विकिपीडिया
bhwiki
https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.13
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्तालाप
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
टेम्पलेट
टेम्पलेट वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
राजस्थान
0
5273
804034
784339
2026-08-04T17:44:23Z
~2026-42893-25
40690
सुधार कइल गइल
804034
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox state
| name=राजस्थान
| native_name=
| States and union territories of In= Anticlockwise from top: the Oberoi Vanyavilas; [[Dilwara Temples]]; [[Hawa Mahal]]; [[Thar desert|Thar (Rajasthan) desert]]; City Palace; Lake Palace; [[Umaid Bhawan Palace]].
|image={{Photomontage
| photo1a = Thar Khuri.jpg
| photo2a =
| photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg
| photo3a = JodhpurIndia.jpg
| photo3b = Mount Abu.jpg
| photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg
| size = 250
| position = center
| spacing = 2
| color = golden
| border = 0
| color_border =
| foot_montage = ''उपर से, दाएं से बाएं:'' थार मरुस्थल, जंतर-मंतर, [[जोधपुर]], [[आमेर दुर्ग]]
}}
| image_seal=
| seal_alt=
| image_map = India Rajasthan locator map.svg
| map_alt=
| map_caption = [[भारत]] में राजस्थान के लोकेशन
| image_map1 = Rajasthan locator map.svg
| map_caption1 = Map of Rajasthan
| coor_pinpoint=[[Jaipur]] |latd=26.57268 |longd=73.83902
| coordinates_type=region:IN-RJ_type:adm1st
|coordinates_region=IN-RJ
|coordinates_display=inline,title
|coordinates_footnotes=
| subdivision_name={{flag|भारत}}
|subdivision_type=देश
| established_date = 1 नवंबर 1956
|established_title=अस्थापना
| parts_type=[[List of Indian districts|जिला]]
|parts_style=para |p1=[[:श्रेणी:राजस्थान के जिला|33 कुल]]
| seat = [[जयपुर]]
|seat_type=राजधानी
| unit_pref=Metric <!--or US or UK-->
| area_total_km2=342239 |area_rank=[[List of states and territories of India by area|1st]]
|area_note= |area_footnotes=
| elevation_m=
|elevation_footnotes=
| population_total=73,529,325
|population_rank=[[List of states and union territories of India by population|8th]]
| population_density_km2=201
|population_as_of=2011
| population_note= |population_footnotes=
| timezone1=[[भारतीय मानक समय|IST]]
|utc_offset1=+05:30
| iso_code=
| blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] |blank_info_sec1={{nowrap|{{increase}} 0.434 ({{color|#fc0|low}})}}
| blank_name_sec2 = [[Literacy in India|Literacy]]
| blank_info_sec2 = 67.68% <br>76.28% (male)<br>51.18% (female)
| blank1_name_sec1 = HDI rank
|blank1_info_sec1 = 17th {{smaller|(2007-08)}}<ref>[http://www.iamrindia.gov.in/media_coverage_compilation/IHDR_Summary.pdf India Human Development Report 2011:Towards Social Inclusion - IHDR_Summary.pdf]</ref>
| blank1_name_sec2 = ऑफिशियल भाषा
|blank1_info_sec2=[[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name= Language/>
| blank2_name_sec2 = दूसर ऑफिशियल भाषा
|blank2_info_sec2=[[अंग्रेजी]]
| website = [http://www.rajasthan.gov.in rajasthan.gov.in]
}}
'''राजस्थान''' [[भारत]] के 28 राज्यन में से एगो राज्य हवे। ए के राजधानी [[जयपुर]] में ह। राज्य के [[पाकिस्तान]] के साथे 1070 किलोमीटर के अंतर्राष्ट्रीय सीमा साझा बा जवना के [[रेड क्लिफ लाइन]] के नाम से जानल जाला। राज्य के क्षेत्रफल 3,42,239 किमी2 (132,140 वर्ग मील) बा।
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
{{भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य]]
{{भारत-आधार}}
slqxuzi8d5pdsl3zgi3vy1c9dbyl5i1
अरस्तू
0
11387
804030
796113
2026-08-04T16:26:18Z
SM7
3953
+पॉलीमैथ
804030
wikitext
text/x-wiki
'''अरस्तू''' ({{Efn-ua|{{IPAc-en|ˈ|ær|ᵻ|s|t|ɒ|t|əl|audio=LL-Q1860 (eng)-Naomi Persephone Amethyst (NaomiAmethyst)-Aristotle.wav}} {{respell|ARR|ih|stot|əl}}{{sfn|Collins English Dictionary}}}} ({{langx|grc|Ἀριστοτέλης|Aristotélēs}};{{Efn-ua|{{IPA|grc|aristotélɛːs|pron}}}} अरिस्टोटेलीस; 384–322 ईसा पूर्व) एगो [[प्राचीन यूनान|प्राचीन यूनानी]] [[दार्शनिक]] आ बहु-विद्याविद् (''[[पॉलीमैथ]]'') रहलें। उनकर लेखन [[नेचुरल साइंस]], फिलासफी (दर्शन), भाषाविज्ञान, अर्थशास्त्र, राजनीति, मनोविज्ञान आ कला जइसन कई क्षेत्र तक फैलल रहे। [[एथेंस]] के लाइसियम में दर्शन के पेरिपैटेटिक स्कूल के संस्थापक के रूप में, ऊ एगो व्यापक अरस्तूवादी परंपरा (Aristotelian tradition) के शुरुआत कइलें, जवन उनुका बाद में आगे बढ़ल। ई परंपरा आधुनिक साइंस के विकास खातिर बुनियादी आधार तइयार कइलस।
== नोट ==
<references group="upper-alpha"/>
== संदर्भ ==
{{reflist|29em}}
[[श्रेणी:यूनानी दार्शनिक]]
[[श्रेणी:पॉलीमैथ]]
[[श्रेणी:दर्शन]]
{{Philosopher-stub}}
4nbnolruqfjm7j0g0pwvq9966bt9sda
क्रिकेट
0
16462
804041
783301
2026-08-05T03:23:29Z
~2026-42893-25
40690
एक वाक्य
804041
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox sport
| name = Cricket
| image = Pollock to Hussey.jpg
| nickname = ''The Gentlemen's Game''<ref>{{Cite web |last=Sensharma |first=Agastya |date=2024-01-04 |title=Cricket: A Gentleman's Game |url=https://www.theavmtheory.com/post/cricket-a-gentleman-s-game |access-date=2024-09-11 |website=The AVM Theory |language=en |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201205525/https://www.theavmtheory.com/post/cricket-a-gentleman-s-game |url-status=dead }}</ref>
| imagesize = 300 px
| caption = {{Longitem|[[Shaun Pollock]] of [[South Africa cricket team|South Africa]] bowls to [[Michael Hussey]] of [[Australia cricket team|Australia]] during the 2005 [[Boxing Day Test]] match at the [[Melbourne Cricket Ground]].}}
| union = [[International Cricket Council]]
| first = 16th century; [[South East England]]
| registered =
| clubs =
| contact = [[Contact sport#Non-contact|No]]
| team = 11 players per side ([[Substitute (cricket)|substitutes]] permitted in some circumstances)
| mgender = No, separate competitions
| type = [[Team sport]], [[bat-and-ball games|Bat-and-Ball]]
| ball = [[Cricket ball]], [[Cricket bat]], [[Wicket]] ([[Stump (cricket)|Stumps]], [[Bail (cricket)|Bails]]), [[Cricket clothing and equipment|Protective equipment]]
| venue = [[Cricket field]]
| glossary = [[Glossary of cricket terms]]
| region = Worldwide (most popular in [[Commonwealth of Nations|the Commonwealth]])
| olympic = [[Cricket at the 1900 Summer Olympics|1900]], ''[[Cricket at the 2028 Summer Olympics|2028]]''
}}
'''क्रिकेट''' एगो बैट-गेना के खेल ह जेवना में दू गो टीम एक दुसरा की खिलाफ एगो गोल मैदान में खेलेलीं। मैदान की बिचा में 22 गज के लंबाई वाली पिच होखेले आ हर टीम में 11 गो खेलाड़ी होलें। आजु की समय में क्रिकेट पुरा दुनिया में लगभग 120 मिलियन खेलाड़ी लोग खेलेला जेवना से ई पुरा दुनिया के दुसरा नंबर के सभसे प्रचलित खेल बा।<ref>{{cite web|last1=Uddin Mughal|first1=Khabir|title=Top 10 Most Popular Sports in The World|url=http://sporteology.com/top-10-popular-sports-world/|website=http://sporteology.com/|accessdate=26 अप्रैल 2015|language=en|archive-date=2015-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627051057/http://sporteology.com/top-10-popular-sports-world/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Doley|first1=Amrit|title=Most Popular Team Sports: Soccer & cricket ,basketball & baseball ???|url=http://bleacherreport.com/articles/169462-most-popular-team-sports-soccer-cricket-basketball-baseball|website=http://bleacherreport.com/|accessdate=26 अप्रैल 2015|language=English}}</ref> खेलत घरी दुनों टीम पारी-पारा बैटिंग आ बालिंग करे लीं जेवना के पारी (इनिंग) कहल जाला।
क्रिकेट के सबसे पहिले खेलल गइले के परमान इंग्लैंड में मिलेला जहाँ से ई बाकी जगह फइललl
== क्रिकेट के इतिहास ==
{{मुख्य|क्रिकेट के इतिहास}}
== नियम आ खेल के तरीका ==
== खेल के फारमेट ==
=== टेस्ट मैच ===
{{main|टेस्ट क्रिकेट}}
वर्तमान समय में टेस्ट मैच दू पारी के आ अधिक-से-अधिक पाँच दिन के होला। ई हमेशा दिन के मैच होला।
=== वन डे क्रिकेट ===
{{main|वन डे क्रिकेट}}
वन डे क्रिकेट या एकदिवसीय क्रिकेट मैच एक्के दिन क होला आ 50 ओवर ले खेलल जाला। समय की अनुसार ई दिन के मैच चाहे दिन-रात के मैच हो सकेला।
=== ट्वेंटी20 (टी20) ===
{{main|ट्वेंटी20}}
==टी10==
{{main|टी10 क्रिकेट}}
पूरा मैच बीस ओवर के मैच होला। एह में दुनों टीम खाती 10-10 ओभर बाँटल रहे ला (बशर्ते की बाद में बैटिंग करे वाली टीम दस ओभर से पहिलहीं जीत न हासिल कइ ले)।
=== घरेलू क्रिकेट ===
== बिस्व के क्रिकेट टीम ==
== आईसीसी ==
== क्रिकेट के पॉपुलर संस्कृति ==
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:खेल]]
[[श्रेणी:क्रिकेट| ]]
4ios7b9v55hkxn7vabi6tc9cc5ypou8
पॉलीमैथ
0
18088
804026
672258
2026-08-04T16:19:36Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804026
wikitext
text/x-wiki
[[File:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|[[लियोनार्दो दा विंची]] (उनुके आपन खुद के बनावल पोर्टेट), [[रिनासाँ]] के दौर के एगो पॉलीमैथ रहलें।]]
'''पॉलीमैथ''' ({{Langx|en|polymath}})<ref name="Aus">{{cite news |url = http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/opinion/the-quest-for-renaissance-man/news-story/cda1cda9d478b9e428b1e990efe64b95?sv=d81122bf03913e839a82860813e6c4e |title = Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man |newspaper = The Australian |date = 10 April 2010 |access-date = 2018-07-27 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=POLYMATH definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/polymath |access-date=2026-07-17 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> एगो यूरोपियन शब्दावली बाटे जेवन अइसनका व्यक्ति खातिर इस्तेमाल होला जे बहुत सारा [[कला]] आ बिद्या सभ में निपुण होखे, लगभग हर काम के सुघराई से कर सकत होखे, हर [[बिग्यान]] के जानकारी रखत होखे आ अपनी जमाना के करीबन सगरी ज्ञान के बात जानत होखे।
ई शब्द खास तौर पर यूरोप में [[पुनर्जागरण]] (रिनासाँ) की समय की बिद्वान लोगन खातिर प्रयोग होला आ [[लियोनार्दो दा विंची]] आ [[गैलीलियो]] नियर लोगन के एकरी उदाहरण की रूप में देखल जाला। हालाँकि, बाद के किताबिन में कतहूँ के अइसन बहुत सारा बिद्या सभ में निपुण लोगन के खाती एह शब्द के इस्तेमाल भइल बाटे।
{{clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[लियोनार्दो दा विंची]]
* [[हिल्डेगार्ड ऑफ बिन्जेन]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:कलाकार]]
[[श्रेणी:पुनर्जागरण]]
{{लोग-आधार}}
413zicgztpud8d94gudmnxsy3d1hyk0
804027
804026
2026-08-04T16:24:49Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:पॉलीमैथ]] जोड़ल गइल
804027
wikitext
text/x-wiki
[[File:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|[[लियोनार्दो दा विंची]] (उनुके आपन खुद के बनावल पोर्टेट), [[रिनासाँ]] के दौर के एगो पॉलीमैथ रहलें।]]
'''पॉलीमैथ''' ({{Langx|en|polymath}})<ref name="Aus">{{cite news |url = http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/opinion/the-quest-for-renaissance-man/news-story/cda1cda9d478b9e428b1e990efe64b95?sv=d81122bf03913e839a82860813e6c4e |title = Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man |newspaper = The Australian |date = 10 April 2010 |access-date = 2018-07-27 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=POLYMATH definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/polymath |access-date=2026-07-17 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> एगो यूरोपियन शब्दावली बाटे जेवन अइसनका व्यक्ति खातिर इस्तेमाल होला जे बहुत सारा [[कला]] आ बिद्या सभ में निपुण होखे, लगभग हर काम के सुघराई से कर सकत होखे, हर [[बिग्यान]] के जानकारी रखत होखे आ अपनी जमाना के करीबन सगरी ज्ञान के बात जानत होखे।
