтваў. З канца XVI веку і асабліва ў XVII сталецьці брацтвы пачынаюць пашыраць сваю працу, бяручы на сябе культурна-асьветныя і нацыянальныя заданьні. Пашырэньне брацтваў пачалося ўжо з часоў рэформацыйнага руху на Беларусі. Ім прышлося дзеля абароны праваслаўнай веры зьвярнуць вялікую ўвагу на разьвіцьцё навукі, якая давала-б грунт для барацьбы з рэформацыйнымі тэорыямі. За рэформацыяй прышло на Беларусь узмацаванае, адроджанае каталіцтва з езуітамі на чале. Разам з каталіцтвам прышоў і нацыянальны польскі ўплыў. Былі ўтвораны дзьве вуніі (1569 і 1596 г.), каторыя накладвалі руку на незалежнасьць Беларусі. Перад магнацтвам, нездаволеным злучэньнем і брацтвамі сталі ўрэшце нацыянальна-культурныя і політычныя заданьні. Трэба было абараняць Беларусь, як самастойную адзінку, з сваім асобным нацыянальна-культурным тварам. Найраней пачынае шырокую працу Львоўскае брацтва. За ім выступае на шлях шырокай грамадзянскай працы Віленскае брацтва. У XVII сталецьці вядомы брацтвы ў Магілеве, Воршы, Асьціславе, Слуцку, Менску, Полацку, Віцебску, Шклове, Крычаве і г. д. Найбольш брацтвы працуюць па гарадох, дзе сконцэнтравалася культура і капітал. Майдэборскае права дае магчымасьць для шырокай і бязупыннай організацыі брацтваў.<noinclude></noinclude> ksfbdyal4xdp6y6qhyoptz74v90jq01 104 125235 290134 2026-06-24T12:25:31Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 132 —</center></noinclude>Сябром брацтва апроч сяброў цэхаў меў права быць усякі дарослы грамадзянін. У склад брацтваў, апроч мяшчан, уходзілі такім спосабам людзі і другіх станаў. Па вёсках сюды ўходзіла сялянства. Вельмі часта ў складзе і нават на чале брацтваў стаялі прадстаўнікі літоўска-беларускай магнатэрыі, якая была ў політычна-рэлігійнай опозыцыі да шляхты польскай і карыстала брацтвы для сваіх незалежніцкіх мэт. Юрыдычна сябры іх лічыліся роўнымі. На брацкіх сходах і за брацкім сталом радавіты шляхціц-магнат не павінен быў мець ніякіх прывілеяў параўнаўча з сябрамі, выходзячымі з ніжэйшых соцыяльных груп. Зразумела, што гэтая роўнасьць была формальнаю роўнасьцью, каторая зьнікала, калі справа пераходзіла ў жыцьцё. Заможнейшыя братчыкі былі апекунамі і рукаводнікамі ніжэйшых элемэнтаў брацтва, якія ад іх залежалі. Маючы на чале сваім опозыцыйную магнатэрыю, брацтвы маглі праз яе рабіць уплыў на сойм, маглі карыстаць з тых праў, якія давала дзяржава шляхціцам. Шляхціц ці магнат-братчык у Вальным Сойме і на сойміках быў абаронцаю політычных, нацыянальна-культурных інтарэсаў братчыкаў, мяшчан і сялян, карыстаючы іх для сваіх політычных незалежніцкіх мэт. З усіх бакоў як з боку самых праваслаўных, так і з боку протэстантаў, мы маем весткі аб адсутнасьці адукацыі і нават бязграматнасьці духавенства. Васіль Цяпінскі, вядомы нам перакладчык эвангэльля на беларускую мову, гаворыць, што праваслаўныя сьвяшчэньнікі не атрымліваюць аніякай адукацыі і нават не разумеюць славянскай мовы, якой напісаны сьвятыя кнігі і ў якой адпраўляецца набажэнства. Брацтвам прышлося і найперш ад усяго зьвярнуць сваю ўвагу на гэты недахват жыцьця. Трэба было даць асьвету цёмным пастырам чалавечых душ, каб праз іх трымаць у сваіх руках масы. Для гэтай мэты трэба было ўтвараць школы і друкаваць кнігі. Брацтвы і асобныя братчыкі заснавалі на Беларусі шмат школ і друкарань, каторыя працавалі ў процівагу каталіцка-польскім школам і друкарням езуітаў. Асабліва многа зрабіў у гэтым кірунку князь Канстантын Астроскі. Яго багацтвы далі яму магчымасьць заснаваць для Беларусі вышэйшую духоўную школу ў г. Астрозе. Там-жа, пры духоўнай акадэміі, ён заснаваў вялікую кнігарню і добра абстаўленую друкарню. Вельмі цяжка было набраць профэсараў для беларускай вышэйшай школы. У беларускім грамадзянстве ня можна было знайсьці патрэбны лік вучоных людзей. Езуітаў таксама, па погляду Астроскага, ня можна было запрашаць на профэсарскія катэдры, каб ня ўпусьціць каталіцка-польскага ўплыву на студэнтаў. Не шкадуючы вялікіх коштаў, Астроскі выпісваў выдатных вучоных з Грэцыі і з {{перанос пачатак|Нямеч|чыны}}<noinclude></noinclude> 40i94nmgto4bnbpio6hscnie3uwaej6 104 125236 290136 2026-06-24T12:30:32Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 133 —</center></noinclude>{{перанос канец|Нямеч|чыны}}, і навука акадэміі расходзілася ня толькі па Беларусі, але прасочвалася ў Маскоўскае гаспадарства, зьявіліся школы і друкарні па другіх гарадох Беларусі. Асобныя братчыкі і цэлыя брацтвы, бяручы прыклад з Астроскага, таксама не шкадавалі коштаў на пашырэньне асьветы і адчынялі школы. Вышэй гаварылася, што даўней на Беларусі быў пашыраны звычай так званага патранату заможных асоб і ўстаноў над цэрквамі і манастырамі. Часта патранат быў у руках такіх асоб і ўстаноў, каторыя карысталі з гэтага патранату для сваіх уласных асабістых мэт. Разумеецца, такі патранат царква лічыла шкадлівым для сваіх інтарэсаў. Вось брацтвы і пачалі клапаціцца аб тым, каб патранат узяць у свае рукі, бо, маючы патранат над цэрквамі, манастырамі, брацтвы маглі рабіць вялікі ўплыў на жыцьцё царквы, а праз яе на шырокія колы грамадзянства. Патранат брацтваў і асобных братчыкаў у XVII сталецьці ўжо пашырыўся на многія цэрквы і манастыры. Вядома, напрыклад, што адзін толькі князь Астроскі быў патронам больш як 600 царквей. Патронамі былі і другія братчыкі-магнаты з літоўска-беларускай політычнай опозыцыі, менш заможныя, чым Астроскі. Калі царква ці манастыр не маглі атрымаць такога заможнага і багатага братчыка, як Астроскі, то апеку над ёю бралі другія парафіяне, каторыя для гэтай мэты складалі брацтва і ўходзілі ў сувязь з другімі брацтвамі. Лік брацтваў усё павялічваўся, шмат людзей з мяшчанскага і нават сялянскага станаў было ўцягнута ў гэтую ўтвораную жыцьцём організацыю. Паміж асобнымі брацтвамі йшлі жывыя зносіны, багацейшыя організацыі рабілі матэрыяльную дапамогу бяднейшым. Каб мець большую моц, брацтвы прагнуліся атрымаць ад патрыярхаў так званую стаўрапігіяльнасьць. Сутнасьць стаўрапігіяльнасьці была ў тым, што ўстановы, што мелі яе, былі непадлеглымі ў адносінах да ўлады епіскапаў. Гэтая непадлегласьць давала права вольнай крытыкі епіскапаў, а ў некаторых выпадках — нават права ўмешвацца ў чыннасьць епіскапаў. Выдатнейшыя брацтвы, як, напрыклад, Львоўскае і Віленскае, стаўрапігію атрымалі. У XVII сталецьці чыннасьць брацтваў дашла да вышэйшай ступені свайго разьвіцьця. Гэта былі моцныя і вельмі багатыя організацыі. Багацьці іх складаліся як з грошай, так і наогул з рухомай і нярухомай маемасьці. Бяднейшыя сябры брацтваў укладалі ў касу невялічкія ахвяры, затое багатыя сябры на патрэбы брацтваў апісвалі вялікія сумы, вялікія каштоўныя будынкі і шмат зямлі. Лік брацтваў з году ў год павялічваўся, і яны пакрылі тэрыторыю Беларусі даволі густою сеткаю. Пытаньні, каторыя ставіліся на агульных сходах брацтваў, {{перанос пачатак|да|тычылі}}<noinclude></noinclude> dzzjsjj6v8r0t3sjhitjqzhysjg2ttv 104 125237 290137 2026-06-24T13:09:23Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 134 —</center></noinclude>{{перанос канец|да|тычылі}} ня толькі хатняга, унутранога жыцьця організацыі. Часта тут ставіліся і разглядаліся пытаньні, каторыя мелі агульна-дзяржаўны і агульна-грамадзянскі характар. Грунтоўнейшым і часьцейшым з гэтых пытаньняў было пытаньне аб абароне праваслаўнай веры і беларускай нацыянальнай культуры, як веры і культуры тых соцыяльных груп, каторыя былі большасьцю ў складзе брацтваў. На пастаноўку і абарону гэтага пытаньня брацтвы выдзялялі з сябе энэргічнейшых, разумнейшых і вучонейшых людзей. Яны часта станавіліся на чале работы ў брацтвах і працавалі словам, пяром і друкарскім станком. Жыва йшла праца ня толькі рэлігійная, але і культурна-нацыянальная, якая стала ў зьвязак з рэлігійнаю. З гораду яна пашыралася і на вёску, адбіваючыся на вясковым, больш сьвядомым элемэнце насяленьня. Але барацьба была няроўная. З захаду йшоў ня толькі культурны, але і політыка-соцыяльны ўплыў. У польскі бок пачынае цягнуць вышэйшая магнацкая кляса беларускага грамадзянства, манячыся „вольнымі хрысьціянскімі правамі каруны Польскай“, каторыя даюць ім экономічную карысьць. Політыка-культурная опозыцыя беларуска-літоўскага магнацтва зьнікае, бо яна непрактычна для магнатаў. На кожным кроку мы спатыкаемся з такімі здарэньнямі, што сыны і ўнукі вядомых магнатаў-братчыкаў ужо пераходзяць у той політыка-культурны лягер, з якім змагаліся ў ранейшыя часы іх бацькі і дзяды (Астроскія, Хадкевічы {{абмылка|і др.|і інш.}}). З цягам часу ўсё больш і больш культурныя сілы з вышэйшых станаў адрываюцца ад тэй працы, якая іх цікавіла і здавальняла. Магнацка-шляхецкая беларуская інтэлігэнцыя кідае культуру працоўных мас народу, да якога яны належалі, і паварочвае ў польскі бок. На варце беларускай культуры асталіся „худыя і няслаўныя“ клясы грамадзянства, каторыя разам з тым узялі на сябе і соцыяльную опозыцыю. <center>'''Казацтва на Беларусі.'''</center> Брацтвы рабілі на Беларусі нацыянальна-культурную, а часткаю і політычную работу. На чале гэтай работы стаяла сьвядомая, інтэлігэнтная частка грамадзянства. Няграматныя і няпісьменныя масы ўцягваліся ў брацкую організацыю, як пасыўны матэрыял. Яны жылі сваім цяжкім працоўным жыцьцём. Разьвіцьцё шляхецкіх вольнасьцяй лажылася вялікім цяжарам на рабочыя масы ў форме соцыяльнага ўціску й прыгону. Апроч таго, працоўныя масы, асабліва сялянства, разам з соцыяльна-экономічным уціскам, перажывалі ўціск рэлігійны і нацыянальны. Апалячаны і акаталічаны магнат-шляхціц быў для працоўнай мужычай масы вяльможным панам і пражорлівым прыгоншчыкам. У яго руках было жыцьцё працоўнай масы, каторая была залежнаю ад яго з усіх бакоў.<noinclude></noinclude> 4q3dj7vf4ogoxbgrd10jwj0hugg6byl 104 125238 290138 2026-06-24T13:14:25Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 135 —</center></noinclude>Ня маючы сілы змагацца з панам, мужык уцякаў ад яго туды, дзе аблогам ляжалі вольныя землі, куды панская дзяржава яшчэ не працягнула сваіх рук, — на поўдзень, у шырокія дняпроўскія стэпы. Там толькі станавіўся ён вольным чалавекам, казаком. З цягам часу ўсё больш і больш народу шукала паратунку ад уціску на поўдні, і к пачатку XVII сталецьця паўднёвыя стэпы на сваім абшары сабралі вялікую грамаду казацкага люду. Казацтва, якое злажылася на паўднёвай Украіне Рэчы Паспалітай, атрымала назву украінскага. Казацтва ня ёсьць зьявішча, выключна датычачае жыцьця Рэчы Паспалітай. Казак заўжды бывае там, дзе мужык ня мае магчымасьці бароцца з панам іначай, як толькі ўцякаючы ад яго панскай ласкі і апекі. Апроч вышэйназванага казацтва украінскага, мы на палуднёвым усходзе ведаем яшчэ казацтва прыволскае і прыдонскае, каторае адначасна злажылася на паўднёвай акраіне Маскоўскага гаспадарства. Яно таксама злажылася з паднявольнага экономічна і соцыяльна-прыгнечанага люду, каторы ўцякаў ад соцыяльнай і політычнай няволі Маскоўскага царства, каб зрабіцца вольным чалавекам. Калі казак прыволскі і донскі абураўся проці свайго гаспадарства з прычын політыка-соцыяльных, то казак украінскі, забраўшы ў свой склад беглых мужыкоў і з Беларусі, абураўся з прычын ня толькі політычна-соцыяльных, але і з прычын рэлігійных і нацыянальных. Яма паміж заходнім казаком і гаспадарствам была куды глыбей, чым яма паміж гаспадарствам і ўсходнім казаком. Вось чаму казацкі протэст на захадзе быў такім моцным, бязупынным і крывавым. Казакі ня былі зусім аднароднаю масаю. Яны ў сваю чаргу дзяліліся на дзьве групы. Частка іх складалася з людзей (часта нават беглых шляхціцаў і мяшчан), каторыя на поўдні занялі добрыя землі, пабудаваліся і выдзелілі з сябе казацкага старшыню, каторы звычайна пападаў у польскія рэестры. Але гэтая частка лічэбна ня была вялікая. Казацкая маса складалася з беднаты, якая найчасьцей ня мела ні кала, ні двара. Яны жылі з паляваньня, рыбалоўства, паходаў, адным словам, „казакавалі“. Часам яны абсаджваліся на зямлю і займаліся земляробствам і разводзілі быдла. Але іх дробная гаспадарка сталаю ня была як за адсутнасьцю інвэнтара, так і затым, што акраіна гаспадарства ня была забясьпечана ад паўднёвага ворага — татарына і турка. Вельмі часта толькі ўрад нават дапаручаў казаком абарону граніц. Казацкія паўстаньні проці соцыяльна-экономічнага, нацыянальнага і рэлігійнага ўціску ў Польскай дзяржаве пачаліся яшчэ з канца XVI сталецьця. Лепшыя польскія каралі разумелі, якую небясьпеку нясуць гаспадарству гэтыя казацкія паўстаньні. Апроч таго, у іх магла {{перанос пачатак|выні|каць}}<noinclude></noinclude> 81o8yj3poiwev7u2t5xpla3fr1qigq1 104 125239 290140 2026-06-24T18:24:09Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «==={{x-smaller|122)}}=== {{gap|2em}}Пар. П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том. I, книга 3, Москва 1838, ст. 269: „Скупость на известия о деяниях древних славян имеет свои причины, с одной стороны в нравственных свойствах, с другой в географи...» 290140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>==={{x-smaller|122)}}=== {{gap|2em}}Пар. П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том. I, книга 3, Москва 1838, ст. 269: „Скупость на известия о деяниях древних славян имеет свои причины, с одной стороны в нравственных свойствах, с другой в географическом положении народов племени славянского, и обоими, без малейшего ущерба чести и славы предков наших достаточно об‘ясняется. Вникнув хорошо в историю древних славян видим, что они были люди кроткие, спокойные, любившие земледелие, ремесла и торговую промышленность, всегда охотнее защищавшие свой быт, нежели заботившиеся о покорении, гораздо менее прославились у иноземных историков, особенно греческих и римских, обыкновенно следивших громы битв, и мало уважавших тихое величие народов, чем другие народы, занимавшиеся грабительством и покорением света, чем соседи и обидчики их скифы, сарматы и т. п.“. ==={{x-smaller|123)}}=== {{gap|2em}}123) Пар. тамсама, ст. 272-273: „И потому славяне славились оружием в своей родине; и без сомнения уже в это время происходили лютыя кровавыя битвы на Висле, Березине и Днепре: а что современная история не говорит нам о них, то причины этого следует искать в недостатке собственного бытописания, отдалении севера от исторической мастерской греков и римлян, недоступности закарпатских краев с этой стороны Европы, одним словом, в укрытии от глаз южных европейцев деяний славян. Древние славяне, хотя издавна имели свое собственное письмо, но, подобно немцам, весьма редко употребляли его, но оно назначалось больше всего для начертания священных таинств и законов на рунических досках; а сочинение книг, столько уже в это время процветавшее у греков и римлян, вовсе не имело у них никакого места. Так-же, к сожалению, ничего не осталось нам и от народных песен и сказаний того времени, коими славяне, без сомнения, обиловали, и коих пусть недостаточно было-бы в историческом отношении для представления верного образа деяний предков наших, но по крайней мере они показали-бы глазам нашим внутреннее состояние жизни их в мифопоэтическом покрове, как скандинавские сказания немцев“. ==={{x-smaller|124)}}=== {{gap|2em}}Пар. А. Сапунов. Река Западная Двина, историко-географический обзор, Витебск 1893, ст. 15: „Что греки и римляне находились в торговых сношениях с обитателями янтаръного балтийского прибрежья доказывают многия найденные на этом пути монеты: афинския, фазоския, сиракузския, македонския, римския“. ==={{x-smaller|125)}}=== {{gap|2em}}О. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 210-211: „Велеты, побелорусски и русски велоты, порусски волоты, понемецки Wilten, Wilzen, сильная и знаменитая ветвь славян в разных местах: 1) первоначально в нынешней Литве, в окрестностях Вильны и Вилькомира… 2) Потом на балтийском поморье, негде от устья Вислы к северу, у Птоломея (175—182) Oὺελται, Veltae… з) в Поморье, в крае, называемом Немцами Welida… 4) Велеты по прозванию лютичи и вълчки, в северной Германии около устья Одры, вдоль Поморья и на островах самая знаменитая ветвь, в V-XII стол… 5) В Батавии на фризском побережье и между рукавами Рейна, в VI-VIII стол… 6) В Британии, в крае Wiltsäten или Wilts, ныне Wiltunshire, Wiltshire, около V-VI стол… і інш. ==={{x-smaller|126)}}=== {{gap|2em}}Пар. П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 123—145; Собрание сочинений А. Гильфердинга. Том четвертый. Исторія балтійских славян. СПБ, 1874, ст. 2—4; Lelewel Joachim. Narody na ziemiach słowianśkich przed powstaniem Polski. Poznań 1853, ст. 635; А. Павинский. Полабские славяне. СПБ 1871, ст. 20-21; Любавский і інш. ==={{x-smaller|127)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3. Москва 1848, ст. 123: „Чрезвычайно трудно определить, какие именно, меньшие отрасли и ветви славянские, упоминаемые в писменных памятниках средних веков, принадлежали к племени велетов“. ==={{x-smaller|128)}}=== {{gap|2em}}Пар. П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 219: „Лучане… ветвь славян русских у Конст. Багрянородного (949) Lenzanini… отрасль Кривичей… Лютичи двоякие: 1) Восточные, у Баварского землеписца, 866—890, Lendizi, ветвь славян русских, неизвестно где“; П. Бурачков. О записке готского топарха. „Журнал Министерства Народного Просвещения“, часть СХСП, СПБ 1877, ст. 218: „Слово луг и поле почти однозначущи, и Днепр протекал как в земле полян, так и лутичан“ і інш. ==={{x-smaller|129)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянския древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 202-203: „И в самом деле, я нигде, в исторических славянских источниках не нахожу ничего, что бы приводило меня к заключению о происхождении этих ветвей где-нибудь за Днепром, в собственной родине великоруссов, и о последующем переселении их оттоле сюда. Это, однако-же, вовсе не исключает прибытия отдельных семейств и родин восточной ветви к этой западной: такое смешение единоплеменных народов всегда и всюду имело место. Впрочем, и эти родины и семейства, вероятнее всего, вышли из предднепровскаго края, оттуда, откуда, некогда пустились в путь илирские сербы, хорваты, и где теперь живут бело-и малорусы, язык<noinclude></noinclude> ciuq7lk6ulr4u1fyttfwqt2tggker79 104 125240 290141 2026-06-24T19:59:32Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «коих занимает, некоторым образом, средину между говором восточным и западным, великорусским и ляшско-чешским“. ==={{x-smaller|130)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, ст. 217-218: „Кривичи, Кревичи, Крѣвичи, являются в первый раз у Птоломея (175—182) под именем xάρβωνες, Karvones в соседстве...» 290141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>коих занимает, некоторым образом, средину между говором восточным и западным, великорусским и ляшско-чешским“. ==={{x-smaller|130)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, ст. 217-218: „Кривичи, Кревичи, Крѣвичи, являются в первый раз у Птоломея (175—182) под именем xάρβωνες, Karvones в соседстве латышей… Потом 1) у Нестора, пред 862, и Констант. Багрянороднаго (949) xριβηταιηνοι, Krivitaeini, в губ. Псковской, Витебской, Смоленской и частью Минской и Тверской… 2) поселения, разбросанные там и сям, в земле лютичей, в Северной Германии, в XII-м стол…“; тамсама, ст. 184-185 і інш. ==={{x-smaller|131)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, том II, книга 1, Москва 1848, ст. 184: Корень имени дреговичей есть мужеское имя Драг, от коего правильно произведено родовое имя драгичи или драговичи (так, в самом деле, называются византийцами одноплеменники их в Булгаріи), и, следуя обыкновенной перемене {{larger|''а''}} в {{larger|''е''}} после {{larger|''р''}}, дреговичи (ср. русск. ребенок, ребята, Морева, Напреже)“. ==={{x-smaller|132)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, т. II, книга 3, ст. 213-214: „дреговичи, собственно и правильнее драговичи… 1) северные, у Конст. Багрянороднаго (946) Δρουγοιβῖται, Druguvitae, ветвь славян русских, между Припятью и Западной Двиной, в губ. Минской и Витебской… 3) западные поселенцы ў полабских славян, 946 г.; тамсама, ст. 185; П. Бобровский. Материалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генеральнаго штаба. Гродненская губерния. Часть первая. СПБ 1863, ст. 3: „Нет сомнения, что дреговичи жили здесь (па Прыпяці. М. К.) не только в X и XI столетиях по Р. Х., но и гораздо раньше“. ==={{x-smaller|133)}}=== {{gap|2em}}„Труды одиннадцатаго археологическаго с‘езда в Кіеве“. Том I, М, 1901, ст. 101. ==={{x-smaller|134)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том I, книга 1, Москва 1848, ст. 343-344 „Пенгиты…: имя это должно быть сложное: Piengitae, и означает обитателей на реке Пене… По славянски имя это произносилось пеняне. Пена, или по нынешнему выговору русинов, изменяющих {{larger|ѣ}} в {{larger|''и''}}, Пина, есть известная побочная река Припяти… Это положение не противоречит Птоломееву сказанию. Пиняне особенная славянская ветвь, очень часто упоминается в русских летописях“; тамсама, том II, книга 3, Москва 1848, ст. 132-133; тамсама, ст. 233 і інш.; тамсама, том I, книга 2, Москва 1848, ст. 369: „Лютичи, вышедшие из окрестностей Пены, перенесли это название на упомянутую реку в Германии, выговаривая его по своему обыкновению Piana, Peana, что, очевидно, образовалось из форм Peanes у Адама Бременского, Panis i Penis у Гельмольда, и названия ветви лютичей Zerezpani, Zerzipani, Circipani, т. е. черезпянцы“; пар. увагу 113. ==={{x-smaller|135)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, том II, книга 3, Москва, 1848, ст. 183: „Название древан известно здесь, в Полабии, и западной Руси“; тамсама ст. 214 і інш. ==={{x-smaller|136)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, том II, книга 1, Москва 1848, ст. 219-220; тамсама, том II, книга 3, Москва 1848, ст. 215 і інш. Пар. назвы наступных паселішч: у Менскай губ. — Жытнавічы, Жытнавічы, Жытча хоінскай вол. пінскага пав.; Жытнае, Жытнае рубяжэвіцкай вол. менскага пав.; Жыцін, Жыцін жыцінскай вол. бабруйскага пав.; Жыцькава бычанскай вол. барысаўскага пав.; Жычын кругавіцкай вол. слуцкага пав.; Жыткавічы жыткавіцкай вол. мазырскага пав.; у Магілеўскай губ. — Жытнява лабанаўскай вол. чэрыкаўскага пав.; у Смаленскай губ. — Жычыцы, Жычыцы парэцкага пав.; Жыткі смаленскага пав.; Жыткі бельскага пав.; Жыцееўка гжацкага пав. і шмат іншых. ==={{x-smaller|137)}}=== {{gap|2em}}В. Семенов-Тян-Шанский. Как отражается географический пейзаж в народных названиях населенных мест? Антропогеографический этюд. „Землеведение“, М. 1924, т. XXVI, в. I-II, ст. 156: „Слово, очевидно, прочнее предмета к которому оно относилось“. ==={{x-smaller|138)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том I, книга 2, Москва 1848, ст. 341: „Между народом в какой-бы он ни жил земле, и землей, его питающей, существует всегда самая тесная, неразрывная связь“. ==={{x-smaller|139)}}=== {{gap|2em}}Славяне в древнейшия времена. „Филологический Вестник“, вып. IV, Воронеж 1876, ст. 17 пасьля 54: „Весьма рано мы находим Славян на западном поморье Балтики и по Эльбе; но впоследствии, после Карла В. эти поморяне и полабы (Лаба слав. название Эльбы) стали онемечиваться, но память о них сохранилась в местных названиях“. ==={{x-smaller|140)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3, Москва 1848, ст. 88: „следы имени его сохранились, как в цветущую пору этого народа (волатаў. М. К.), так равно и после истребления его, в личных местных названиях“. Пар. В. Семенов-Тян-Шанский. Как отражается географический пейзаж в народных названиях населенных мест? Антропогеографический этюд. „Землеведение“, Москва 1924, т. XXVI, в. I-II, ст. 132 і наст.: „Все названия населенных мест можно распределить на следующие семь категорий: 1) Происходящие от человеческих имен собственных и прозвищ (фамилий)… 2) Происходящие от церковных праздников… 3) Происходящие от исторических имен — Ростиславль, Изяславль, {{перанос пачатак|Мирослав|щина}}<noinclude></noinclude> qp81ymybhfuo70ajkjl85mlq8jfn8y6 104 125241 290144 2026-06-24T21:04:39Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=ка|к=ля}} парога вялізнай кучай. Яна выкінула іх у сенцы ў самы цёмны кут. Ужо без лахманоў паклала на ложак сяннік, накрыла яго новым прасцірадлам, нацягнула на падушку новую навалачку, паклала коўдру з новым падкоўдранікам. Пасля пачала...» 