ई शब्द खास तौर पर यूरोप में [[पुनर्जागरण]] (रिनासाँ) की समय की बिद्वान लोगन खातिर प्रयोग होला आ [[लियोनार्दो दा विंची]] आ [[गैलीलियो]] नियर लोगन के एकरी उदाहरण की रूप में देखल जाला। हालाँकि, बाद के किताबिन में कतहूँ के अइसन बहुत सारा बिद्या सभ में निपुण लोगन के खाती एह शब्द के इस्तेमाल भइल बाटे।
{{clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[लियोनार्दो दा विंची]]
* [[हिल्डेगार्ड ऑफ बिन्जेन]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:कलाकार]]
[[श्रेणी:पुनर्जागरण]]
[[श्रेणी:पॉलीमैथ| ]]
{{लोग-आधार}}
80xkrq38v99e3yr2ayjnpvhw7r0v92u
804031
804027
2026-08-04T16:28:59Z
SM7
3953
+{{Technical title}}
804031
wikitext
text/x-wiki
{{Technical title}}
[[File:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|[[लियोनार्दो दा विंची]] (उनुके आपन खुद के बनावल पोर्टेट), [[रिनासाँ]] के दौर के एगो पॉलीमैथ रहलें।]]
'''पॉलीमैथ''' ({{Langx|en|polymath}})<ref name="Aus">{{cite news |url = http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/opinion/the-quest-for-renaissance-man/news-story/cda1cda9d478b9e428b1e990efe64b95?sv=d81122bf03913e839a82860813e6c4e |title = Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man |newspaper = The Australian |date = 10 April 2010 |access-date = 2018-07-27 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=POLYMATH definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/polymath |access-date=2026-07-17 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> एगो यूरोपियन शब्दावली बाटे जेवन अइसनका व्यक्ति खातिर इस्तेमाल होला जे बहुत सारा [[कला]] आ बिद्या सभ में निपुण होखे, लगभग हर काम के सुघराई से कर सकत होखे, हर [[बिग्यान]] के जानकारी रखत होखे आ अपनी जमाना के करीबन सगरी ज्ञान के बात जानत होखे।
ई शब्द खास तौर पर यूरोप में [[पुनर्जागरण]] (रिनासाँ) की समय की बिद्वान लोगन खातिर प्रयोग होला आ [[लियोनार्दो दा विंची]] आ [[गैलीलियो]] नियर लोगन के एकरी उदाहरण की रूप में देखल जाला। हालाँकि, बाद के किताबिन में कतहूँ के अइसन बहुत सारा बिद्या सभ में निपुण लोगन के खाती एह शब्द के इस्तेमाल भइल बाटे।
{{clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[लियोनार्दो दा विंची]]
* [[हिल्डेगार्ड ऑफ बिन्जेन]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:कलाकार]]
[[श्रेणी:पुनर्जागरण]]
[[श्रेणी:पॉलीमैथ| ]]
{{लोग-आधार}}
m7k1eavd8nnv2icsukov35d3cdphjd7
804032
804031
2026-08-04T16:48:53Z
SM7
3953
संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804032
wikitext
text/x-wiki
{{Technical title}}
[[File:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|[[लियोनार्दो दा विंची]] (उनुके आपन खुद के बनावल पोर्टेट), [[रिनासाँ]] के दौर के एगो पॉलीमैथ रहलें।]]
'''पॉलीमैथ''' ({{Langx|en|polymath}})<ref name="Aus">{{cite news |url = http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/opinion/the-quest-for-renaissance-man/news-story/cda1cda9d478b9e428b1e990efe64b95?sv=d81122bf03913e839a82860813e6c4e |title = Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man |newspaper = The Australian |date = 10 April 2010 |access-date = 2018-07-27 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=POLYMATH definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/polymath |access-date=2026-07-17 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> एगो यूरोपियन शब्दावली बाटे जेवन अइसनका व्यक्ति खातिर इस्तेमाल होला जे बहुत सारा [[कला]] आ बिद्या सभ में निपुण होखे, लगभग हर काम के सुघराई से कर सकत होखे, हर [[बिग्यान]] के जानकारी रखत होखे आ अपनी जमाना के करीबन सगरी ज्ञान के बात जानत होखे।
ई शब्द खास तौर पर यूरोप में [[पुनर्जागरण]] (रिनासाँ) की समय की बिद्वान लोगन खातिर प्रयोग होला आ [[लियोनार्दो दा विंची]] आ [[गैलीलियो]] नियर लोगन के एकरी उदाहरण की रूप में देखल जाला। हालाँकि, बाद के किताबिन में कतहूँ के अइसन बहुत सारा बिद्या सभ में निपुण लोगन के खाती एह शब्द के इस्तेमाल भइल बाटे। मध्य जुग के कई बिद्वान जइसे कि [[अल-बरूनी]] आ [[उमर ख़य्याम]]; आधुनिक जुग के लोग जइसे कि [[बेंजामिन फ्रैंकलिन]] आ कई भारतीय बिद्वान जइसे कि [[रबींद्रनाथ ठाकुर]] आ [[भीमराव अंबेडकर]]<ref group=lower-alpha>{{harvnb|Sreenivas|2013|p=170}}</ref><ref group=lower-alpha>{{harvnb|Rathore|2020|p=49}}</ref> नियर लोगन के पॉलीमैथ के दर्जा दिहल जाला।
{{clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[लियोनार्दो दा विंची]]
* [[हिल्डेगार्ड ऑफ बिन्जेन]]
== फुटनोट ==
{{Reflist|30em|group=lower-alpha}}
==संदर्भ==
{{Reflist}}
== स्रोत ग्रंथ ==
* {{cite book |last=Sreenivas |first=Deepa |title=Sculpting the Middle Class: History, Masculinity and the Amar Chitra Katha |publisher=Routledge |date=4 July 2013 |isbn=978-1-136-48585-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=vbB-yGj3VfEC&newbks=0&lpg=PA170&dq=Ambedkar%2520polymath&pg=PA170#v=onepage&q=Ambedkar%2520polymath&f=false |access-date=4 August 2026}}
* {{cite book |last=Rathore |first=Aakash Singh |title=Ambedkar's Preamble: A Secret History of the Constitution of India |publisher=Penguin Random House India Private Limited |date=1 February 2020 |isbn=978-93-5305-741-1 |url=https://books.google.co.in/books?id=AGnLDwAAQBAJ&newbks=0&lpg=PT49&dq=Ambedkar%2520polymath&pg=PT49#v=onepage&q=polymath&f=false |access-date=4 August 2026}}
[[श्रेणी:बैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:कलाकार]]
[[श्रेणी:पुनर्जागरण]]
[[श्रेणी:पॉलीमैथ| ]]
{{लोग-आधार}}
g5yanbfht1lwoze7u4ms5c6oumlst4r
सरस्वती
0
23159
804033
803255
2026-08-04T17:18:16Z
~2026-42010-99
40643
सही जानकारी जोड़ल गइल
804033
wikitext
text/x-wiki
{{हिंदू धर्म}}
'''सरस्वती''', '''सुरसती''', '''सरसती''' (संस्कृत:सरस्वती) [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवी (हिंदू धर्म)|देवी]] हई। ई [[ब्रह्मा]] के पुत्री मानल जाली आ विद्या के देवी मानल जाली।
[[लक्ष्मी]] आ [[पार्वती]] की साथ मिल के ई [[त्रिदेवी]] की रूप में पूजल जाली। सरस्वती के पूजा से हिंदू धर्म में विद्या अध्ययन, मने पढ़ाई के आरंभ होला। सरस्वती के पूजा [[बसंत पंचिमी]] के होला। सरस्वती हिन्दू धर्म के प्रमुख वैदिक एवं पौराणिक देवि लोगन में से हइ। सनातन धर्मशास्त्र में दो सरस्वती माता के वर्णन आवेला , ब्रह्मा पुत्री सरस्वती मूल प्रकृति से उत्पन्न सतोगुण महाशक्ति एवं प्रमुख त्रिदेवि लोगन में से एक हइ।
==इहो देखल जाय==
* [[शक्ति]]
* [[लक्ष्मी]]
* [[पार्वती]]
* [[दुर्गा]]
* [[आदि शक्ति]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
==बाहरी कड़ी==
{{हिंदू देवी-देवता}}
{{हिंदू धर्म बिसय}}
[[श्रेणी:हिंदू धर्म]]
[[श्रेणी:हिंदू कथा]]
[[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]]
{{हिंदू-कथा-आधार}}
440kjquv9a1q02ymai534o1i34lezm7
804042
804033
2026-08-05T03:40:16Z
SM7
3953
Reverted edits by [[Special:Contributions/~2026-42010-99|~2026-42010-99]] ([[User talk:~2026-42010-99|talk]]) to last revision by [[User:SM7|SM7]]
539638
wikitext
text/x-wiki
{{हिंदू धर्म}}
'''सरस्वती''', '''सुरसती''', '''सरसती''' (संस्कृत:सरस्वती) [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवी (हिंदू धर्म)|देवी]] हई। ई [[ब्रह्मा]] के पत्नी मानल हई आ विद्या के देवी मानल जाली।
[[लक्ष्मी]] आ [[पार्वती]] की साथ मिल के ई [[त्रिदेवी]] की रूप में पूजल जाली। सरस्वती के पूजा से हिंदू धर्म में विद्या अध्ययन, मने पढ़ाई के आरंभ होला। सरस्वती के पूजा [[बसंत पंचिमी]] के होला।
==इहो देखल जाय==
* [[शक्ति]]
* [[लक्ष्मी]]
* [[पार्वती]]
* [[दुर्गा]]
* [[आदि शक्ति]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
==बाहरी कड़ी==
{{हिंदू देवी-देवता}}
{{हिंदू धर्म बिसय}}
[[श्रेणी:हिंदू धर्म]]
[[श्रेणी:हिंदू कथा]]
[[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]]
{{हिंदू-कथा-आधार}}
alua0pc89qfhc0j9iqoza1mp2ae1f1e
बाबा धाम
0
48056
804043
803705
2026-08-05T04:37:55Z
SM7
3953
संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804043
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mandir
| name = बाबा बैद्यनाथ मंदिर
| image = Baba Dham.jpg
| alt = Group of temples with pyramid shaped Shikhara
| caption = मुख्य मंदिर आ आसपास के छोट मंदिर सभ
| map_type = India Jharkhand
| map_caption = झारखंड में लोकेशन
| coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}}
| country = [[भारत]]
| state = [[झारखंड]]
| district = [[देवघर जिला|देवघर]]
| location =
| elevation_m =22<ref>{{cite web |title=Baba Baidyanath Dham |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/jharkhand/deoghar/baba-baidyanath-dham |website=Incredible India |access-date=2025-04-27}}</ref>
| deity = बाबा बैद्यनाथ ([[शिव]])
| festivals = [[शिवरात]], श्रावणी मेला ([[सावन]])
| architecture =
| temple_quantity = 22
| monument_quantity =
| inscriptions =
| date_built =
| creator = राजा पूरनमल (कथा अनुसार - [[विश्वकर्मा]])
| website = {{url|http://www.babadham.org/}}
}}
'''बाबा बैद्यनाथ धाम''', जे '''बैजनाथ धाम''' भा '''बाबा धाम''' के नाम से मशहूर बा, भारतीय राज्य [[झारखंड]] के संथाल परगना मंडल में [[देवघर]] में एगो हिंदू मंदिर बाटे। ई [[शिव|भगवान शिवजी]] के मंदिर हवे आ [[पुराण|पुराणिक]] बिबरन अनुसार [[ज्योतिर्लिंग|बारह गो ज्योतिर्लिंग]] सभ में एकर गिनती होला। बाबा धाम के नाँव से परसिद्ध एह मंदिर मंडली में मुख्य मंदिर बाबा बैजनाथ के बा आ एकरे अलावा अउरी एकइस गो मंदिर बाने।
हिंदू कथा सभ के मोताबिक [[रावण]] शंकर जी के खुस करे खातिर आ बरदान पावे खातिर लमहर तपस्या के बाद आपन दसो मूँड़ी काटि के चढ़ा दिहलें जेकरा बाद शंकर जी प्रगट भइलें आ खुस हो के उनके वापिस जिया दिहलें। शिव जी एगो बैद के रूप में रावण के मूँड़ी जोड़लें, एही कारन उनके एह रूप के बैद्यनाथ कहल जाला।
हर साल [[सावन]] के महीना में इहाँ सावनी मेला लागे ला आ काँवरिया लोग [[गंगा]] जी से जल ले के पैदल जतरा क के इहाँ आ के मंदिर में जल चढ़ावे ला।
== किंबदंती ==
किंवदंती के अनुसार [[रावण]] भगवान शिव के बड़हन भक्त रहलन। ऊ शिवजी के प्रसन्न करे खातिर हिमालय क्षेत्र में कठोर तपस्या करत रहलें। ऊ अपना नौ गो मूँड़ी भगवान शिव के अर्पित कर चुकल रहलें। जब ऊ दसवाँ मूँड़ी चढ़ावे वाला रहलें, तब शिव प्रकट भइलें आ उनकर भक्ति से प्रसन्न हो गइलें। शिव रावण से पूछलें कि ऊ का वरदान चाहेला। रावण कामना लिंग के लंका ले जाए के इच्छा जतवलें आ कहलें कि ऊ भगवान शिव के कैलाश से लंका ले जाए चाहत बाड़ें। शिव रावण के ई वरदान देवे खातिर राजी हो गइलें, बाकिर एगो शर्त रखलें। ऊ कहलें कि अगर यात्रा के दौरान कहीं भी लिंग के धरती पर रख दिहल गइल, त ऊ ओही जगह हमेशा खातिर स्थापित हो जाई आ फेर ओकरा के हटावल ना जा सकी।
जब देवता लोग के ई पता चलल कि शिव कैलाश छोड़के लंका जाए वाला बाड़ें, त ऊ लोग चिंतित हो गइल। तब सभे देवता विष्णु से सहायता माँगलें। विष्णु वरुण देव, जे जल के देवता मानल जालें, से कहलें कि ऊ आचमन (हथेली में जल लेके पिए के धार्मिक क्रिया) के माध्यम से रावण के पेट में प्रवेश कर जास। एह कारण रावण जब कामना लिंग लेके लंका जात रहलें, तब देवघर के आसपास उनकरा लघुशंका करे के बड़ी तेज हाजत महसूस भइल। कथा के अनुसार, एह समय विष्णु बैजू भील नाम के एगो चरवाहा के रूप धारण कइलें। रावण जब सूर्य नमस्कार करे गइलें, त ऊ कामना लिंग के कुछ देर खातिर बैजू के देखभाल में दे दिहलें। वरुण देव के प्रभाव से रावण के लौटे में बहुत देर हो गइल। बैजू बहुत देर तक इंतजार करत-करत नाराज हो गइल आ आखिरकार ऊ लिंग के जमीन पर रखके ओहिजा से चल गइल।
जब रावण वापस अइलें, त ऊ कामना लिंग के उठावे के बहुत कोशिश कइलें, बाकिर सफल ना हो सकलें। तब उनकरा बुझाइल कि ई सभ भगवान विष्णु के लीला बा। क्रोध में आके रावण अपना अंगूठा से लिंग पर जोर लगवलें, जवना से शिवलिंग के कुछ हिस्सा जमीन के भीतर धँसि गइल। बाद में ब्रह्मा, विष्णु आ दूसर देवता लोग ओह शिवलिंग के पूजा कइलें आ ओहिजा बैद्यनाथ मंदिर के निर्माण करवलें। ओही समय से मानल जाला कि महादेव कामना लिंग के रूप में देवघर में बिराजमान बाड़ें।
== ज्योतिर्लिंग ==
{{main|ज्योतिर्लिंग}}
शिव महापुराण के अनुसार, एगो बेर [[ब्रह्मा]] (सृष्टि के रचयिता) आ [[विष्णु]] (सृष्टि के पालनकर्ता) के बीच एह बात पर विवाद हो गइल कि दुनु में केकरा के श्रेष्ठ मानल जाए। दुनु के परीक्षा लेवे खातिर भगवान शिव तीनों लोक के भेदत एगो विशाल, अनंत आ प्रकाशमान स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें, जेकरा के ज्योतिर्लिंग कहल गइल। एह अनंत ज्योति के आदि-आ अंत खोजे खातिर विष्णु नीचे के ओर चल गइलें, जबकि ब्रह्मा ऊपर के ओर गइलें। बहुत खोजला के बाद भी विष्णु के ज्योति के अंत ना मिलल, त ऊ अपना हार मान लिहलें। बाकिर ब्रह्मा झूठ बोल दिहलें कि ऊ ज्योति के छोर खोज लिहले बाड़ें। एह पर शिव दोसर प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें आ ब्रह्मा के सराप दिहलें कि उनकर पूजा सामान्य धार्मिक अनुष्ठानन में ना होई, जबकि विष्णु के युग-युगांतर तक पूजा कइल जाई। ज्योतिर्लिंग शिव के ओह सर्वोच्च, अखंड आ अनंत स्वरूप के प्रतीक मानल जाला, जहाँ से शिव अपना स्वरूप के प्रकट कइलें। एह कारण ज्योतिर्लिंग मंदिर ऊ पवित्र स्थान मानल जालें जहाँ शिव अग्निमय प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइल रहलें।
परंपरा के अनुसार शुरू में 64 गो ज्योतिर्लिंग मानल जात रहलें, बाकिर एह में से [[ज्योतिर्लिंग|12 गो ज्योतिर्लिंग]] सबसे पवित्र आ शुभ मानल जालें। हर ज्योतिर्लिंग स्थल पर शिव के अलग-अलग रूप के पूजा होला। एह सभे मंदिरन में मुख्य रूप से [[शिवलिंग]] स्थापित बा, जे बिना आदि आ बिना अंत वाला स्तंभ के चीन्हा भा निशानी ह आ शिव के अनंत स्वरूप के दर्शावेला।
== बिबरन ==
[[मत्स्य पुराण]] में एह स्थान के ''आरोग्य बैद्यनाथतीर्थ'' कहल गइल बा। पुरान समय में देवघर के ई पूरा इलाका गिद्धौर के राजा लोग के शासन में रहे। गिद्धौर के राजा लोग के बैद्यनाथ मंदिर से गहिर आस्था रहे। 1266 ईस्वी में राजा बीर विक्रम सिंह एह रियासत के स्थापना कइलें। 1757 में [[पलासी के लड़ाई]] के बाद [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के अधिकारी लोग एह मंदिर पर ध्यान देवे लागल। मंदिर के व्यवस्था देखे खातिर कीटिंग नाँव के एगो अंग्रेज अधिकारी के भेजल गइल। बीरभूम के पहिलका अंग्रेज कलेक्टर मिस्टर कीटिंग मंदिर के प्रबंधन में खास रुचि लिहलें।
1788 में मिस्टर कीटिंग के आदेश पर उनकर सहायक मिस्टर हेसिलरिग—जिनका के संभवतः देवघर आवे वाला पहिलका अंग्रेज मानल जाला—तीर्थयात्री लोग से मिलल चढ़ावा आ शुल्क के वसूली के खुद निगरानी करे खातिर बाबाधाम अइलें। बाद में जब मिस्टर कीटिंग खुद बाबाधाम घूमे अइलें, त ऊ एह मंदिर के धार्मिक परंपरा आ महत्व से प्रभावित भइलें। एह चलते ऊ मंदिर के कामकाज में सीधे दखल देवे के नीति छोड़ दिहलें आ मंदिर के पूरा प्रबंधन फेर से मुख्य पुजारी के जिम्मे सौंप दिहलें।
बाबाधाम में स्थित हवन कुंड मंदिर साल में खाली एगो बेर खुलल जाला। एह मंदिर से जुड़ल एगो खास परंपरा [[नवरातर|नवरात्र]] के पर्व के दौरान होखे ला।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:झारखंड]]
[[श्रेणी:हिंदू मंदिर]]
[[श्रेणी:शिव मंदिर]]
[[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]]
[[श्रेणी:देवघर जिला]]
{{hinduism-stub}}
{{struct-stub}}
s6jf7byu8rpm4baotyzg223yet3b1xu
804044
804043
2026-08-05T04:41:12Z
SM7
3953
Cleaning up syntax using [[:en:User:Zackmann08/scripts/indent|indent.js]]
804044
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mandir
| name = बाबा बैद्यनाथ मंदिर
| image = Baba Dham.jpg
| alt = Group of temples with pyramid shaped Shikhara
| caption = मुख्य मंदिर आ आसपास के छोट मंदिर सभ
| map_type = India Jharkhand
| map_caption = झारखंड में लोकेशन
| coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}}
| country = [[भारत]]
| state = [[झारखंड]]
| district = [[देवघर जिला|देवघर]]
| location =
| elevation_m = 22<ref>{{cite web |title=Baba Baidyanath Dham |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/jharkhand/deoghar/baba-baidyanath-dham |website=Incredible India |access-date=2025-04-27}}</ref>
| deity = बाबा बैद्यनाथ ([[शिव]])
| festivals = [[शिवरात]], श्रावणी मेला ([[सावन]])
| architecture =
| temple_quantity = 22
| monument_quantity =
| inscriptions =
| date_built =
| creator = राजा पूरनमल (कथा अनुसार - [[विश्वकर्मा]])
| website = {{url|http://www.babadham.org/}}
}}
'''बाबा बैद्यनाथ धाम''', जे '''बैजनाथ धाम''' भा '''बाबा धाम''' के नाम से मशहूर बा, भारतीय राज्य [[झारखंड]] के संथाल परगना मंडल में [[देवघर]] में एगो हिंदू मंदिर बाटे। ई [[शिव|भगवान शिवजी]] के मंदिर हवे आ [[पुराण|पुराणिक]] बिबरन अनुसार [[ज्योतिर्लिंग|बारह गो ज्योतिर्लिंग]] सभ में एकर गिनती होला। बाबा धाम के नाँव से परसिद्ध एह मंदिर मंडली में मुख्य मंदिर बाबा बैजनाथ के बा आ एकरे अलावा अउरी एकइस गो मंदिर बाने।
हिंदू कथा सभ के मोताबिक [[रावण]] शंकर जी के खुस करे खातिर आ बरदान पावे खातिर लमहर तपस्या के बाद आपन दसो मूँड़ी काटि के चढ़ा दिहलें जेकरा बाद शंकर जी प्रगट भइलें आ खुस हो के उनके वापिस जिया दिहलें। शिव जी एगो बैद के रूप में रावण के मूँड़ी जोड़लें, एही कारन उनके एह रूप के बैद्यनाथ कहल जाला।
हर साल [[सावन]] के महीना में इहाँ सावनी मेला लागे ला आ काँवरिया लोग [[गंगा]] जी से जल ले के पैदल जतरा क के इहाँ आ के मंदिर में जल चढ़ावे ला।
== किंबदंती ==
किंवदंती के अनुसार [[रावण]] भगवान शिव के बड़हन भक्त रहलन। ऊ शिवजी के प्रसन्न करे खातिर हिमालय क्षेत्र में कठोर तपस्या करत रहलें। ऊ अपना नौ गो मूँड़ी भगवान शिव के अर्पित कर चुकल रहलें। जब ऊ दसवाँ मूँड़ी चढ़ावे वाला रहलें, तब शिव प्रकट भइलें आ उनकर भक्ति से प्रसन्न हो गइलें। शिव रावण से पूछलें कि ऊ का वरदान चाहेला। रावण कामना लिंग के लंका ले जाए के इच्छा जतवलें आ कहलें कि ऊ भगवान शिव के कैलाश से लंका ले जाए चाहत बाड़ें। शिव रावण के ई वरदान देवे खातिर राजी हो गइलें, बाकिर एगो शर्त रखलें। ऊ कहलें कि अगर यात्रा के दौरान कहीं भी लिंग के धरती पर रख दिहल गइल, त ऊ ओही जगह हमेशा खातिर स्थापित हो जाई आ फेर ओकरा के हटावल ना जा सकी।
जब देवता लोग के ई पता चलल कि शिव कैलाश छोड़के लंका जाए वाला बाड़ें, त ऊ लोग चिंतित हो गइल। तब सभे देवता विष्णु से सहायता माँगलें। विष्णु वरुण देव, जे जल के देवता मानल जालें, से कहलें कि ऊ आचमन (हथेली में जल लेके पिए के धार्मिक क्रिया) के माध्यम से रावण के पेट में प्रवेश कर जास। एह कारण रावण जब कामना लिंग लेके लंका जात रहलें, तब देवघर के आसपास उनकरा लघुशंका करे के बड़ी तेज हाजत महसूस भइल। कथा के अनुसार, एह समय विष्णु बैजू भील नाम के एगो चरवाहा के रूप धारण कइलें। रावण जब सूर्य नमस्कार करे गइलें, त ऊ कामना लिंग के कुछ देर खातिर बैजू के देखभाल में दे दिहलें। वरुण देव के प्रभाव से रावण के लौटे में बहुत देर हो गइल। बैजू बहुत देर तक इंतजार करत-करत नाराज हो गइल आ आखिरकार ऊ लिंग के जमीन पर रखके ओहिजा से चल गइल।
जब रावण वापस अइलें, त ऊ कामना लिंग के उठावे के बहुत कोशिश कइलें, बाकिर सफल ना हो सकलें। तब उनकरा बुझाइल कि ई सभ भगवान विष्णु के लीला बा। क्रोध में आके रावण अपना अंगूठा से लिंग पर जोर लगवलें, जवना से शिवलिंग के कुछ हिस्सा जमीन के भीतर धँसि गइल। बाद में ब्रह्मा, विष्णु आ दूसर देवता लोग ओह शिवलिंग के पूजा कइलें आ ओहिजा बैद्यनाथ मंदिर के निर्माण करवलें। ओही समय से मानल जाला कि महादेव कामना लिंग के रूप में देवघर में बिराजमान बाड़ें।
== ज्योतिर्लिंग ==
{{main|ज्योतिर्लिंग}}
शिव महापुराण के अनुसार, एगो बेर [[ब्रह्मा]] (सृष्टि के रचयिता) आ [[विष्णु]] (सृष्टि के पालनकर्ता) के बीच एह बात पर विवाद हो गइल कि दुनु में केकरा के श्रेष्ठ मानल जाए। दुनु के परीक्षा लेवे खातिर भगवान शिव तीनों लोक के भेदत एगो विशाल, अनंत आ प्रकाशमान स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें, जेकरा के ज्योतिर्लिंग कहल गइल। एह अनंत ज्योति के आदि-आ अंत खोजे खातिर विष्णु नीचे के ओर चल गइलें, जबकि ब्रह्मा ऊपर के ओर गइलें। बहुत खोजला के बाद भी विष्णु के ज्योति के अंत ना मिलल, त ऊ अपना हार मान लिहलें। बाकिर ब्रह्मा झूठ बोल दिहलें कि ऊ ज्योति के छोर खोज लिहले बाड़ें। एह पर शिव दोसर प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें आ ब्रह्मा के सराप दिहलें कि उनकर पूजा सामान्य धार्मिक अनुष्ठानन में ना होई, जबकि विष्णु के युग-युगांतर तक पूजा कइल जाई। ज्योतिर्लिंग शिव के ओह सर्वोच्च, अखंड आ अनंत स्वरूप के प्रतीक मानल जाला, जहाँ से शिव अपना स्वरूप के प्रकट कइलें। एह कारण ज्योतिर्लिंग मंदिर ऊ पवित्र स्थान मानल जालें जहाँ शिव अग्निमय प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइल रहलें।
परंपरा के अनुसार शुरू में 64 गो ज्योतिर्लिंग मानल जात रहलें, बाकिर एह में से [[ज्योतिर्लिंग|12 गो ज्योतिर्लिंग]] सबसे पवित्र आ शुभ मानल जालें। हर ज्योतिर्लिंग स्थल पर शिव के अलग-अलग रूप के पूजा होला। एह सभे मंदिरन में मुख्य रूप से [[शिवलिंग]] स्थापित बा, जे बिना आदि आ बिना अंत वाला स्तंभ के चीन्हा भा निशानी ह आ शिव के अनंत स्वरूप के दर्शावेला।
== बिबरन ==
[[मत्स्य पुराण]] में एह स्थान के ''आरोग्य बैद्यनाथतीर्थ'' कहल गइल बा। पुरान समय में देवघर के ई पूरा इलाका गिद्धौर के राजा लोग के शासन में रहे। गिद्धौर के राजा लोग के बैद्यनाथ मंदिर से गहिर आस्था रहे। 1266 ईस्वी में राजा बीर विक्रम सिंह एह रियासत के स्थापना कइलें। 1757 में [[पलासी के लड़ाई]] के बाद [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के अधिकारी लोग एह मंदिर पर ध्यान देवे लागल। मंदिर के व्यवस्था देखे खातिर कीटिंग नाँव के एगो अंग्रेज अधिकारी के भेजल गइल। बीरभूम के पहिलका अंग्रेज कलेक्टर मिस्टर कीटिंग मंदिर के प्रबंधन में खास रुचि लिहलें।
1788 में मिस्टर कीटिंग के आदेश पर उनकर सहायक मिस्टर हेसिलरिग—जिनका के संभवतः देवघर आवे वाला पहिलका अंग्रेज मानल जाला—तीर्थयात्री लोग से मिलल चढ़ावा आ शुल्क के वसूली के खुद निगरानी करे खातिर बाबाधाम अइलें। बाद में जब मिस्टर कीटिंग खुद बाबाधाम घूमे अइलें, त ऊ एह मंदिर के धार्मिक परंपरा आ महत्व से प्रभावित भइलें। एह चलते ऊ मंदिर के कामकाज में सीधे दखल देवे के नीति छोड़ दिहलें आ मंदिर के पूरा प्रबंधन फेर से मुख्य पुजारी के जिम्मे सौंप दिहलें।
बाबाधाम में स्थित हवन कुंड मंदिर साल में खाली एगो बेर खुलल जाला। एह मंदिर से जुड़ल एगो खास परंपरा [[नवरातर|नवरात्र]] के पर्व के दौरान होखे ला।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:झारखंड]]
[[श्रेणी:हिंदू मंदिर]]
[[श्रेणी:शिव मंदिर]]
[[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]]
[[श्रेणी:देवघर जिला]]
{{hinduism-stub}}
{{struct-stub}}
a4zlsbtzbex6wzxk0eo76a8a5lnw6a9
804045
804044
2026-08-05T04:46:58Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804045
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mandir
| name = बाबा बैद्यनाथ मंदिर
| image = Baba Dham.jpg
| alt = Group of temples with pyramid shaped Shikhara
| caption = मुख्य मंदिर आ आसपास के छोट मंदिर सभ
| map_type = India Jharkhand
| map_caption = झारखंड में लोकेशन
| coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}}
| country = [[भारत]]
| state = [[झारखंड]]
| district = [[देवघर जिला|देवघर]]
| location =
| elevation_m = 22<ref>{{cite web |title=Baba Baidyanath Dham |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/jharkhand/deoghar/baba-baidyanath-dham |website=Incredible India |access-date=2025-04-27}}</ref>
| deity = बाबा बैद्यनाथ ([[शिव]])
| festivals = [[शिवरात]], श्रावणी मेला ([[सावन]])
| architecture =
| temple_quantity = 22
| monument_quantity =
| inscriptions =
| date_built =
| creator = राजा पूरनमल (कथा अनुसार - [[विश्वकर्मा]])
| website = {{url|http://www.babadham.org/}}
}}
'''बाबा बैद्यनाथ धाम''', जे '''बैजनाथ धाम''' भा '''बाबा धाम'''<ref name="c196" /> के नाम से मशहूर बा, भारतीय राज्य [[झारखंड]] के संथाल परगना मंडल में [[देवघर]] में एगो हिंदू मंदिर बाटे।<ref name="Deoghar">{{cite web|url=http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|title=Baba Baidyanath Temple Complex|access-date=2010-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627041433/http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|archive-date=2015-06-27}}</ref> ई [[शिव|भगवान शिवजी]] के मंदिर हवे आ [[पुराण|पुराणिक]] बिबरन अनुसार [[ज्योतिर्लिंग|बारह गो ज्योतिर्लिंग]] सभ में एकर गिनती होला। बाबा धाम के नाँव से परसिद्ध एह मंदिर मंडली में मुख्य मंदिर बाबा बैजनाथ के बा आ एकरे अलावा अउरी एकइस गो मंदिर बाने जेवना में [[देवी]] के [[शक्तिपीठ|शक्तिपीठो]] (ह्रदयपीठ) सामिल बाटे।<ref name="c196">{{cite web | title=द्वादश ज्योतिर्लिंगों में से एक है देवघर का बाबा बैद्यनाथ धाम, जहां साथ | website=डीडी न्यूज़ | date=5 August 2026 | url=https://ddnews.gov.in/baba-baidyanath-dham-in-deoghar-is-one-of-the-twelve-jyotirlingas-where-the-jyotirlinga-and-shaktipeeth-are-situated-together/ | language=hi | access-date=5 August 2026}}</ref>