290144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=ка|к=ля}} парога вялізнай кучай. Яна выкінула іх у сенцы ў самы цёмны кут. Ужо без лахманоў паклала на ложак сяннік, накрыла яго новым прасцірадлам, нацягнула на падушку новую навалачку, паклала коўдру з новым падкоўдранікам. Пасля пачала мыць галаву, маючы асалоду ад паху мыла. Скінула з сябе зрэбную і палатаную бялізну і надзела новую, тонкую. Адзеўшыся, яна памыла і адзела сына, села на ложак, перажываючы ўсім целам вялікую лёгкасць ад чыстай бялізны. Заробленыя і сабраныя грошы дазволілі ёй скінуць з сябе рэшты тых лахманоў, якія вяліся яшчэ з часоў млынара. У той меры, як спадалі яны з яе, яна быццам нанава нараджалася на свет. Нязведанае ніколі за ўсё жыццё адчуванне лёгкай і чыстай бялізны запоўніла яе ўсю, першае можа на жыцці адчуванне чыстаты туманіла галаву. Яна сядзела доўга, быццам у забыцці, і толькі калі пастукалі ў дзверы, яна схамянулася і раптам набыла здольнасць заўважыць тое, што раней было абыякавым — што і падлога гнілая, чорная і з дзіркамі, што і ложак з іржавага жалеза, што і стол ледзьве трымаецца, прыбіты да сцяны цвікамі. Увайшлі яе таварышкі з работы. {{Водступ|2|em}}— Мы згаварыліся, — сказала адна, — прыйсці пазней, чым казалі табе, каб ты мела час адпачыць. Мы таксама пакуль пераадзяваліся, пасля збіраліся разам. А от табе тое, пра што мы не гаварылі, — і працягнула да Любы штосьці закручанае ў паперу. — Толькі не глядзі, паглядзіш тады, калі мы пойдзем. {{Водступ|2|em}}Яны былі ўсе маладыя, маладосць любіць таемнасць, сакрэты і сюрпрызы. Яны сядзелі з гадзіну, разглядалі яе сына і пыталі, гэтыя дзяўчаты, ці цяжка раджаць. Як пайшлі яны, Люба кінулася глядзець, што яны прынеслі — там быў поўны {{перанос пачатак|п=кам|к=плект}}<noinclude></noinclude> tue6laredxjuk2qiftrgbrredn9j80b 104 125242 290145 2026-06-24T21:16:24Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=кам|к=плект}} бялізны і верхняга адзення яе сыну. Яна доўга стаяла, заклаўшы рукі за шыю, і мноства ўсялякіх пачуццяў поўнілі яе, пачуццяў самых супярэчлівых. І смутак, і радасць ядналіся разам, і прыступы бурнай вясёласці, і ціхія струмен...» 290145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=кам|к=плект}} бялізны і верхняга адзення яе сыну. Яна доўга стаяла, заклаўшы рукі за шыю, і мноства ўсялякіх пачуццяў поўнілі яе, пачуццяў самых супярэчлівых. І смутак, і радасць ядналіся разам, і прыступы бурнай вясёласці, і ціхія струменні лёгкай журбы. Было цёмна, ледзь даходзіў сюды грукат дзесьці з вуліцы. Яна запаліла агонь, пачакала, пакуль засне сын, вышла з лямпай у сенцы і пачала звязваць лахманы, каб цяпер увечары, без людскіх вачэй, вынесці іх адгэтуль назаўсёды і дзе-небудзь дзець іх. Быццам усё жыццё нанава пачалося, так праходзіла яно перад яе вачыма. Вось рэшткі той спадніцы, падобнай да мяшка, у якой яна траціла свой чалавечы выгляд. От рэшткі той злямцаванай кудзелі, якая адбірала ў яе дзявочае хараство і прыродную прыгожасць. Нарэшце яна дабралася да самай драбязы: рукаў з нейкай вопраткі, кашуля — такая, што нават і тады яна не магла яе адзяваць, рэшткі палатнявай ватоўкі… Яна несла ўсё гэта калісьці адтуль на плячах — як-жа чалавеку выбірацца ў сваю жыццёвую дарогу, нічога не меўшы за плячыма? І от, сярод усяго гэтага агіднага зборышча, ёй натрапілася ў рукі адна рэч. Гэта быў зусім змяты і пацёрты заклеены канверт; яна распрастала яго рукамі і ўбачыла гатовае, заадрасаванае пісьмо. На ведаючы, што гэта такое і ніякага значэння гэтаму не надаючы, яна адкінула яго к дзвярам, забрала лахманы і панесла. Праз хвілін дзесяць яна вярнулася з пустымі рукамі, узяла з падлогі лямпу і пайшла к сабе. Ужо адчыніўшы дзверы ўбачыла кінуты канверт, падняла і паклала на табурэтку, на якую паставіла лямпу. Раздзелася, легла ў свежую пасцель і сапраўды такі ніколі большай асалоды яна не перажывала. З падкладзенымі пад галаву рукамі яна ляжала і чула {{перанос пачатак|п=вя|к=лікую}}<noinclude></noinclude> qzy9jez6xgq5gu7od96zm1yi4tws52q 104 125243 290146 2026-06-24T21:20:14Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=вя|к=лікую}} лёгкасць ва ўсім целе. Ужо хацела патушыць агонь, працягнула руку да лямпы і ўзяла канверт. Зімой тысяча дзевяцьсот дзевятнаццатага года яна, таксама лежачы, збітая старым Стафанковічам, трымала гэты самы канверт у руках і н...» 290146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=вя|к=лікую}} лёгкасць ва ўсім целе. Ужо хацела патушыць агонь, працягнула руку да лямпы і ўзяла канверт. Зімой тысяча дзевяцьсот дзевятнаццатага года яна, таксама лежачы, збітая старым Стафанковічам, трымала гэты самы канверт у руках і не магла нічога на ім прачытаць. Цяпер яна чытала. За гэта яна заўсёды была ўдзячна Валі Іваноўскай. Таксама як лёгкасць чыстай бялізны поўніла яе цела фізічнай асалодай, так і тут была своеасаблівая асалода. З літар складаецца слова. Слова піша чалавек. Напісанае чалавекам слова праз сотні і тысячы год можа загучэць вялікай сілай. Чалавек гаворыць слова, яно прагучыць і сціхне. Хто яго не чуў — ніколі больш не пачуе. Хто чуў — можа забыць. Напісанае слова гучыць заўсёды, па-свойму, але гучыць. Яно плыве, яно даносіць свой сэнс праз час, праз ход часу. Люба чытала на канверце і раптам вочы яе сталі шырокія. На канверце выразна значыўся Стафанковічаў адрас. Гэта было тое пісьмо, якое Стафанковіч ад млынара пісаў сваёй сям‘і, якое Вэня Шпулькевіч згубіў, якое аддаў Любе хлапчук, якое яна кінула ў скрынку з сваімі лахманамі, якое яна з імі прынесла сюды. Люба ўжо сядзела на ложку і намеры яе, яе ўпэўненасць выплывалі з новага пачуцця, якое зусім ужо заўладала ёю. Гэта было новае пачуццё. Крыніцы яго былі і ў тым, што на ёй была чыстая, новая зусім бялізна, і ў тым, што сядзела яна на чыстай пасцелі, і у тым, што лахманы ўжо далёка ад яе, там, дзе ім сапраўднае месца, і ў тым, што яна сама прачытала на канверце, і ў тым, што ў яе ёсць дружба, шчырая і глыбокая, „Няхай ён прыкладзе свой клопат, каб дзіця заўсёды было ў такой чыстаце, каб яго маленства з гэтага дня ўжо заўсёды праходзіла без таго бруду і лахманоў, у<noinclude></noinclude> 8i9v6ruu1tye6tztznyl5qe49mwlmrx 104 125244 290147 2026-06-24T21:23:08Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «якія ён адразу трапіў, нарадзіўшыся на свет. Няхай ён не памятае іх, няхай яны не астануцца ў яго памяці“. {{Водступ|2|em}}Назаўтра яна ўзяла стафанковічава пісьмо і пайшла. Стары Стафанковіч яе не пазнаў. Усміхаючыся, яна працягнула яму пісьмо: {{Водступ|2|e...» 290147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>якія ён адразу трапіў, нарадзіўшыся на свет. Няхай ён не памятае іх, няхай яны не астануцца ў яго памяці“. {{Водступ|2|em}}Назаўтра яна ўзяла стафанковічава пісьмо і пайшла. Стары Стафанковіч яе не пазнаў. Усміхаючыся, яна працягнула яму пісьмо: {{Водступ|2|em}}— От тое пісьмо, якое некалькі год таму Шпулькевіч згубіў. Я яго знайшла. {{Водступ|2|em}}— А хто-ж вы такія? {{Водступ|2|em}}— Я — тая Люба, што была ў млынара, дзе вы млын правілі. {{Водступ|2|em}}— Э, то даўно-ж гэта было. Цяпер я вас як жывую бачу. А вы, сказаць, мала і змяніліся, адно што адзежа ў вас цяпер зусім інакшая. То гэта і дзіця ваша? За кім-жа вы замужам? То хіба сядайце. Дзе-ж самі, што парабляеце? {{Водступ|2|em}}— Я не замужам. Гэта дзіця вашага Сашкі. {{Водступ|2|em}}Стафанковіч зрабіў два крокі назад і разявіў рот. {{Водступ|2|em}}— Гэта праўда, ці гэта вы — абы сказаць? {{Водступ|2|em}}Ён зусім сумеўся, зусім збянтэжыўся. {{Водступ|2|em}}— Чаго вы так спалохаліся? Я нічога ад вас нехачу, жывіце сабе спакойна. (Яна смяялася.) Я прышла да яго, да вашага сына. Скажыце, чым ён займаецца, дзе ён і хто ён цяпер. {{Водступ|2|em}}Стары Стафанковіч адумаўся і пацвярдзеў: {{Водступ|2|em}}— А каб ён свету не ведаў дзе ён, урвіцель, прайдзісвет. Ужо гадоў тры як адцураўся мяне, ніякага слыху не падае. {{Водступ|2|em}}— Скажыце яго адрас, калі яго тут няма. Вы самі стары чалавек, падумайце, гэта-ж ваш унук, няўжо ваша сэрца не будзе балець з-за таго, што ён гадуецца ў голадзе і брудзе? {{Водступ|2|em}}— А чым гэта можа быць даказана, што гэта мой унук? Дзе-ж ты дагэтуль была? {{Водступ|2|em}}— Я яго шукала і не магла знайсці.<noinclude></noinclude> ekq0772gn2m26ol2zqogkzp34rj9rzp 104 125245 290148 2026-06-24T21:29:55Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 136 —</center></noinclude>{{перанос канец|выні|каць}} і думка аб тым, каб з дапамогаю казацтва ўзмацніць свае правы ў адносінах да шляхты, каторая абмежавала ўладу караля. Так адносіўся да казакоў Уладыслаў IV (1632–1648). Ён лічыў, што казацтва ёсьць сіла, з катораю каралю парываць ня трэба, што ён можа выбраць адтуль патрэбныя яму заможнейшыя элемэнты, калі гэта будзе трэба. Ёсьць паданьне, што аднаго разу казакі прыслалі да Уладыслава сваіх паслоў, каб паскардзіцца на тыя крыўды, якія над імі ўчыняюцца. Кароль, выслухаўшы казацкіх паслоў і ня маючы рады абараніць іх парушаныя інтарэсы, быццам сказаў ім: „Вы маеце шаблі, самі абараняйце свае правы“. Разумеецца, казакі ведалі гэтае і без караля, але словы караля толькі падкрэсьлілі для іх немагчымасьць згоднага сужыцьця Польшчы з вольным казацтвам. Цікава яшчэ зьвярнуць ўвагу на адно здарэньне. Заходняе казацтва, бяручыся за шаблю, казала, што яно хоча ратаваць сябе і караля з панскай „ляскай няволі“. Такія самыя думкі былі і ўва ўсходняга маскоўскага казацтва. Вядома, што такія прадстаўнікі ўсходняга казацтва, як Разін і Пугачоў, лічылі сваім ворагам не цара, а баяр і дваран, ад улады каторых яны хацелі вызваліць і сябе і цара. Гэты настрой як заходняга, так і ўсходняга казацтва, паказвае нам, што абураны мужык, зрабіўшыся паўстанцам-казаком, мала цікавіўся політычнымі мэтамі і пытаньнямі; ён змагаўся, больш стоячы на соцыяльна-экономічным, чым на політычным грунце. Маскоўскі казак змагаўся з баярынам-памешчыкам і купцом, а украінскі казак — з панам, каторы адначасна быў палякам і каталіком. Казацкія паўстаньні на Украіне пачаліся яшчэ з канца XVI сталецьця. На чале казакоў сталі атаманы — Касінскі, Лабада і Налівайка. З мечам і агнём урываюцца казакі ў польскія землі, у сябе на Украіне зьнішчаюць шляхту, вызваляюць з прыгону мужыкоў і робяць іх вольнымі казакамі. Польскі ўрад ня мог спыніць гэтага паўстаньня. Казакі абралі сабе гэтмана Пётру Сагайдачнага, каторы стаў дзяржаўцам усёй Украіны. Усё гэтае, разумеецца, не спадабалася паляком і пры першым здарэньні яны зноў пачалі рабаціць казакоў. Казакі на гэта зноў адказалі паўстаньнямі ў пачатку XVII сталецьця. На чале казакоў сталі атаманы — Тарас, Паўлюк і Астраніца. Многа гадоў Польшча і Украіна паліліся агнём і заліваліся крывёю. Урэшце, перамаглі палякі. Паўлюк і Астраніца папаліся ў польскі палон. Атрымаўшы верх, польскі ўрад стаў рабіць на Украіне свае парадкі. Казакоў пакінулі толькі 6 тысяч, запісаўшы іх у так званыя рэестры, адабралі ад іх самакіраваньне, начальнікамі над імі паставілі польскіх паноў. Рэшту казакоў зрабілі зноў мужыкамі. Усё гэтае адбылося ў 1638 годзе.<noinclude></noinclude> rw0uo2jhmvp13gykg6r6ljah5c8o9ys 104 125246 290149 2026-06-24T21:33:26Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 137 —</center></noinclude>Толькі 10 год трымалі казакі гэтую няволю. У 1648 годзе яны зноў падняліся, як адзін чалавек, пад кіраўніцтвам вядомага атамана Багдана Хмяльніцкага. Пад яго сьцяг сабраліся як рэестраўцы, так і казакі, папаўшыя зноў у няволю. Зьбіраліся наўкол яго і мужыкі, уцёкшыя ад прыгону з усёй Украіны і Беларусі. З вялікаю збройнаю сілаю йшоў Хмяльніцкі на помсту ў Польшчу, маючы на мэце выбіць з панскай няволі як казакоў, так і просты народ. Насустрэч яму былі высланы польскія войскі, каторыя ён разьбіў — першы раз пры Жоўтых Водах, другі раз пад Корсунем. Пад Корсунем казакі ўзялі ў палон польскіх гэтманаў Каліноўскага і Патоцкага. Гэтыя пабеды Хмяльніцкага адгукнуліся на Беларусі мужыцкім паўстаньнем: пад кіраўніцтвам рэестраўцаў мужыкі пачалі паліць панскія двары, біць паноў і зьневажаць ксяндзоў. Каб перамагчы Хмяльніцкага, у Польшчы было склікана „паспалітае рушэньне“. Сабралося 40 тысяч шляхты, за імі йшло каля двухсот тысяч слуг з лёгкім аружжам і цягнуліся панскія вазы і карэты. Рушэньне дашло да Пілавіц і адсюль уцякло, нават ня біўшыся з казакамі. Першымі ўначы пабеглі начальнікі, за імі ўся шляхта, пакінуўшы свой абоз казаком. Дашло да таго, што Польшча павінна была прасіць згоды. Згода была зроблена на такіх умовах: 40 тысяч казакоў павінна трымаць Польшча сваім коштам; на Украіну ня могуць быць уведзены польскія войскі; праваслаўная вера мае правы пяршынства і „езуіты“ ня могуць жыць і адчыняць свае ўстановы на тэрыторыі Украіны; урадавыя пасады аддаюцца выключна толькі праваслаўным; Кіеўскі праваслаўны мітрополіт атрымлівае ў польскай вышэйшай палаце (сэнаце) месца, як і каталіцкія біскупы і г. д. Такая згода не здаволіла ні польскі ўрад, ні масы казакоў і мужыкоў. Польскі імпэрыялізм ня мог супакоіцца, згубіўшы паўднёвыя тэрыторыі, каторыя колёнізавала шляхта Польшчы. Мужыкі зноў забурыліся, бо ў Польшчы сіла прыгону ня была зьменшана. Апроч таго, сярод казакоў зьяўлялася новая дробная шляхта, каторая пачала накладаць руку на казакоў, каторыя масаю не ўвашлі ў склад новай украінскай шляхты. Хмяльніцкі таксама бачыў, што палажэньне яго ня моцнае як з боку Польшчы, так і з боку казацкага. Хутка зноў пачынаецца змаганьне Хмяльніцкага з палякамі. Яно цягнецца 4 гады і канчаецца тым, што Хмяльніцкі, шукаючы ратунку ад Польшчы і баючыся абаперціся рашуча на паўстаўшыя нізы, падаецца пад апеку Маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча (1654 г.). Польшча, такім спосабам, сваёю політыкаю адкінула ад сябе такую багатую тэрыторыю, як Украіна.<noinclude></noinclude> gacmpq71ru8rnw1yjt5u3h7nfzmv743 104 125247 290150 2026-06-24T22:00:41Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 138 —</center></noinclude>Казацкія паўстаньні на Украіне маюць адносіны ня толькі да гісторыі Украіны, Польшчы і Масквы, але і да гісторыі Беларусі, бо ў складзе украінскага радавога простага казацтва быў значны процант казакоў, каторых выгадавала беларуская вёска і выгнала з роднай хаты няволя на Беларусі. Трэба адзначыць, што паўстаньні на Беларусі ня мелі той моцы, як на Украіне, бо на Беларусі шмат было шляхецка-польскага элемэнту; тут увесь час было згуртавана шмат польскага войска на выпадак вайны з Масквою; для падгатоўкі паўстаньня тут ня было шырокага паўднёвага стэпу, дзе казак меў ваяўніцкую практыку, змагаючыся з татарынам, і дзе ён мог, хаваючыся ад панскага ўраду, згуртавацца ў моцную збройную сілу. Усё-ж такі казацка-мужыцкія паўстаньні на Беларусі былі. Яны ўцягвалі ў рух забітае прыгнечанае сялянства і нізы гарадзкога насяленьня. Лясы і балоты давалі магчымасьць паўстанцам гуртавацца і выносіць змаганьне з рэгулярнаю польскаю арміяю. Першае казацкае паўстаньне на Беларусі стаіць у зьвязку з паўстаньнем Хмяльніцкага. Весткі аб разгроме шляхецкага войска пры Жоўтых Водах і Корсуні дашлі да цёмных вясковых куткоў Беларусі. Усе, хто ня мог выносіць соцыяльна-рэлігійнага і нацыянальнага ўціску, пачалі гуртавацца. На чале першых паўстанцкіх груп стаў Антон Нябаба. Да яго ў хуткім часе сталі падходзіць другія паўстанцкія групы. З атаманаў гэтых груп можна назваць Галавацкага, Няпаліча і Хвэську. Згуртавалася ўзброеная сіла каля 30 тысяч чалавек. Усё Папрыпяцьце запалілася вялікім полымем паўстаньня. Беларускае сялянства падтрымлівала казакоў харчамі і грамадамі прылучалася да паўстанцаў. Спачувала руху і мяшчанства, каторае вельмі часта станавілася на чале яго, маючы на мэце скінуць з сябе ярмо панскага фэўдалізму. Такія гарады, як Старадуб, Гомель, Лояў, Брагін і Пінск адчынілі казацкаму войску свае брамы. Асабліва многа крыві пралілося ў Пінску, дзе паўстанцы выразалі ўсіх шляхціцаў, палякаў, не шкадуючы нават старых, малых і жанок. Вялікія спусташэньні і збойствы былі зроблены паўстанцамі пад Магілевам, Мсьціслаўлем і па другіх гарадох, каторыя прылучыліся да паўстаньня. Чуткі аб паўстаньні казакоў і мужыкоў разышліся па ўсёй Беларусі і Польшчы. Ніжэйшыя станы, якія спадзяваліся дабіцца лепшай долі, спачувалі ім. Шляхта глядзела на паўстаньне са страхам і абурэньнем. Як толькі ў Польшчы даведаліся аб казацкім і мужыцкім руху на Беларусі, то ўрад сабраў армію і дапаручыў змаганьне з паўстанцамі літоўска-беларускаму гэтману Янушу Радзівілу, прадстаўніку магнацкай фаміліі, каторая была асабліва зацікаўлена экономічна тым, што {{перанос пачатак|рабі|лася}}<noinclude></noinclude> cw9awbcz966r4j9l0f9bh55dmw1qjq9 104 125248 290151 2026-06-24T22:03:08Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 139 —</center></noinclude>{{перанос канец|рабі|лася}} на Беларусі, бо тут была большасьць радзівілаўскіх вялізарных маёнткаў. На тэрыторыю паўстаньня былі прысланы вялікія ўзброеныя сілы. Да іх далучаліся атрады мясцовай шляхты. Пашла барацьба, каторая была вельмі крываваю. Абодвы лягеры біліся да апошняга, ведаючы, што літасьці ні з таго, ні з другога боку ня будзе. Балоты і лясныя гушчары Беларусі, недаступныя для рэгулярнай арміі, доўга баранілі казацкае паўстаньне ад разгрому. Наймацней трымаліся казакі ў Пінску. Сюды былі зграмаджаны ўрадавыя войскі; горад быў абложан навокал так, што нельга было ні з яго выйсьці, ні ў яго ўвайсьці. Доўга трымаліся паўстанцы, ведаючы, што літасьці над імі ня будзе. Урэшце, Пінск быў такі ўзят прыступам, зруйнаваны і заліты крывёю абаронцаў. Казацкае паўстаньне і ў другіх часьцях Беларусі было задушана, але не надоўга. Праз некалькі месяцаў дашлі да беларускага мужыка чуткі аб тым, што Хмяльніцкі разьбіў польскае шляхецкае войска пад Пілавіцамі. Зноў заварушыўся працоўны люд. Па вёсках хадзілі якіясь невядомыя людзі, каторыя гаварылі, што іх паслаў сюды сам бацька-атаман Хмяльніцкі. Гаварылі яны, што польская шляхта хоча забіць караля, каторы стаіць на баку мужыкоў, што, забіўшы караля, шляхта пачне рэзаць мужыкоў, што казакі паднялі паўстаньне на абарону праў толькі адных мужыкоў. Пачалі зьяўляцца сьляпыя старцы-лірнікі, каторыя, сьпяваючы аб цяжкай, гаротнай долі селяніна, клікалі яго на змаганьне за волю і веру і нацыянальнасьць. Мужыкі радзіліся паміж сабою, гуртаваліся, бралі ў рукі сякеры, косы і йшлі ў лясы і балоты, каб адтуль рабіць напады на сваіх ворагаў. Зноў Беларусь запалілася полымем паўстаньня. Казацкія сілы расьлі. Паўстаньне пашыралася ня толькі па вёсках. Мяшчане, бачачы, што шляхта стаіць ім папярок дарогі, таксама прынялі ўдзел у паўстаньні. Паўсталі такія гарады: Слуцак, Быхаў, Чорнабыль, Магілеў, Рэчыца, Мазыр, Бабруйск і інш. Януш Радзівіл, сабраўшы войска, пачаў барацьбу з казацтвам і паўстаўшымі мужыкамі і мяшчанамі. Лічбовая перавага была за паўстанцамі, затое ў іх ня было добрай організацыі. Асобныя групы біліся кожная за сябе, ня ведаючы часам, што блізка ёсьць другія групы паўстанцаў. Хоць і з вялікаю патугаю, але Радзівіл справіўся з паўстаньнем. У яго рукі папалі ўсе гарады. Найбольш бараніліся Рэчыца і Мазыр. На чале паўстанцаў Мазыра стаяў казацкі палкоўнік Міхаленка. Некаторыя гарады хоць і здаліся палякам, але праз нейкі час зноў падымаліся на барацьбу. Так, напрыклад, падняўся Бабруйск. Мяшчане Бабруйску, бачачы, што для іх няма ўжо ратунку, парашылі здацца на міласьць палякаў. Тады правадыры паўстаньня, на чале каторых стаяў атаман Паддубіч, ведаючы, якія мукі іх чакаюць,<noinclude></noinclude> iqgf3a3wf5m1ub1b5axro431pz1osqb 104 125249 290152 2026-06-24T22:05:24Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 140 —</center></noinclude>заперліся ў сваіх хатах, падпалілі іх і згарэлі там разам з сем’ямі і супрацоўнікамі па паўстаньні. Доўга ня мог гэтман Радзівіл спыніць паўстаньня. Сярод топкіх балот і густых непраходных лясоў Беларусі доўга існавалі вялікія групы паўстаўшых мяшчан, мужыкоў і казакоў. Іх падтрымлівалі тыя мужыкі, каторыя ня выходзілі з вёсак і ня губілі сваёй легальнасьці; прысылаў ім дапамогу з суседняй Украіны й Хмяльніцкі. Часта гэтыя групы даходзілі да некалькіх тысяч людзей. Седзячы ў балотах, казакі організавалі напады на рэгулярнае польскае войска і рабілі вялікія збойствы па маёнтках ваколічнай шляхты. Але йшоў час, лік казакоў зьмяншаўся, панская сіла павялічылася, і рух казацкі на Беларусі спыніўся. Мужык, падняўшы раней сваю галаву, пачаўшы барацьбу за лепшую долю, зноў упрогся ў сваё ярмо. К пачатку XVIII сталецьця Беларусь ужо не протэстуе. Вышэйшыя станы зрабіліся палякамі, ніжэйшыя станы, застаўшыся беларусамі, жывучы ў зьдзеку і ў паднявольнай працы, ведалі толькі адно, што яны тутэйшыя „хлопы“, што „хлопскую“ маюць яны мову і нацыю, што жывуць яны гаротным, цяжкім жыцьцём. <center>'''Агульны політычны абгляд.'''</center> Люблінская вунія 1569 году, як мы ведаем, далучыла Літву і Беларусь у склад Рэчы Паспалітай Польскай. Літоўска-Беларускае гаспадарства павінна было перастаць існаваць незалежна. З гэтага часу Беларусь жыве адным політычным жыцьцём з Польшчаю. Праз тры гады пасьля Люблінскай вуніі памёр апошні кароль з дому Ягайлавага, Зыгмунд II Аўгуст. Гэта быў разам з тым і апошні насьледны кароль. З 1572 году пачалася эпоха выбраных соймам каралёў. Каралеўская ўлада часта перарываецца бескаралеўямі, каторыя цягнуцца ад сьмерці аднаго караля да абраньня яго заступніка. Бескаралеўі цягнуцца часам цэлыя гады і наносяць вялікую шкоду гаспадарству, аслабляючы цэнтральную дзяржаўную ўладу. На першы пачатак бескаралеўе цягнулася больш году. Запоўнена яно політычным бязладзьдзем і анархіяй. Шляхта разьбілася на некалькі партый, змагаючыся адна з другою наўкола пытаньня аб каралі. Кожная з партый дамагалася здабыць каралеўскую карону свайму кандыдату. Найбольш вядомымі і популярнымі з кандыдатаў на польскі каралеўскі пасад былі такія: Фёдар царэвіч Маскоўскі, сын Івана IV Грознага, Эрнэст прынц Аўстрыйскі і Гэнрых Анжуйскі, прынц Францускі. Партыя Фёдара складалася з літвіноў і беларусаў, на чале яе стаяў менскі каштэлян Глебавіч. Перагаворы з Грозным наконт Фёдара<noinclude></noinclude> 014lmp2m77gikxij3wz1mbjym4a9nel 104 125250 290153 2026-06-24T22:20:41Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 141 —</center></noinclude>не далі нічога. Палякі патрабавалі, каб Фёдар зрабіўся каталіком і каб да Рэчы Паспалітай былі далучаны Смаленск і Полацак. Грозны сьмяяўся з гэтага, гаворачы, што Фёдар „не красная девица“, што пасагу яму не належыць; лепш няхай палякі дадуць яму Кіеў. Проці гэтай кандыдатуры былі ўцекачы з Масквы — Курбскі, Цяцерын, Сарыгозін і інш. Яны ведалі добра слабавольны характар царэвіча Фёдара, поўную адсутнасьць у яго ня толькі політычнага, але й наогул звычайнага розуму, што гэта, па словах Грознага, „ня цар, а панамар“. Яны разумелі, што, дзякуючы ўсяму гэтаму, каралём Польшчы быў-бы ня Фёдар, а яго бацька Іван Грозны, ад тэрору каторага яны і ўцяклі з Масквы. Не дагаварылася панства і з Эрнэстам Аўстрыйскім, каторы выяўляў рашучы характар. Пасьля доўгіх размоў і перагавораў быў абраны за караля Рэчы Паспалітай Гэнрых Францускі. Пракараляваў ён вельмі нядоўга (1573–1574). Прыехаўшы ў Варшаву і пабачыўшы, што караляваць у Рэчы Паспалітай ня так лёгка, як, напрыклад, у Францыі, Гэнрых праз 6 месяцаў неспадзявана для палякаў таемна ўцёк з Польшчы на сваю бацькаўшчыну. Там ён хутка заняў каралеўскую пасаду пасьля сьмерці свайго старшага брата Карла IX. Зноў пачалося бескаралеўе, каторае пагражала зацягнуцца на доўгі час. Толькі ў 1576 годзе каралём Польшчы быў абраны Сяміградзкі ваявода Стэфан Баторы (1576–1586). Гэта быў разумны і выдатны політычны дзеяч і вельмі здольны ваяка. З вялікаю карысьцю для Рэчы Паспалітай ён ваяваў з Масквою (працяг Лівонскай вайны 1579–1582). Уся вайна адбылася на тэрыторыі Беларусі. Найраней войскі Рэчы Паспалітай былі пакірованы на Полацак, каторы ў папярэднія часы адышоў да Маскоўскага гаспадарства. Войскі аблажылі Полацак. Вясьці аблогу было вельмі цяжка: горад меў вельмі моцныя муры і замчышчы, апроч таго была вельмі мокрая восень, каторая перашкаджала акопным работам і падвозу харчоў для арміі. Аблога зацягнулася. Ведаючы аб вялікіх багацьцях гораду, вэнгры, каторыя былі ў войску Баторага, пастанавілі першымі ўварвацца ў Полацак, каб добра паграбаваць горад. Ня гледзячы на храбрую абарону, ім, урэшце, удалося дабіцца сваёй мэты, і Полацак быў узят. Баторы, паважаючы храбрасьць абароны, абяцаў тым, хто мае намер вярнуцца ў Маскоўшчыну, даць вольны выезд, а тым, хто захоча застацца — даць права вольнага жыцьця ў Полацку. Калі маскоўскія войскі безаружныя выходзілі з гораду, сам кароль даглядаў за тым, каб яго абяцаньне ня было парушана і каб ніхто не зрабіў яму якой крыўды. Пасьля выйсьця маскоўскіх войск пачаўся грабеж гораду. Найбольш грабавалі вэнгры. У час грабяжу загінула ад пажару вялікая і<noinclude></noinclude> 4a5yv5meno6cpgd6tq6610o63l4tebq 104 125251 290154 2026-06-24T22:22:51Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 142 —</center></noinclude>каштоўная полацкая кнігарня. Сярод рукапісаў кнігарні загінулі такія-цікавыя рукапісы, як, напрыклад, пераклад сьв. Пісаньня, напісаны рукою славянскіх апосталаў, братоў Кірылы і Мэфоды і летапіс Крывіцка-Полацкай зямлі. Да гэтага трэба яшчэ дадаць, што раней, калі Полацак ад Польшчы перашоў у рукі Івана Грознага, шмат чаго было вывезена ў Маскву. Усё гэта, зразумела, нанасіла вялікую шкоду Беларускай зямлі. Праз нейкі час войскі Стэфана Баторага ўзялі другарадныя крэпасьці Сокал і Сугну, каторыя былі пабудованы Іванам Грозным, а таксама і гарады Вяліж, Усьвят і Вялікія Лукі. У 1582 годзе Баторы пачаў аблогу моцнай маскоўскай крэпасьці Пскову, каторай ён ня здолеў ужо ўзяць. Абедзьве дзяржавы пасьля некалькіх год змаганьня былі вельмі аслаблены вайною, і распачаліся ўзаемныя перагаворы аб згодзе. Згода, урэшце, была падпісана тэю і другою стараною ў 1582 годзе. Маскоўскае гаспадарства павінна было прызнаць перамогу Рэчы Паспалітай і аддало ёй усю Лівонію і гарады Полацак і Вяліж. Што датыча да Беларусі, то для яе гэтая вайна карыснай не магла быць, бо руйнаваўся яе набытак, што добра відаць з разгрому Полацку. Яшчэ відней гэта стане, калі мы дабавім, што згодна весткам сучасьнікаў, увесь край, больш чым на 50 вёрст вакол Полацку, зрабіўся за часы Лівонскай вайны лясною пушчаю. Зьніклі вёскі, зьніклі нівы, зьнік і чалавек, працаваўшы тут у ранейшыя часы. А гэты чалавек меў мазольныя рукі і быў беларускім селянінам і рабочым. Зноў прышлося многа гадоў працоўнаму люду будаваць жыцьцё, каторае было зруйнавана імпэрыялістычнаю крываваю барацьбою Рэчы Паспалітай і Масквы. Па сьмерці Стэфана Баторага зноў пачалося бескаралеўе, каторае цягнулася каля году. На пасад Рэчы Паспалітай магнатамі і шляхтай быў абраны Зыгмунд III Аўгуст (1587–1632) са швэдзкай каралеўскай фаміліі Ваза. Гэта быў выхаванец і прыхільнік езуітаў, вельмі добры каталік і надта няздольны кароль. Ён даваў кірунак сваёй чыннасьці не паводлуг політычных, дзяржаўных мэт, а паводлуг свайго рэлігійнага настрою. Гісторыя адчыніла яму вялікія магчымасьці для ўплыву на жыцьцё Маскоўскага гаспадарства, але, дзякуючы сваёй някемнасьці політычнай, ён гэтых магчымасьцяй не скарыстаў, як трэба. Масква якраз перажывала смутныя часы, вялікую соцыяльную і політычную разруху. На маскоўскі пасад быў абраны сын Зыгмунда Ўладыслаў. У разумнейшых політыкаў Рэчы Паспалітай, напрыклад, у вядомага гэтмана Жалкеўскага, вынік цікавы плян утварэньня славянскага {{перанос пачатак|гаспа|дарства}}<noinclude></noinclude> hli0fg6twfevt952rr618qdp24bvl3k 104 125252 290155 2026-06-24T22:24:27Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 143 —</center></noinclude>дарства, у склад каторага ўвашла-б і Масква, і на чале каторага стала-б Польшча. Зыгмунд сапсаваў увесь імпэрыялістычны плян свайго гэтмана сваёй упартай каталіцкай політыкай. Ён больш цікавіўся пашырэньнем каталіцтва, чым пашырэньнем тэрыторыі гаспадарства. У часы гэтага караля зноў на тэрыторыі Беларусі йшла крывавая вайна. З восені 1609 году да восені 1611 году йшла аблога Смаленску і Зыгмунд з вялікім войскам стаяў пад горадам, пакуль урэшце ня ўзяў яго. Само сабой разумеецца, што гэтая армія кармілася тым, што можна было ўзяць з Беларусі. Потым на працягу 7 год праз Беларусь бесьперарыўна праходзілі войскі, каторыя йшлі ў Маскву і вярталіся адтуль у Польшчу. Усе гэтыя войскі таксама карміліся з Беларусі. Шмат народу было сарвана з тэрыторыі Беларусі як у рэгулярную армію, так і ў тыя прыпадковыя вайсковыя групы, каторыя з усіх канцоў цягнуліся праз Беларусь у Маскоўскае гаспадарства, каб там лавіць рыбу ў каламутнай вадзе. Трэба думаць, што мала хто з іх вярнуўся да сваёй хаты. Толькі ў 1618 годзе ў невялічкай вёсцы Дзяўліне (каля Масквы і Тройца-Сяргееўскай лаўры) адбылося часовае замірэньне паміж Масквою і Рэчаю Паспалітаю. Па гэтым замірэньні Смаленск увашоў у тэрыторыю Рэчы Паспалітай. Але барацьба ня скончылася. Справа ў тым, што Ўладыслаў, абраны раней на Маскоўскі пасад, не хацеў адрачыся ад сваіх праў на Маскоўскае гаспадарства. З гэтым ня мог згадзіцца рускі цар Міхаіл Раманаў, абраны на Маскоўскую пасаду ў 1613 годзе. Калі каралём Польшчы зрабіўся вышэйназваны Ўладыслаў (Уладыслаў IV, 1632–1648), змаганьне пашло зноў і зноў гэтае змаганьне адбывалася на тэрыторыі Беларусі. Моцнае Маскоўскае войска лікам у 32 тысячы людзей, пачало руйнаваць Беларусь і аблажыла Смаленск. На дапамогу Смаленску з Польшчы прышоў Уладыслаў з арміяй, каторы і прымусіў масквічоў здацца. Вайна цягнулася і далей, але ўжо бяз усякай карысьці для Ўладыслава. Пасьля двух год (1632–1634) вайны, пачаліся перагаворы аб згодзе. Паслы Масквы і Рэчы Паспалітай зьехаліся на памежнай рэчцы Палянаўцы і падпісалі „вечную згоду“. Смаленск і другія гарады, згубленыя Масквою за часы смуты, засталіся зацьверджанымі за Рэчаю Паспалітаю. Уладыслаў, з свайго боку, адмовіўся ад праў на Маскоўскую пасаду. Здаволілася Польшча, здаволілася і Масква, але аб інтарэсах зьнішчанай Беларусі ніхто не паклапаціўся. У палове XVII сталецьця скончыўся казацкі рух на Украіне. Ён скончыўся тым, што Украіна, на чале каторай стаў казацкі рэестравы<noinclude></noinclude> s03faa72yqizp2zikavq8prv3c2gtxw 104 125253 290156 2026-06-24T22:27:02Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 144 —</center></noinclude>старшыня, паддалася пад „цара ўсходняга праваслаўнага“. Дзеля гэтага ў часы кіраваньня польскага караля Яна Казімера (1648–1668) і маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча (1645–1676) зноў пачаліся войны паміж Масквою і Рэчаю Паспалітаю, а руйнавалася паводлуг звычаю зноў Беларусь, на тэрыторыі каторай ішло імпэрыялістычнае змаганьне. Руйнаваньне Беларусі йшло 17 год, з 1654 да 1667 году. У Беларусь увашло маскоўскае войска амаль што ня ў 200 тысяч людзей. Яно разьбілася на чатыры часьці. Першая армія, на чале каторай стаяў сам цар, пашла на Смаленск і аблажыла горад. Другая армія праз усю цяперашнюю Віцебшчыну пашла на Полацак, трэцяя — на Магілеў, чацьвертая — на поўдзень ад Магілеву. Застагнала, задымілася ад надужыцьцяў і пажараў Беларусь, пакрылася крывёю чалавечаю. Уся праца спынілася; што было здабыта цяжкай працаю — руйнавалася. Найраней здаўся Смаленск, ваявода каторага Піліп Абуховіч быў падкуплены маскоўскім золатам. Цяпер былі насьцеж адчынены маскоўскаму войску вароты на ўсю Беларусь, і яно пашло ўперад, здабываючы ўсё новыя мясцовасьці і гарады. Прашло некалькі месяцаў, і ў руках маскоўскага гаспадара апынуліся гарады — Магілеў, Віцебск, Менск, Горадня, Коўна, Вільня і Трокі. У Троках быў забраны сілаю вядомы троцкі замак, каторага дагэтуль ніхто, нават і немцы ў свой час сілаю не маглі здабыць. І да нашага часу руіны гэтага замчышча сьведчаць аб працы маскоўскіх гармат. Усяго было ўзята Аляксеем Міхайлавічам больш чым 200 гарадоў, мястэчак і замкаў. Пасьля таго, як былі здабыты абедзьве сталіцы былога Літоўска-Беларускага гаспадарства — Вільні і Трокі, Маскоўскі гаспадар пачаў тытулаваць сябе „ўсея Вялікія, Малыя і Белыя Русі Самадзержцам“. У гэты самы час на Рэч Паспалітую з поўначы напалі швэды, а з поўдня — украінскія казакі. Гарады адзін за другім пераходзілі ў іх рукі. Польшча зусім гінула. Выратавалася гаспадарства толькі дзякуючы таму, што пачалася барацьба паміж швэдамі і маскоўскім царом, каторы зрабіў замірэньне з палякамі і пачаў вайну са швэдамі, а Рэч Паспалітая ў гэты час крыху паднялася на ногі, і справы яе пашлі лепш. Калі зноў, пасьля замірэньня, Масква пачала вайну з Рэчаю Паспалітаю, то ўжо яна ня мела вялікай для сябе карысьці. Барацьба йшла з пераменным шчасьцем каля дзесяці год. Урэшце, змучаныя гаспадарствы павінны былі ў 1667 годзе зрабіць у Андрусаве (недалёка ад Смаленску) замірэньне на 13½ год. Умовы замірэньня былі такія. Маскоўскі гаспадар адмовіўся ад Літвы і Беларусі, здабытых яго войскамі, але затрымаў за сабою Смаленск з акалічнымі землямі, каторыя былі адабраны ад Масквы ў<noinclude></noinclude> 5lyqb3vqkrqi12xgxiztdldw2ynjnm3 104 125254 290157 2026-06-24T22:48:21Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 145 —</center></noinclude>смутныя часы. Да Масквы яшчэ адышла леваберагавая Украіна і на правым беразе Дняпра — Кіеў. Кіеў быў адступлен Маскве на два гады, але застаўся за ёю назаўсёды. Адзін з артыкулаў замірэньня даваў маскоўскаму гаспадару права заступніцтва за праваслаўных жыхароў Польшчы. <div style="float: right; width: 250px; margin-left: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;"> [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 149 crop).jpg|center|frameless|250px]] <small>Беларускае войска ў канцы XVII в.</small> </div> У часы кіраваньня каралёў: Міхала Вішнявецкага (1669–1673) і Яна Сабескага (1674–1696) барацьбы паміж Рэчаю Паспалітаю і Масквою ня было. Рэчы Паспалітай прышлося змагацца з туркамі. Каб атрымаць дапамогу Масквы ў гэтым змаганьні, Ян Сабескі ў 1686 г. згадзіўся падпісаць „вечную згоду“ з Масквою на ўмовах Андрусаўскага замірэньня. Маскоўскі ўрад ужо адкрыта абвясьціў сябе патронам праваслаўных у Рэчы Паспалітай. У грамаце згоды абгаворана недатычнасьць праваслаўных епархій і пасьвячэньне епіскапаў кіеўскім мітрополітам, каторы залежаў ад Масквы. Гэтыя артыкулы давалі маскоўскаму ўраду права ўмешвацца ў хатнія справы Рэчы Паспалітай. У часы кіраваньня караля Аўгуста II (1697–1733), сучасьніка Пятра Вялікага, на абшарах Беларусі, Украіны і Вялікарусі адбывалася добра вядомая ўсім Паўночная вайна. І тут паплацілася Беларусь за чужыя інтарэсы. Пётра, каб лепш падгатавацца да вайны ў сваіх межах, паслаў свае войскі на Беларусь, каб яны тут затрымлівалі швэдаў. З 1701 году аж да 1709 году Карл „увяз в Польше“ і на Беларусі. Зноў руйнаваліся гарады і вёскі, зноў Беларусь была тэрыторыяй вайны. Расія карыстае са слабасьці Рэчы Паспалітай і ўмешваецца на грунце папярэдніх трактатаў у хатняе жыцьцё аслабелага суседа. Вядома, што па запатрабаваньні Пятра, Аўгуст II<noinclude><br /> <small>У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.</small><span style="float:right;"><small>10</small></span></noinclude> j0znnloowd2i6oa1eh4h4zribgvlrjb 104 125255 290158 2026-06-24T22:57:13Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 146 —</center></noinclude>ў 1720 годзе выдаў грамату, каторая забясьпечвала правы праваслаўнай беларускай епархіі. Па сьмерці Аўгуста II рускія войскі прыходзілі на Беларусь і Польшчу, каб пасадзіць на каралеўскую пасаду яго сына Аўгуста III (1733–1764). Гаспадарства ў часы яго кіраваньня перажывае хатнюю анархію, будуючы сабе труну. Кароль, ня маючы моцы спыніць бязладзьдзе, жыве ў сваёй бацькаўшчыне, Саксоніі, толькі часамі наяжджаючы ў Варшаву. Рэлігійны ўціск на Беларусі праваслаўных і протэстантаў прымусіў іх шукаць абароны свайго права за межамі Рэчы Паспалітай. Беларускі праваслаўны архіепіскап Ягоры Коніскі, езьдзіўшы ў Расію на каранацыю Кацярыны II, зьвярнуўся да яе з просьбаю аб абароне праваслаўнага насяленьня ў Рэчы Паспалітай. Тое самае рабілі прадстаўнікі польскіх протэстантаў у заходніх нямецкіх дзяржавах — Аўстрыі і Прусіі. Паступова падгатаўляўся той грунт, апіраючыся на каторы адбыліся падзелы Рэчы Паспалітай у часы апошняга яе караля Станіслава Панятоўскага, які караляваў пад імем Аўгуста IV (1764–1795). <center>'''Канец Рэчы Паспалітай.'''</center> Каля паловы XVIII сталецьця Рэч Паспалітая перажывала стан поўнага развалу. Уся політычная ўлада ў дзяржаве была ў руках шляхты, каторая карыстала з свае політыка-соцыяльнай „залатой“ вольнасьці толькі ў сваіх клясавых інтарэсах. Другія станы гаспадарства і нават кароль ня мелі ніякіх праў. Усё права было ў шляхты. Дашло да таго, што шляхта мела права складаць у гаспадарстве ваенныя саюзы для абароны сваіх клясавых інтарэсаў і праў (так званыя конфэдэрацыі) і законна падымаць бунт проціў караля (рокош), калі ён парушаў шляхецкія правы. Кароль не заставаўся ў даўгу ў шляхты. Каб абараніць сябе, польскі кароль павінен быў шукаць апоры пры чужаземных дварох, і чужаземныя дзяржавы атрымалі поўную магчымасьць умешвацца ў хатнія справы Рэчы Паспалітай. Шляхта з свайго боку папала ў рукі багацейшых сваіх прадстаўнікоў, каторыя і зрабіліся сапраўднымі гаспадарамі ў дзяржаве. Соймы ў апошнія часы не маглі зусім працаваць, дзякуючы прынцыпу аднагалоснасьці. Даволі было падкупіць ці ўгаварыць якога-колечы добра ўпартага пасла сойму, каб ён не згаджаўся з пастановаю сойму, і ён мог яе сарваць сваім „weto“ — „не позвалям“ (liberum weto). Пры такіх умовах можна было прыпыніць кожную рэформу, вельмі карысную для гаспадарства, каторая чамусьці не спадабалася якому-колечы крыкліваму шляхціцу-паслу. У грамадзянскім жыцьці Польшчы таксама панавала поўнае бязладзьдзе. Магнаты вялі сапраўдныя войны паміж сабою і крыўдзілі<noinclude></noinclude> e8sfj76v6x6te5waxqj5vyybqq8xy76 104 125256 290159 2026-06-24T23:03:46Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 147 —</center></noinclude>як драбнейшую шляхту, так і другія станы грамадзянства. Шляхта наогул зьдзеквалася і крыўдзіла мяшчан і мужыкоў. Каталікі рабілі ўціск над некаталікамі, так званымі дысыдэнтамі. Дысыдэнты ў адказ на ўціск, ня маючы абароны ад дзяржавы, павінны былі складаць конфэдэрацыі і зьвяртацца да чужаземнай улады. Суседнія дзяржавы, разумеецца, карысталі з такога палажэньня Рэчы Паспалітай. У 1767 годзе дысыдэнты (протэстанты, кальвіністыя і праваслаўныя) дзеля абароны сваіх парушаных каталіцкаю шляхтаю праў утварылі саюз з цэнтрам у Слуцку, так званую Слуцкую конфэдэрацыю. Гэтую конфэдэрацыю падтрымлівалі дзяржаўныя прадстаўнікі Расіі, Прусіі і Аўстрыі. Калі сойм адмовіўся ўхваліць пастановы, якіх дамагаліся чужаземныя паслы і конфэдэрацыя, то ў Варшаву былі ўведзены рускія войскі, заарыштованы правадыры крайня каталіцкай партыі сойму, і сойм павінен быў здацца. У 1768 годзе сойм ухваліў пастанову, што ўсе дысыдэнты ў Польшчы не павінны прыгнятацца за іх рэлігійныя пераконаньні і маюць тое самае права, што й каталікі. Расійскаму ўраду было дадзена права аберагаць правы дысыдэнтаў і сачыць за недатычнасьцю асноўных законаў Рэчы Паспалітай. Такім спосабам, Расія атрымала як-бы протэктарат над Польшчай. У адказ на гэта ўтварылася супраціўная конфэдэрацыя ў г. Бары, каторая паставіла сабе за мэту абарону паменшаных, з яе погляду, праў каталіцтва і незалежнасьці сойму. І тая і другая конфэдэрацыі пачалі збройную барацьбу адна з другою. Барскія конфэдэраты, змагаючыся з праваслаўным насельніцтвам, каторае было ў большасьці мужыцкім, выклікалі даволі шырокія паўстаньні так званых гайдамакаў (мужыкоў, што казакавалі ў правабярэжнай Украіне). Да гайдамакаў далучалася і дробная праваслаўная шляхта. На чале паўстаньня стаў запарожац Максім Жалязьняк. Найкрывавейшым эпізодам паўстаньня была вядомая Ўманьская разьня. Калі разгарэлася паўстаньне і прыняло выразны соцыяльны кірунак, то паміж рускім урадам, каторы зьявіўся наводзіць парадкі, і Барскай конфэдэрацыяй адразу адбылася згода. Абедзьве стараны прыняліся за паўстанцаў. Пачалася расправа. „Рускі праваслаўны“ ўрад абманам злавіў праваслаўнага Жалязьняка і выслаў яго ў Сібір, пакараўшы раней „кнутом“. Паўстанцаў і іх прыхільнікаў у паўстаньні вешалі і катавалі. Вельмі пашыранай карай было адсекваньне рук і ног. Вялікі лік бязногіх і бязьрукіх жабракоў на Беларусі доўга сьведчыў аб гайдамацкім паўстаньні. А палажэньне Польшчы не паправілася, бо, расправіўшыся з паўстанцамі, Расія рукамі Суворава прыкончыла і з конфэдэратамі.