हिंदू कथा सभ के मोताबिक [[रावण]] शंकर जी के खुस करे खातिर आ बरदान पावे खातिर लमहर तपस्या के बाद आपन दसो मूँड़ी काटि के चढ़ा दिहलें जेकरा बाद शंकर जी प्रगट भइलें आ खुस हो के उनके वापिस जिया दिहलें। शिव जी एगो बैद के रूप में रावण के मूँड़ी जोड़लें, एही कारन उनके एह रूप के बैद्यनाथ कहल जाला।
हर साल [[सावन]] के महीना में इहाँ सावनी मेला लागे ला आ काँवरिया लोग [[गंगा]] जी से जल ले के पैदल जतरा क के इहाँ आ के मंदिर में जल चढ़ावे ला।
== किंबदंती ==
किंवदंती के अनुसार [[रावण]] भगवान शिव के बड़हन भक्त रहलन। ऊ शिवजी के प्रसन्न करे खातिर हिमालय क्षेत्र में कठोर तपस्या करत रहलें। ऊ अपना नौ गो मूँड़ी भगवान शिव के अर्पित कर चुकल रहलें। जब ऊ दसवाँ मूँड़ी चढ़ावे वाला रहलें, तब शिव प्रकट भइलें आ उनकर भक्ति से प्रसन्न हो गइलें। शिव रावण से पूछलें कि ऊ का वरदान चाहेला। रावण कामना लिंग के लंका ले जाए के इच्छा जतवलें आ कहलें कि ऊ भगवान शिव के कैलाश से लंका ले जाए चाहत बाड़ें। शिव रावण के ई वरदान देवे खातिर राजी हो गइलें, बाकिर एगो शर्त रखलें। ऊ कहलें कि अगर यात्रा के दौरान कहीं भी लिंग के धरती पर रख दिहल गइल, त ऊ ओही जगह हमेशा खातिर स्थापित हो जाई आ फेर ओकरा के हटावल ना जा सकी।
जब देवता लोग के ई पता चलल कि शिव कैलाश छोड़के लंका जाए वाला बाड़ें, त ऊ लोग चिंतित हो गइल। तब सभे देवता विष्णु से सहायता माँगलें। विष्णु वरुण देव, जे जल के देवता मानल जालें, से कहलें कि ऊ आचमन (हथेली में जल लेके पिए के धार्मिक क्रिया) के माध्यम से रावण के पेट में प्रवेश कर जास। एह कारण रावण जब कामना लिंग लेके लंका जात रहलें, तब देवघर के आसपास उनकरा लघुशंका करे के बड़ी तेज हाजत महसूस भइल। कथा के अनुसार, एह समय विष्णु बैजू भील नाम के एगो चरवाहा के रूप धारण कइलें। रावण जब सूर्य नमस्कार करे गइलें, त ऊ कामना लिंग के कुछ देर खातिर बैजू के देखभाल में दे दिहलें। वरुण देव के प्रभाव से रावण के लौटे में बहुत देर हो गइल। बैजू बहुत देर तक इंतजार करत-करत नाराज हो गइल आ आखिरकार ऊ लिंग के जमीन पर रखके ओहिजा से चल गइल।
जब रावण वापस अइलें, त ऊ कामना लिंग के उठावे के बहुत कोशिश कइलें, बाकिर सफल ना हो सकलें। तब उनकरा बुझाइल कि ई सभ भगवान विष्णु के लीला बा। क्रोध में आके रावण अपना अंगूठा से लिंग पर जोर लगवलें, जवना से शिवलिंग के कुछ हिस्सा जमीन के भीतर धँसि गइल। बाद में ब्रह्मा, विष्णु आ दूसर देवता लोग ओह शिवलिंग के पूजा कइलें आ ओहिजा बैद्यनाथ मंदिर के निर्माण करवलें। ओही समय से मानल जाला कि महादेव कामना लिंग के रूप में देवघर में बिराजमान बाड़ें।
== ज्योतिर्लिंग ==
{{main|ज्योतिर्लिंग}}
शिव महापुराण के अनुसार, एगो बेर [[ब्रह्मा]] (सृष्टि के रचयिता) आ [[विष्णु]] (सृष्टि के पालनकर्ता) के बीच एह बात पर विवाद हो गइल कि दुनु में केकरा के श्रेष्ठ मानल जाए। दुनु के परीक्षा लेवे खातिर भगवान शिव तीनों लोक के भेदत एगो विशाल, अनंत आ प्रकाशमान स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें, जेकरा के ज्योतिर्लिंग कहल गइल। एह अनंत ज्योति के आदि-आ अंत खोजे खातिर विष्णु नीचे के ओर चल गइलें, जबकि ब्रह्मा ऊपर के ओर गइलें। बहुत खोजला के बाद भी विष्णु के ज्योति के अंत ना मिलल, त ऊ अपना हार मान लिहलें। बाकिर ब्रह्मा झूठ बोल दिहलें कि ऊ ज्योति के छोर खोज लिहले बाड़ें। एह पर शिव दोसर प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें आ ब्रह्मा के सराप दिहलें कि उनकर पूजा सामान्य धार्मिक अनुष्ठानन में ना होई, जबकि विष्णु के युग-युगांतर तक पूजा कइल जाई। ज्योतिर्लिंग शिव के ओह सर्वोच्च, अखंड आ अनंत स्वरूप के प्रतीक मानल जाला, जहाँ से शिव अपना स्वरूप के प्रकट कइलें। एह कारण ज्योतिर्लिंग मंदिर ऊ पवित्र स्थान मानल जालें जहाँ शिव अग्निमय प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइल रहलें।
परंपरा के अनुसार शुरू में 64 गो ज्योतिर्लिंग मानल जात रहलें, बाकिर एह में से [[ज्योतिर्लिंग|12 गो ज्योतिर्लिंग]] सबसे पवित्र आ शुभ मानल जालें। हर ज्योतिर्लिंग स्थल पर शिव के अलग-अलग रूप के पूजा होला। एह सभे मंदिरन में मुख्य रूप से [[शिवलिंग]] स्थापित बा, जे बिना आदि आ बिना अंत वाला स्तंभ के चीन्हा भा निशानी ह आ शिव के अनंत स्वरूप के दर्शावेला।
== बिबरन ==
[[मत्स्य पुराण]] में एह स्थान के ''आरोग्य बैद्यनाथतीर्थ'' कहल गइल बा। पुरान समय में देवघर के ई पूरा इलाका गिद्धौर के राजा लोग के शासन में रहे। गिद्धौर के राजा लोग के बैद्यनाथ मंदिर से गहिर आस्था रहे। 1266 ईस्वी में राजा बीर विक्रम सिंह एह रियासत के स्थापना कइलें। 1757 में [[पलासी के लड़ाई]] के बाद [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के अधिकारी लोग एह मंदिर पर ध्यान देवे लागल। मंदिर के व्यवस्था देखे खातिर कीटिंग नाँव के एगो अंग्रेज अधिकारी के भेजल गइल। बीरभूम के पहिलका अंग्रेज कलेक्टर मिस्टर कीटिंग मंदिर के प्रबंधन में खास रुचि लिहलें।
1788 में मिस्टर कीटिंग के आदेश पर उनकर सहायक मिस्टर हेसिलरिग—जिनका के संभवतः देवघर आवे वाला पहिलका अंग्रेज मानल जाला—तीर्थयात्री लोग से मिलल चढ़ावा आ शुल्क के वसूली के खुद निगरानी करे खातिर बाबाधाम अइलें। बाद में जब मिस्टर कीटिंग खुद बाबाधाम घूमे अइलें, त ऊ एह मंदिर के धार्मिक परंपरा आ महत्व से प्रभावित भइलें। एह चलते ऊ मंदिर के कामकाज में सीधे दखल देवे के नीति छोड़ दिहलें आ मंदिर के पूरा प्रबंधन फेर से मुख्य पुजारी के जिम्मे सौंप दिहलें।
बाबाधाम में स्थित हवन कुंड मंदिर साल में खाली एगो बेर खुलल जाला। एह मंदिर से जुड़ल एगो खास परंपरा [[नवरातर|नवरात्र]] के पर्व के दौरान होखे ला।
एकरे संघे एगो अउरी बिचित्र परंपरा जुड़ल बाटे जे ब्रिटिश काल से चलत चल आ रहल बा। देवघर के सेंट्रल जेल के कैदी लोग महीना भर नियम-बरत के साथ रोज बाबा के चढ़ावे खातिर फूलन के मुकुट बनावे लें आ ई ले आ के मंदिर में बाबा के चढ़ावल जाला।<ref name="c196" />
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:झारखंड]]
[[श्रेणी:हिंदू मंदिर]]
[[श्रेणी:शिव मंदिर]]
[[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]]
[[श्रेणी:देवघर जिला]]
{{hinduism-stub}}
{{struct-stub}}
ow5l503gawzaxlvj6440v9pii0pel24
804046
804045
2026-08-05T04:55:30Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
804046
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mandir
| name = बाबा बैद्यनाथ मंदिर
| image = Baba Dham.jpg
| alt = Group of temples with pyramid shaped Shikhara
| caption = मुख्य मंदिर आ आसपास के छोट मंदिर सभ
| map_type = India Jharkhand
| map_caption = झारखंड में लोकेशन
| coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}}
| country = [[भारत]]
| state = [[झारखंड]]
| district = [[देवघर जिला|देवघर]]
| location =
| elevation_m = 22<ref>{{cite web |title=Baba Baidyanath Dham |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/jharkhand/deoghar/baba-baidyanath-dham |website=Incredible India |access-date=2025-04-27}}</ref>
| deity = बाबा बैद्यनाथ ([[शिव]])
| festivals = [[शिवरात]], श्रावणी मेला ([[सावन]])
| architecture =
| temple_quantity = 22
| monument_quantity =
| inscriptions =
| date_built =
| creator = राजा पूरनमल (कथा अनुसार - [[विश्वकर्मा]])
| website = {{url|http://www.babadham.org/}}
}}
'''बाबा बैद्यनाथ धाम''', जे '''बैजनाथ धाम''' भा '''बाबा धाम'''<ref name="c196" /> के नाम से मशहूर बा, भारतीय राज्य [[झारखंड]] के संथाल परगना मंडल में [[देवघर]] में एगो हिंदू मंदिर बाटे।<ref name="Deoghar">{{cite web|url=http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|title=Baba Baidyanath Temple Complex|access-date=2010-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627041433/http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|archive-date=2015-06-27}}</ref> ई [[शिव|भगवान शिवजी]] के मंदिर हवे आ [[पुराण|पुराणिक]] बिबरन अनुसार [[ज्योतिर्लिंग|बारह गो ज्योतिर्लिंग]] सभ में एकर गिनती होला। बाबा धाम के नाँव से परसिद्ध एह मंदिर मंडली में मुख्य मंदिर बाबा बैजनाथ के बा आ एकरे अलावा अउरी एकइस गो मंदिर बाने जेवना में [[देवी]] के [[शक्तिपीठ|शक्तिपीठो]] (ह्रदयपीठ) सामिल बाटे।<ref name="c196">{{cite web | title=द्वादश ज्योतिर्लिंगों में से एक है देवघर का बाबा बैद्यनाथ धाम, जहां साथ | website=डीडी न्यूज़ | date=5 August 2026 | url=https://ddnews.gov.in/baba-baidyanath-dham-in-deoghar-is-one-of-the-twelve-jyotirlingas-where-the-jyotirlinga-and-shaktipeeth-are-situated-together/ | language=hi | access-date=5 August 2026}}</ref>
हिंदू कथा सभ के मोताबिक [[रावण]] शंकर जी के खुस करे खातिर आ बरदान पावे खातिर लमहर तपस्या के बाद आपन दसो मूँड़ी काटि के चढ़ा दिहलें जेकरा बाद शंकर जी प्रगट भइलें आ खुस हो के उनके वापिस जिया दिहलें। शिव जी एगो बैद के रूप में रावण के मूँड़ी जोड़लें, एही कारन उनके एह रूप के बैद्यनाथ कहल जाला।
हर साल [[सावन]] के महीना में इहाँ सावनी मेला लागे ला आ काँवरिया लोग [[गंगा]] जी से जल ले के पैदल जतरा क के इहाँ आ के मंदिर में जल चढ़ावे ला।
== किंबदंती ==
किंवदंती के अनुसार [[रावण]] भगवान शिव के बड़हन भक्त रहलन। ऊ शिवजी के प्रसन्न करे खातिर हिमालय क्षेत्र में कठोर तपस्या करत रहलें। ऊ अपना नौ गो मूँड़ी भगवान शिव के अर्पित कर चुकल रहलें। जब ऊ दसवाँ मूँड़ी चढ़ावे वाला रहलें, तब शिव प्रकट भइलें आ उनकर भक्ति से प्रसन्न हो गइलें। शिव रावण से पूछलें कि ऊ का वरदान चाहेला। रावण कामना लिंग के लंका ले जाए के इच्छा जतवलें आ कहलें कि ऊ भगवान शिव के कैलाश से लंका ले जाए चाहत बाड़ें। शिव रावण के ई वरदान देवे खातिर राजी हो गइलें, बाकिर एगो शर्त रखलें। ऊ कहलें कि अगर यात्रा के दौरान कहीं भी लिंग के धरती पर रख दिहल गइल, त ऊ ओही जगह हमेशा खातिर स्थापित हो जाई आ फेर ओकरा के हटावल ना जा सकी।
जब देवता लोग के ई पता चलल कि शिव कैलाश छोड़के लंका जाए वाला बाड़ें, त ऊ लोग चिंतित हो गइल। तब सभे देवता विष्णु से सहायता माँगलें। विष्णु वरुण देव, जे जल के देवता मानल जालें, से कहलें कि ऊ आचमन (हथेली में जल लेके पिए के धार्मिक क्रिया) के माध्यम से रावण के पेट में प्रवेश कर जास। एह कारण रावण जब कामना लिंग लेके लंका जात रहलें, तब देवघर के आसपास उनकरा लघुशंका करे के बड़ी तेज हाजत महसूस भइल। कथा के अनुसार, एह समय विष्णु बैजू भील नाम के एगो चरवाहा के रूप धारण कइलें। रावण जब सूर्य नमस्कार करे गइलें, त ऊ कामना लिंग के कुछ देर खातिर बैजू के देखभाल में दे दिहलें। वरुण देव के प्रभाव से रावण के लौटे में बहुत देर हो गइल। बैजू बहुत देर तक इंतजार करत-करत नाराज हो गइल आ आखिरकार ऊ लिंग के जमीन पर रखके ओहिजा से चल गइल।
जब रावण वापस अइलें, त ऊ कामना लिंग के उठावे के बहुत कोशिश कइलें, बाकिर सफल ना हो सकलें। तब उनकरा बुझाइल कि ई सभ भगवान विष्णु के लीला बा। क्रोध में आके रावण अपना अंगूठा से लिंग पर जोर लगवलें, जवना से शिवलिंग के कुछ हिस्सा जमीन के भीतर धँसि गइल। बाद में ब्रह्मा, विष्णु आ दूसर देवता लोग ओह शिवलिंग के पूजा कइलें आ ओहिजा बैद्यनाथ मंदिर के निर्माण करवलें। ओही समय से मानल जाला कि महादेव कामना लिंग के रूप में देवघर में बिराजमान बाड़ें।
== ज्योतिर्लिंग ==
{{main|ज्योतिर्लिंग}}
शिव महापुराण के अनुसार, एगो बेर [[ब्रह्मा]] (सृष्टि के रचयिता) आ [[विष्णु]] (सृष्टि के पालनकर्ता) के बीच एह बात पर विवाद हो गइल कि दुनु में केकरा के श्रेष्ठ मानल जाए। दुनु के परीक्षा लेवे खातिर भगवान शिव तीनों लोक के भेदत एगो विशाल, अनंत आ प्रकाशमान स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें, जेकरा के ज्योतिर्लिंग कहल गइल। एह अनंत ज्योति के आदि-आ अंत खोजे खातिर विष्णु नीचे के ओर चल गइलें, जबकि ब्रह्मा ऊपर के ओर गइलें। बहुत खोजला के बाद भी विष्णु के ज्योति के अंत ना मिलल, त ऊ अपना हार मान लिहलें। बाकिर ब्रह्मा झूठ बोल दिहलें कि ऊ ज्योति के छोर खोज लिहले बाड़ें। एह पर शिव दोसर प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें आ ब्रह्मा के सराप दिहलें कि उनकर पूजा सामान्य धार्मिक अनुष्ठानन में ना होई, जबकि विष्णु के युग-युगांतर तक पूजा कइल जाई। ज्योतिर्लिंग शिव के ओह सर्वोच्च, अखंड आ अनंत स्वरूप के प्रतीक मानल जाला, जहाँ से शिव अपना स्वरूप के प्रकट कइलें। एह कारण ज्योतिर्लिंग मंदिर ऊ पवित्र स्थान मानल जालें जहाँ शिव अग्निमय प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइल रहलें।