<noinclude></noinclude> dnux2iqt9pfjtluhqfzot3pfpmuyt9j 104 125257 290160 2026-06-24T23:18:38Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 148 —</center></noinclude>Пасьля гэтага Прусія, Аўстрыя і Расія паставілі пытаньне аб зьмяншэньні Польшчы, каторая ня можа сама справіцца з сваімі землямі. Згода паміж суседзямі хутка адбылася. Прусія ўзяла сабе Памаранію і кавалак Вялікай Польшчы, — тыя землі, каторыя былі паміж Прусіяй і Брандэнбургам, Аўстрыя прылучыла да сябе Галіцыю. Расія атрымала ваяводзтвы — Магілеўскае, Мсьціслаўскае і часьць Полацкага. З гэтых зямель былі зложаны тры провінцыі Пскоўскай губэрні (Дзьвінская, Полацкая і Віцебская) і Магілеўская губэрня (провінцыя — Магілеўская, Аршанская, Мсьціслаўская і Рагачоўская). Так адбыўся першы падзел Рэчы Паспалітай у 1773 годзе. Падзеі 1773 г. прабудзілі рэформатарскі рух сярод разумнейшых слаёў шляхты Рэчы Паспалітай. У сваіх думках яны трымаліся тых ідэй францускай асьветнай філёзофіі і літаратуры. Вялікая француская рэволюцыя 1789 году падняла іх політычны настрой і дала ім сьмеласьць задумаць рэформу Польшчы. Скарыстаўшы рэформатарскі настрой большасьці паслоў сойму, рэформацыйная партыя, на чале каторай стаяў граф Патоцкі, правяла праз сойм новыя дзяржаўныя законы, вядомыя пад назвай констытуцыі 3-га мая 1791 году. Гэтая констытуцыя была ўхвалена соймам бяз усякіх спрэчак у адным пасяджэньні, што сьведчыць аб высокім пад’ёме патрыотычнага настрою паслоў сойму. Па новай констытуцыі прапанаваўся такі строй Рэчы Паспалітай. Заканадаўчая ўлада належыць да двухпалатнага, пастаяннага сойму, каторы абіраецца на два гады. Выканаўчую ўладу мае кароль, ня выбраны, як гэта было раней, а насьледны. Пастановы ў абедзьвюх палатах сойму ўхваляюцца не аднагалосна, а большасьцю галасоў, дзякуючы чаму высоўваецца стары звычай liberum weto. Міністры нясуць адказнасьць перад соймам. Касавалася таксама права шляхты на ўтварэньне вольных конфэдэрацый. Шляхта, як і раней, лічылася пануючым станам у дзяржаве. Мяшчане дасталі права пасылаць у сойм сваіх паслоў. Апроч таго, яны атрымалі права купляць зямлю па-за межамі гарадоў і праз зямляўласьніцтва збліжацца соцыяльна і політычна з шляхтаю. Буржуазія, такім спосабам, дастала нейкае права, што адпавядала запытаньням таго часу. Але палажэньне сялян зусім не зьмянілася. Прыгон астаўся, як і раней, ва ўсёй моцы. Толькі і было новага, што пану давалася магчымасьць вызваляць мужыка ад прыгону і паляпшаць яго жыцьцё, калі на тое была яго добрая воля і панская ласка. Абвешчана была свабода веры, аднак-жа за каталіцтвам пакідалася палажэньне пануючай у гаспадарстве веры. Констытуцыя, апроч таго, абвясьціла поўнае зьліцьцё Польшчы і Літоўска-Беларускага гаспадарства ў адзіны і непадзельны організм.<noinclude></noinclude> bzw11cql8rfowuyqgwo8tj25ejxgvtm 104 125258 290161 2026-06-24T23:22:40Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 149 —</center></noinclude><center> [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 153 crop).jpg|center|frameless|450px]] <small>Варшаўскі Сойм 1773 году.</small> </center><noinclude></noinclude> 9kwm4jjpehctnotwvoj2imwxzp78gsn 104 125259 290162 2026-06-25T00:20:50Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /></noinclude><small>[Больш дакладны назоў гэтага малюнку: „Рэйтан на Варшаўскім Сойме 21-га красавіка 1743 г.“ (Малюнак Яна Мацейкі). Зьмест гэтага малюнку наступны: Конвэнцыя аб падзеле Польшчы паміж Расіяй і Аўстрыяй была падпісана 6 і 12-га лютага 1772 г.; паслы гэтых дзяржаў, прыехаўшы ў Варшаву, загадалі склікаць {{абмылка|надзычайны|надзвычайны}} сойм. Окупацыя зямель Рэчы Паспалітай войскам гэтых дзяржаў ня сустрэла ніякага адпору. На 6 кастрычніка 1772 г. быў склікан сэнат, але сэнат адмовіўся склікаць сойм; тады расійскі пасол, барон Оттон Штакельбэрг, пагразіў каралю польскаму, што зьвергне з каралеўства, а край разбурыць расійскім войскам. 8 лютага 1773 году зноў быш склікан сэнат, які зьехаўся ў нязначным ліку; пад пагрозамі сэнат пастанавіў склікаць сойм на 19 красавіка 1773 г. На сойм было выбрана 111 дэпутатаў — менш за палавіну ўсяго ліку дэпутатаў. Польскія гісторыкі кажуць, што з усіх гэтых дэпутатаў ня больш як 20 чалавек кіраваліся патрэбамі грамадзянскага дабра і голасам свайго ўласнага сумленьня… На малюнку Мацейкі пад портрэтам царыцы намалёван соймавы маршалак князь Адам Панінскі, дэпутат з Літвы; у правай руцэ ён трымае ''ляеку'', а леваю рукою, пагражаючы, паказвае на адчыненыя дзьверы, дзе відаць расійскія салдаты, гатовыя рынуцца ў залю ды разагнаць сойм штыкамі. Гісторыкі кажуць, што Панінскі — маршалак — быў адзін з самых паскудных людзей таго часу: за грошы ён мог зрабіць усё, чаго ад яго хацелі; плян сваёй кар’еры ён пабудаваў на няшчасьці сваёй айчыны. Пры дапамозе чужаземных штыкоў і грашовай апекі Штакельбэрга ён узяўся зьдзейсьніць плян падзелу Польшчы. Поруч з Панінскім стаіць Патоцкі, што быў потым гэнэрал кароннай артылерыі; у правай руцэ ў яго ліст, а леваю ён схваціўся за Панінскага. У канцы 1790 г. Панінскі быў асуджан соймавым судом на выгнаньне, а Патоцкага засудзілі на сьмерць на шыбеніцы. Далей, каля паваленага крэсла стаіць, растапырыўшы рукі, бацька Патоцкага, кіеўскі ваявода. Закінуўшы ногу на ногу, сядзіць Міхаіл Панятоўскі, брат караля. Сярод іх у нямой позе стаіць апошні кароль польскі Станіслаў-Аўгуст. У лёжы паміж там відаць фігура расійскага пасла, барона Штакельбэрга. Было ясна, што прадажная часьць сойму дужая і што „патрыотам“ тут няма чаго рабіць. Тады выступаюць дэпутаты з Наваградчыны на Маншчыне — Фадзей Рэйтан і Самуіл Корсак — ды становяцца на чале „патрыотаў“. Ф. Рэйтан і зьяўляецца гэроем гістарычнага малюнку Мацейкі. Калі пасьля крыку й гвалту сойм адлажыў сход назаўтра і дэпутаты выходзілі з залі, то Рэйтан кінуўся каля дзьвярэй, просячы дэпутатаў выбраць новага маршалка. Кажуць, што, лежачы каля дзьвярэй, ён крычаў: „Ідзеце на пагібель і вечную ганьбу, тапчэце гетыя грудзі, што выстаўлены за ваш гонар і вашу вольнасьць!“ Але дарэмна: яго ніхто не паслухаў. Рэйтан, як і Касьцюшка, не маглі павярнуць гістарычнага кола назад (З „Ист. России“, Пакроўскага)].</small> Як мы бачым, новая польская констытуцыя ўтварылася пад уплывам вялікай францускай рэволюцыі. Праўда, яна вельмі далёка адышлася ад буржуазных яе запатрабаваньняў у бок старога фэўдалізму. Але і такая констытуцыя была не па густу звычайнай шляхецкай масе. Скора шляхта для абароны сваіх парушаных констытуцыяй старых вольнасьцяй злажыла Тарговіцкую конфэдэрацыю, на чале каторай сталі Шчэнсны-Патоцкі, Браніцкі, Ржэвускі, Ажароўскі і інш. Яны, згаварыўшыся яшчэ раней з рускім урадам, зьвярнуліся да царыцы Катарыны з заяваю, што яна, на аснове пастановы сойму 1768 году, павінна абараняць стары строй Рэчы Паспалітай. Разумеецца,<noinclude></noinclude> qbo4qc8mrvik7yacycovjwlo7w8hifn 290163 290162 2026-06-25T00:37:15Z SimondR 1967 290163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 150 —</center></noinclude><small>[Больш дакладны назоў гэтага малюнку: „Рэйтан на Варшаўскім Сойме 21-га красавіка 1743 г.“ (Малюнак Яна Мацейкі). Зьмест гэтага малюнку наступны: Конвэнцыя аб падзеле Польшчы паміж Расіяй і Аўстрыяй была падпісана 6 і 12-га лютага 1772 г.; паслы гэтых дзяржаў, прыехаўшы ў Варшаву, загадалі склікаць {{абмылка|надзычайны|надзвычайны}} сойм. Окупацыя зямель Рэчы Паспалітай войскам гэтых дзяржаў ня сустрэла ніякага адпору. На 6 кастрычніка 1772 г. быў склікан сэнат, але сэнат адмовіўся склікаць сойм; тады расійскі пасол, барон Оттон Штакельбэрг, пагразіў каралю польскаму, што зьвергне з каралеўства, а край разбурыць расійскім войскам. 8 лютага 1773 году зноў быш склікан сэнат, які зьехаўся ў нязначным ліку; пад пагрозамі сэнат пастанавіў склікаць сойм на 19 красавіка 1773 г. На сойм было выбрана 111 дэпутатаў — менш за палавіну ўсяго ліку дэпутатаў. Польскія гісторыкі кажуць, што з усіх гэтых дэпутатаў ня больш як 20 чалавек кіраваліся патрэбамі грамадзянскага дабра і голасам свайго ўласнага сумленьня… На малюнку Мацейкі пад портрэтам царыцы намалёван соймавы маршалак князь Адам Панінскі, дэпутат з Літвы; у правай руцэ ён трымае ''ляеку'', а леваю рукою, пагражаючы, паказвае на адчыненыя дзьверы, дзе відаць расійскія салдаты, гатовыя рынуцца ў залю ды разагнаць сойм штыкамі. Гісторыкі кажуць, што Панінскі — маршалак — быў адзін з самых паскудных людзей таго часу: за грошы ён мог зрабіць усё, чаго ад яго хацелі; плян сваёй кар’еры ён пабудаваў на няшчасьці сваёй айчыны. Пры дапамозе чужаземных штыкоў і грашовай апекі Штакельбэрга ён узяўся зьдзейсьніць плян падзелу Польшчы. Поруч з Панінскім стаіць Патоцкі, што быў потым гэнэрал кароннай артылерыі; у правай руцэ ў яго ліст, а леваю ён схваціўся за Панінскага. У канцы 1790 г. Панінскі быў асуджан соймавым судом на выгнаньне, а Патоцкага засудзілі на сьмерць на шыбеніцы. Далей, каля паваленага крэсла стаіць, растапырыўшы рукі, бацька Патоцкага, кіеўскі ваявода. Закінуўшы ногу на ногу, сядзіць Міхаіл Панятоўскі, брат караля. Сярод іх у нямой позе стаіць апошні кароль польскі Станіслаў-Аўгуст. У лёжы паміж там відаць фігура расійскага пасла, барона Штакельбэрга. Было ясна, што прадажная часьць сойму дужая і што „патрыотам“ тут няма чаго рабіць. Тады выступаюць дэпутаты з Наваградчыны на Маншчыне — Фадзей Рэйтан і Самуіл Корсак — ды становяцца на чале „патрыотаў“. Ф. Рэйтан і зьяўляецца гэроем гістарычнага малюнку Мацейкі. Калі пасьля крыку й гвалту сойм адлажыў сход назаўтра і дэпутаты выходзілі з залі, то Рэйтан кінуўся каля дзьвярэй, просячы дэпутатаў выбраць новага маршалка. Кажуць, што, лежачы каля дзьвярэй, ён крычаў: „Ідзеце на пагібель і вечную ганьбу, тапчэце гетыя грудзі, што выстаўлены за ваш гонар і вашу вольнасьць!“ Але дарэмна: яго ніхто не паслухаў. Рэйтан, як і Касьцюшка, не маглі павярнуць гістарычнага кола назад (З „Ист. России“, Пакроўскага)].</small> Як мы бачым, новая польская констытуцыя ўтварылася пад уплывам вялікай францускай рэволюцыі. Праўда, яна вельмі далёка адышлася ад буржуазных яе запатрабаваньняў у бок старога фэўдалізму. Але і такая констытуцыя была не па густу звычайнай шляхецкай масе. Скора шляхта для абароны сваіх парушаных констытуцыяй старых вольнасьцяй злажыла Тарговіцкую конфэдэрацыю, на чале каторай сталі Шчэнсны-Патоцкі, Браніцкі, Ржэвускі, Ажароўскі і інш. Яны, згаварыўшыся яшчэ раней з рускім урадам, зьвярнуліся да царыцы Катарыны з заяваю, што яна, на аснове пастановы сойму 1768 году, павінна абараняць стары строй Рэчы Паспалітай. Разумеецца,<noinclude></noinclude> oegp5zwv8so0772wlne2gdvme8gui35 104 125260 290164 2026-06-25T00:43:42Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 151 —</center></noinclude>рускія войскі ня прымусілі сябе доўга чакаць. Яны падтрымалі конфэдэратаў і занялі Варшаву. Прускі кароль з свайго боку, як-бы для спыненьня польскага бязладзьдзя, заняў сваімі войскамі заходнія провінцыі Польшчы. Зноў вынікла пытаньне аб компэнсацыі дзяржаў, каторыя патурбаваліся і зрабілі парадак у Рэчы Паспалітай. На гэты раз Расія й Прусія запатрабавалі ў сойме, скліканым у Горадні, згоды на аддачу ім за фатыгу зямель. Пасьля бескарысных спрэчак з прадстаўнікамі „дапамогшых“ дзяржаў, паслы сойму, бачачы, што няма рады абараніць тэрыторыі ад захвату, замоўклі зусім. У такім нямым пасяджэньні сойм прасядзеў да глыбокай ночы. Гэтае маўчаньне было растлумачана, як згода, і адбыўся ў 1793 годзе другі разьдзел зямель Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй і Расіяй. Прусія забрала Данцыг і Вялікую Польшчу, а Расія Валынь, Падолію і Менскую акругу. Астатнія землі Рэчы Паспалітай былі абвешчаны формальна пад протэктаратам Расіі. Варшава была занята рускімі войскамі. Патрыёты, ня гледзячы на ўсе беды, каторыя абрушаліся на Рэч Паспалітую, ня гледзячы на здраду з боку рэакцыйнай шляхты, не пакідалі сваіх плянаў аб тым, каб выратаваць сваю айчыну. Ня маючы магчымасьці працаваць адкрыта, яны павінны былі ўтварыць тайную організацыю і цэнтр яе перанясьці ў замежныя землі. Мэтаю організацыі была барацьба за непадзельную і незалежную Рэч Паспалітую з констытуцыяй 1791 году. Гэтыя організацыі былі і ў Польшчы, Літве і Беларусі. Яны працавалі сярод шляхты і мяшчан. Да сялянскіх слояў іх праца амаль што зусім не даходзіла. Паўстаньне пачалося адразу пасьля другога разьдзелу. У 1794 годзе паўстаньнем былі ахоплены такія гарады, як Кракаў, Варшава, Вільня і Горадня. У Варшаве пасьля таго, як яна была захоплена паўстанцамі, злажыўся Часовы Урад, каторы абвясьціў вайну Расіі і Прусіі. Дыктатарам і галоўным начальнікам над усімі збройнымі сіламі быў абраны Тадэвуш Касьцюшка, вядомы яшчэ раней, як абаронца констытуцыі 1791 году ад Тарговіцкай конфэдэрацыі. Сын дробнага шляхціца на Беларусі, ён вучыўся раней у Бярэсьці, потым у вайсковай школе Чартарыйскага ў Варшаве, адкуль, як здольны вучань, пасылаўся на скарбовы кошт у Францыю. Тут ён захапіўся рэволюцыйным рухам і пасьля нядоўгага жыцьця ў Польшчы паехаў у Амэрыку, дзе абараняў незалежнасьць Злучаных Штатаў ад Англіі. Там ён выдзеліўся сваімі здольнасьцямі і храбрасьцю і вярнуўся дадому абараняць незалежнасьць Рэчы Паспалітай, як рэформісты і змаганьнік за новую Польшчу. У пачатку паўстаньне мела посьпех. Была захоплена Варшава, і рускія войскі прымушаны былі пакінуць горад з вялікімі стратамі.<noinclude></noinclude> 2iowct6grecwu6ieztfn27kpi009ab4 104 125261 290165 2026-06-25T00:53:55Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 152 —</center></noinclude>Тое самае адбылося ў Вільні і ў другіх гарадох. Касьцюшку ўдалося разьбіць некалькі разоў асобныя рускія групы. Паўстанцаў падтрымлівалі ў пачатку сяляне, каторым Касьцюшка асобнаю адозваю абяцаў волю. Цікава зазначыць, што адразу выявіліся нейкія нязгоды паміж асобнымі правадырамі паўстаньня. З Вільні Касьцюшка атрымаў вестку, што Найвышэйшая Літоўска-Беларуская Рада, на чале якой стаяў Ясінскі, галоўны начальнік над літоўска-беларускімі збройнымі сіламі, „прысвоіла сабе самазванна ўладу і ўводзіла дух нязгоды, што разрывае вунію двух братніх народаў“ (H. Mościcki. Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi. T. I. Wilno, 1913, str. 184). Касьцюшка павінен быў напісаць ліст Ясінскаму, у якім вінаваціў яго ў сэпаратызьме. Скора паўстанцы пачалі адчуваць патрэбу ў сродках. Тыя ахвяры, якія раней паступалі ў вялікім ліку, скараціліся. Перамяніўся і настрой сялянства ў адносінах да паўстаньня, бо хутка стала ясна, што абяцанкі Касьцюшкі так і астаюцца абяцанкамі, што шляхта і ня думае аб вызваленьні сялян. Сялянства як у Польшчы, так і на Беларусі, не падтрымлівае ўжо паўстанцаў. Пры такіх абставінах ня трудна было справіцца з паўстанцамі. Першым увашоў з войскамі на землі Польшчы прускі кароль з заходняга боку. Праз нейкі час проці войск Польшчы выправіла свае сілы Аўстрыя, заняўшы паўднёвыя землі. Катарына II, урачыста вызначыўшы, што Рэч Паспалітая зробіцца „гибельным горном, угрожающим спокойствию и безопасности соседей“, пакіравала свае войскі з усходу пад кіраўніцтвам Румянцава і Суворава. Доля Рэчы Паспалітай вырашалася ў бойцы паміж рускімі і польскімі войскамі пад Мацаевічамі, недалёка каля Варшавы. Польскія войскі былі разьбіты, Касьцюшка быў паранены і ўзяты ў палон. Пасьля крывавага штурму была забрана ваколіца Варшавы Прага (1794). Варшава павінна была здацца. У горад былі ўведзены, апроч рускіх, аўстрыйскія і прускія войскі. Па ўсім краі паўстанцкія групы былі зьніштожаны. Апошні кароль Рэчы Паспалітай Аўгуст IV (Станіслаў Панятоўскі) павінен быў адрачыся ад пасады і пераехаў на жыцьцё спачатку ў Горадню, а потым у Пецярбург, дзе й памёр праз некалькі год. Паміж Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй адбыўся апошні, трэці падзел Рэчы Паспалітай у 1795 годзе. Расія з гэтага падзелу атрымала заходнюю частку Беларусі і ўсходнюю частку Літвы, што злажыла губэрні: Віленскую, Горадзенскую і Ковенскую. Апроч таго, да Расіі была прылучана і Украіна да Заходняга Бугу. Аўстрыя і Прусія прылучылі да сваіх зямель рэшткі польскіх зямель. Рэч Паспалітая, як дзяржава, перастала існаваць, а Беларусь увашла ў склад царска-дваранскай Расійскай імпэрыі. Пачаўся новы пэрыод беларускае гісторыі.<noinclude></noinclude> ggl6pxo5n2mlzeoge63xsk4gq3tvfkj 0 125262 290166 2026-06-25T00:57:50Z SimondR 1967 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Уводзіны ў гісторыю Беларусі | аўтар = Усевалад Ігнатоўскі | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод|Другі пэрыод]] | наступны = Кароткі нарыс гісторыі Бе...» 290166 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Уводзіны ў гісторыю Беларусі | аўтар = Усевалад Ігнатоўскі | год = 1925 год | пераклад = | секцыя = Падручнік | папярэдні = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Другі пэрыод|Другі пэрыод]] | наступны = [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)/Чацьверты і пяты пэрыоды|Чацьверты і пяты пэрыоды]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925).pdf" from="104" to="156" /> {{Выроўніваньне-канец}} 0rfftrm2x2rrqydj6hual5l43b3pzhx 104 125263 290168 2026-06-25T06:38:02Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «братка мой: у такимъ то лѣси, у такой то пущи есть вовчица зъ вовчанятами: приняси отъ яѐ молока!“ Енъ пошовъ. Приходя — вовчица ляжить у гняздѣ зъ вовчанятами. Енъ зацкувавъ яѐ собаками, а яна говора: „стой, Иванъ Царевичъ, што ты зъ мяне хочетъ?“ — Дай м...» 290168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>братка мой: у такимъ то лѣси, у такой то пущи есть вовчица зъ вовчанятами: приняси отъ яѐ молока!“ Енъ пошовъ. Приходя — вовчица ляжить у гняздѣ зъ вовчанятами. Енъ зацкувавъ яѐ собаками, а яна говора: „стой, Иванъ Царевичъ, што ты зъ мяне хочетъ?“ — Дай мнѣ свойго молока, сястрѣ на лякарство!.. Яна дала яму молока и вовчанёночка. Пошовъ енъ домовъ. Принося ёй молоко, а ў яѐ змѣй. Змѣй, якъ увидявъ собакъ, дакъ и пошовъ черазъ дванатцать покоявъ. Собаки почули, да за имъ! Якъ только забѣгли за дванатцать двярей — такъ усѣ двери хляпъ! хляпъ! и позачинилися. Вярнувся змѣй икъ сястрѣ. Вотъ яна и говора брату: „ици носи воду у котелъ, да грѣй!“ Пошовъ Иванъ, наносивъ воды, тольки ставъ грѣть, ажъ лятить струпливый воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! грѣй да ня хапайся: уже твоѐ собаки прогрызли шестяро двярей, яще шестяро остались!“ Вотъ енъ грѣя, грѣя, да холодныя и подольлѐ! Пришла сястра: „грѣй скорѣй! змѣй хоча ѣсти!“ Тольки пошла — лятить струпливый воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! грѣй, да не хапайся: уже собаки девятяро двярей прогрызли, тольки троя осталось. Зубовъ, Богъ-вѣдая, ти хватя? Якъ то тыя прогрызутъ?“ Вотъ енъ грѣя, грѣя, да холодныя и подольлѐ. Пришла сястра: „ти готова вода?“ — Да нѣ, ще тольки лѣтнянькая! — „Ну, грѣй жа скорѣй: мы за́разъ прѝдемъ!“ Пошла яна — лятить воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! твоѐ собаки прогрызли уси двери, и стоять якъ дурныя. Треба имъ отдыхнуть. Якъ прѝдутъ яны сажать тябе у етый котелъ, попросись у сястры перадъ смертію хоть у трубу потрубить, а тымъ часомъ собаки отдыхнуть!“ Вотъ и приходя сястра зъ змѣямъ: „ну, лѣзь, говора змѣй, лѣзь у котелъ!“ Енъ и проситца хоть перадъ смертію у трубу потрубить. — „Ну, труби, тольки скорѣй!“ Енъ ставъ трубить. Почули собаки и прибѣгли. Якъ кинулись, и подорвали змѣя на крошачки! А сястра узяла сабѣ змѣявъ зубъ. {{Водступ|2|em}}Пошли яны тоды къ батьку, и стала тамъ жить. Жили довгое уремя. Разъ Иванъ Царевичъ пошовъ на охвоту, и дужа ёнъ тамъ заморився. Матка и говора: „ляжъ, я постялю табѣ посте́лю!“ А сястра говора: „нѣ, я, мамочка, постялю!“ Узяла и постлала; и подложила подъ подушку змѣявъ зубъ. Иванъ царевичъ якъ ишовъ, дакъ и упавъ на подушку; змѣявъ зубъ яму у голову и въѣхавъ. Енъ и помёръ. Повышли ўси зъ двора, сястра узяла да яго у бочонокъ, да запячатовала, и пустила на мора. Вотъ собаки пошли къ мору, сѣли на берази да й выють. Ажъ идуть мядьвѣдь зъ вовкомъ. Собаки разсказали имъ своё гора, и показали на мори бочонокъ. Вовкъ сичасъ поплывъ и пригнавъ бочонокъ икъ берагу; а мядьвѣдь отобивъ дно. Стали яны оглядывать Ивана Царевича, съ чаго ето енъ померъ, и увидали зубъ. Якъ тольки яны той зубъ вытягли, такъ Иванъ Царевичъ и отживъ. Ну, пошли яны тоды у дворъ. Иванъ Царевичъ прогнавъ сястру, а сами стали жить, да поживать, да добра наживать. {{Водступ|2|em}}''С. Болотня, рогач. у.'' {{Водступ|2|em}}Въ VI в. Сборн. сказ. Афанасьева сказка подъ названіемъ „Звѣриное молоко“ приведена въ двухъ варіантахъ (стр. 244—259). Въ обоихъ за молокомъ посылаетъ сестра брата: въ первомъ по наущенію змѣя-горынича, во второмъ — разбойника. Тамъ-же (241), въ ск. „Князь княжевичъ Иванъ королевичъ“ за молокомъ посылаетъ жена мужа, по наущенію змѣя змѣевича. У Худяк. (вып I стр. 42) приведена эта-же сказка подъ назван. „Иванъ Царевичъ и Марья<noinclude></noinclude> bdse2pvvd872akkdmvc5287xj31ymlq 290169 290168 2026-06-25T06:38:49Z Gabix 3485 290169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>братка мой: у такимъ то лѣси, у такой то пущи есть вовчица зъ вовчанятами: приняси отъ яѐ молока!“ Енъ пошовъ. Приходя — вовчица ляжить у гняздѣ зъ вовчанятами. Енъ зацкувавъ яѐ собаками, а яна говора: „стой, Иванъ Царевичъ, што ты зъ мяне хочетъ?“ — Дай мнѣ свойго молока, сястрѣ на лякарство!.. Яна дала яму молока и вовчанёночка. Пошовъ енъ домовъ. Принося ёй молоко, а ў яѐ змѣй. Змѣй, якъ увидявъ собакъ, дакъ и пошовъ черазъ дванатцать покоявъ. Собаки почули, да за имъ! Якъ только забѣгли за дванатцать двярей — такъ усѣ двери хляпъ! хляпъ! и позачинилися. Вярнувся змѣй икъ сястрѣ. Вотъ яна и говора брату: „ици носи воду у котелъ, да грѣй!“ Пошовъ Иванъ, наносивъ воды, тольки ставъ грѣть, ажъ лятить струпливый воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! грѣй да ня хапайся: уже твоѐ собаки прогрызли шестяро двярей, яще шестяро остались!“ Вотъ енъ грѣя, грѣя, да холодныя и подольлѐ! Пришла сястра: „грѣй скорѣй! змѣй хоча ѣсти!“ Тольки пошла — лятить струпливый воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! грѣй, да не хапайся: уже собаки девятяро двярей прогрызли, тольки троя осталось. Зубовъ, Богъ-вѣдая, ти хватя? Якъ то тыя прогрызутъ?“ Вотъ енъ грѣя, грѣя, да холодныя и подольлѐ. Пришла сястра: „ти готова вода?“ — Да нѣ, ще тольки лѣтнянькая! — „Ну, грѣй жа скорѣй: мы за́разъ прѝдемъ!