परंपरा के अनुसार शुरू में 64 गो ज्योतिर्लिंग मानल जात रहलें, बाकिर एह में से [[ज्योतिर्लिंग|12 गो ज्योतिर्लिंग]] सबसे पवित्र आ शुभ मानल जालें। हर ज्योतिर्लिंग स्थल पर शिव के अलग-अलग रूप के पूजा होला। एह सभे मंदिरन में मुख्य रूप से [[शिवलिंग]] स्थापित बा, जे बिना आदि आ बिना अंत वाला स्तंभ के चीन्हा भा निशानी ह आ शिव के अनंत स्वरूप के दर्शावेला।
== बिबरन ==
[[मत्स्य पुराण]] में एह स्थान के ''आरोग्य बैद्यनाथतीर्थ'' कहल गइल बा। पुरान समय में देवघर के ई पूरा इलाका गिद्धौर के राजा लोग के शासन में रहे। गिद्धौर के राजा लोग के बैद्यनाथ मंदिर से गहिर आस्था रहे। 1266 ईस्वी में राजा बीर विक्रम सिंह एह रियासत के स्थापना कइलें। 1757 में [[पलासी के लड़ाई]] के बाद [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के अधिकारी लोग एह मंदिर पर ध्यान देवे लागल। मंदिर के व्यवस्था देखे खातिर कीटिंग नाँव के एगो अंग्रेज अधिकारी के भेजल गइल। बीरभूम के पहिलका अंग्रेज कलेक्टर मिस्टर कीटिंग मंदिर के प्रबंधन में खास रुचि लिहलें।
1788 में मिस्टर कीटिंग के आदेश पर उनकर सहायक मिस्टर हेसिलरिग—जिनका के संभवतः देवघर आवे वाला पहिलका अंग्रेज मानल जाला—तीर्थयात्री लोग से मिलल चढ़ावा आ शुल्क के वसूली के खुद निगरानी करे खातिर बाबाधाम अइलें। बाद में जब मिस्टर कीटिंग खुद बाबाधाम घूमे अइलें, त ऊ एह मंदिर के धार्मिक परंपरा आ महत्व से प्रभावित भइलें। एह चलते ऊ मंदिर के कामकाज में सीधे दखल देवे के नीति छोड़ दिहलें आ मंदिर के पूरा प्रबंधन फेर से मुख्य पुजारी के जिम्मे सौंप दिहलें।
बाबाधाम में स्थित हवन कुंड मंदिर साल में खाली एगो बेर खुलल जाला। एह मंदिर से जुड़ल एगो खास परंपरा [[नवरातर|नवरात्र]] के पर्व के दौरान होखे ला।
एकरे संघे एगो अउरी बिचित्र परंपरा जुड़ल बाटे जे ब्रिटिश काल से चलत चल आ रहल बा। देवघर के सेंट्रल जेल के कैदी लोग महीना भर नियम-बरत के साथ रोज बाबा के चढ़ावे खातिर फूलन के मुकुट बनावे लें आ ई ले आ के मंदिर में बाबा के चढ़ावल जाला।<ref name="c196" />
== काँवर जात्रा ==
सावन के महीना में भक्त लोग एगो खास किसिम के परंपरा में काँवर पर गंगाजल ले के आवे ला आ बाबा बैद्यनाथ के ओह जल से अभिषेक करे ला। ई जात्रा कुल करीबन 105 किलोमीटर के होखे ले जे पैदल कइल जाला।<ref name="c196" /> ई काँवर जात्रा बिहार के [[भागलपुर जिला]] में [[सुल्तानगंज]] से शुरू होखे ले जहँवा [[गंगा नदी|गंगाजी]] उत्तर मुँहे बहे ली। एहिजे बाबा [[अजगैबीनाथ मंदिर|अजगैबीनाथ के मंदिर]] बाटे। एही उत्तरवाहिनी गंगा से लोग जल भरे ला आ काँवर में जल ले के एहिजा से पैदल बाबा धाम खातिर चले ला। एह जात्रा में काँवर ढोवे के तरीका आ लागे वाला समय के हिसाब से कई रूप मिले लें। जे लोग चउबीस घंटा भर के समय में ई जात्रा पूरा करे खातिर पैदल दउरत चले ला ओह लोगन के "डाक बम" के नाँव से जानल जाला। एकरा अलावे "दांडी बम" आ "खड़ी काँवर"<ref name="c196" /> औरो दूसर रूप हवें।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:झारखंड]]
[[श्रेणी:हिंदू मंदिर]]
[[श्रेणी:शिव मंदिर]]
[[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]]
[[श्रेणी:देवघर जिला]]
{{hinduism-stub}}
{{struct-stub}}
ivmmafk15puw8kyt7jhavjsy9yazgy4
जुआ
0
65303
804040
792011
2026-08-05T03:20:27Z
~2026-42893-25
40690
सुधार कइल गइल
804040
wikitext
text/x-wiki
'''जुआ''' ({{Langx|en|gambling}}) चाहे '''बाजी लगावल''' ({{Langx|en|betting}}), कौनों खेल भा घटना के अनिश्चित परिणामन में से कौनों एगो पर दाँव लगावल भा बाजी हवे जेह में सीधे रूपया-पइसा चाहे अउरी कवनो कीमती जिंस के दाँव पर लगावल जाला ताकि घटना भा खेल के परिणाम आवे पर जीत हासिल होखे। एकर सभसे पॉपुलर उदाहरण [[सट्टा|खेल में सट्टेबाजी]] बाटे जहाँ कौनों खेल - [[क्रिकेट]], [[कुश्ती]] चाहे अउरी खेल सभ - के रिजल्ट का होखी, एह बात पर दाँव लगावल जाला। एकरे अलावा बिबिध किसिम के घटना सभ जइसे कि इलेक्शन के रिजल्ट पर दाँव लगावल [[सट्टा|सट्टा बजार]] में आम बात बाटे।
अइसन दाँव भा बाजी लगावल कई देसन में कानून बना के कंट्रोल कइल जाला। कुछ मामिला आ देसन में कुछ किसिम के सट्टेबाजी आ जुआ लीगल मानल जाला जबकि बहुत सारा देसन में जुआ आर्थिक-सामाजिक अपराध (क्राइम) के कटेगरी में आवे ला। उदाहरण खातिर बहुत सारा देसन में कैसीनो चलावल जायज बाटे जबकि कई सारा देसन में एह्पर कानूनी रोक बाटे।
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
* [[मटका (जुआ)]]
* [[सट्टेबाजी]]
* [[सट्टा बाजार]]
* [[लाटरी]]
* [[कैसीनो]] (जुआघर)
[[श्रेणी:जुआ| ]]
{{society-stub}}
2gw3fhgbnnj1tqdmngm7wh9shkahbf4
सट्टा
0
90629
804039
803802
2026-08-05T03:17:56Z
~2026-42893-25
40690
सुधार कइल गइल
804039
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|सट्टेबाजी|मटका सट्टा|मटका (जुआ)|अन्य अरथ|जुआ}}
[[File:Las Vegas sportsbook.jpg|thumb|alt=sportsbook, a board showing numbers|लास वेगास में स्पोर्ट्सबुक के औड्स बोर्ड (odds boards)]]
'''सट्टा''', '''सट्टेबाजी''', '''खेल सट्टेबाजी''' ({{Lang|en|sports betting}}), चाहे '''खेल में सट्टा''' एक किसिम के अइसन गतिबिधि हवे जेह में [[खेलकूद|खेल]] के रिजल्ट के ऊपर दाँव लगावल जाला आ बाजी जीते के कोसिस कइल जाला।
ई कानूनी भा गैरकानूनी, दुनों तरीका से, सट्टेबाज (सटोरिया) लोगन के माध्यम से रुपया-पइसा दाँव पर लगा के खेलल जाला आ कुछ दशा में [[जुआ]] के एगो किसिम हवे। कुछ जगहन पर एकरा खातिर कानून बनावल गइल बाड़ें जेकरा दायरा में ई काम लीगल भा कानूनी रूप से जायज मानल जाला जबकि अन्य दशा में ई [[अपराध]] के कटेगरी में गिनल जाला।
खेल के दुनिया में सट्टेबाजी से जुड़ल कई ठे स्कैंडल आ कांड हो चुकल बाड़ें। उदाहरण खातिर [[क्रिकेट]] में सट्टेबाजी के चलते मैच-फिक्सिंग आ स्पॉट-फिक्सिंग नियर घटना देखे में आइल बाड़ी स।
== जनरल सट्टेबाजी (बुकमेकिंग) ==
सट्टेबाज, सटोरिया चाहे बुकी आ बुकमेकर अइसन लोग होखे ला जे खेल के दाँव खातिर बाजार बनावे वाला के रूप में काम करे ला। सट्टेबाजी में से ज्यादातर के रिजल्ट बाइनरी होला - मने की, टीम या त जीत जाले या हार जाले। सट्टेबाज दुनो दांव के स्वीकार करेला, आ एगो स्प्रेड (जोश) के कायम राखेला जवन कि दांव के नतीजा चाहे जवन होखे, मुनाफा सुनिश्चित करी। अमेरिका में 1961 के फेडरल वायर एक्ट अमेरिकी सरकार द्वारा अवैध सट्टेबाजी के रोके के कोसिस रहल। हालाँकि, ई कानून अन्य किसिम के ऑनलाइन जुआ पर लागू ना होला। संघीय तार अधिनियम के मतलब पर अमेरिकी सुप्रीम कोर्ट कवनो फैसला नइखे दिहले काहे कि ई ऑनलाइन जुआ से जुड़ल बा।
आमतौर पर सट्टेबाज लोग के अपना ग्राहकन पर 11-10 के लीड चाहे हावी होखे के सिस्टम रखे वाला होला-छोट दांव खातिर ई 6-5 के फायदा के करीब होला-एह से सट्टेबाज के लंबा समय ले आपन दाँव खेलल जिंदा रखे के संभावना होखे ला। सफल सट्टेबाजन के शॉर्ट टर्म (छोट समय में) बड़हन नुकसान के सामना करे में सक्षम होखे के चाहीं। (बॉयड, 1981)
अमेरिका में, 1930 के दशक से 1960 के दशक तक के कई गो प्रमुख जुआ सट्टेबाज लोग के शुरुआत 1920 के दशक के निषेध के दौर में भइल। ई लोग अक्सर एह समय अमेरिका में आवे वाला आप्रवासी लोग के भीड़ के वंशज रहे। हालाँकि, आम रूढ़िवादिता ई बा कि ई सट्टेबाज इटैलियन मूल के रहलें, कई गो प्रमुख सट्टेबाज पूरबी यूरोपीय मूल के रहलें।
== पब्लिक के रुझान ==
स्पोर्ट्स बेटिंग भा खेल में सट्टेबाजी के बजार पर कइल गइल [[रिसर्च]] में ई पावल गइल बा कि आम लोग सट्टा लगावे में कुछ तय पैटर्न (सिस्टमेटिक पैटर्न) फॉलो करेला। अध्ययन में बतावल गइल बा कि मनोरंजन खातिर बेटिंग करे वाला लोग अक्सर फेवरिट टीम, घरेलू टीम, हाल के सफल टीम, आ जवन नतीजा के मीडिया में जादे चर्चा होला, ओह पर ज्यादा दांव लगावेला।<ref>{{cite journal |last1=Woodland |first1=Linda M. |last2=Woodland |first2=Bill M. |title=Market Efficiency and Profitable Wagering in the National Hockey League: Can Bettors Score on Longshots? |url=https://archive.org/details/sim_southern-economic-journal_2001-04_67_4/page/983 |journal=Southern Economic Journal |year=2001 |volume=67 |issue=4 |pages=983–995 |doi=10.2307/1061583 |jstor=1061583}}</ref>
अर्थशास्त्री स्टीवन लेविट के अनुसार, स्पोर्ट्सबुक्स एह झुकाव (बायस) के फायदा उठा सके ला। ऊ लोग अइसन लाइन (odds) सेट करेला जवन असली संभावना (ट्रू प्रोबेबिलिटी) से पूरा मेल ना खाला, बलुक आम लोग के अनुमानित व्यवहार से बेसी मुनाफा कमावे पर ध्यान दिया देला।<ref>{{cite journal |last=Levitt |first=Steven D. |title=Why are gambling markets organised so differently from financial markets? |url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_2004-04_114_495/page/223 |journal=The Economic Journal |year=2004 |volume=114 |issue=495 |pages=223–246 |doi=10.1111/j.1468-0297.2004.00207.x}}</ref>
एह प्रवृत्ति भा टेंडेंसी के चलते कॉन्ट्रेरियन बेटिंग रणनीति विकसित भइल, जहाँ लोग ओह टीम या विकल्प के खिलाफ दांव लगावेला जवन पर बहुत लोग पैसा लगावत बा, एह सोच के साथ कि लाइन असली मूल्य (फेयर वैल्यू) से हट गइल बा।<ref>{{cite web |title=Fade the Public Betting Strategy |url=https://loserwins.com/strategy/fade-the-public/ |website=LoserWins.com |access-date=9 January 2026}}</ref> हालाँकि, ई रणनीति केतना प्रभावी आ सफल रही एह बात पर अभी बहस जारी बा, काहें से कि बजार के दक्षता (एफिशियेंशी) अलग-अलग खेल आ दांव के किसिम पर निर्भर करेला।
== इहो देखल जाय ==
* [[जुआ]]
* [[लाटरी]]
* [[मटका (जुआ)]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:सट्टेबाजी| ]]
[[श्रेणी:जुआ]]
{{Society-stub}}
qv57yoxzy2k5aolibd4kbw5b7ldjhvx
मैरी सोमरविले
0
100709
804029
791874
2026-08-04T16:25:37Z
SM7
3953
+पॉलीमैथ
804029
wikitext
text/x-wiki
'''मैरी सोमरविले''' (जन्म नाम: फेयरफैक्स; 1780–1872) [[स्कॉटलैंड]] के [[वैज्ञानिक]], लेखिका आ बहु-प्रतिभाशाली ([[पॉलीमैथ]]) महिला रहली। ऊ गणित आ खगोल विज्ञान के अध्ययन कइली, आ 1835 में ऊ आ कैरोलिन हर्शेल रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी के पहिला महिला मानद सदस्य बनली।
1866 में [[जॉन स्टुअर्ट मिल]] द्वारा ब्रिटेन के संसद में महिला के मतदान अधिकार खातिर दिहल गइल याचिका में, सबसे पहला हस्ताक्षर सोमरविल के रहल, जवन ऊ 86 साल के उमिर से पहिले कइली। 1872 में जब उनकर निधन भइल, त अखबार द मॉर्निंग पोस्ट अपना शोक-संदेश में लिखलस कि “अगर उन्नीसवीं सदी के बीच में विज्ञान के राजा चुने में कठिनाई हो सकेला, त विज्ञान के रानी के बारे में कवनो संदेह ना बा।”
अंग्रेजी भाषा में “[[बैज्ञानिक|साइंटिस्ट]]” शब्द के पहिला इस्तेमाल [[विलियम व्हीवेल]] द्वारा उनकर किताब “ऑन द कनेक्शन ऑफ द फिजिकल साइंसेज” के समीक्षा में कइल गइल रहे।
वैज्ञानिक काम के अलावा, ऊ एगो गणितज्ञ आ दार्शनिक के रूप में भी प्रसिद्ध बाड़ी।
[[सोमरविले कॉलेज]] ([[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी]]) उनकर नाम पर रखल गइल बा, जवन उदारवाद आ शैक्षणिक उत्कृष्टता के प्रतीक हवे। 2017 में जारी रॉयल बैंक ऑफ स्कॉटलैंड के £10 नोट पर भी उनकर चित्र छपल बा, साथे ही उनकर किताब से एगो कोटेशन भी दिहल गइल बा।
{{clear}}
[[श्रेणी:पॉलीमैथ]]
[[श्रेणी:बैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:स्कॉटिश लोग]]
{{bio-stub}}
{{Scientist-stub}}
48t63s4siwm7e6gbhv7m94i0krn3c4a
अल-बरूनी
0
101125
804023
803967
2026-08-04T15:40:30Z
SM7
3953
संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804023
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious biography | religion = [[इस्लाम]]
| name = अबू रहमान अल-बेरूनी
| image = Biruni-russian.jpg
| caption = 1973 के सोवियत डाकटिकट पर काल्पनिक चित्रण
| denomination =
| creed =
| native_name = ابوریحان محمد بن احمد البیرونی
| birth_date = 973
| birth_place = Kath, ख़्वारिज़्म (अब [[उज्बेकिस्तान]])
| death_date = {{c.|1050}} (उमिर 77)
| death_place = [[गजनी]], गजनवी राज (अब [[अफ़गानिस्तान]])
| era = इस्लामी गोल्डन एज
| region = ख़्वारिज़्म, सेंट्रल एशिया<br>Buyid dynasty ([[Rey, Iran|Rey]]){{sfn|Kennedy|1975|p=394}}
[[गजनवी बंस]] ([[गजनी]]){{sfn|Ataman|2008|p=58}}
| main_interests = जियोलॉजी, [[फिजिक्स]], [[एन्थ्रोपोलॉजी]], [[समाज शास्त्र]], [[खगोलिकी]], [[रसायनशास्त्र]], [[इतिहास]], [[भूगोल]], [[गणित]], चिकत्सा, [[मनोबिज्ञान]], [[दर्शनशास्त्र|फिलासफी]], [[इस्लामी थियोलॉजी|थियोलॉजी]]
| notable_ideas =