“ Пошла яна — лятить воронъ: „Иванъ Ивановичъ, руській царевичъ! твоѐ собаки прогрызли уси двери, и стоять якъ дурныя. Треба имъ отдыхнуть. Якъ прѝдутъ яны сажать тябе у етый котелъ, попросись у сястры перадъ смертію хоть у трубу потрубить, а тымъ часомъ собаки отдыхнуть!“ Вотъ и приходя сястра зъ змѣямъ: „ну, лѣзь, говора змѣй, лѣзь у котелъ!“ Енъ и проситца хоть перадъ смертію у трубу потрубить. — „Ну, труби, тольки скорѣй!“ Енъ ставъ трубить. Почули собаки и прибѣгли. Якъ кинулись, и подорвали змѣя на крошачки! А сястра узяла сабѣ змѣявъ зубъ. {{Водступ|2|em}}Пошли яны тоды къ батьку, и стала тамъ жить. Жили довгое уремя. Разъ Иванъ Царевичъ пошовъ на охвоту, и дужа ёнъ тамъ заморився. Матка и говора: „ляжъ, я постялю табѣ посте́лю!“ А сястра говора: „нѣ, я, мамочка, постялю!“ Узяла и постлала; и подложила подъ подушку змѣявъ зубъ. Иванъ царевичъ якъ ишовъ, дакъ и упавъ на подушку; змѣявъ зубъ яму у голову и въѣхавъ. Енъ и помёръ. Повышли ўси зъ двора, сястра узяла да яго у бочонокъ, да запячатовала, и пустила на мора. Вотъ собаки пошли къ мору, сѣли на берази да й выють. Ажъ идуть мядьвѣдь зъ вовкомъ. Собаки разсказали имъ своё гора, и показали на мори бочонокъ. Вовкъ сичасъ поплывъ и пригнавъ бочонокъ икъ берагу; а мядьвѣдь отобивъ дно. Стали яны оглядывать Ивана Царевича, съ чаго ето енъ померъ, и увидали зубъ. Якъ тольки яны той зубъ вытягли, такъ Иванъ Царевичъ и отживъ. Ну, пошли яны тоды у дворъ. Иванъ Царевичъ прогнавъ сястру, а сами стали жить, да поживать, да добра наживать. {{Водступ|2|em}}''С. Болотня, рогач. у.'' {{Водступ|2|em}}{{smaller|Въ VI в. Сборн. сказ. Афанасьева сказка подъ названіемъ „Звѣриное молоко“ приведена въ двухъ варіантахъ (стр. 244—259). Въ обоихъ за молокомъ посылаетъ сестра брата: въ первомъ по наущенію змѣя-горынича, во второмъ — разбойника. Тамъ-же (241), въ ск. „Князь княжевичъ Иванъ королевичъ“ за молокомъ посылаетъ жена мужа, по наущенію змѣя змѣевича. У Худяк. (вып I стр. 42) приведена эта-же сказка подъ назван. „Иванъ Царевичъ и Марья}}<noinclude></noinclude> a0tf3co31zrezj4dlge5w1nzwlb7i7o 104 125264 290170 2026-06-25T06:42:39Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Мирослав|щина}} и пр. Таких названий сравнительно немного, но все они весьма ценны, как археологически и исторически, так и географически, указывая опорные пункты исторического владения территории и ее колонизации и обычно сопровождаясь...» 290170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Мирослав|щина}} и пр. Таких названий сравнительно немного, но все они весьма ценны, как археологически и исторически, так и географически, указывая опорные пункты исторического владения территории и ее колонизации и обычно сопровождаясь остатками старинных укреплений и захоронений (валы, курганы и пр.). 4) Происходящие от языческого культа — Белые боги, Прибожье поле, Ярилино, Перуново и пр. Названия очень редкие, так как они тщательно стирались христианством в течение долгих веков, но особенно ценные, как исторически, так и географически, ибо они приурочены к совершенно определенного типа местностям, служившим для культа (священные рощи, деревья и пр.). Сюда-же примыкают и местности, тесно связанные с древними легендами напр. Девять дубов в карачевском у. Орловской губ., связанное с Соловьем Разбойником, с. Карачарово возле Мурома — родина богатыря Ильи Муромца, Рогнедино в рославльском у. и пр.). В этих названиях наполовину фигурируют урочища, наполовину — населенные пункты. 5) Происходящие от древних племен, аборигенов или колонизаторов данной территории. Такие имена обычно территориально весьма разбросаны и редки; но исторически и географически особенно интересны, указывая как на сплошное, так и на спорадическое распространение данного племени или отдельных его представителей. Как примеры, можно привести названия, связанные с племенем радимичей или радомом, как называет его начальная летопись, указывая на то, что оно позднее всех, вместе с вятичами, пришло „от ляхов“, т. е. из повислинья, и помещая его в бассейне Сожа и Ипути в юговосточной части могилевской губ. Действительно мы имеем Радимин близ Варшавы, Радом и Ново-Радомск в южной Польше. Радомлю в чаусском у. могилевской губ. и там же р. Проню, приток Сожа, а в климовичском у. — м. Хотимск. Однако имена Радомля и Радом встречаются спорадически и гораздо севернее и восточнее, как, напр., Радомье в Холмском и Радомелье в порховском у., псковской губ., Радоминьня в корчевском у., тверской губ., Радумля в московском у., Радоманово в рязанском у., Радомка и Радомль в болховском у. орловской губ., река Проня — приток Оки в рязанской и тульской губ., с. Хотимль в ковровском у. владимирской губ., м. Венява в южной Польше и г. Венев в вятицких землях тульской губ. и т. д. Все это невольно наводит на мысль, что отдельные представители радимичей могли увлекаться вместе с кривицким и вятицким колонизационными потоками далеко на восток и ceверо-восток, не составляя там сплошного заселения. Ищут безуспешо геродотовских невров, а между тем в гороховецком у. владимирской губ. есть рэчка Невра и деревни Невра и Поневерье при ней, кроме других селений. Конечно все это должно быть еще тщательно обследовано, но указания на такие факты не могут оставаться без внимания. 6) Происходящие от современных наименований в честь различных событий и лиц… 7) Происходящие от предметов составляющих типичный географический пейзаж данной местности или участвующих в нем“. ==={{x-smaller|141)}}=== {{gap|2em}}П. М. Шпилевскій. Путешествіе по Полесью и Белорусскому краю. СПБ 1858, ст. 178-179: „Велятичи, вероятно, также, как и другие местечки белорусские с остатками древних насыпей и валов, принадлежат к числу древних селений кривичского края, как это можно гадать на основании преданий и песней велятичских поселян, в которых упоминается о древних князьях, татарских бранках (сражениях) и особенно о курганах волотовках или волотоках, т. е. древних земляных копцах, заменявших некогда у славян верстовые столбы. А кто знает, не получило ли село Велятичи свое начало от древних вельтов или велетов? Конечно предположение недоказанное, но имеющее опору частью в созвучии Велятич с велетами, а частью в сохранившемся до {{абмылка|вих|сих}} пор славянском названии поляны близ монастырского леса; поляна эта называется солотковым полем; судя по тому, что она окружена каким-то искусственным рвом и состоит из каменистого хряща, с примесью черноватой глины, или, вернее обгоревшего кирпича, можно гадать о существовании какого-нибудь древнего строения на ней… Впрочем, это предмет бесконечных археологических исследований, и потому на первый раз делаю только намек о значении, какое должно иметь село Велятичи в области западно-русской археологии, и не менее того, в области истории западно-русского края. Замечу также, что Велятичи, некогда были местечком староства велятичского"; тамсама, ст. 171: „может быть и Лошница и Велятичи и другие подобные селения, имеющие свои исторические события и разные урочищные названия городищ, валов, насыпей, займищ и замчищ, были некогда городами каких-нибудь маленьких княжеств, а жители их потомками древних вилетов, волотков, вильчей и лошнян, упоминаемых тем-же Шафариком в числе русских славян? Об‘являя о таком открытии“… ==={{x-smaller|142)}}=== {{gap|2em}}Ив. Забелин. Исторія русской жизни с древнейших времен. Часть вторая. Москва 1912, ст. 55. ==={{x-smaller|143)}}=== {{gap|2em}}Г. Х. Татур. Очерк археологических памятников на пространстве минской губерніи и ея археологическое значение. Минск 1892, ст. 30-31: „Название это (валатоўкі. М. К.) должно быть, происходит от одного из народов, там проживавших, тем более, что в сей же местности сохранились следующие названия: деревни Волосевичи<noinclude></noinclude> h5xdlowmtbuuhi6lub693l2xudsfp6q 104 125265 290171 2026-06-25T06:44:49Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{smaller|Царевна.“ Сестра дѣйствуетъ по указ. разбойника, а зубъ, убивающій Ивана — ''свиной''. Вообще редакція слаба.}} {{Водступ|2|em}}{{smaller|Приводимъ, въ извлеченіи, варіантъ записанный въ томъ-же уѣздѣ:}} {{Водступ|2|em}}Жилъ себѣ попъ. Умерла его жена. Отправилс...» 290171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>{{smaller|Царевна.“ Сестра дѣйствуетъ по указ. разбойника, а зубъ, убивающій Ивана — ''свиной''. Вообще редакція слаба.}} {{Водступ|2|em}}{{smaller|Приводимъ, въ извлеченіи, варіантъ записанный въ томъ-же уѣздѣ:}} {{Водступ|2|em}}Жилъ себѣ попъ. Умерла его жена. Отправился онъ къ владыкѣ просить разрѣшенія снова жениться. Владыка, уступая троекратной просьбѣ попа, разрѣшилъ ему жениться, но только на той женщинѣ, которой придется платье покойной жены. Сталъ онъ примѣрять платье, пришлось оно только его дочери. Когда онъ объявилъ дочери, что она должна выйти за него замужъ, та ушла въ темный лѣсъ и поселилась тамъ въ «кельнѣ». Стала она молиться Богу, стала ей идти съ неба манная пища — по три на день баранка. Вотъ, ходили въ томъ лѣсу царскій сынъ съ слугою, заблудились и пришли къ кельнѣ. Влюбился царевичъ въ дѣвицу, взялъ ее во дворецъ и женился. Прошло нѣсколько лѣтъ; прижили они ребенка. Разъ поповна увидѣла въ окно своего отца: «ходя ёнъ по городу да милостину прося.» Она сказала объ этомъ мужу, тотъ позвалъ попа во дворецъ. Ночью попъ зарѣзалъ ребенка и вложилъ окровавленный ножъ въ карманъ дочери. Стали её судить «усимъ народомъ,» и осудили на изгнаніе. Взяла она зарѣзаннаго ребенка и пошла въ свѣтъ. Нашла снова свою кельню, положила трупикъ на столъ, и стала жить. Прошло пятнадцать лѣтъ. Разъ она пошла на прогулку и увидѣла, какъ гадъ оживилъ мертваго гада чудною травкой. Взяла она травку и ею воскресила сына. Сталъ сынъ ходить по лѣсу и нашелъ домъ, «повянь чартовъ». Всѣхъ чертей онъ побилъ, а главнаго мучилъ, мучилъ, и такъ, и сякъ, и повѣсилъ въ каюткѣ на крюкъ, и каютку завязалъ лычкомъ. Взялъ онъ тогда изъ кельни мать, и поселились въ домѣ. Сынъ отправился добывать лошадь (см. №&nbsp;1, ''Нещастное дитя'': завалилъ дорогу дубами и взялъ у купцовъ лошадь), а матери запретилъ ходить въ завязанную каютку. Жать не утерпѣла и отворила дверь. Чертъ попросилъ её подать ему «тресочку зъ яго кровъю». Та подала, онъ и соскочилъ съ крюка. «Здрастуй, душенька, — я буду твоимъ мужикомъ!» И велѣлъ ей послать сына за тридевять земель къ ''Рыба—Кощею'' за поросенкомъ, ей на лѣкарство, потомъ за золотыми и серебряными яблоками въ садъ двѣнадцатиглаваго змѣя. Исполняя второе порученіе, сынъ—Иванъ Ивановичъ — увезъ изъ сада змѣя царевну. Змѣй предслѣдовалъ ихъ, но «яны ня ўтякуть, а ёнъ ня догоня; яны ня ўтякуть, а ёнъ ня догоня,» пока прибѣжали къ монастырю и тамъ скрылись. Затѣмъ мать начинаетъ испытывать силу сына: обматываетъ его пенькою, шелкомъ и наконецъ мѣднымъ «дротомъ,» который и впился въ тѣло. Чертъ вылѣзъ изъ подъ подушки: «ну, талеръ ты мой!» — Би, би, нячистая сила! говоритъ Иванъ. Чертъ избилъ его, ослѣпилъ и защемилъ въ расщепленной на-двое соснѣ. Но ѣхавшіе мимо извощики освободили Ивана, а «криничная» вода, которою онъ умывается, возвращаетъ ему зрѣніе. Приходитъ онъ къ матери; видитъ, что чертъ съ ней «милуется.» Чертъ испугался, проситъ мира, но Иванъ пришелъ «битца, а ня миритца.» Онъ начинаетъ черта бить: «бивъ-бивъ, пилой пилявъ, свярдломъ свярдивъ, крукомъ кишки съ пуза тягавъ — соўсимъ убивъ.» Пошелъ потомъ Иванъ въ свѣтъ, нашелъ царевну, увезенную изъ сада двѣнадцатиглаваго змѣя, и женился на ней. А матери далъ чугунные башмаки и отпустилъ отъ себя: тогда-де буду твой сынъ, когда сносишь эти башмаки......<noinclude></noinclude> hr3ukw2ps2piefz4y1xg7dstz8ky9my 104 125266 290172 2026-06-25T06:51:21Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}— А хто ведае, з кім ты там гуляла! {{Водступ|2|em}}Жудасная грымаса прайшла па любіным твары. Тады ёй так не балела, калі той раз Стафанковіч шпурнуў яе пад парог. Цяпер яго словы секанулі яе мацней. {{Водступ|2|em}}— Добра. Калі вы са мной нават п...» 290172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}— А хто ведае, з кім ты там гуляла! {{Водступ|2|em}}Жудасная грымаса прайшла па любіным твары. Тады ёй так не балела, калі той раз Стафанковіч шпурнуў яе пад парог. Цяпер яго словы секанулі яе мацней. {{Водступ|2|em}}— Добра. Калі вы са мной нават пагаварыць па-чалавечы не хочаце, то і я з вамі гаварыць не буду. Вас я прымушу сказаць, дзе ён, а яго прымушу абыходзіцца з сваім сынам інакш. {{Водступ|2|em}}— Ён таксама парцейны! — адсек Стафанковіч, гайдануўшыся на сваіх доўгіх нагах. {{Водступ|2|em}}— А вы-ж казалі, што нічога пра яго не ведаеце? {{Водступ|2|em}}— А чорт яго забяры, шукай яго сама, я яго ведаць не хачу такога сына! Што мне да яго! Яго пры мне няма і не будзе, нават і ў Менску няма, а дзе — перуны яго ведаюць. {{Водступ|2|em}}Ён сеў на нізенькі кухонны табурэт і нарыхтаваўся доўга маўчаць. Яна пайшла. Ён вышаў за ёю на ганак. Пайшоў дождж і ёй не было як ісці. На ганку яны моўчкі прастаялі хвілін дзесяць. Нарэшце ён нейкім ліслівым і глухім голасам яшчэ раз сказаў: {{Водступ|2|em}}— А чым-жа гэта можа быць даказана? {{Водступ|2|em}}— Я і даказваць перад вамі не буду. Памятаеце, як у яго была рука скрываўлена? Ён не даваў мне праходу і я яго адапхнула ад сябе, а ён аб вілы руку абадраў. {{Водступ|2|em}}А польскі салдат штыхом? {{Водступ|2|em}}— Занадта мала я падобна да польскага салдата. {{Водступ|2|em}}Стафанковіч пачырванеў і змоўк як прыглушаны гарматай; як пабіты стаяў ён і маўчаў: да самых найменшых дэталей ён успомніў як тады шпурнуў яе пад парог. Пакутуючы ад маўчання і ад дажджу, ён не ведаў, што ў гэтыя хвіліны рабіць, як трымаць сябе. Да гэтага яшчэ далучалася нейкае<noinclude></noinclude> 88bugwicnkzs0t0ubog01m51uqqbjar 104 125267 290173 2026-06-25T06:58:02Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «цмянае пачуццё: „можа гэта ісапраўды мой унук на такую пакуту народжан?“ І яшчэ была баязлівасць, што пачнецца можа справа, што ўсе пачнуць гаварыць. Як наеўшыся мыла, ён глядзеў кудысьці пад сцяну свайго скляпка. Дождж не пакідаў сеяцца. Так ён мог цадз...» 290173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>цмянае пачуццё: „можа гэта ісапраўды мой унук на такую пакуту народжан?“ І яшчэ была баязлівасць, што пачнецца можа справа, што ўсе пачнуць гаварыць. Як наеўшыся мыла, ён глядзеў кудысьці пад сцяну свайго скляпка. Дождж не пакідаў сеяцца. Так ён мог цадзіцца круглыя суткі. Стафанковіч, мыляючы губамі, сарваў з сенечнай вешалкі нейкую старую вопратку і падаў Любе. {{Водступ|2|em}}— Каб дождж не прамачыў вашага дзіцяці (на слова „ваша“ ён вельмі націснуў). Гэтая адзежына мне непатрэбна. {{Водступ|2|em}}Люба зразумела і з прыкрасцю да самой сябе пайшла, накрыўшы вопраткай свайго хлопчыка. Дождж пабольшаў. Пакуль яна дайшла да дому, усё было скрозь мокра. Струмені вады ліліся з неба. Дома яна ўбачыла, што льецца са столі. Яна палезла на гару і заўважыла, што дождж засякае ў акенца без шкла ў шчыце, адтуль вада працякае праз столь. Яна хапіла дадзеную Стафанковічам вопратку і заткнула акенца ў шчыце. Адзін рукаў і палавіна футровага вылезлага каўнера звесіліся ўніз з аконнай дзіркі. Гэта было даволі высока ад зямлі, вопратка моцна была ўціснута ў дзірку. {{Водступ|2|em}}Нянавісць да Стафанковічаў душыла Любу. Яна думала пра свайго бацьку. „Бацька, дзе ты“, — ледзь не выгаварыла яна моцна і заплакала. {{Водступ|2|em}}У тыя дні прышоў да яе ліст ад Валі. От што пісала Валя: {{Водступ|2|em}}„…Я пайшла замуж. Можа пра гэта трэба было напісаць з самага пачатку, але я, скажу табе праўду, перад табой не пасмела гэтага зрабіць. {{Водступ|2|em}}Яшчэ ў Менску, калі я першы раз убачыла яго, я быццам адчула з першага разу, што так здарыцца. Мне здаецца, што ён крыху лёгкадумны,<noinclude></noinclude> 0txrc2tomyb7g73q08udc5o58qhl7qm 104 125268 290174 2026-06-25T07:03:08Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «Волочицы, Волоты и фамилии: Волотовский, Волосовский, Волосевич, Волотницкий, Волотько (Володзько), Волочицкий“. ==={{x-smaller|144)}}=== {{gap|2em}}Дм. Шеппинг. Мифы славянскаго язычества. Москва 1849, ст. 138; „Наконец принадлежат еще к корню Ваала, Велеса некоторые геогр...» 290174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Волочицы, Волоты и фамилии: Волотовский, Волосовский, Волосевич, Волотницкий, Волотько (Володзько), Волочицкий“. ==={{x-smaller|144)}}=== {{gap|2em}}Дм. Шеппинг. Мифы славянскаго язычества. Москва 1849, ст. 138; „Наконец принадлежат еще к корню Ваала, Велеса некоторые географические названия в особенности слявянских земель, племен и городов. Так в Боснии и Македонии встречаем мы имя горы Велес; далее Валахил, Волынь, Вольгостичи (Wolgost), Вилина (Вильно) и древний славянский город Юлин или Волин, залив Вало; также племенные названия славян велеты и венеты и множество других“; тамсама, ст. 136: „многие из славянских племен известны под именем вендов, винидов, виндов, венетов и ваннов и вообще везде, где жили некогда славяне, находим мы в географических названиях этот корень вал, вен, вел и пр. как напр., Вена, Виндишгрец, Венеция, Венден (уездный город лифляндской губ.) Вильна или Вильда и пр.“. ==={{x-smaller|145)}}=== {{gap|2em}}А. Орлов. Происхождение названій русских и некоторых западно-европейских рек, городов, племен и местностей. Вельск 1907. ==={{x-smaller|146)}}=== {{gap|2em}}Пар. Ив. Забелин. Исторія русской жизни с древнейших времен. Часть первая, Москва 1876, ст. 185: „мы однако вовсе не настаиваем, что все приведенные имена непременно обозначают только следы этих волотов. Мы вперед соглашаемся, что иные из этих имен принадлежат общим основам топографического языка и всех славянских племен, как и у других родственных с ними народов; иные образовались уже вследствие преданий о давнем господстве волотов вследствие перенесения имен на новые селитьбы и т. д.“. ==={{x-smaller|147)}}=== {{gap|2em}}Пар. А. Н. Веселовскій. Русскіе и вильтины в саге о Тидреке Бернском (Веронском) СПБ 1906, ст. 14: „Именно в долине З. Двины скучены некоторые названия урочищ с привязанными к ним преданиями, имеющими значение для нашего вопроса; их спорадическое распространение по России, от Малороссии до Сибири, может быть об‘яснено, в последнем направлении, колонизацией“. ==={{x-smaller|148)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго. О. Бодянскаго. Том II, книга 3, ст. 93-98. „В Ростовской летописи, Софийском временнике, изданном Строевым и других, упоминается, под 1386, 1478, 1528 и 1529, Волотово поле, отстоящее около ⁴/₇ мили от Новгорода, влево от Городища, на правом берегу Волковца, где стоял прежде Спаский монастырь и находилось кладбище Новгородских богатырей, равно как и могила Гостомысла, раскопанная Ходаковским в 1820 году. Ныне, на этом поле стоит Волотовская слобода. В грамотах князей и царей Русских встречается несколько местных названий, произведенных от Велетов, наприм., в грамоте князя Василия Васильевича, 1462, также в другой грамоте Ивана Васильевича, 1504, Велетово (волость или село), близ Угличева поля, в грамоте того же Ивана Васильевича, 1504, Волотова (деревня), в Радомле под Дмитровским, в грамоте царей Ивана и Петра Алексеевичей, 1686, Волотковичи, город между Нежиным, Батуриным и Глуховым. В географическом описании Руси, 1599, известном под названием Древней Идрографии и Большого Чертежа, по спискам 1627 и 1680, находятся следующ. места: Волотова могила, на Дону, между устьем рек Быстрой Мечи и Быстрой Сосны, Тамбовск. губер. Лебедянского уезда, Волотея, река, впадающая в Упу, ниже Вороны, по Ходаковскому в Тулицу, в Тульской губ., Волотово Городище, между реками Деньгой и Воемой, в Лопском крае на север. В рукописи, называемой Алфавит, т. е., толкование устаревших слов, принадлежащей к XVI столет., слово „Болот“ об‘ясняется словами, „Исполин, великан“. В новейших Русских книгах нахожу следующия известия о Волотах, у Попова и Чулкова. Волоты — страшилища, великаны, тоже, что у древних Греков гиганты, и им приносили старые Славяне жертвы. У Максимовича и Щекатова Волоты — народ около Вологды и Кубенскаго озера, почитавший богов Волотов, т. е., великанов, и теперь уже не существующий. В словаре Алексеева Волот толкуется словом „Исполин, великан“, а у Рейфа Велет или Волот словом geant (gigas); напротив у Соколова и других не встречаете уже ни Волот, ни Велет. Из местных названий, сохранившихся по сю пору, принадлежат сюда, прежде всего, названия рек: Волотенка, впадающая в Судогость Чернигов. губ., Стародуб. уезда, а Орловской в Трубчевском, на коей находится хутор Волотин (Шуберт лист 35, а по Ходаковскому деревня Волотыня), Волотов поток Могилевской губ., Чериковского уезда впадающий, посредством Станинского потока и реки Тури, в реку Полуже или Палуже, Вилет, река Вологодской губ., Соль-Вычегодского уезда, впадающая в Вычегду, и др.; потом названия местечек, деревень, хуторов, полей и т. д.: Волоты Псковской губ., Порховского уезда, на Кобилице, Волоты Смоленск. губ., Духовского уезда, на Жереспее, Волотово Тверской губ., Весьегонск. уезда, Волотово, урочище, той же губ., Беницкого, под Партутиным, Волотя губ. и уезда Тульского, на реке Волотее, текущей в Тулицу (по Большему Чертежу в Упу), Волотово Смоленской губ., Гжатского уезца, с правой стороны Яузы (в полторы версты ст. Буй-городка, на той же Яузе), Волотово Могилевской губ., Белицкого уезда, на север от Гомли, на реке Сожи, повыше Городка, с правой стороны, Волотово Московск. губ., Волоколамск. уезда, под Буйгородом, Волотова Псковск. губ., Порховского уезда, {{перанос пачатак|пу|стошь}}<noinclude></noinclude> alo1nejtz66p15odsbhzix97sy4w8l7 104 125269 290175 2026-06-25T07:06:43Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «але я сама і ў сябе адчуваю гэта, праўдзівей сказаць, пачала бачыць сама сябе. Ведаеш, я не ўмею табе выказаць, але замужаства адкрывае жанчыне вочы на самую сябе… Урэшце ўсяго скажу коратка — я рада, што пайшла замуж, мы будзем, мне здаецца, жыць шчаслів...» 290175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>але я сама і ў сябе адчуваю гэта, праўдзівей сказаць, пачала бачыць сама сябе. Ведаеш, я не ўмею табе выказаць, але замужаства адкрывае жанчыне вочы на самую сябе… Урэшце ўсяго скажу коратка — я рада, што пайшла замуж, мы будзем, мне здаецца, жыць шчасліва, ён мне падабаецца, а я яму і мы адно аднаго любім… Я ведаеш дзе яго спаткала? У Шпулькевіча. Я заходзіла перад ад‘ездам — можа ён тады гаварыў няпраўду, што не ведае, дзе знайсці таго, бацьку твайго дзіцяці. Прышла і Шпулькевіча не застала, а ён, мой цяперашні муж, таксама чакаў Шпулькевіча. От дзе мы першы раз спаткаліся. Назаўтра я таксама зайшла да Шпулькевіча, дома яго застала і ён мне даў слова, што не ведае, дзе шукаць таго, бацькі твайго дзіцяці. Як толькі атрымаю пенсію, прышлю твайму сыну гасцінец, усё думаю, што купіць“. {{Водступ|2|em}}Гэтым лістом быў зроблен пачатак перапіскі паміж Валей і Любай. Перапіска гэтая ішла да лета тысяча дзевяцьсот трыццаць пятага года. У кожным разе, калі яна ідзе і цяпер, то ўжо мае зусім інакшы характар, яна не можа не змяніцца, бо змянілася навокал і ўсё. Нават на адну секунду кінуўшы вокам, бачыш не тое, што было нават, скажам, летась. Хоць рукаў і каўнер з сашкавага фрэнча яшчэ і цяпер матляюцца з акна ў шчыце той прыбудоўкі, у якой Люба нарадзіла сына, але сёння гэта ўжо толькі дэкарацыйны кантраст з усім тым, што ўзвышаецца над ім. Гэты каўнер і рукаў у акенцы дробнай трухліны перад тварам задняй сцяны Дома ўрада мае сваю гісторыю тут-жа, у гэтай хроніцы. Перапіска паміж Валяй і Любай выразна паказала рух у жыцці гэтых асоб, таму яна для гэтага апавядання і цікавая. У гэтым першым пісьме Люба, напрыклад, задумалася над<noinclude></noinclude> 7wpbckl26rpsxhz2o9xmjp0sjzm9g4b 104 125270 290176 2026-06-25T07:20:49Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|пу|стошь}} на Мошне, Волотова Владимирск. губ., Суздальск. уезда, при р. Вязьме, Волотова, урочище губ., и уезда Московск., за Граворнами, Волотова Псковской губ., Буйского уезда, в полт. версты от Городища, Волотыня губ. и уезда Городенского, Во...» 290176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|пу|стошь}} на Мошне, Волотова Владимирск. губ., Суздальск. уезда, при р. Вязьме, Волотова, урочище губ., и уезда Московск., за Граворнами, Волотова Псковской губ., Буйского уезда, в полт. версты от Городища, Волотыня губ. и уезда Городенского, Волотыня, Орловской губ., Трубчевск. уезда, под Огородней, при р. Волотыне (так по Ходаковскому, а по Шуберту — Волотин, хутор, на реке Волотеньке), Волотовни Витебской губернии, Полоцкого уезда, на юг от города, Волотовка Белостоцкой облас., Бельского уезда, в 2¹/₂ верст. от Городка, на р. Обше, Волотовка Вицебск. губ., Полоцкого уезда, за озером Межевым от Буйского городища, Волотовка и Попова Могилевской губ., Сенского уезда, при Скрыдлевицах, Волоткина Псковской губ., Опоцкого уезда, меж Красным и Люциным, Волоткова Тульской губернии, Витебского уезда, на Коломне, не далеко от впадения в Оку и Забинского городища, Велетово Тверской губ., Вышневолоцк. уезда на озере Туде, близ городища, Велетово Санктпетер. губ., Гдовского уезда, на озере Савре, Велетиха, поле, Волынской губ., Дубенского уезда, в Кораблищах, где также и городище, Велетя Минской губ., Мозырского уезда, на реке Случе, и т. д. Белорусы, в окрестностях Полоцка и Витебска, по изустным рассказам Ходаковского господину Кепену, обыкновенно называют могилы волотовками, также волотками (tumuli gigantum), а кое-где и осилками (то есть, potentium?). В повестях и сказках Русского простонародья тем Волотам приписывается сверхестественная, чудесная, сила и могугущество. В Польше я не нахожу этого имени. Но в Поморье и прежнем отечестве Велетов, около устья Одры, Древнеславянския названия частью совершенно затерялись в Немецком языке, а частью чрезвычайно исказились: так, на Гомановой карте Поморья, 1784, стоит Weltkow (Пославянски Велетков), пониже Камина, на морском берегу, против Волина; этого названия уже не встречаете у Гейдемана. В грамотах Пруской земли попадается, в конце XIII столетия, мужское имя Welot. Думаю что в этом крае (в Самляндии) уцелели было от времен Птоломея кое-какия Велетския семейства, а потому, и самое имя (тут в Фридланском округе и теперь еще находятся две деревни Wilten), либо же какой-нибудь Прусак получил чужое имя, Welot, точно также случайно, как многие из природных Чехов в средних веках тоже иноплеменныя названия. Влах, Чух, Угрин, Сербек, и друг. Из обзора, предложенного здесь, видим, что имя Велет или Волот далеко было распространено у Славян особенно на Северозападе, и что оно как у этих, так равно и у Немцев, очень рано, т. е., еще в доисторическое время, перешло в область баснословия“. Тамсама, ст. 100: „а если прибавим еще к этому, что в стране, к коей ведут нас все исторические и мифологические указания, как к родине велетов или волков, находился край, на пределах Польши, Литвы и Белоруссии, называвшейся (прежде) Вълкоміра, а ныне (город) Вълкомир, и множество других селений того-же самого имени, то вполне убедимся, что лютичи тоже некогда назывались было вълчками“. Тамсама, ст. 111: „тут больше, нежели где-либо встречаете местных названий от слова волк, напр., Вилкишки, Вилкомир, Вилкомуши, Волчая, Волчища, Волчин, Волковичи, Волколаки, Волковиск и т. д.“. ==={{x-smaller|149)}}=== {{gap|2em}}Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, gegnostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim. Wilno 1847, ст. 441: „Wspomniemy tylko: że ich było to ksęztwo Wileńskie i ów książe, Wilkiem w latopisu woskreseńskim (Cz. 1, 48, ed Ctb 1793), a naròd Wilkami nazywany, za mniemanego od innych historyków posądzony; stolicy swej i rzekum w niej Wilno, Wilija, Wilna (Wilna, dziś Wilenka) w dawnych przywilejach osobliwe lacińskich, Welna. Zamiana litery i na e powększa dowód, że ot Veletów nazwisko ma danej imiona dali; od nich, przez niemców Wilten i Wilden zwanych, stolica Wilda, a morze baltyckie Wildamor, imiona mają“; тамсама, ст. 442: „W pawiecie naszym starostwo Wielatyckie, może kiedy Welatyckie, Weletycкie, majętność Wilejka, rzeka Wilija, wyraz w spiewie „Cieraz wałatouki“ do Weletow, Wołotow odnosić się niewątpliwie mogaą“. ==={{x-smaller|150)}}=== {{gap|2em}}А. П. Веселовский. Русскіе и вильтины в саге о Тидрике Бернском (Веронском), СПБ 1906, ст. 15-16: Е. Р. Романов указывает по тем-же актам на имение Wielatowka „в повете Полоцком“; „с Тулова до Велидич“ (близ Витебска, 1627 г.), урочище Волотовка в предместье Витебска — и деревню Волотовки в городенском уезде витебской губ., при которой находится группа курганов. В полоцком уезде сюда относится целый ряд местных названий: деревни Волотова (юрьевической волости), Волотовка (вознесенской волости), имение Волотовки (евфросиньевской волости), деревня Волотовки струнской волости, тамже деревня Волотовное, Волотнев и река Волотовка, приток Оболи, по которой шел путь „из варяг в греки“, в туровлянской волости, ниже Полоцка, на Двине, по дороге к Смоленску: деревни Велетовка, пашни велетовские 1-ыя, пашни велетовские 2-ыя; общество велетовское“. ==={{x-smaller|151)}}=== {{gap|2em}}П. М. Шпилевскій. Путешествіе по Полесью и Белорусскому краю. СПБ 1858, ст. 5: „древние остатки славяно-русского язычества на горе Лютичевке“. ==={{x-smaller|152)}}=== {{gap|2em}}Да іх, быць можа, можна далучыць і наступныя: Валадава, Валадаўская, Валтупскі, Воладкава, Волатава, Волатоўскія Волатки, Воладкавы абруб, Воланты, Валадканцы, р. Воласта, Велятовка, Вильтовтишкя, Вилятишки, Вилятишкя, Волоткевічы, {{перанос пачатак|Ва|лоткішкі}}<noinclude></noinclude> p3cws7ngrjhptsqdub4ewg2h79l37t6 104 125271 290177 2026-06-25T07:40:59Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Ва|лоткішкі}}, Валоткішня, Волаткаўшчызна, Волуйці, Волюты, Волойты, Волуці, Вільтылойці, Волотынская, Волута і д. т. п. гл. „Акты издаваемые комиссіею высочайше учрежденною в Вильне („Виленскою археографическою комиссіею“ з 3 тому і тое-ж...» 290177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Ва|лоткішкі}}, Валоткішня, Волаткаўшчызна, Волуйці, Волюты, Волойты, Волуці, Вільтылойці, Волотынская, Волута і д. т. п. гл. „Акты издаваемые комиссіею высочайше учрежденною в Вильне („Виленскою археографическою комиссіею“ з 3 тому і тое-ж для разбора древних актов" 3 19 тому і виленскою комиссіею „для разбора древних актов“ з 20 тому“), том II, ст. 265, 267, 268, 269, 276, 277, 278 і інш.. том III, ст. 20, 27, 28; том IV, ст. 176, 259, 524 і інш.; том V, ст. 58, 59, 73, 226, 258, 269 і інш.; том IX, ст. 408; том XII, ст. 39, том XIII, ст. 62, 375, 376; том XIV, ст. 514; том XXV, ст. 303, 402; том XXVI, ст. 384; том XXXIV, ст. 302; том XXXV, ст. 112; том XXXVIII, ст. 34, 41, 48, 50, 56, 64, 74; Историко-юридическіе матеріалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 21, ст. 480; вып. 27, ст. 134; И. Я. Спрогис. Географическій словарь древней жомойтской земли XVI столетія. Вильна 1888: Велоткишки, Волюты і д. т. п.; Минская старина, выпуск четвертый, Минск 1913, ст. 4, „Раздел между Юріем, Яном-Сымоном и Александром Олельками, совершенный 6 іюля 1582 года. Выпись с книг гродских Слонимских 1582 г.“. „Янъ — Сымонъ: — въ Слуцкѣ за рѣкой „Новое мѣсто“ съ дворомъ при городѣ — Новый Дворъ“, двор Омговичи, волость Словышинскую, Волотынскую и замок Копыль съ мѣстом и волостью“… Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем великом княжестве литовском с присовокупленіем грамот и привилегій на входы в пущи и на земли, составленная старостою Мстибоговским Григоріем Богдановичем Воловичем. Вильна 1867, ст. 322. ==={{x-smaller|153}}=== {{gap|2em}}Да іх, быць можа, можна далучыць і наступныя: Валадковіч, Валадкевіч, Валадкавічовая, Валадкевічовая, Валодка, Валадкевічоўна, Валадкайціс, Валаткевіч, Вільд і д. т. п., як гэта рабілі некаторыя ранейшыя дасьледчыкі. Гл.: „Акты издаваемые комиссіею высочайше учрежденною в Вильне („Виленскою археографическою комиссіею“ з 3 тому, і тое-ж „для разбора древних актов“ з 19 тому і „Виленскою комиссіею для разбора древних актов“ з 20 тому, т. II, ст. 92; том III, ст. 179, 225, 275, 343, 345 і інш.; том IV, ст. 57, 82, 479; том VI, ст. 41; том, VII, ст. 54; том VIII, ст. 597, 598; том IX, ст. 88, 411; том X, ст. 257; том XI, ст. 70 103, 116, 139, 151, 153, 409, і інш.; том XII, ст. 223, 322, 332, 337, 382 і інш.; том XIII, ст. 98; том XIV, ст. 369, т. XV, ст. 3, 26, 32, 44, 51, 63, 75, 152, 325 і інш.; т. XVI, ст. 83, 404, 410, 411 і інш., т. XVII, ст. 252, 253 і інш.; т. XVIII, ст. 204, 209, 218, 219, 391, 411 і інш., т XX, ст. 129, 197, 198, 311, 508, 564, 566 і інш.; том XXIV, ст. 77, 86, 110, 116, 131, 146, 184, 288, і інш.; том XXV, ст. 44, 96; том XXVI, ст. 72, 355, 406, 407; том XXVII, ст. 222, 295; том XXVIII, ст. 170, 171; том XXIX, ст. 33, 34, 35, 41, 228, 348, 349 і інш.; том XXX, ст. 144; том XXXI, ст. 9 і інш.; том XXXIII, ст. 48, 220, 334, 365, 390 і інш.; том XXXIV, ст. 84, 167, 195, 228, 384, 480, 527, 529, 426, 540 і інш.; том XXXVI, ст. 45, 51, 72, 75, 77, 79, 92, 94, 104, 105, 110, 130, 225, і інш.; том XXXVII, ст. 199, 202, 205, 210, 291, 321, 403, 405, 406, 487 і інш.; Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерній Могилевской и Витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 18, ст. 169; вып. 19, ст. 182, 187, 294; вып. 21, ст. 337, 342; вып. 22, ст. 212; вып. 23, ст. 267, 469; вып. 24, ст. 351, 490; вып. 25, ст. 360, 440, 486 і інш.; вып. 26, ст. 154, 503; вып. 27, ст. 13, 15; вып. 30, ст. 53, 54, 104, 105; вып. 32, ст. 129; Н. М. Тупиков. Словарь древне-руссках личных собственных имен. СПБ 1903, ст. 507 і інш. ==={{x-smaller|154}}=== {{gap|2em}}Ярмолович, В. С. Алфавитный список населенных мест Минской губерніи Минск 1909. Указатель населенным местностям Гродненской губерніи, с относящимися к ним необходимыми сведеніями. Гродна 1905. Список населенных мест Черниговской губерніи 1924 г. Чернигов 1924. Список населенных мест Ковенской губерніи. Ковна 1892. Списки населенных мест Россійской имперіи XL. Смоленская губернія. СПБ. 1868. Сапунов, А. П. (ред.). Список населенных мест Витебской губерніи. Витебск 1906. Пожаров Г. П. (ред.). Список населенных мест могилевской губерніи. Могилев 1910. Коносевич, Я. В. Список населенных мест гомельского округа. Гомель 1927. Гошкевич І. І. Виленская губернія. Полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселеніи. Вильна 1905. Вольтер Э. А. Списки населенных мест сувалкской губерніи, как матеріал для историко-этнографической географіи края. СПБ 1901. Ярмолович В. С. Список населенных мест БССР (б. Минской губернии). Минск 1924. Покровский О. В. Археологическая карта гродненской губерніи. Вильна 1896. Столпянскій Н. Девять губерній западно-русскаго края. СПБ. 1866. А. Сапунов. Река Западная Двина, историко-географическій обзор. Витебск 1893. Цебриков М. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Смоленская губернія. СПБ 1862. Корев А. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Виленская губернія. СПБ 1861 Бобровскій П. Матеріалы для географіи и статистистики Россіи, собранные офицерами генеральнаго штаба. Гродненская губернія. Часть вторая. СПБ 1863. Бобровскій П. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губернія. Часть первая. СПБ 1863. Афанасьев Д. Матеріалы для географіи и Статистики Россіи собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губернія. СПБ. 1861. W. K. Rzek<noinclude></noinclude> a8un80ydwjzqae7a9qx7iz8lrf680c0 290178 290177 2026-06-25T07:43:11Z RAleh111 4658 290178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Ва|лоткішкі}}, Валоткішня, Волаткаўшчызна, Волуйці, Волюты, Волойты, Волуці, Вільтылойці, Волотынская, Волута і д. т. п. гл. „Акты издаваемые комиссіею высочайше учрежденною в Вильне („Виленскою археографическою комиссіею“ з 3 тому і тое-ж для разбора древних актов" 3 19 тому і виленскою комиссіею „для разбора древних актов“ з 20 тому“), том II, ст. 265, 267, 268, 269, 276, 277, 278 і інш.. том III, ст. 20, 27, 28; том IV, ст. 176, 259, 524 і інш.; том V, ст. 58, 59, 73, 226, 258, 269 і інш.; том IX, ст. 408; том XII, ст. 39, том XIII, ст. 62, 375, 376; том XIV, ст. 514; том XXV, ст. 303, 402; том XXVI, ст. 384; том XXXIV, ст. 302; том XXXV, ст. 112; том XXXVIII, ст. 34, 41, 48, 50, 56, 64, 74; Историко-юридическіе матеріалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 21, ст. 480; вып. 27, ст. 134; И. Я. Спрогис. Географическій словарь древней жомойтской земли XVI столетія. Вильна 1888: Велоткишки, Волюты і д. т. п.; Минская старина, выпуск четвертый, Минск 1913, ст. 4, „Раздел между Юріем, Яном-Сымоном и Александром Олельками, совершенный 6 іюля 1582 года. Выпись с книг гродских Слонимских 1582 г.“. „Янъ — Сымонъ: — въ Слуцкѣ за рѣкой „Новое мѣсто“ съ дворомъ при городѣ — Новый Дворъ“, двор Омговичи, волость Словышинскую, Волотынскую и замок Копыль съ мѣстом и волостью“… Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем великом княжестве литовском с присовокупленіем грамот и привилегій на входы в пущи и на земли, составленная старостою Мстибоговским Григоріем Богдановичем Воловичем. Вильна 1867, ст. 322. ==={{x-smaller|153)}}=== {{gap|2em}}Да іх, быць можа, можна далучыць і наступныя: Валадковіч, Валадкевіч, Валадкавічовая, Валадкевічовая, Валодка, Валадкевічоўна, Валадкайціс, Валаткевіч, Вільд і д. т. п., як гэта рабілі некаторыя ранейшыя дасьледчыкі. Гл.: „Акты издаваемые комиссіею высочайше учрежденною в Вильне („Виленскою археографическою комиссіею“ з 3 тому, і тое-ж „для разбора древних актов“ з 19 тому і „Виленскою комиссіею для разбора древних актов“ з 20 тому, т. II, ст. 92; том III, ст. 179, 225, 275, 343, 345 і інш.; том IV, ст. 57, 82, 479; том VI, ст. 41; том, VII, ст. 54; том VIII, ст. 597, 598; том IX, ст. 88, 411; том X, ст. 257; том XI, ст. 70 103, 116, 139, 151, 153, 409, і інш.; том XII, ст. 223, 322, 332, 337, 382 і інш.; том XIII, ст. 98; том XIV, ст. 369, т. XV, ст. 3, 26, 32, 44, 51, 63, 75, 152, 325 і інш.; т. XVI, ст. 83, 404, 410, 411 і інш., т. XVII, ст. 252, 253 і інш.; т. XVIII, ст. 204, 209, 218, 219, 391, 411 і інш., т XX, ст. 129, 197, 198, 311, 508, 564, 566 і інш.; том XXIV, ст. 77, 86, 110, 116, 131, 146, 184, 288, і інш.; том XXV, ст. 44, 96; том XXVI, ст. 72, 355, 406, 407; том XXVII, ст. 222, 295; том XXVIII, ст. 170, 171; том XXIX, ст. 33, 34, 35, 41, 228, 348, 349 і інш.; том XXX, ст. 144; том XXXI, ст. 9 і інш.; том XXXIII, ст. 48, 220, 334, 365, 390 і інш.; том XXXIV, ст. 84, 167, 195, 228, 384, 480, 527, 529, 426, 540 і інш.; том XXXVI, ст. 45, 51, 72, 75, 77, 79, 92, 94, 104, 105, 110, 130, 225, і інш.; том XXXVII, ст. 199, 202, 205, 210, 291, 321, 403, 405, 406, 487 і інш.; Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерній Могилевской и Витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 18, ст. 169; вып. 19, ст. 182, 187, 294; вып. 21, ст. 337, 342; вып. 22, ст. 212; вып. 23, ст. 267, 469; вып. 24, ст. 351, 490; вып. 25, ст. 360, 440, 486 і інш.; вып. 26, ст. 154, 503; вып. 27, ст. 13, 15; вып. 30, ст. 53, 54, 104, 105; вып. 32, ст. 129; Н. М. Тупиков. Словарь древне-руссках личных собственных имен. СПБ 1903, ст. 507 і інш. ==={{x-smaller|154)}}=== {{gap|2em}}Ярмолович, В. С. Алфавитный список населенных мест Минской губерніи Минск 1909. Указатель населенным местностям Гродненской губерніи, с относящимися к ним необходимыми сведеніями. Гродна 1905. Список населенных мест Черниговской губерніи 1924 г. Чернигов 1924. Список населенных мест Ковенской губерніи. Ковна 1892. Списки населенных мест Россійской имперіи XL. Смоленская губернія. СПБ. 1868. Сапунов, А. П. (ред.). Список населенных мест Витебской губерніи. Витебск 1906. Пожаров Г. П. (ред.). Список населенных мест могилевской губерніи. Могилев 1910. Коносевич, Я. В. Список населенных мест гомельского округа. Гомель 1927. Гошкевич І. І. Виленская губернія. Полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселеніи. Вильна 1905. Вольтер Э. А. Списки населенных мест сувалкской губерніи, как матеріал для историко-этнографической географіи края. СПБ 1901. Ярмолович В. С. Список населенных мест БССР (б. Минской губернии). Минск 1924. Покровский О. В. Археологическая карта гродненской губерніи. Вильна 1896. Столпянскій Н. Девять губерній западно-русскаго края. СПБ. 1866. А. Сапунов. Река Западная Двина, историко-географическій обзор. Витебск 1893. Цебриков М. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Смоленская губернія. СПБ 1862. Корев А. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Виленская губернія. СПБ 1861 Бобровскій П. Матеріалы для географіи и статистистики Россіи, собранные офицерами генеральнаго штаба. Гродненская губернія. Часть вторая. СПБ 1863. Бобровскій П. Матеріалы для географіи и статистики Россіи, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губернія. Часть первая. СПБ 1863. Афанасьев Д. Матеріалы для географіи и Статистики Россіи собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губернія. СПБ. 1861. W. K. Rzek<noinclude></noinclude> o70s4ux1l4vts885tnzhjxkk9o3983o 104 125272 290180 2026-06-25T08:07:30Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «словам „лёгкадумны“. У апошнім-жа сваім пісьме да Валі ўлетку тысяча дзевяцьсот трыццаць пятага года яна пісала пра такія рэчы, якія могуць характарызаваць яе, як зусім іншага чалавека. Але пра ўсё гэта ў сваім месцы. У першым сваім пісьме да Валі Люба...» 290180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>словам „лёгкадумны“. У апошнім-жа сваім пісьме да Валі ўлетку тысяча дзевяцьсот трыццаць пятага года яна пісала пра такія рэчы, якія могуць характарызаваць яе, як зусім іншага чалавека. Але пра ўсё гэта ў сваім месцы. У першым сваім пісьме да Валі Люба напісала, што яе пасылаюць вучыцца на рабфак. Пісьмо было простае, кароткае, лаканічнае. Валя трымала яго ў руках і задумалася. Валін муж падышоў да яе і стараючыся выбіць яе з задуменнасці, успомніў: {{Водступ|2|em}}— Чаго ты, Валя, заходзіла тады да Шпулькевіча, калі мы з табой першы раз убачыліся? На што табе быў Шпулькевіч? {{Водступ|2|em}}— Мне ён не патребен быў, але я ў яго дабівалася даведацца, ці не ведае ён, дзе жыве бацька дзіцяці адной маёй сяброўкі. Калісьці, было недзе ў вёсцы — яна там жыла, а ён прыходзіў з бацькам млын правіць, а Шпулькевіч прыязджаў нейкія, здаецца, свінні купляць… {{Водступ|2|em}}Валін муж пабялеў, адвярнуўся і прыпаў ілбом да халоднай шыбы. {{Накіравальная рыса|5em}}<noinclude></noinclude> gs9yp54md5g2x1v0xxbl96il2owz5ya 104 125273 290182 2026-06-25T08:15:50Z By-isti 3554 /* Праблематычная */ 290182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="By-isti" /></noinclude> {{Калёнтытул|right='''ЧАСТКА II'''}} {{Водступ|2|em}}'''{{Ініцыял2|У|160%}}''' часе, калі пішацца гэтая кніга, нідзе ў Менску вочы не ўбачаць такой поўнай карціны кантрасту паміж новым і старым, як у кварталах за задняй сцяной Дома ўрада. Як толькі палац быў пабудован перад ім цэлыя вуліцы набылі раптам выгляд як-бы дзіцячых цацак. Асуджаныя на знос дамкі і хаціны гэтых вуліц і завулкаў, ужо не саромеючыся, вымушаны выставіць на паказ сваю местачковую натуру. Паіржавелая да дзірак бляха і трухліна дошчак, аблезлыя колеры фарбаў і стылёвыя дасканаласці — усё ў гармоніі з маштабам гэтага квартала колішняга губернскага горада рускай імперыі. Перад тварам Дома ўрада гэтыя вулічкі быццам і стаяць на тое, каб рэзаць вока. Тое, што імперскім патрыётам было сапраўдным размахам, ператварылася ў няма-нішто, асела ў страцілася зусім. Галоўная ў гэтых кварталах Нова-Маскоўская вуліца калісьці была значнай магістраллю Менска — яна звязвала заходнія раёны горада з яго гандлёвымі цэнтрамі; людзі, што ўязджалі ў горад з Койданаўскага тракта, цераз Брэскі вакзал, траплялі па ёй на Нізкі, рыбны і Траецкі рынкі і на Нямігу. Ад гэтай магістралі цяпер ужо як мае быць павявае мізэрнасцю, хоць<noinclude></noinclude> ocvz1llgk2q2jynndt35yrcmdq6p9x8 0 125274 290183 2026-06-25T08:29:31Z By-isti 3554 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Люба Лук’янская | аўтар = Кузьма Чорны | год = 1937 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Люба Лук’янская (1937)...» 