| notable_works = ''The Remaining Signs of Past Centuries'', ''Gems'', ''[[किताब-उल-हिंद]]'', ''The Mas'udi Canon'', ''Understanding Astrology''
| influences =
| influenced =
}}
'''अबू रेहान मुहम्मद इब्न अहमद अल-बिरूनी''', जिनका के आमतौर पर '''अल-बरूनी''' कहल जाला, ({{c.|lk=no|973|1050}}){{sfn|Bosworth|2000}} [[ख़्वारिज़्म|ख़्वारिज़्म क्षेत्र]] के [[ईरान|ईरानी मूल]] के<ref>{{harvnb|Strohmaier|2006|p=112}}<br>{{harvnb|MacKenzie|2000}}<br>{{harvnb|Curtis|Stewart|2009|p=85}}<br>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |date=3 May 2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-99637-9 |page=142 |url=https://books.google.com/books?id=xyluDwAAQBAJ&pg=PA142 |language=en}}<br>{{Cite book |url={{google books |plainurl=y |id=7JmpQwAACAAJ}} |title= The Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods. Vol |date=1968 |publisher= [[Cambridge University Press]] |language=en |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) |editor-first=J.A. |editor-last=Boyle |quote=Page 7: "The Iranian scholar al-Biruni says that the Khwarazmian era began when the region was first settled and cultivated, this date being placed in the early 13th-century BC)" page 141 "the Khwarazmian al-Biruni'"|pages=7–141}}<br>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=gRKOPwAACAAJ}}|title=The Golden Age of Persia|last=Frye|first=Richard Nelson|date=February 2000|publisher=Phoenix Publishing, Incorporated|isbn=978-0-7538-0944-0|language=en|quote="The contribution of Iranians to Islamic mathematics is overwhelming. ..The name of Abu Raihan Al-Biruni, from Khwarazm, must be mentioned since he was one of the greatest scientists in World History"}}<br>{{cite book |last1=Panaino |first1=Antonio |title=Erexsha'a death or self sacrifice |date=27 October 2021 |publisher=Mimesis |isbn=978-88-575-8526-0 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=XJlKEAAAQBAJ&pg=PA32 |language=it}}</ref> महान बिद्वान आ बहुबिद्याविद (पॉलीमैथ) रहलें। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के प्रमुख बिद्वानन में गिनल जालें। अल-बरूनी के तुलनात्मक धर्म बिज्ञान के जनक, आधुनिक भू-मापन (जियोडेसी) के जनक, भारतबिद्या ([[इंडोलॉजी]]) के संस्थापक आ पहिला मानवविज्ञानी (एंथ्रोपोलॉजिस्ट) के रूप में सम्मान दिहल जाला।{{sfn|Ahmed|1984|pp=9{{ndash}}10}}
अल-बरूनी के [[फिजिक्स]], [[गणित]], [[खगोलिकी]] आ [[प्राकृतिक बिज्ञान]] पर गहिरा ज्ञान रहे। एकरे साथे ऊ [[इतिहासकार]], क्रोनोलॉजिस्ट आ [[भाषा बिज्ञान|भाषाविज्ञानी]] के रूप में भी प्रसिद्ध रहलें। ऊ अपना समय के लगभग सभे प्रमुख बिज्ञानन के अध्ययन कइलें आ ज्ञान के अनेक क्षेत्रन में अपना रिसर्च खातिर भरपूर सम्मान आ संरक्षण प्राप्त कइलें। राजा-महाराजा आ समाज के प्रभावशाली लोग अल-बरूनी के अनुसंधान के आर्थिक सहायता देत रहे आ अलग-अलग प्रोजेक्ट पर काम करे खातिर उनकर सहयोग लेत रहे। अल-बिरूनी खुद बहुत प्रभावशाली विद्वान रहलें, बाकिर ऊ दुसरे देशन के विद्वानन, खासकर [[अरस्तू]] आ अन्य [[प्राचीन यूनानी दर्शन|प्राचीन यूनानी दार्शनिकन]] के विचार से भी प्रभावित रहलें। दर्शन के अध्ययन के दौरान ऊ यूनानी विद्वानन के रचना से प्रेरणा लिहलें।
अल-बेरूनी एगो प्रतिभाशाली भाषाविद् रहलें। ऊ [[ख़्वारिज़्मी]], [[फ़ारसी]], [[अरबी]] आ [[संस्कृत]] भाषा में निपुण रहलें। एकरे अलावा उनकरा [[यूनानी]], [[हिब्रू]] आ [[सीरियाई भाषा]] के ज्ञान रहल। ऊ अपना जिनगी के अधिकतर समय [[गजनी]] में बितवलन, जे ओह समय [[गजनवी साम्राज्य]] के राजधानी रहे। आज ई शहर अफ़गानिस्तान के बिचला-पूरबी हिस्सा में स्थित बा। 1017 ई. में अल बरूनी [[भारतीय उपमहादीप]] के यात्रा कइलें। भारत में ओह जमाना में प्रचलित [[हिंदू धर्म]] आ संस्कृति के गहराई से अध्ययन करे के बाद ऊ ''[[तारीख़ अल-हिंद]]'' (मने कि "भारत के इतिहास") नाम के प्रसिद्ध ग्रंथ लिखलें।
अल बरूनी अपना समय के सबसे निष्पक्ष विद्वानन में गिनल जालें। ऊ अलग-अलग देशन के रीति-रिवाज, विश्वास आ धर्म के बिना पक्षपात के वर्णन कइलें। 11वीं सदी के भारत के बारे में उनकर सटीक आ निष्पक्ष विवरण खातिर विद्वान लोग उनकरा के "अल-उस्ताद" (अर्थात "महान गुरु") के उपाधि दिहलस।
== जिनगी ==
अल-बरूनी अपना जीवन के पहिलका पच्चीस बरिस [[ख़्वारिज़्म]] में बितवलन। एहिजा ऊ इस्लामी न्यायशास्त्र, धर्मशास्त्र, व्याकरण, गणित, खगोल विज्ञान, चिकित्सा आ दर्शनशास्त्र के पढ़ाई कइलें। एकरे साथे ऊ खाली भौतिक विज्ञान में ही ना, बल्कि लगभग सभे प्रमुख विज्ञान के क्षेत्र में भी गहिरा रुचि लिहलें। ख्वारज़्मी भाषा, जे अल-बरूनी के मातृभाषा रहे, इस्लाम के आगमन के बाद भी एह इलाका में कई सौ बरिस तक बोलल जात रहे। बाद में एह क्षेत्र के धीरे-धीरे तुर्कीकरण भइल, लेकिन प्राचीन ख्वारज़्म के कुछ सांस्कृतिक परंपरा तबो बचल रहल। एह बात से ई मानल जा सकेला कि अल-बिरूनी जइसन असाधारण विद्वान, जिनका लगे अनेक विषय के गहिर ज्ञान रहे, ओह इलाका के समृद्ध सांस्कृतिक माहौल में ही तैयार भइल रहलें।
अल-बरूनी अफ़्रीग़िद शासक वंश के समर्थक रहलें। जब 995 ईस्वी में मामूनी वंश अफ़्रीग़िद लोग के हटा के सत्ता पर आ गइल, त अल-बिरूनी अपना मातृभूमि छोड़ के [[बुखारा]] चल गइलें। ओह समय बुखारा पर सामानी शासक मंसूर द्वितीय, जे नूह द्वितीय के बेटा रहलें, के शासन रहे। अल-बरूनी के प्रसिद्ध विद्वान [[इब्न सीना]] (अविसेना) से चिठ्ठी-पत्री होखल करे। एह दुनो महान विद्वान के बीच कई विषय पर विचार-विमर्श भइल, आ ओह बातचीत के कुछ लिखित अभिलेख आजुओ उपलब्ध बाड़ें।
998 ईस्वी में अल बरूनी तबरिस्तान के ज़ियारिद शासक क़ाबूस (शासनकाल: 977–981 आ 997–1012 ईस्वी) के दरबार में गइलें। ओहिजा रहत ऊ अपना पहिलका महत्वपूर्ण किताब ''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'' लिखलें। एह किताब में इतिहास आ वैज्ञानिक कालक्रम के विस्तार से चर्चा कइल गइल बा। एकर अंग्रेजी अनुवाद ''क्रोनोलॉजी ऑफ एंशिएंट नेशंस'' (प्राचीन राष्ट्रन के कालक्रम) आ ''वेस्टिजेज ऑफ द पास्ट'' (अतीत के अवशेष) के नाम से जानल जाला। मानल जाला कि ई किताब लगभग 1000 ईस्वी में लिखल गइल रहे, हालाँकि बाद में अल बरूनी एह में कुछ संशोधनो कइलन। एह दौरान ऊ बावंदिद शासक अल-मर्जुबान के दरबार में भी गइल रहलन।जब ई साफ हो गइल कि अफ़्रीग़िद वंश के शासन पूरा तरीका खतम हो चुकल बा आ मामूनी वंश अब ख्वारिज्म पर मजबूती से राज करत बा, तब बरूनी मामूनी शासक लोग से मेल-जोल बना लिहलें। ओह समय गुरगंज (जे ख्वारज़्म में स्थित रहे) के दरबार धीरे-धीरे प्रसिद्ध हो रहल रहे, काहेकि ओहिजा बहुत प्रतिभाशाली वैज्ञानिक आ विद्वान एक जगह जुटत रहलें।
==भौतिक बिज्ञान==
बरूनी मध्यकालीन मैकेनिक्स में [[साइंटिफिक मेथड]] के इस्तेमाल के बढ़ावा देवे वाला प्रमुख बिद्वान लोगन में से रहलें। ऊ घनत्व (डेंसिटी) मापे खातिर एक्सपेरिमेंट पर आधारित तरीका डेवलप कइलें। एह काम खातिर ऊ एक किसिम के हाइड्रोस्टैटिक तरजूई (पानी के सिद्धांत पर काम करे वाला विशेष तरजूई) के इस्तेमाल कइलन। बरूनी के ई तरीका बहुत सटीक रहे, जवना के मदद से ऊ कीमती धातु, रत्न, आ इहाँ तक ले कि हवो के घनत्व मापे में सफल भइलें। ऊ पृथ्वी के त्रिज्या (रेडियस) निकाले खातिर एगो एक्सपेरिमेंट आधारित तरीका अपनवलें। एह खातिर ऊ पहाड़ के चोटी से क्षितिज के उन्नयन कोण मापलें आ ओकर तुलना नजदीक के समतल मैदान से देखल गइल क्षितिज के उन्नयन कोण से कइलें।
घनत्व मापे के तरीका विकसित करे के अलावा, अल-बरूनी घनत्व के विषय पर बिस्तार से लिखलें। ऊ घनत्व के अलग-अलग प्रकार आ ओह लोग के मापे के तरीका के भी समझवलें। एह विषय पर उनकर काम बाद के बैज्ञानिक अध्ययन पर बहुत गहिरा परभाव डललस।
== खगोल बिद्या आ ज्योतिष ==
[[File:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|अल बरूनी के खगोल बिद्या पर एगो फ़ारसी रचना से लिहल चित्र जेह में [[सुरुज]] के संघे [[चंद्रमा]] के अलग-अलग कला सभ के ब्याख्या कइल गइल बाटे।]]
अल-बरूनी द्वारा लिखल 146 गो किताबिन में से 95 गो किताब खगोल विज्ञान, गणित आ एह से जुड़ल विषय, जइसे गणितीय भूगोल, पर आधारित रहल। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के समय जीयलें। ओह दौर में अब्बासी ख़लीफ़ा लोग खगोल विज्ञान के शोध के बढ़ावा देत रहे। एकर कारण खाली वैज्ञानिक जिज्ञासा ना रहे, बल्कि एकर धार्मिक महत्व भी रहे। इस्लाम में इबादत आ नमाज़ सही तरीका से करे खातिर पवित्र स्थानन के सही दिशा के जानकारी जरूरी मानल जाला, आ ई दिशा के सही-सही पता खगोलीय आँकड़वने के मदद से लगावल जा सके ला।
अल-बरूनी अपना प्रसिद्ध ग्रंथ ''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'' (''किताब उल हिंद'') में [[भारतीय ज्योतिष]] (भारतीय खगोल बिद्या) पर बिस्तार से टिप्पणी लिखलें। एह ग्रंथ के बहुत हिस्सा [[आर्यभट]] के रचना के अनुवाद आ व्याख्या पर आधारित रहल। एहिजे अल-बरूनी ईहो दावा कइलें कि ऊ पृथ्वी के घूर्णन (अपना धुरी पर घूमे) से जुड़ल प्रश्न के समाधान अपना एगो खगोल विज्ञान संबंधी ग्रंथ ''मिफ्ताह इल्म अल-हयअ'' (खगोल विज्ञान के कुंजी) में दे चुकल रहलें। हालाँकि, ई ग्रंथ आज उपलब्ध नइखे।
अल-बरूनी अपना प्रमुख खगोलीय ग्रंथ ''क़ानून मसऊदी'' में ई बतवलें कि [[टॉलेमी]] के मत के विपरीत, सूरज के अपसौर (आकाश में ओकरा उच्चतम स्थिति) स्थिर ना होकर समय के साथ बदलत रहेला। अल-बिरूनी [[एस्ट्रोलेब]] पर एगो अलग ग्रंथ भी लिखलें, जवना में ई यंत्र के इस्तेमाल करके समय पता करे आ भूमि सर्वेक्षण में चतुर्थांश यंत्र (क्वाड्रेंट) के रूप में उपयोग करे के तरीका समझवले बाड़ें। एह ग्रंथ में आठ गो गियर वाला एगो यंत्र के चित्र भी मिलेला, जवना के बाद में विकसित भइल मुस्लिम एस्ट्रोलेब आ घड़ी के प्रारंभिक रूप मानल जाला।
बहुत बाद में, 1749 ईस्वी में डनथॉर्न अल-बिरूनी द्वारा दर्ज कइल गइल सूर्यग्रहण से जुड़ल आँकड़ा के इस्तेमाल करके चंद्रमा के त्वरण निर्धारित करे में मदद लिहलें। एकरे साथे, विषुव (इक्विनॉक्स) के समय आ ग्रहण से संबंधित अल-बरूनी के दिहल आँकड़ा के पृथ्वी के अतीत के घूर्णन के अध्ययन में भी उपयोग कइल गइल।
==धर्म के इतिहास==
अल-बरूनी के धर्म के इतिहास के सबसे महत्वपूर्ण मुस्लिम बिद्वान लोगन में गिनल जाला। [[तुलनात्मक धर्म अध्ययन]] के क्षेत्र में ऊ अगुआ विद्वान मानल जालें। ऊ जरथुस्त्र धर्म, यहूदी धर्म, हिंदू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म आ इस्लाम समेत कई धर्म के गहराई से अध्ययन कइलें आ उनकर आपस में तुलनो कइलें।
अल-बिरूनी [[इस्लाम]] के सबसे श्रेष्ठ धर्म मानें। उनका अनुसार, अलग-अलग धर्म आ संस्कृति के तुलना करे से ई समझल जा सकेला कि इस्लाम के व्यवस्था दूसर अउरी धर्मन के रीति-रिवाज से कइसे अलग बा। हालाँकि, एकरे साथे ऊ दुसरे संस्कृति आ धर्म सभ के कई बातन के खुला मन से सरहबो कइलें। कवनो धर्म पर अपना निष्कर्ष देवे से पहिले ऊ अक्सर ओह धर्म के पवित्र ग्रंथन से सीधे कोटेशन देवे के कोसिस करें। उनकर कोसिस ई रहे कि हर धर्म के ओह धर्म के अपना नजरिया से समझल जाव, ना कि खाली ओकरा के गलत साबित करे के कोसिस कइल जाव। अल-बिरूनी के मान्यता रहे कि दुनिया के सभे संस्कृति एक-दूसरा से जुड़ल बाड़ी स, काहेकि सभे मानव समाज के रचना हई। एह कारण, चाहे अलग-अलग संस्कृति एक-दूसरा से कतनो अलग किसिम के काहे ना लागे, तबो सभ में एगो साझा मानवीय आधार मौजूद बा।
अल-बिरूनी [[हिंदू समाज]] के दू वर्ग में बाँटलें—शिक्षित आ अशिक्षित। उनका अनुसार, शिक्षित हिंदू [[एकेश्वरवाद]] में विश्वास रखेलें। ऊ मानेलें कि भगवान एके बा, अनादि, अनंत आ सर्वशक्तिमान, आ [[मूर्ति-पूजा]] के अस्वीकार करे लें। दुसरा ओर, अशिक्षित लोग अनेक देवी-देवता के मूर्ति के पूजा करे ला। हालाँकि, अल-बिरूनी इहो बात लिखलन कि भगवान के मनुष्य जइसन रूप में माने के धारणा खाली कुछ हिंदूए लोग में ना, बलुक कुछ मुसलमान समूह, जइसे जबरिया, में भी मिले ला।
==एंथ्रोपोलॉजी==
अल-बरूनी [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के लोग, उनकर रीति-रिवाज, संस्कृति आ धर्म के बारे में बहुत बिस्तार से लिखलें। विद्वान अकबर एस. अहमद के हिसाब से, अल-बरूनी के अध्ययन के तरीका आज के आधुनिक एंथ्रोपोलॉजिस्ट (मानवविज्ञानी) लोग से बहुत मिलत-जुलत रहे। ऊ जवन समाज के अध्ययन करत रहलें, ओह लोग के बीच रहके उनकर जीवन के बारीकी से देखत रहलें, उनकर भाषा सीखत रहलें आ उनकर मूल ग्रंथ के पढ़त रहलें। एह अध्ययन के आधार पर ऊ अपना निष्कर्ष निष्पक्षता आ वस्तुनिष्ठता के साथ प्रस्तुत कइलें आ अलग-अलग संस्कृति के आपस में तुलनो कइलन। एही कारण अकबर एस. अहमद के मत बा कि अल-बरूनी के दुनिया के पहिलका एंथ्रोपोलॉजिस्ट मानल जा सकेला। हालाँकि, कुछ दूसर बिद्वान लोग एह मत से सहमत ना बाटे। ओह दुसरहा लोगन के बिचार बा कि परंपरागत अर्थ में अल-बरूनी के मानवविज्ञानी कहल ठीक ना होई, भलहीं उनुकर अध्ययन-पद्धति में मानवविज्ञान के कई महत्वपूर्ण विशेषता मौजूद बाड़ी स।