290183 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Люба Лук’янская | аўтар = Кузьма Чорны | год = 1937 год | пераклад = | секцыя = Аповесьць | папярэдні = | наступны = | анатацыі = }} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="1" to="1" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="5" to="5" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="6" to="6" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} {{цэнтар|{{Разьбіўка|ЗЬМЕСТ}}.<ref>У арыгінальным выданьні няма, дададзена дзеля зручнасьці. (Вікікрыніцы [[File:Wikisource-logo.svg|16px]])</ref>|памер=140%}} {{block center/s|style=width:100%; max-width:25em}} {{справа|Стар.}} {{Dotted TOC||[[Люба Лук’янская (1937)/1|Частка I]]|3{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{Dotted TOC||[[Люба Лук’янская (1937)/2|Частка II]]|106{{gap|0.5em}}|5|col3-width=2.5em}} {{block center/e}} ----------- {{Крыніцы}} {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="189" to="189" /> {{разрыў старонкі|тэкст=}} <pages index="Люба Лук’янская (1937).pdf" from="192" to="192" /> {{PD-old-70}} [[Катэгорыя:Творы 1937 года]] [[Катэгорыя:Творы, выдадзеныя ў Мінску]] 5tmhgv7nu123pyd939n28xcqul5lqak 104 125275 290185 2026-06-25T09:24:04Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «i jeziora. Tekst objaśniający do mapy hydrograficznej dawnej słowiańszczyzny części północno-zachodniej. Warszawa 1883. Chlebowski Br. Słownik geograficzny królewstwa polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII. Warszawa 1893. Ghlebowski Br. Słownik geograficzny krolewstwa polskiego i innych krajów słowianskich. Tom. XII. Warszawa 1892. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Tom VII, część I. Województwo Nowogródzkie. Wa...» 290185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>i jeziora. Tekst objaśniający do mapy hydrograficznej dawnej słowiańszczyzny części północno-zachodniej. Warszawa 1883. Chlebowski Br. Słownik geograficzny królewstwa polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII. Warszawa 1893. Ghlebowski Br. Słownik geograficzny krolewstwa polskiego i innych krajów słowianskich. Tom. XII. Warszawa 1892. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Tom VII, część I. Województwo Nowogródzkie. Warszawa 1923. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom V. Województwo Białostockie. Warszawa 1924. Skorowidz miejscowości Rreczypospolitej Polskiej. Tom VIII. Województwo Poleskie Warszawa 1924. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII, część II. Ziemia Wileńska. Warszawa 1923. ==={{x-smaller|155)}}=== {{gap|2em}}А. Н. Веселовскій. Русскіе и вильтины в саге о Тидреке-Бернском (Веронском) СПБ 1906, ст. 14: „Можно предположить, что следы дославянских вельтов сохранились кое-где в местностях, где мы искали их древнюю оседлость: приблизительно между Виндавой и Западной Двиной, в Windland‘e Вильтина и вильтинов“. ==={{x-smaller|156)}}=== {{gap|2em}}Нават Усевалод усьведамляецца мясцовым насяленьнем як Усеволат. Беларуская Акадэмія Навук. (Менск) Архіў Катэдры этнографіі. Паведамленьні на анкету аб волатах. № 530, ст. 1367 і інш. ==={{x-smaller|157)}}=== {{gap|2em}}Да іх, быць можа, могуць быць далучаны і Люткаў, Людагауз, р. Лютня, Людкава, Люткоі, Люткушка, Люцік, Лютарзіч, Люцыны, Люткаце, Люціке і інш. Гл. „Акты издаваемые комиссиею для разбора древних актов: том IV, ст. 601; том VI, ст. 74, том XI, ст. 15, том XII, ст. 163, 170, 370; том XIII, ст. 86, 87, 244; том XIV, ст. 99; том XXV, ст. 49, 261, 302; том XXVII, ст. 63, 268, 334; том XXX, ст. 249; том XXXII, ст. 259; том XXXIII, ст. 48, 265, 340; том XXXVII, ст. 331; Историко-юридическіе матеріалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 25, ст. 412; вып. 26, ст. 83; вып. 29, ст. 27; вып. 31, ст. 157; И. Я. Спрогис. Географическій словарь древней жомойтской земли XVI столетія, Вильна 1888: Люткайте, Лютыки, Лютике і інш.; Ревизія пущ и переходов звериных в бывшем великом княжстве литовском…, составленная старостою Мстибоговским Григорием Богдановичем Воловичем, Вильна 1867 г., ст. 10, 137. ==={{x-smaller|158)}}=== {{gap|2em}}Да іх можна далучыць: Люткевіч, Лютчыч, Люцоўскі, Лютковіч, Люткун, Лютомскі, Люцінскі, Лютцан і інш. Гл. „Акты издаваемые комиссією для разбора древних актов в Вильне“, том IV, ст. 235; том VIII, ст. 123; том X, ст. 264, 374, 431, 491; том XI, ст. 52; том XII, ст. 381; том XX, ст. 474; том XXVI, ст. 20, 98, 134, 150, 151, 197, 307, 340; 371, 393, 475 і інш.; том XXXII, ст. 166, 169, 222, 224, 400, 455 і інш.; том XXXIV, ст. 143; том XXXVIII, ст. 273, 296. Историко-юридическіе материалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 27, ст. 127, 128. 363; вып. 30, ст. 136; Н. М. Тупиков. Словарь древне-русских личных собственных имен, СПБ 1903, ст. 237, 633. ==={{x-smaller|159)}}=== {{gap|2em}}Беларуская Акадэмія Навук (Менск). Архіў катэдры этнографіі, № 529-530. Паведамленьні на анкету аб волатах. ==={{x-smaller|160)}}=== {{gap|2em}}Акты издаваемые виленскою комиссиею для разбора древних актов, том II, ст. 2, 51, 173; том III, ст. 18, 19, 123, 321; том IV, ст. 62, 601; том V, ст. 39, 40, 393, 429; том VI, ст. 6, 7, 9; том VII, ст. 250; том. IX, ст. 10, 433; том XI, ст. 77, 79, 416; том XII, ст. 16, 20, 368; том XIII, ст. 62, 363, 369, 370, 371; том XIV, ст. 313, 331, 329, 456; том XV, ст. 309; том XVI, ст. 285, 286, 291, 299; том XVII, ст. 140, 438, 439; том XVIII, ст. 68, 82, 137; том XX, ст. 277; том XXI, ст. 43, 318; том XXII, ст. 122, 390; том XXIII, ст. 148, 149, 172, 218, 266; том XXIV, ст. 4, 95, 101, 132, 174, 198, 251, 297, 418; том XXV, ст. 35, 255, 272; том XXVI, ст. 89, 280, 282, 294; том XXVII, ст. 34, 35, 175, 327, 346, 354; том XXX, ст. 38, 39, 43, 50, 51, 70, 72, 103, 151, 152, 167, 300; том XXXI, ст. 130; том XXXII, ст. 198, 359; том XXXIII, 63, 514, 515; том XXXIV, ст. 110, 163, 277, 280, 293, 448, 457, 475, 481, 490, 499; том XXXV, ст. 101, 114, 139, 141, 266, 302, 305, 474, 515, 516, 517; том XXXVI, ст. 67, 68, 182, 351, 352, 353, 378; том XXXVII, ст. 237, 435, том XXXVIII, ст. 151, 153, 239, 298, 300, 301, 308, 348, 365, 366, 373, 378, 380, 458, 459, 493; Историко-юридическіе материалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 17, ст. 196, 301; вып. 22, ст. 287; вып. 24, ст. 428; вып. 25, ст. 338, 447, 475; вып. 26, ст. 451, 504; вып. 27, ст. 202; вып. 28, ст. 17, 25, 55, 64, 280; вып. 29, ст. 28, 248, 328; вып. 30, ст. 113; вып. 31, ст. 284; Ревизія пущ и переходов звериных в бывшем великом княжстве литовском… составленная старостою мстибоговским Григоріем Богдановичем Воловичем, Вильна 1867, ст. 43, 44, 45, 46, 56, 57, 136, 141, 163, 170, 188, 193, 198, 268; Н. Барсов. Географическій словарь русской земли (IX-XIV ст.). Вилкомирье, И. Спрогис. Географическій словарь древней жомойтской земли XVI столетія. Вильна 1888: Вилькайте, Вильки, Вильки, Вилькита, Вильков, Вилькодобе, Вилькомир, Вилькупя і шматлічныя іншыя, Минская старина, вып. 4; Минск 1913, ст. 4; „в ошмянском-Волко-Лату“ і г. д. ==={{x-smaller|161)}}=== {{gap|2em}}Акты издаваемые виленскою комиссиею для разбора древних актов, том II, ст. 73, 97, 98, 132, 137, 139, 182, 312; том 111, ст. 250, 392; том IV, ст. 235, 240, 243,<noinclude></noinclude> 8gj9vyz3bsm2yd4bck8t1i3gq1izkx5 104 125276 290186 2026-06-25T09:45:39Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /></noinclude><br /> <center><h3>Чацьверты і пяты пэрыоды беларускае гісторыі.</h3></center> Чацьверты і пяты пэрыоды гісторыі Беларусі праходзяць у XIX і пачатку XX сталецьця. Чацьверты пэрыод складаецца з гісторыі Беларусі, якая ўвашла ў склад Расійскай імпэрыі. Ён канчаецца разам з развалам царскай Расіі, гэтай вялікай „турмы народаў“. Рэволюцыя 1917 году пачынае сабою пяты пэрыод гісторыі Беларусі, каторы мы перажываем у бягучы момант. Гэтыя два пэрыоды гісторыі Беларусі апрацованы аўтарам у асобнай кніжцы, да якой мы і адсылаем тых, хто хоча дэтальна азнаёміцца з гісторыяй Беларусі ў XIX і пачатку XX сталецьця. Тут у „Кароткім нарысе“ мы зробім толькі конспэкцыйны абгляд гісторыі Беларусі за IV і V пэрыоды. <center>'''Беларусь у складзе Расійскай імпэрыі.'''</center> Пасьля трох падзелаў Рэчы Паспалітай уся этнографічная Беларусь увашла ў склад царскай Расіі. З дзяржавы ўжо разваленай яна папала ў дзяржаву, каторая таксама паступова развальвалася. І Расія хварэла тою самаю панска-шляхецкаю хваробаю, ад каторай памерла Рэч Паспалітая. Доля працоўных мас Беларусі не палепшылася ад політычнай перамены. Урад Катарыны II, прылучыўшы новыя землі, абвясьціў насельніцтву Беларусі, што „каждое состояние (сословие) из жителей присоединенных земель вступает с самого сего дня во все оному свойственные выгоды по всему пространству империи Российской“. Выгады працоўных мас у Расіі нам добра вядомы. Зразумела, што гэтыя „выгады“ не пасьміхаліся, напр., беларускаму сялянству. Іначай стаяла справа з беларускай шляхтай. Яна ня страціла прыгоннага права на сялян. У Расіі пакуль што яшчэ ня было такіх моцных рэформістых, якія завяліся ў канцы XVIII сталецьця ў Польшчы і палохалі шляхту ўсялякімі проэктамі рэформ. Ня дарма панства прылучанай Беларусі паднясло рускаму ўраду адрас, у якім, паміж іншым, было сказана: „Живя не в Польше, мы чувствуем себя как-бы в Польше и даже лучше, чем в настоящей Польше“. Зусім іншым было палажэньне беларускага селяніна. Усе ачавідцы гавораць, што яно было вельмі цяжкае. Справа ў тым, што<noinclude></noinclude> j0ziocfq8hy5sr2futx1bsikx2uf6ku 104 125277 290187 2026-06-25T09:50:01Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 154 —</center></noinclude>панская гаспадарка на захадзе вельмі рана хацела стаць на прамсловую ногу і вызваліць зямлю ад сялян, а сялян ад зямлі. Вось што піша па гэтым пытаньні ў сваіх запісках сучасьнік дэкабрыстых У. Тургенев: „Одно из самых возмутительных злоупотреблений замечается в белорусских провинциях, где крестьяне так несчастны, что вызывалі сострадание даже русских крепостных. В этих провинциях помещики отдавали своих крепостных сотнями и тысячами подрядчикам, которые исполняли землекопные работы во всех концах империи. Эти бедные люди употребляются главным образом на постройку больших дорог и каналов. Помещик берет на себя обязательство поставить такое-то количество людей по условленной плате, а подрядчик обязуется кормить их во время работы. Правительственные инженеры, наблюдающие за работами, не требуют от подрядчика в пользу этих несчастных ничего сверх того, что требуется для поддержания их жизни. Что-же касается до денег, которые получает за них помещик, то правительство не вмешивается в это. Эти несчастные провели дороги в окрестностях Царского Села“. Да гэтага малюнку нам няма чаго дадаць. У Рэчы Паспалітай працоўныя масы Беларусі былі рабочым „быдлам“, а ў царскай Расіі яны зрабіліся рабочым „скотом“. Палажэньне мяшчан таксама пагоршылася. Майдэборскае права ў гарадох Беларусі павінна было зьніштожыцца, бо існаваньне яго супярэчыла агульнаму строю імпэрыі. Купцы, расьпісаныя па гільдыях, плацілі налогі з капіталу, а жыхары места, прыпісаныя да стану мяшчан, былі абложаны агульным падушным падаткам. У адносінах да адбываньня вайсковай павіннасьці мяшчане былі прыроўнены да сялян. „Гарадзкое палажэньне“ 1785 году канчаткова прыраўняла беларускія гарады да рускіх. Гэбрэйскае жыхарства гарадоў было абмяжована ў правах. Пачала ўстанаўляцца добра вядомая нам „мяжа гэбрэйскай аселасьці“. Гэбрэі павінны былі плаціць амаль што падвойны падушны падатак. Пачынаецца тая спэцыфічна гэбрэйская політыка з аддачаю дзяцей у контаністыя і ўрэшце з пагромамі. Лібэральны ў пачатку ўрад Аляксандра I ў 1807 годзе організуе на Беларусі Віленскую Вучэбную Акругу і засноўвае ў Вільні унівэрсытэт. Для польскай культуры быў адчынен шырокі шлях. Трэба ўсё-ж такі адзначыць, што сярод апалячанай беларускай шляхты ў унівэрсытэце адчуваюцца мясцовыя сымпатыі. Устанаўляецца погляд на Беларусь, як на зусім асобную провінцыю Польшчы, што не падабаецца польскім патрыотам з Варшавы, каторыя зьяўляюцца абаронцамі адзінай і непадзельнай Польшчы. Шырака разьвіваюцца патайныя проціўрадавыя гурткі моладзі, на чале якіх становяцца Адам Міцкевіч,<noinclude></noinclude> jiohhxgzjripgt0ueel8s3to9oas2ps 104 125278 290188 2026-06-25T09:55:31Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 155 —</center></noinclude>Ян Чачот, Тамаш Зан і інш. Усе гэтыя гурткі ў 20-х гадох былі разбураны Навасільцавым. Вайна 1812 году дашчэнту спусташыла тэрыторыю Беларусі і пакрыла яе трупамі. Беларусь зрабілася нейкай сусьветнай трупярняй. Вядома, напрыклад, што на адну вярсту тэй дарогі, па якой выходзіла з Масквы наполеонаўская армія, прыходзілася ў сярэднім больш за сто трупаў. На Беларусі пачынаецца голад, насяленьне вымірае ад тыфусу, цынгі і халеры. Цэлыя вёскі стаяць пустымі. Карыстаючыся політычнай сытуацыяй, беларускае сялянства пачынае паліць маёнткі, выганяць і забіваць паноў. Як толькі рускі ўрад устанавіў парадак, то ён з вялікаю жорсткасьцю пачаў душыць паўстаньне і абараняць паноў, ня гледзячы на тое, што паны на Беларусі ў часы кампаніі выступілі проці рускага ўраду і ўтварылі незалежнае ад Расіі гаспадарства ў злучнасьці з Польшчай. Венскі Конгрэс у 1815 годзе аднаўляе Польскую дзяржаву. Літва і Беларусь у яе ўжо не ўвашлі, а асталіся ў складзе імпэрыі. Утварэньне Польскай дзяржавы дае палякам магчымасьць падгатаўляць паўстаньне 1830–31 году. <div style="float: left; width: 250px; margin-right: 15px; margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; text-align: center;"> [[Файл:Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925) (page 159 crop).jpg|center|frameless|250px]] <small>Даўнейшая граніца Польшчы, Беларусі й Расіі пад Граевым.</small> </div> Паўстаньне кончылася няўдачай. Урад Мікалая I заняўся падаўленьнем і ліквідацыяй паўстаньня. Дасталося і шляхце, і сялянам, каторых рускі ўрад падазраваў у спачуцьці і падтрыманьні паўстаньня. Польшча, як дзяржава, скончыла сваё існаваньне. Віленская акруга была падзелена, унівэрсытэт зачынен. Пачалася русіфікацыя краю, якая ўдарыла ня столькі па моцнай польскай культуры, колькі па культуры беларускай, якая за астатнія часы зрабілася выключна культурай<noinclude></noinclude> ew9553zx2zi41kbr8n6vvxg8a75s0fd 104 125279 290189 2026-06-25T09:59:15Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 156 —</center></noinclude>„мужыцкай“. Палажэньне селяніна ў часы польскага паўстаньня было вельмі цяжкае. Калі ён ня йшоў у паўстаньне з панам, то пан рабіў яму помсту, як свайму прыгоннаму; у праціўным выпадку яму даставалася ад расійскага ўраду. Пасьля ліквідацыі паўстаньня ўрад заняўся царкоўнай вуніяй. Калі ў свае часы вунія патрэбна была польскаму ўраду, то цяпер яна зусім была непатрэбна рускаму ўраду. Як і ў часы Польшчы, так і цяпер былі знойдзены патрэбныя епіскапы, каторыя і заняліся ліквідацыяй старой вуніі. На чале епіскапаў стаў Сямашка, каторы і давёў справу да канца. Зноў пачаліся гвалты. Зноў селяніна прымушалі мяняць веру. А калі ён не хацеў, то яго папросту секлі лозамі і запісвалі ў праваслаўныя. Ясна, якія вынікі маглі быць ад такога наварочваньня да праваслаўя. Сялянства, якое з вялікай цяжкасьцю выносіць прыгонную залежнасьць, яшчэ больш азлабляецца. Ня гледзячы на жорсткі рэжым, на Беларусі запальваюцца асобныя сялянскія бунты з падпаламі маёнткаў і забойствам паноў. Нават губарнатары (напр., менскі губарн. Доппэльмайер) даводзяць цэнтру ў сваіх данясеньнях, што так далей жыць няможна. Сялянская рэформа няўхільна. У 1861 годзе за яе прымаецца ўрад Аляксандра II. Беларускае панства лібэральнага настрою, якое ўжо адчувае дыханьне прамысловага капіталізму, вельмі рада выпадку вызваліць сялян ад зямлі і зямлю ад сялян. Яно ўсімі сіламі прагнецца зьменшыць колькасьць зямлі, якую трэба нарэзаць сялянству. Для іх новай панскай гаспадаркі патрэбен малазямельны селянін, каторы і пасьля вызваленьня аддаваў-бы ім свае рабочыя рукі па нізкай плаце. Апроч таго, для правільнае пастаноўкі новай прамысловай вясковай гаспадаркі ім патрэбен абаротны капітал. Для гэтай мэты тыя маленькія сялянскія надзелы, якія нарэзваюцца вызваленым сялянам, прадаюцца ім пры дапамозе выкупнай опэрацыі па павышанай на 25% цане. Ясна, якія вынікі ад рэформы адбыліся для амаль што двухмільеннай сялянскай масы на Беларусі. Вызваліўшыся юрыдычна ад улады пана, яна экономічна паранейшаму знаходзілася ў яго руках. Парваўся вялікі ланцуг прыгону; адным канцом ён лёгка пагладзіў пана, а другім канцом моцна ўдарыў па вызваленым мужыку. У часы рэалізацыі сялянскай рэформы загарэлася другое польскае паўстаньне 1863 году. Яно значна ўскалыхнула і Беларусь, зрабіўшыся тут, з аднаго боку, рухам сялянскім, пакірованым проці паноў, з другога боку, політыка-вызваленчым, незалежніцкім рухам, пакірованым проці царызму. Адразу пасьля ўтварэньня ў Варшаве паўстанцкага ўраду і ў Вільні організуецца літоўска-беларускі паўстанцкі ўрад. Ён рэзка дзеліцца на дзьве часткі — белых і чырвоных. Белыя {{перанос пачатак|прад|стаўлены}}<noinclude></noinclude> 3w0oj4hwtpzxpp38bg26s6ej8yj5z33 104 125280 290190 2026-06-25T10:01:17Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 157 —</center></noinclude>{{перанос канец|прад|стаўлены}} вялікімі беларускімі панамі, якія стаяць за ўтварэньне вялікай Польшчы з захаваньнем старога соцыяльнага строю на Беларусі. Чырвоныя прадстаўлены дробнай шляхтай, часам ужо безьзямельнай, і розначынскай інтэлігэнцыяй, настроенай радыкальна-народніцкі. Яны ставяць сабе за мэту радыкальнае разьвязаньне на Беларусі сялянскага пытаньня і ўтварэньне незалежнай ад Расіі і Польшчы Беларускай рэспублікі. Супрацоўніцтва ў пачатку паўстаньня гэтых дзьвюх груповак тармозіць рух на Беларусі. Сяляне, бачачы ўдзел у паўстаньні паноў, ня йдуць за паўстанцамі. Справа мяняецца, калі чырвоныя адлучаюцца ад белых і бяруць кіраўніцтва ў свае рукі. На чале паўстаньня на Беларусі тады становіцца рэвалюцыянэр-народнік, чырвоны дыктатар Кастусь Каліноўскі. Рух прымае выразны процішляхецкі характар. Вось, напрыклад, словы, якія прыпісваюцца Каліноўскаму: „Сякера паўстанца не павінна затрымвацца нават над калыскаю шляхецкага дзіцяці“. Апроч таго, Каліноўскі ня хоча слухаць Варшавы: „Такой бязмозглай галаве, як Варшава, немагчыма давяраць будучую долю Беларусі“, гаворыць ён. Сяляне пачынаюць прыслухоўвацца да поклічаў чырвоных і прымаюць дзейны ўдзел у паўстаньні. Затое белая частка паўстанцаў адкрыта пераходзіць на старану вешальніка Мураўёва, прысланага на Беларусь для загашэньня паўстаньня. Чырвоныя не здаюцца і вядуць барацьбу на два фронты: проці белых здраднікаў і проці рускага ўраду. Такая барацьба непасільна для іх, і паўстаньне пакрысе пачынае заціхаць. У красавіку (7/20) 1864 г. быў павешан Каліноўскі. Да восені 1864 году паўстаньне было ўжо зьліквідавана. Беларусь пасьля гэтага надоўга робіцца арэнаю дзікай рэакцыі і бязупыннай русіфікацыі. Палажэньне „вызваленага“ сялянства на Беларусі ў другой палове XIX сталецьця вельмі цяжкае. Пан-зямляўласьнік сьціснуў сялянства з усіх бакоў. Недахват зямлі прымушаў яго шукаць прыработку на старане. Вольныя рабочыя рукі ён аддаваў за бясцэн пану-зямляўласьніку. Рэшта вольных рук ішло ў горад. А па гарадох на Беларусі работы ня было. „Мяжа аселасьці“ сілком сабрала ў Беларусь гэбрэйскія масы. Так званыя „временные правила 1882 г.“ ўтварылі ў „мяжы аселасьці“ яшчэ адну мяжу: гэбрэям і на тэрыторыі Беларусі было забаронена жыць за межамі гарадоў і мястэчак. Гарады і мястэчкі перапоўніліся гэбрэйскім жыхарствам. Гэбрэйская буржуазія знаходзіла цэлы шэраг магчымасьцяй парушаць абедзьве мяжы, але зусім іншым было палажэньне гэбрэйскай беднаты. Слаба разьвітая прамысловасьць не магла заняць усіх вольных рук. Аставалася рамясло і дробны гандаль, найчасьцей на пазычаны капітал.