== रचना सभ ==
अल बरूनी के अधिकतर रचना सभ [[अरबी भाषा]] में लिखल गइल बा। हालाँकि, मानल जाला कि ऊ किताब अल-तफ़हीम के [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आ अरबी, दुनो भाषा में लिखलें, जे ई बतावेला कि दुनो भाषा पर उनकर समान रूप से अच्छा अधिकार रहे। जब बरूनी अपना जीवन के 65वाँ चंद्र बरिस (लगभग 63वाँ सौर बरिस, यानी 1036 ईस्वी) तक पहुँचलें, तब ऊ अपना लिखल किताब आ रचना सभ के एगो लिस्ट खुदे तइयार कइलें। एह लिस्ट में कुल 103 गो रचना सभ के जिकिर बा, जिनहन के ऊ 12 गो विषय में बाँटलन। एह विषयन में [[खगोलिकी|खगोल विज्ञान]], [[गणितीय भूगोल]], गणित, [[फलित ज्योतिष]] से जुड़ल गणना आ ग्रहन के स्थिति (आस्पेक्ट्स - जनमकुंडली में), खगोलीय यंत्र, कालक्रम (क्रोनोलॉजी), [[पुच्छल तारा|धूमकेतु]], एगो अइसन श्रेणी जेकरे बिसय के कवनो नाँव ना दिहलें, ज्योतिष, संस्मरण आ रोचक घटना, धर्म, आ अइसन किताब शामिल रहलीं जे बाद में उनकर खुदे कि लगे उपलब्ध ना रह गइल रहलीं। नीचे इनहन के पूरा लिस्ट दिहल जा रहल बाटे:
=== लिस्ट ===
{| class="wikitable sortable"
! अरबी नाम (देवनागरी लिप्यंतरण)
! अरबी लिपि
! अंग्रेज़ी नाम
! विषय
|-
| '''''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'''''
| تحقيق ما للهند من مقولة معقولة في العقل أو مرذولة
| ''A Critical Study of What India Says, Whether Accepted by Reason or Refused'' (''Kitāb al-Hind'', ''Indica'', ''Alberuni's India'')
| भारत के धर्म, दर्शन, संस्कृति, समाज आ ज्ञान-परंपरा के व्यापक अध्ययन।
|-
| '''''किताब अल-तफ़हीम लि-अवाइल सिना'अत अल-तनजीम'''''
| كتاب التفهيم لأوائل صناعة التنجيم
| ''Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology'' (''Understanding Astrology'')
| ज्योतिष, गणित आ खगोल विज्ञान के परिचय; प्रश्न–उत्तर शैली में लिखल ग्रंथ। ई अरबी आ फ़ारसी दुनो भाषा में उपलब्ध बा।
|-
| '''''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'''''
| الآثار الباقية عن القرون الخالية
| ''The Remaining Signs of Past Centuries'' (''Kitab al-Āthār al-Bāqīyah ‘an al-Qurūn al-Khālīyah'')
| अलग-अलग सभ्यता के पंचांग (कैलेंडर) के तुलनात्मक अध्ययन; एह में इतिहास, गणित, खगोल विज्ञान आ सांस्कृतिक कालक्रम से जुड़ल जानकारी बा।
|-
| '''''क़ानून मसऊदी'''''
| قانون مسعودي
| ''The Mas'udi Law''
| खगोल विज्ञान, भूगोल आ अभियंत्रण (इंजीनियरिंग) पर आधारित विश्वकोश।
|-
| —
| —
| ''Pharmacy''
| औषधि, दवाई आ औषधीय पदार्थ (फार्मेसी)।
|-
| '''''अल-जमाहिर फी मआरिफ़त अल-जवाहिर'''''
| الجماهر في معرفة الجواهر
| ''Gems''
| खनिज, रत्न आ भूविज्ञान।
|-
| —
| —
| ''A History of Mahmud of Ghazni and His Father''
| महमूद ग़ज़नवी आ उनका पिता के इतिहास।
|-
| —
| —
| ''A History of Khwarezm''
| ख्वारज़्म के इतिहास।
|-
| '''''रिसाला लि-अल-बिरूनी'''''
| رسالة للبيروني
| ''Risālah li-al-Bīrūnī'' (''Epître de Berūnī'')
| पत्र (रिसाला) या विद्वत् निबंध; विषय निश्चित रूप से ज्ञात नइखे।
|}
== देन आ विरासत ==
[[File:Persian Scholar pavilion in Vienna UN (Biruni) (cropped).jpg|thumbnail|upright=0.75|वियना में यूनाइटेड नेशंस के ऑफिस के सोझा लागल अल बरूनी के मुर्ती]]
अल बरूनी के निधन के बाद उनका काम पर ना त आगे खास रिसर्च भइल आ ना बाद के विद्वान लोग उनकर रचना के अधिक जिकिर कइल। कई सदी बाद, जब [[ब्रिटिश राज]] के समय [[भारत के इतिहास]] आ संस्कृति के अध्ययन में फेर से रुचि बढ़ल, तब भारत पर लिखल अल बरूनी के रचना के दोबारा पढ़ल आ अध्ययन कइल गइल।<ref name="bbc">{{cite web |title=Al-Biruni |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00smnlk |website=In Our Time |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=5 मार्च 2023 |format=Radio broadcast}}</ref>
अल बरूनी के सम्मान में [[चंद्रमा]] पर स्थित एगो [[चंद्रमा के क्रेटर|क्रेटर]] के नाम अल-बरूनी रखल गइल बा।<ref name=GPN>{{gpn|146|Al-Biruni}}</ref> ''9936 अल-बरूनी'' एस्टेरॉयड के नाम भी उनका सम्मान में रखल गइल बा। अंटार्कटिका में स्थित बरूनी टापू के नाँव इनहीं के नाँव पर रखल गइल बा। [[ईरान]] में हर साल अल बरूनी के जनमदिन पर सर्वे इंजीनियर लोग के सम्मानित कइल जाला; सर्वे इंजीनियर दिवस के रूप में मनावल जाला।<ref>{{cite web |title=Remembering al-Biruni, the most original polymath in Islamic world |url=https://nournews.ir/en/news/150675/Remembering-al-Biruni,-the-most-original-polymath-in-Islamic-world |website=nournews |access-date=8 July 2026 |language=en}}</ref>
जून 2009 में ईरान वियना में स्थित संयुक्त राष्ट्र कार्यालय के एगो मंडप (पैविलियन) भेंट कइलस। मंडप वियना इंटरनेशनल सेंटर के केंद्रीय स्मारक प्रांगण में स्थापित बा। "स्कॉलर्स पैविलियन" नाम के एह मंडप में ईरान के चार गो महान विद्वान—[[इब्न सीना]] (अविसेना), अबू रैहान अल-बरूनी, ज़करिया राज़ी (रहेज़) आ [[उमर ख़य्याम]]—के मुर्ती लगावल गइल बा।<ref name="Uni">{{cite web |title=Monument to Be Inaugurated at the Vienna International Centre, 'Scholars Pavilion' donated to International Organizations in Vienna by Iran |url=https://unis.unvienna.org/unis/en/pressrels/2009/unisvic167.html |publisher=United Nations Information Service Vienna |access-date=11 September 2016 |date=5 June 2009}}</ref>
== इहो देखल जाय ==
* ''[[किताब-उल-हिंद|किताब-उल-हिंद]]'' भा ''अल-बरूनी के भारत''
* [[इब्न सीना]] (अविसेना)
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
{{sister project links||d=Q11826|c=Category:Abu Rayhan al-Biruni|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=Author:Abu Rayhan Biruni|wikt=no|species=no}}
* [https://dn760009.eu.archive.org/0/items/in.ernet.dli.2015.403160/2015.403160.India-Al.pdf भारत : अल बिरूनी] (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), नेशनल बुक ट्रस्ट से छपल पूरा किताब।
* [https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1744/1/12-allbaruni-ka-bharat-agman.pdf अलबरूनी का भारत], सन्तराम बी. ए. (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), इंडियन प्रेस, [[इलाहाबाद]] से छपल पूरा किताब।
* [https://www.bbc.com/hindi/institutional-54585844 अल-बेरूनी: समय को 'क़ैद करने' की कोशिश करने वाले वैज्ञानिक, जिन्हें भारतीय सभ्यता में रुचि थी], बीबीसी हिंदी क एगो स्टोरी।
* [http://www.albiruni.nl/ The works of Abu Rayhan (al-)Biruni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506202554/http://www.albiruni.nl/ |date=2017-05-06 }} – manuscripts, critical editions, and translations compiled by Jan Hogendijk
* Digitized facsimiles of works by al-Biruni at the British Library:
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 {{transliteration|ar|al-Qanūn al-Masʿūdī}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025228/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope:(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 |date=26 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 {{transliteration|ar|Kitāb al-tafhīm li-awā’īl ṣinā‘at al-tanjīm}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065502/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 |date=14 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the {{transliteration|ar|Kitāb istī‘āb al-wujūh al-mumkinah fī ṣan‘at al-asṭurlāb}} ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065443/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the |date=14 March 2023 }}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:इंडोलॉजिस्ट]]
[[श्रेणी:इतिहासकार]]
[[श्रेणी:भूगोलवेत्ता]]
[[श्रेणी:अरब भूगोलवेत्ता]]<!-- ईरानी होख्ले की बावजूद भूगोल के इतिहास में इनका के अरब जुग के भूगोलवेत्ता सभ में रख के पढ़ल जाला -->
[[श्रेणी:मध्यजुग के दार्शनिक]]
[[श्रेणी:मुसलमान बिद्वान]]
bs0wbwcfdovgywzbpyq9s8gbsjwiase
804024
804023
2026-08-04T16:01:03Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल / अंग्रेजी से अनुबाद क के
804024
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious biography | religion = [[इस्लाम]]
| name = अबू रहमान अल-बेरूनी
| image = Biruni-russian.jpg
| caption = 1973 के सोवियत डाकटिकट पर काल्पनिक चित्रण
| denomination =
| creed =
| native_name = ابوریحان محمد بن احمد البیرونی
| birth_date = 973
| birth_place = Kath, ख़्वारिज़्म (अब [[उज्बेकिस्तान]])
| death_date = {{c.|1050}} (उमिर 77)
| death_place = [[गजनी]], गजनवी राज (अब [[अफ़गानिस्तान]])
| era = इस्लामी गोल्डन एज
| region = ख़्वारिज़्म, सेंट्रल एशिया<br>Buyid dynasty ([[Rey, Iran|Rey]]){{sfn|Kennedy|1975|p=394}}
[[गजनवी बंस]] ([[गजनी]]){{sfn|Ataman|2008|p=58}}
| main_interests = जियोलॉजी, [[फिजिक्स]], [[एन्थ्रोपोलॉजी]], [[समाज शास्त्र]], [[खगोलिकी]], [[रसायनशास्त्र]], [[इतिहास]], [[भूगोल]], [[गणित]], चिकत्सा, [[मनोबिज्ञान]], [[दर्शनशास्त्र|फिलासफी]], [[इस्लामी थियोलॉजी|थियोलॉजी]]
| notable_ideas =
| notable_works = ''The Remaining Signs of Past Centuries'', ''Gems'', ''[[किताब-उल-हिंद]]'', ''The Mas'udi Canon'', ''Understanding Astrology''
| influences =
| influenced =
}}
'''अबू रेहान मुहम्मद इब्न अहमद अल-बिरूनी''', जिनका के आमतौर पर '''अल-बरूनी''' कहल जाला, ({{c.|lk=no|973|1050}}){{sfn|Bosworth|2000}} [[ख़्वारिज़्म|ख़्वारिज़्म क्षेत्र]] के [[ईरान|ईरानी मूल]] के<ref>{{harvnb|Strohmaier|2006|p=112}}<br>{{harvnb|MacKenzie|2000}}<br>{{harvnb|Curtis|Stewart|2009|p=85}}<br>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |date=3 May 2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-99637-9 |page=142 |url=https://books.google.com/books?id=xyluDwAAQBAJ&pg=PA142 |language=en}}<br>{{Cite book |url={{google books |plainurl=y |id=7JmpQwAACAAJ}} |title= The Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods. Vol |date=1968 |publisher= [[Cambridge University Press]] |language=en |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) |editor-first=J.A. |editor-last=Boyle |quote=Page 7: "The Iranian scholar al-Biruni says that the Khwarazmian era began when the region was first settled and cultivated, this date being placed in the early 13th-century BC)" page 141 "the Khwarazmian al-Biruni'"|pages=7–141}}<br>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=gRKOPwAACAAJ}}|title=The Golden Age of Persia|last=Frye|first=Richard Nelson|date=February 2000|publisher=Phoenix Publishing, Incorporated|isbn=978-0-7538-0944-0|language=en|quote="The contribution of Iranians to Islamic mathematics is overwhelming. ..The name of Abu Raihan Al-Biruni, from Khwarazm, must be mentioned since he was one of the greatest scientists in World History"}}<br>{{cite book |last1=Panaino |first1=Antonio |title=Erexsha'a death or self sacrifice |date=27 October 2021 |publisher=Mimesis |isbn=978-88-575-8526-0 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=XJlKEAAAQBAJ&pg=PA32 |language=it}}</ref> महान बिद्वान आ बहुबिद्याविद (पॉलीमैथ) रहलें। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के प्रमुख बिद्वानन में गिनल जालें। अल-बरूनी के तुलनात्मक धर्म बिज्ञान के जनक, आधुनिक भू-मापन (जियोडेसी) के जनक, भारतबिद्या ([[इंडोलॉजी]]) के संस्थापक आ पहिला मानवविज्ञानी (एंथ्रोपोलॉजिस्ट) के रूप में सम्मान दिहल जाला।{{sfn|Ahmed|1984|pp=9{{ndash}}10}}
अल-बरूनी के [[फिजिक्स]], [[गणित]], [[खगोलिकी]] आ [[प्राकृतिक बिज्ञान]] पर गहिरा ज्ञान रहे। एकरे साथे ऊ [[इतिहासकार]], क्रोनोलॉजिस्ट आ [[भाषा बिज्ञान|भाषाविज्ञानी]] के रूप में भी प्रसिद्ध रहलें। ऊ अपना समय के लगभग सभे प्रमुख बिज्ञानन के अध्ययन कइलें आ ज्ञान के अनेक क्षेत्रन में अपना रिसर्च खातिर भरपूर सम्मान आ संरक्षण प्राप्त कइलें। राजा-महाराजा आ समाज के प्रभावशाली लोग अल-बरूनी के अनुसंधान के आर्थिक सहायता देत रहे आ अलग-अलग प्रोजेक्ट पर काम करे खातिर उनकर सहयोग लेत रहे। अल-बिरूनी खुद बहुत प्रभावशाली विद्वान रहलें, बाकिर ऊ दुसरे देशन के विद्वानन, खासकर [[अरस्तू]] आ अन्य [[प्राचीन यूनानी दर्शन|प्राचीन यूनानी दार्शनिकन]] के विचार से भी प्रभावित रहलें। दर्शन के अध्ययन के दौरान ऊ यूनानी विद्वानन के रचना से प्रेरणा लिहलें।