<noinclude></noinclude> bttfvr6waslsx5fyts2yslvv7nn61xo 104 125281 290191 2026-06-25T10:03:16Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 158 —</center></noinclude>Зразумела, што пры такіх умовах вёска, пролетарызуючыся, не магла спадзявацца на горад, бо і гэбрэйскай беднаце ня было чаго рабіць. Пачынаецца эміграцыя з Беларусі ва ўсе бакі: у Амэрыку, Сібір, Цэнтральную Расію і г. д. Усё, што ёсьць больш энэргічнага і здольнага з беднаты, пакідае Беларусь. Побач з экономічным уціскам, працоўныя масы Беларусі перажываюць і нацыянальны ўціск. Аб гэбрэйстве, зразумела, і гаварыць ня прыходзіцца. Што датычна да беларусаў, то тут нацыянальны ўціск супаў з соцыяльным. Беларус у сваёй масе быў селянінам. Яго культура і мова былі прызнаны „мужыцкімі“. Ідзе і ўціск гэтай „мужыцкай“ культуры і мовы. Кіруючыя колы адчуваюць опозыцыйнасьць беларускай культуры і беларускага настрою, што зусім зразумела, бо гэтыя культуры і настрой — мужыцкія і, як такія, ня могуць ня быць опозыцыйнымі, бо селянін знаходзіцца пад уціскам фэўдальна-бюрократычнай імпэрыі. Пачынае падгатаўляцца рэволюцыя 1905 году як у горадзе, так і на вёсцы. Для вёскі зьяўляецца тыповым народніцкі беларускі рух, завешчаны загінуўшым на мураўёўскай шыбеніцы Кастусём Каліноўскім. Рэакцыя накладвае пячатку на беларускае народніцтва апошніх часоў. З рэволюцыйнага яно робіцца проста радыкальным. Прадстаўлена яно розначыннай інтэлігэнцыяй. Уладаром дум народнікаў зьяўляецца пясьняр Францішак Багушэвіч, які піша пад псэўдонімам Мацея Бурачка ці Сымона Рэўкі. Друкуецца ён заграніцай, бо для Расіі яго творы занадта радыкальны; апроч таго, у Расіі беларускі друк забаронен. Пясьняр становіцца на абарону праў беларускага селяніна і яго культуры і мовы. Яскравымі фарбамі малюецца эксплёатацыя селяніна. Працуе ён да крывавага поту — арэ, сее, будуе палацы, цэрквы і касьцёлы, каторыя зьзяюць срэбрам і золатам, а сам жыве ў мокрай яме, заткнуўшы анучамі дзіркі ў хаце. Хата селяніна „і цячэ, і гніе, і крывая, у сярэдзіне гной і стаіць на гнаі“. Ад цяжкай працы, ад холаду і голаду, ад цемры й беднасьці вымірае беларускі селянін. Разам з ім вымірае і яго мова, „каторую мужыцкай завуць, а завецца яна беларускай“. Аўтар адмоўна адносіцца да так званай „эпохи великих реформ“, якою захапляюцца рускія лібэралы. Вызваленьне сялян яго зусім не здавальняе. Вызвалены селянін ня вышаў на лепшы шлях. Па гэтым пытаньні Багушэвіч піша так: „А цяпер? Ой штосьці кепска выходзіць! Цяпер ці ня болей настала паноў? Ня надта свабодна ў гэтай свабодзе. І давай я лічыць паноў новых зноў: стараста, соцкі, пісар, старшыня, пасрэднік, ураднік, асэсар і суд, зьезд міравы і сход… Аж паднялася са страху чупрына, аж пальцаў ня стала на ўвесь гэты шчот“.<noinclude></noinclude> tfz1rx5ihtivscka5brgxn0tz2iong9 104 125282 290192 2026-06-25T10:05:37Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 159 —</center></noinclude>Вёска глуха шуміць. Опозыцыя забітай вёскі перадаецца вучнёўскай моладзі, якая „вышла ў людзі“ з беларускай вескі. З 90-х год у гарадох і мястэчках засноўваюцца рэволюцыйныя і соцыялістычныя гурткі, каторыя, вырасшы на народніцтве, тым ня менш знаёмяцца з марксызмам, які зашоў у гарады на Беларусь. К канцу XIX сталецьця вясковы рэволюцыйны рух расьце і мацнее. У 1902 годзе ўжо засноўваецца „Беларуская Рэволюцыйная Партыя“, каторая ў 1903 годзе рэорганізуецца ў „Беларускую Соцыялістычную Грамаду“. Вырасшы ў сутнасьці з народніцкіх каранёў, яна тым ня менш носіць на сабе і адзнакі марксызму. Для беларускага гораду зьяўляецца тыповым марксысцкі рабочы рух, ахварбованы ў гэбрэйскі нацыянальны тон. Тут ужо з 80-х год зьявіліся культурна-асьветныя гурткі, каторыя потым вырасьлі ў масавыя рабочыя экономічныя організацыі, як, напрыклад, касы ўзаемадапамогі і стачачныя касы. Калі праца зрабілася масавай і спаткалася з масавым гэбрэйскім рабочым, то ў абыход гурткоў стала ўваходзіць гэбрэйская мова. Організацыі расьлі сярод рабочай, у падаўляючай большасьці, гэбрэйскай масы, будуючыся на клясавым грунце. Трэба было аформіць гэты рух і ўтварыць для яго кіраўнічы цэнтр. У 1897 годзе гэта было дасягнута заснаваньнем „Агульнага Гэбрэйскага Рабочага Саюзу ў Літве і Польшчы“, вядомага ўсім пад назваю „Бунду“. У 1898 годзе ў Менску, пры ўдзеле Бунду, адбыўся ўстаноўчы зьезд РС-ДРП, каторая і пачала сваё існаваньне з гэтага часу. Бунд ўвашоў у РС-ДРП на правах аўтономнай адзінкі. Перажыўшы і зжыўшы са сьвету зубатаўшчыну, каторая пабудавала свой цэнтр на Беларусі ў Менску, РС-ДРП і Бунд організавалі рабочыя масы на Беларусі. Бунд у тыя часы рабіў свой уплыў ня толькі на гэбрэйскія працоўныя масы. Вельмі часта ён організоўваў і рабочых не-гэбрэяў. Даволі ўзяць для прыкладу капыльскага гарбара, потым вядомага пролетарскага песьняра Цішку Гартнага (Д. Ф. Жылуновіча), каторы пачаў сваю рэволюцыйную і соцыялістычную „кар’еру“ ў шэрагах Бунду. Наогул трэба сказаць, што і ў далейшыя часы РС-ДРП і Бунд рабілі марксысцкія ўплывы на Беларускую Соцыялістычную Грамаду, што вырасла з народніцкіх каранёў. Рэволюцыя 1905 году паступова падгатаўлялася ў горадзе і вёсцы. Вайна 1904 году выклікала на Беларусі прамысловы крызіс, зачыніўшы для яе фабрык усходні рынак. Па гарадох пашыралася беспрацоўе, зьмяншалася заработная плата. Учасьціліся забастоўкі. Незадаваленьне сялянства на вёсцы пачало выяўляцца організована. Годы 1904–1906 запоўнены аграрным рухам. Адбываюцца стачкі і забастоўкі,<noinclude></noinclude> i069wll6uaf1i1gei8gjod2vvx9mpg7 104 125283 290193 2026-06-25T10:07:08Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 160 —</center></noinclude>ідуць самавольныя парубкі казённага і панскага лесу, падпалы маёнткаў і г. д. Агульная забастоўка 1905 году прашла дружна па гарадох Беларусі і адгукнулася на вёсцы. Працягам яе быў цэлы рад асобных забастовак, як экономічных, так і політычных, па ўсіх гарадох Беларусі. Перажыўшы разам з Расіяй у сьнежні 1905 году найбольш рэволюцыйны пад’ём, які выявіўся ў маскоўскім паўстаньні рабочых, Беларусь потым павінна была перажываць і рэакцыю, якая ў партыйным жыцьці сказалася ў так званым легалізьме і ліквідатарстве. Легалізм на Беларусі зьвязан з порчаю клясава-рэволюцыйнай сутнасьці партый і з узмацненьнем у іх культурна-нацыянальнай працы як беларускай, так і гэбрэйскай. „Грамадаўцы“ заснавалі ў Вільні першую легальную газэту, спачатку пад назваю „Наша Доля“, а потым, пасьля яе забароны, пад назваю „Наша Ніва“. Рэволюцыйна-клясавыя ідэалы тут заменены ідэаламі нацыянальнымі. Соцыялізм заменен тут радыкалізмам, а часам проста лібэралізмам. Вось што чытаем мы, напрыклад, у перадавым артыкуле 1-га нумару „Нашай Долі“: „Ня думайце, што мы хочам служыць толькі ці паном, ці адным мужыком. Не, ніколі не! Мы будзем служыць усяму беларускаму пакрыўджанаму народу, пастараемся быць люстрам жыцьця, каб ад нас, як ад люстра, сьвет падаў у цёмнасьць. Мы будзем старацца, каб усе беларусы, што ня ведаюць, хто яны ёсьць, зразумелі, што яны беларусы і людзі, каб пазналі свае правы і памаглі нам у нашай рабоце“. Далей у артыкуле вызначаецца і тактыка гэтай „нашай работы“. Газэта абвяшчае, што яна будзе пісаць ня громка, а ціха і спакойна. Тое самае зрабілася і з Бундам. Ён паступова адрываўся ад РС-ДРП і таксама сьпешна пачаў зыходзіць з клясавага на нацыянальны грунт. Ён, напрыклад, прыняў жывы ўдзел у разьвязаньні такога пытаньня, як суботні дзень адпачынку ў гэбрэйскіх прадпрыемствах, якое было разьдзьмухана дробнай гэбрэйскай буржуазіяй. Бундаўская прэса перапоўнена артыкуламі аб разьвіцьці агульна-гэбрэйскай культуры і мовы „ідыш“, аб барацьбе за „ідыш“ і культурна-нацыянальную аўтономію, якую Бунд уставіў у сваю програму. Бунд прыняў дзейны ўдзел у тым руху, які падняўся наўкола пытаньня аб організацыі сьвецкай гэбрэйскай абшчыны. Бунд лічыў, што абшчына, абраная на аснове агульнага, роўнага, простага і патаемнага галасаваньня, будзе тэй базай, на якой можна будзе пабудаваць культурна-нацыянальную аўтономію. Усю сваю энэргію ён укладаў у працу ў легальных культурна-нацыянальных організацыях, як, напрыклад, літаратурна-музыкальныя, драматычныя гурткі, вячэрнія школы для рабочых, гэбрэйскае літаратурнае вобчаства, вобчаства пашырэньня пісьменнасьці сярод гэбрэяў і г. д.<noinclude></noinclude> 4lduhzf42mqgxu7l01a0plyrp69ku9b 104 125284 290194 2026-06-25T10:10:09Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 161 —</center></noinclude>А між тым сярод рабочых і сялянскіх мас царскай Расіі зноў пачынаецца пад’ём. Цяжкае экономічнае палажэньне нізоў, бязупынная эксплёатацыя і політычны зьдзек вярхоў робяць сваю справу. Зноў пачынаюцца забастоўкі прамысловых і вяскова-гаспадарчых рабочых. Сялянская вёска дзе-ні-дзе таксама выяўляе сваё нездаваленьне. Самаўладзтва заўзята абараняе інтарэсы фэўдалаў-паноў і фабрыкантаў. Запаўняюцца турмы, ідуць расстрэлы тых, хто падымае галаву проці рэжыму. Вайна 1914 году ломіць старыя рамкі жыцьця і пачынае сабою новы пэрыод гісторыі як Расіі, так і Беларусі. <center>'''Беларусь пасьля зьвяржэньня царызму.'''</center> Імпэрыялістычная вайна зрабіла з Беларусі фронт, на якім у імя імпэрыялістычных мэт адбываецца бойня працоўных мас Расіі, Нямеччыны, Аўстрыі і іншых краін. На працягу ўсёй гэтай бойні руйнуецца дабрабыт і без таго беднага краю. Зямля зрыта акопамі і рытвамі, абцягнута калючым дротам і напоена чалавечаю крывёю, пралітаю ў імя капіталу. Паляцца і руйнуюцца гарады і вёскі, гібеюць людзі і пустошацца палі. Для Беларусі пачынаюцца часы добра вядомага ўсім нам бежанства, якое ўпала ўсёй сваёю цяжкасьцю якраз на працоўныя, незаможныя групы жыхарства і якое не зьліквідавана канчаткова яшчэ і да нашага часу. Па прыблізным падліку з Беларусі выехала і вышла каля мільёну з палавінаю людзей. Частка іх пачала свой цярністы бежанскі шлях па сваёй волі, зьняўшыся з сваіх наседжаных, дзедаўскіх гнёзд пад страхам тэрору імпэрыялістычнай бойні. Другая частка зьнялася з месца па загадах ваеннага камандваньня, якое чамусь лічыла, што пры адступленьні рускай арміі немагчыма астаўляць на месцы жыхароў Беларусі. Адыходзячы на ўсход, войскі палілі мястэчкі і вёскі і гналі беларускую і гэбрэйскую масу ў Цэнтральную Расію, дзе іх чакала цяжкая доля, асабліва сялян, рамесьнікаў і рабочых. Зімою 1917–18 г. г. Беларускі Нацыянальны Комітэт у Маскве па заданьню Наркомнаца рабіў рэгістрацыю бежанцаў з Беларусі. У рэгістрацыйнай картачцы-анкеце была графа для абазначэньня тэй працы, якою займаліся і жылі ў момант рэгістрацыі бежанцы, якіх вайна выкінула за межы Беларусі. На падставе даных гэтай графы мы можам выявіць соцыяльны стан нашых бежанцаў. Графа дае такія матэрыялы: чорнарабочаю працаю зараблялі сабе хлеб 50 процантаў усёй бежанскай масы, былі рамесьнікамі 12,8 проц., займаліся земляробствам 23,6 проц., і працавалі ў інтэлігэнцкіх профэсіях 10,9 процантаў. Адгэтуль ясна відаць, што бежанская доля выпала якраз на працоўныя нізы Беларусі. Найчасьцей гэта былі сяляне, адарваныя вайною ад сваіх<noinclude><br /> <small>У. Ігнатоўскі. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі.</small><span style="float:right;"><small>11</small></span></noinclude> lbzxpx78787arvkqmd2tx38brbhlzar 104 125285 290195 2026-06-25T10:11:38Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 162 —</center></noinclude>загонаў. Меншая частка іх і ў бежанскім палажэньні неяк умудрылася сесьці на зямлю, а большая частка йшла на ўсялякія чорныя работы. У той час, як лютаўская рэволюцыя нізьвергла з глінянымі нагамі кумір самаўладзтва, Беларусь апынулася падзеленаю імпэрыялістычным фронтам на дзьве часткі. Заходняя частка яе знаходзілася ў раёне так званай першай нямецкай окупацыі і ахранялася штыкамі кайзараўскай арміі. Сюды ўвашлі Горадзенская губэрня, большая частка Віленшчыны і невялічкая частка Меншчыны. За часы окупацыі з канца 1915 году, там шырака разьвінулі сваю працу дробна-буржуазныя інтэлігэнцкія беларускія колы, высоўваючы думку аб беларускай дзяржаўнасьці. Прадстаўнікі беларускіх, літоўскіх, гэбрэйскіх і польскіх нацыяналістычных організацый абвясьцілі Конфэдэрацыю Вялікага Княства Літоўскага пад ахранаю Нямеччыны. Нічога з гэтай конфэдэрацыі ня вышла. „Узаемныя крыўды і свары“, асабліва полёнізатарскі націск польскага панства, прывялі конфэдэрацыю да распаду, тым больш, што окупанты з ёю ня лічыліся. Тым ня менш культурна-грамадзянская беларуская праца тут даволі шырака разьвінулася. Адчыняюцца беларускія школы, друкуюцца кніжкі; выходзіць газэта „Гоман“. Растуць культурна-асьветныя і нацыянальныя організацыі. Прадстаўнікі беларускіх організацый пабывалі нават у Лёзане на III конфэрэнцыі народаў, якая адбылася ў чэрвені 1916 году. Там яны падалі зложаны імі мэморыял, у якім даводзілі неабходнасьць існаваньня незалежнага Беларускага гаспадарства. Што датычна Ўсходняй Беларусі, то яна, як і ўся Расія, перажыўшы часы астатняй перадрэволюцыйнай рэакцыі і падзеньня царызму, увашла ў эпоху многаглаголівага Керанскага. У Менску ўтварыўся Беларускі Нацыянальны Комітэт, каторы стаў на чале беларускага нацыянальнага руху. Комітэт трымаецца на расійскай орыентацыі дзеля тых магчымасьцяй, „якія адчыніліся з рэволюцыяй перад дэмократычнай Расіяй“. У ліпені 1917 г. Нацыянальны Комітэт склікаў зьезд Беларускіх організацый і партый, каторы абраў Цэнтральную Раду беларускіх організацый і партый, каторая і стала на чале беларускага нацыянальнага руху. Яшчэ з 4 чэрвеня ў Менску пачынае існаваць організацыя бальшавікоў асобна ад меншавікоў. Хутка расьце лік яе сяброў і пашыраецца ўплыў на салдацкія і рабоча-сялянскія масы. Апорным пунктам бальшавікоў зьяўляецца Менскі Гарадзкі Савет. Пры Гар. Савеце організуюцца сілы для правядзеньня на Беларусі соцыяльнай рэволюцыі. 15 верасьня ў Менску адбываецца першая Паўночна-Заходняя Абласная Конфэрэнцыя партыі бальшавікоў. Конфэрэнцыя абгаварыла пытаньне аб збройным паўстаньні і абрала Паўночна-Заходні Абласны<noinclude></noinclude> 7y6hf2k8vsia8j7e3t6da759tq4phlx 104 125286 290196 2026-06-25T10:12:55Z SimondR 1967 /* Вичитана */ 290196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="SimondR" /><center>— 163 —</center></noinclude>Комітэт Партыі. Праз тры тыдні сабралася яшчэ адна конфэрэнцыя партыі, якая прадстаўляла сабою каля 29 тысяч організаваных членаў партыі і каля 30 тысяч прыхільнікаў. Партыя значна вырасла, яна ўжо гатова да перавароту на Беларусі. Ужо 26 кастрычніка ў Менску ўтвараецца Ваенна-Рэволюцыйны Комітэт. К 1 лістападу ён ужо моцна забірае ўсю ўладу ў свае рукі. Вялікі Кастрычнік на Беларусі замацован. На Беларусі Кастрычнікавая рэволюцыя, разьвязаўшы соцыяльнае пытаньне, павінна была спаткацца і спаткалася з нацыянальным пытаньнем. Прынцып адзінага клясавага рэволюцыйнага фронту спатыкаецца з прынцыпам адзінага нацыянальнага фронту, на якім былі пабудованы нацыяналістычныя беларускія організацыі. На грунт адзінага нацыянальнага фронту стаў і Ўсебеларускі Конгрэс, каторы сабраўся ў сярэдзіне сьнежня 1917 году. Ён абвясьціў Беларусь Дэмократычнай Рэспублікай і разам з тым прызнаў Усебеларускі Савет сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў часоваю ўладаю на Беларусі. Мясцовай Савецкай улады ў асобе Абласнога Выканаўчага Комітэту Заходняга Фронту і яго камісараў Конгрэс ня прызнаў. Зразумела, што пасьля гэтага ён быў распушчан Абласным Комітэтам. Рада конгрэсу схавалася ў падпольле і там распачала сваю працу, пакірованую проці мясцовай Савецкай улады. Нацыянальны рух на Беларусі, такім спосабам, адарваўся ад соцыяльнай рэволюцыі. Савецкая ўлада на Беларусі не магла доўга астацца. На Ўсход пашыралася моцная кайзараўская армія, каторая і заняла Менск 25 лютага 1918 году. На Беларусі ў цэлым, на заходняй і ўсходняй яе частцы ўстанавілася нямецкая окупацыя. Рада Ўсебеларускага Конгрэсу выходзіць з падпольля. Адну за аднэй яна выдае тры ўстаўныя граматы. Апошняя з іх, прынятая Радаю 25 сакавіка 1918 году, абвяшчае Беларусь незалежнай народнай рэспублікай. Рада Конгрэсу абвяшчае сябе Радай Беларускай Рэспублікі. Пасьля гэтага з Рады выступілі прадстаўнікі земстваў і гарадоў, каторыя не згаджаліся з незалежніцкімі тэндэнцыямі Рады Конгрэсу. Іх месца займае так званае „беларускае прадстаўніцтва г. Менску“, вельмі правае па сваіх політычных і соцыяльных поглядах і складалася з зямляўласьнікаў, духавенства, чыноўнікаў і г. д. Правыя элемэнты Рады цягнуць яе на паклон да кайзара Вільгельма, ад якога Рада спадзяецца атрымаць апеку. Як вынік гэтага, 25 красавіка на імя Вільгельма пасылаецца тэлеграма, у якой Рада дзякуе яго за вызваленьне Беларусі ад бальшавікоў і просіць „імпэратарскую вялікасьць“ аб абароне ў справе ўмацаваньня дзяржаўнай незалежнасьці і недзялімасьці краю ў зьвязку з Германскай імпэрыяй. „Толькі пад абаронаю Германскай імпэрыі бачыць край сваю<noinclude></noinclude> 8mv9rhhz2ch4dsxr035c2fniea2itm7 104 125287 290197 2026-06-25T11:23:55Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «262, 296, 478, 480, 492, 507, 509, 580, 602; том V, ст. 226, 289; том VI, ст. 62, 68, 80, 103, 123, 179, 192, 559, 560; том VII, ст. 186, 209, 222, 293, 344, 372, 386, 463 i інш. том VIII, ст. 65, 345, 430, 507, 586 і інш.; том IX, ст. 137, 270, 379 і інш.; том X, ст. 172, 409, 491, 524; том XI, ст. 72, 98, 363, 570 і інш.; том XII, ст. 51, 95, 199, 546, 594 і інш. том XIII, ст. 81, 233, 235, 36...» 290197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>262, 296, 478, 480, 492, 507, 509, 580, 602; том V, ст. 226, 289; том VI, ст. 62, 68, 80, 103, 123, 179, 192, 559, 560; том VII, ст. 186, 209, 222, 293, 344, 372, 386, 463 i інш. том VIII, ст. 65, 345, 430, 507, 586 і інш.; том IX, ст. 137, 270, 379 і інш.; том X, ст. 172, 409, 491, 524; том XI, ст. 72, 98, 363, 570 і інш.; том XII, ст. 51, 95, 199, 546, 594 і інш. том XIII, ст. 81, 233, 235, 360, 385 і інш.; том XIV, ст. 195, 365 і інш.; том XV, ст. 127, 308, 392 і інш.; том XVI, ст. 50, 83 і інш.; том XVII, ст. 206, 375 i інш.; том XVIII, ст. 72, 85, 29, 132 і інш.; том XIX, ст. 34, 112, 130, 195 і інш.; том XX, ст. 80, 202, 260, 277, 501 і інш.; том XXI, ст. 26, 31, 185 і інш.; том XXII, ст. 134, 220 і інш.; том XXIII, ст. 129, 274 і інш.; том XXIV, ст. 83 і інш.; том XXVI. ст. 81, 251 і інш.; том XXVII, ст. 97, 155, 310 і інш.; том XXVIII, ст. 50, 82 і інш.; XXIX, ст. 299, 372 і інш.; том XXX, ст. 150, 391 і інш.; XXXI, ст. 175, 225 і інш.; том XXXII, ст. 420, 463 і інш.; том XXXIII, ст. 336 і інш.; том XXXIV, ст. 256, 339, 456, 519 і інш.; том XXXV, ст. 72, 113, 285, 458, 504 і інш.; том XXXVI, ст. 102, 182, 384 і інш.; том XXXVII, ст. 212, 455, і інш.; том XXXVIII, ст. 332, 392, 401 і інш.; Историко-юридическіе матеріалы, извлеченные из актовых книг губерній могилевской и витебской, хранящихся в центральном архиве в Витебске, вып. 17, ст. 88, 191, 236 і інш.; вып. 18, ст. 15, 449 і інш.; вып. 20, ст. 471; вып. 21, ст. 283, 393, 403 і інш.; вып. 22, ст. 244, 424, 464 і інш.; вып. 23, ст. 450, 491; вып. 24, ст. 53, 165, 210, 400, 498 і інш.; вып. 25, ст. 133, 384 і інш.; вып. 26, ст. 222, 239, 403, 450 і інш. вып. 28, ст. 11, 126, 11, 150; вып. 30, ст. 73, 98 і інш.; вып. 31, ст. 11. 53, 11, 83 і інш.; вып. 32, ст. 1, 207, 11, 151, і інш.; Н. Тупиков. Словарь древне-русских личных собственных имен. СПБ 1903, ст. 90 і інш.; Пар. Беларускі піонер, Менск 1928, № 3, ст. 23 і інш. ==={{x-smaller|162)}}=== {{gap|2em}}В. Семенов Тян-Шанский. Как отражается географический пейзаж в народных названиях населенных мест? Антропогеографический этюд. „Землеведение" М. 1924. т. XXVI в. I-II, ст. 136: „Пункты, имеющие географические названия, отражающие те или иные черты местного географического пейзажа, не очень многочисленны среди других категорий: они составляют в совокупности какие-нибудь одну пятую — одну десятую всех названий населенных мест данной губернии, редко больше. Тем не менее эта категория весьма паказательна сама по себе, так как выясняет нам, какие предметы пейзажа невольно наиболее привлекли к себе внимание народа, заселившего данную тэрриторию“. ==={{x-smaller|163)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, ст. 141. ==={{x-smaller|164)}}=== {{gap|2em}}Тамсама, ст. 152. ==={{x-smaller|165)}}=== {{gap|2em}}Ярмолович, В. С. Алфавитный список населенных мест минской губерніи, Минск 1909; Указатель населеннным местностям гродненской губерніи, с относящимися к ним необходимыми сведеніями. Гродна 1905. Список населенных мест черниговской губерніи 1924 г. Чернигов 1924.; Список населенных мест ковенской губерніи, Ковна 1892; Списки населенных мест Россійской имперіи. X. Смоленская губернія. СПБ 1868, Сапунов, А. П. (ред.) Список населенных мест витебской губерніи. Витебск 1906; Пожаров Г. П. (ред.). Список населенных мест могилевской губерніи. Могилев 1910. Коносевич, Я. В. Список населенных мест гомельского округа. Гомель 1927. Гошкевич, І. І. Виленская губернія. Полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселеніи. Вильна 1905. Вольтер Э. А. Списки населенных мест сувалкской губерніи, как матеріал для историко-этнографической географіи края. СПБ 1901; Ярмолович В. С. Список населенных мест БССР (б. Минской губернии). Минск 1924 і інш. ==={{x-smaller|166)}}=== {{gap|2em}}Лічбовыя суадносіны паказаць зусім дакладна на карце амаль немагчыма, тым больш, што ў даным выпадку трэба-б было ўлічыць і тэрыторыю, і лік паселішчаў і, быць можа, насельнікаў губэрніяў, але ўсё-ж большасьць назваў паказана правільна і ад увядзеньня іншых дадзеных ня стала-б меншасьцю. ==={{x-smaller|167)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго. Том II, книга 3. Москва 1848, ст. 112: „Сравненіе народов с зверями весьма любимо народами юными близкими к природе.“ ==={{x-smaller|168)}}=== {{gap|2em}}П. І. Шафарик. Славянскія древности. Перевод с чешскаго О. Бодянскаго, том II, книга 3, Москва 1848, ст. 110: „Город Вильна называется немцами в Эстонии, Ливонии, Куронии и Прусии Wilda. Без сомнения, это имя значит тоже, что и Wildaburg велетский город (крепость), как Winetha — венетский или славянский город (крепость). Западные, поморские, велеты слыли у немцев Wèlda (Luc, David. Preuss. Chron. Kön. 1812. I. 73. Pomezo …fieng einen Jamer an mit {{абмылка|qem|dem}} Fursten von Welida; ietzundt, wie man sich duncken läst, kommern. Cравн. Kanngins. 286) балтийское море — Wildamor (A. G. Masch. Beitr. z. Erlaut. d. Obodr. Alterth. Schwer. 1744. u. s. 85). Когда, в 1185 г., поселились немцы на куронском и ливонском поморье, имя велетов, вероятное, употреблялось еще в виленской области. Кажется, рассказ Кояловича о том, будто Гедимин основал Вильну, 1320 г., просто басня. Может быть, он только возобновил ее. Впрочем, уже Рейхард (в Hertha XI. 3 и след.) искал в имени города Wilda следов народа велетов“. Пар. К. Бестужев-Рюмин. Русская история. Том второй, выпуск первый СПБ, 1885, ст. 3: „{{перанос пачатак|Пре|дание}}<noinclude></noinclude> 5x6e5eurailtykex8o57nl4qa1kbtii