अल-बेरूनी एगो प्रतिभाशाली भाषाविद् रहलें। ऊ [[ख़्वारिज़्मी]], [[फ़ारसी]], [[अरबी]] आ [[संस्कृत]] भाषा में निपुण रहलें। एकरे अलावा उनकरा [[यूनानी]], [[हिब्रू]] आ [[सीरियाई भाषा]] के ज्ञान रहल। ऊ अपना जिनगी के अधिकतर समय [[गजनी]] में बितवलन, जे ओह समय [[गजनवी साम्राज्य]] के राजधानी रहे। आज ई शहर अफ़गानिस्तान के बिचला-पूरबी हिस्सा में स्थित बा। 1017 ई. में अल बरूनी [[भारतीय उपमहादीप]] के यात्रा कइलें। भारत में ओह जमाना में प्रचलित [[हिंदू धर्म]] आ संस्कृति के गहराई से अध्ययन करे के बाद ऊ ''[[तारीख़ अल-हिंद]]'' (मने कि "भारत के इतिहास") नाम के प्रसिद्ध ग्रंथ लिखलें।
अल बरूनी अपना समय के सबसे निष्पक्ष विद्वानन में गिनल जालें। ऊ अलग-अलग देशन के रीति-रिवाज, विश्वास आ धर्म के बिना पक्षपात के वर्णन कइलें। 11वीं सदी के भारत के बारे में उनकर सटीक आ निष्पक्ष विवरण खातिर विद्वान लोग उनकरा के "अल-उस्ताद" (अर्थात "महान गुरु") के उपाधि दिहलस।
== जिनगी ==
अल-बरूनी अपना जीवन के पहिलका पच्चीस बरिस [[ख़्वारिज़्म]] में बितवलन। एहिजा ऊ इस्लामी न्यायशास्त्र, धर्मशास्त्र, व्याकरण, गणित, खगोल विज्ञान, चिकित्सा आ दर्शनशास्त्र के पढ़ाई कइलें। एकरे साथे ऊ खाली भौतिक विज्ञान में ही ना, बल्कि लगभग सभे प्रमुख विज्ञान के क्षेत्र में भी गहिरा रुचि लिहलें। ख्वारज़्मी भाषा, जे अल-बरूनी के मातृभाषा रहे, इस्लाम के आगमन के बाद भी एह इलाका में कई सौ बरिस तक बोलल जात रहे। बाद में एह क्षेत्र के धीरे-धीरे तुर्कीकरण भइल, लेकिन प्राचीन ख्वारज़्म के कुछ सांस्कृतिक परंपरा तबो बचल रहल। एह बात से ई मानल जा सकेला कि अल-बिरूनी जइसन असाधारण विद्वान, जिनका लगे अनेक विषय के गहिर ज्ञान रहे, ओह इलाका के समृद्ध सांस्कृतिक माहौल में ही तैयार भइल रहलें।
अल-बरूनी अफ़्रीग़िद शासक वंश के समर्थक रहलें। जब 995 ईस्वी में मामूनी वंश अफ़्रीग़िद लोग के हटा के सत्ता पर आ गइल, त अल-बिरूनी अपना मातृभूमि छोड़ के [[बुखारा]] चल गइलें। ओह समय बुखारा पर सामानी शासक मंसूर द्वितीय, जे नूह द्वितीय के बेटा रहलें, के शासन रहे। अल-बरूनी के प्रसिद्ध विद्वान [[इब्न सीना]] (अविसेना) से चिठ्ठी-पत्री होखल करे। एह दुनो महान विद्वान के बीच कई विषय पर विचार-विमर्श भइल, आ ओह बातचीत के कुछ लिखित अभिलेख आजुओ उपलब्ध बाड़ें।
998 ईस्वी में अल बरूनी तबरिस्तान के ज़ियारिद शासक क़ाबूस (शासनकाल: 977–981 आ 997–1012 ईस्वी) के दरबार में गइलें। ओहिजा रहत ऊ अपना पहिलका महत्वपूर्ण किताब ''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'' लिखलें। एह किताब में इतिहास आ वैज्ञानिक कालक्रम के विस्तार से चर्चा कइल गइल बा। एकर अंग्रेजी अनुवाद ''क्रोनोलॉजी ऑफ एंशिएंट नेशंस'' (प्राचीन राष्ट्रन के कालक्रम) आ ''वेस्टिजेज ऑफ द पास्ट'' (अतीत के अवशेष) के नाम से जानल जाला। मानल जाला कि ई किताब लगभग 1000 ईस्वी में लिखल गइल रहे, हालाँकि बाद में अल बरूनी एह में कुछ संशोधनो कइलन। एह दौरान ऊ बावंदिद शासक अल-मर्जुबान के दरबार में भी गइल रहलन।जब ई साफ हो गइल कि अफ़्रीग़िद वंश के शासन पूरा तरीका खतम हो चुकल बा आ मामूनी वंश अब ख्वारिज्म पर मजबूती से राज करत बा, तब बरूनी मामूनी शासक लोग से मेल-जोल बना लिहलें। ओह समय गुरगंज (जे ख्वारज़्म में स्थित रहे) के दरबार धीरे-धीरे प्रसिद्ध हो रहल रहे, काहेकि ओहिजा बहुत प्रतिभाशाली वैज्ञानिक आ विद्वान एक जगह जुटत रहलें।
==भौतिक बिज्ञान==
बरूनी मध्यकालीन मैकेनिक्स में [[साइंटिफिक मेथड]] के इस्तेमाल के बढ़ावा देवे वाला प्रमुख बिद्वान लोगन में से रहलें। ऊ घनत्व (डेंसिटी) मापे खातिर एक्सपेरिमेंट पर आधारित तरीका डेवलप कइलें। एह काम खातिर ऊ एक किसिम के हाइड्रोस्टैटिक तरजूई (पानी के सिद्धांत पर काम करे वाला विशेष तरजूई) के इस्तेमाल कइलन। बरूनी के ई तरीका बहुत सटीक रहे, जवना के मदद से ऊ कीमती धातु, रत्न, आ इहाँ तक ले कि हवो के घनत्व मापे में सफल भइलें। ऊ पृथ्वी के त्रिज्या (रेडियस) निकाले खातिर एगो एक्सपेरिमेंट आधारित तरीका अपनवलें। एह खातिर ऊ पहाड़ के चोटी से क्षितिज के उन्नयन कोण मापलें आ ओकर तुलना नजदीक के समतल मैदान से देखल गइल क्षितिज के उन्नयन कोण से कइलें।
घनत्व मापे के तरीका विकसित करे के अलावा, अल-बरूनी घनत्व के विषय पर बिस्तार से लिखलें। ऊ घनत्व के अलग-अलग प्रकार आ ओह लोग के मापे के तरीका के भी समझवलें। एह विषय पर उनकर काम बाद के बैज्ञानिक अध्ययन पर बहुत गहिरा परभाव डललस।
== खगोल बिद्या आ ज्योतिष ==
[[File:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|अल बरूनी के खगोल बिद्या पर एगो फ़ारसी रचना से लिहल चित्र जेह में [[सुरुज]] के संघे [[चंद्रमा]] के अलग-अलग कला सभ के ब्याख्या कइल गइल बाटे।]]
अल-बरूनी द्वारा लिखल 146 गो किताबिन में से 95 गो किताब खगोल विज्ञान, गणित आ एह से जुड़ल विषय, जइसे गणितीय भूगोल, पर आधारित रहल। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के समय जीयलें। ओह दौर में अब्बासी ख़लीफ़ा लोग खगोल विज्ञान के शोध के बढ़ावा देत रहे। एकर कारण खाली वैज्ञानिक जिज्ञासा ना रहे, बल्कि एकर धार्मिक महत्व भी रहे। इस्लाम में इबादत आ नमाज़ सही तरीका से करे खातिर पवित्र स्थानन के सही दिशा के जानकारी जरूरी मानल जाला, आ ई दिशा के सही-सही पता खगोलीय आँकड़वने के मदद से लगावल जा सके ला।
अल-बरूनी अपना प्रसिद्ध ग्रंथ ''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'' (''किताब उल हिंद'') में [[भारतीय ज्योतिष]] (भारतीय खगोल बिद्या) पर बिस्तार से टिप्पणी लिखलें। एह ग्रंथ के बहुत हिस्सा [[आर्यभट]] के रचना के अनुवाद आ व्याख्या पर आधारित रहल। एहिजे अल-बरूनी ईहो दावा कइलें कि ऊ पृथ्वी के घूर्णन (अपना धुरी पर घूमे) से जुड़ल प्रश्न के समाधान अपना एगो खगोल विज्ञान संबंधी ग्रंथ ''मिफ्ताह इल्म अल-हयअ'' (खगोल विज्ञान के कुंजी) में दे चुकल रहलें। हालाँकि, ई ग्रंथ आज उपलब्ध नइखे।
अल-बरूनी अपना प्रमुख खगोलीय ग्रंथ ''क़ानून मसऊदी'' में ई बतवलें कि [[टॉलेमी]] के मत के विपरीत, सूरज के अपसौर (आकाश में ओकरा उच्चतम स्थिति) स्थिर ना होकर समय के साथ बदलत रहेला। अल-बिरूनी [[एस्ट्रोलेब]] पर एगो अलग ग्रंथ भी लिखलें, जवना में ई यंत्र के इस्तेमाल करके समय पता करे आ भूमि सर्वेक्षण में चतुर्थांश यंत्र (क्वाड्रेंट) के रूप में उपयोग करे के तरीका समझवले बाड़ें। एह ग्रंथ में आठ गो गियर वाला एगो यंत्र के चित्र भी मिलेला, जवना के बाद में विकसित भइल मुस्लिम एस्ट्रोलेब आ घड़ी के प्रारंभिक रूप मानल जाला।
बहुत बाद में, 1749 ईस्वी में डनथॉर्न अल-बिरूनी द्वारा दर्ज कइल गइल सूर्यग्रहण से जुड़ल आँकड़ा के इस्तेमाल करके चंद्रमा के त्वरण निर्धारित करे में मदद लिहलें। एकरे साथे, विषुव (इक्विनॉक्स) के समय आ ग्रहण से संबंधित अल-बरूनी के दिहल आँकड़ा के पृथ्वी के अतीत के घूर्णन के अध्ययन में भी उपयोग कइल गइल।
==धर्म के इतिहास==
अल-बरूनी के धर्म के इतिहास के सबसे महत्वपूर्ण मुस्लिम बिद्वान लोगन में गिनल जाला। [[तुलनात्मक धर्म अध्ययन]] के क्षेत्र में ऊ अगुआ विद्वान मानल जालें। ऊ जरथुस्त्र धर्म, यहूदी धर्म, हिंदू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म आ इस्लाम समेत कई धर्म के गहराई से अध्ययन कइलें आ उनकर आपस में तुलनो कइलें।
अल-बिरूनी [[इस्लाम]] के सबसे श्रेष्ठ धर्म मानें। उनका अनुसार, अलग-अलग धर्म आ संस्कृति के तुलना करे से ई समझल जा सकेला कि इस्लाम के व्यवस्था दूसर अउरी धर्मन के रीति-रिवाज से कइसे अलग बा। हालाँकि, एकरे साथे ऊ दुसरे संस्कृति आ धर्म सभ के कई बातन के खुला मन से सरहबो कइलें। कवनो धर्म पर अपना निष्कर्ष देवे से पहिले ऊ अक्सर ओह धर्म के पवित्र ग्रंथन से सीधे कोटेशन देवे के कोसिस करें। उनकर कोसिस ई रहे कि हर धर्म के ओह धर्म के अपना नजरिया से समझल जाव, ना कि खाली ओकरा के गलत साबित करे के कोसिस कइल जाव। अल-बिरूनी के मान्यता रहे कि दुनिया के सभे संस्कृति एक-दूसरा से जुड़ल बाड़ी स, काहेकि सभे मानव समाज के रचना हई। एह कारण, चाहे अलग-अलग संस्कृति एक-दूसरा से कतनो अलग किसिम के काहे ना लागे, तबो सभ में एगो साझा मानवीय आधार मौजूद बा।
अल-बिरूनी [[हिंदू समाज]] के दू वर्ग में बाँटलें—शिक्षित आ अशिक्षित। उनका अनुसार, शिक्षित हिंदू [[एकेश्वरवाद]] में विश्वास रखेलें। ऊ मानेलें कि भगवान एके बा, अनादि, अनंत आ सर्वशक्तिमान, आ [[मूर्ति-पूजा]] के अस्वीकार करे लें। दुसरा ओर, अशिक्षित लोग अनेक देवी-देवता के मूर्ति के पूजा करे ला। हालाँकि, अल-बिरूनी इहो बात लिखलन कि भगवान के मनुष्य जइसन रूप में माने के धारणा खाली कुछ हिंदूए लोग में ना, बलुक कुछ मुसलमान समूह, जइसे जबरिया, में भी मिले ला।
==एंथ्रोपोलॉजी==
अल-बरूनी [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के लोग, उनकर रीति-रिवाज, संस्कृति आ धर्म के बारे में बहुत बिस्तार से लिखलें। विद्वान अकबर एस. अहमद के हिसाब से, अल-बरूनी के अध्ययन के तरीका आज के आधुनिक एंथ्रोपोलॉजिस्ट (मानवविज्ञानी) लोग से बहुत मिलत-जुलत रहे। ऊ जवन समाज के अध्ययन करत रहलें, ओह लोग के बीच रहके उनकर जीवन के बारीकी से देखत रहलें, उनकर भाषा सीखत रहलें आ उनकर मूल ग्रंथ के पढ़त रहलें। एह अध्ययन के आधार पर ऊ अपना निष्कर्ष निष्पक्षता आ वस्तुनिष्ठता के साथ प्रस्तुत कइलें आ अलग-अलग संस्कृति के आपस में तुलनो कइलन। एही कारण अकबर एस. अहमद के मत बा कि अल-बरूनी के दुनिया के पहिलका एंथ्रोपोलॉजिस्ट मानल जा सकेला। हालाँकि, कुछ दूसर बिद्वान लोग एह मत से सहमत ना बाटे। ओह दुसरहा लोगन के बिचार बा कि परंपरागत अर्थ में अल-बरूनी के मानवविज्ञानी कहल ठीक ना होई, भलहीं उनुकर अध्ययन-पद्धति में मानवविज्ञान के कई महत्वपूर्ण विशेषता मौजूद बाड़ी स।
== धार्मिक नजरिया ==
अल-बरूनी [[इस्लाम|मुस्लिम धर्म]] के समालोचनात्मक चिंतक रहलें। अपना अध्ययन में ऊ 'अक्ल' (तर्क) आ 'नक्ल' (धार्मिक ग्रंथन से मिलल ज्ञान), दुनु के एक साथे महत्व देत रहलें।
अल-बरूनी कतहूँ साफ-साफ ई ना बतवलें कि ऊ सुन्नी रहलें कि शिया। ऊ खाली अपना के मुसलमान कहले बाड़ें। इतिहासकार वाल्टर जे. फिशेल के अनुसार, अल-बरूनी "सबसे महान मुस्लिम हिब्रूइस्ट"{{efn|इस्लाम के अइसन बिद्वान लोग के हिब्रूइस्ट कहल जाला जे लोग कुरआन आ हदीस के ब्याख्या करे में हिब्रू धर्म-ग्रंथ सभ, जइसे कि हिब्रू बाइबिल, तौरात आ इंजील के मदद लेवे ला।}} रहलें।
यासिर क़ाधी के अनुसार, अल-बरूनी हदीस समर्थक (प्रो-हदीस) ना रहलें, बल्कि ऊ हदीसन के प्रति समालोचनात्मक नजरिया रखे वाला ब्यक्ति रहलें। जवन हदीस बिज्ञान से मेल ना खाए, अल-बरूनी ओकरा के स्वीकार ना करत रहलें। उदाहरण खातिर, आशूरा के रोजा से जुड़ल एगो हदीस—जे सहीह अल-बुखारी में मिलेला—के ऊ ऐतिहासिक आ बैज्ञानिक आधार पर अस्वीकार कइलें। उनका अनुसार, हिजरत के दुसरका बरिस में मुहर्रम के दसवाँ दिन (आशूरा) यहूदी धर्म के योम किप्पुर (तिशरी महीना के दसवाँ दिन) के साथ एके दिन ना पड़ सकेला। एह बात के साबित करे खातिर ऊ खगोलीय आ ऐतिहासिक गणना के सहारा लिहलें। एह से उनका मत में ई दावा कि पैगंबर मुहम्मद यहूदी लोग के रोजा देखके आशूरा के रोजा रखलें, ऐतिहासिक आ खगोलीय दृष्टि से सही नइखे।
अल-बरूनी अबू बकर, उमर इब्न अल-खत्ताब, उस्मान इब्न अफ्फान, अली इब्न अबी तालिब आ हसन इब्न अली के खलीफा मानत रहलें। जबकि उमय्यद शासकन के ऊ राजा आ अब्बासी शासकन के इमाम कहत रहलें। अल-बरूनी मुताज़िला मत के विरोध में फैलावल गइल गलत आरोपन के खंडन कइलें आ ओह लोग के पक्ष में तर्क दिहलें। ऊ सूफी मत के कई ठे बिचारन के आलोचनो कइलें।
अल-बरूनी जेतना साफ़-साफ़ रूप से इस्लाम के ना स्वीकार करे जोग मान्यता सभ के खारिज करत रहलें, ओतने साफ़ तरीका से रूप से ऊ दुसर धर्मन, खास करके ईसाई धर्म, के अनुचित आलोचना के विरोधो करत रहलें। हालाँकि ऊ ईसाई धर्म में मानल जाए वाली ट्रिनिटी (Trinity) के सिद्धांत के आलोचना कइलें, काहें से कि उनकर मानल ई रहे कि तौरात आ इंजील में "पिता" आ "पुत्र" शब्द के इस्तेमाल कई जगह प्रतीकात्मको अर्थन में भइल बा, खाली भर शाब्दिके अर्थ में नाहीं।
== रचना सभ ==
अल बरूनी के अधिकतर रचना सभ [[अरबी भाषा]] में लिखल गइल बा। हालाँकि, मानल जाला कि ऊ किताब अल-तफ़हीम के [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आ अरबी, दुनो भाषा में लिखलें, जे ई बतावेला कि दुनो भाषा पर उनकर समान रूप से अच्छा अधिकार रहे। जब बरूनी अपना जीवन के 65वाँ चंद्र बरिस (लगभग 63वाँ सौर बरिस, यानी 1036 ईस्वी) तक पहुँचलें, तब ऊ अपना लिखल किताब आ रचना सभ के एगो लिस्ट खुदे तइयार कइलें। एह लिस्ट में कुल 103 गो रचना सभ के जिकिर बा, जिनहन के ऊ 12 गो विषय में बाँटलन। एह विषयन में [[खगोलिकी|खगोल विज्ञान]], [[गणितीय भूगोल]], गणित, [[फलित ज्योतिष]] से जुड़ल गणना आ ग्रहन के स्थिति (आस्पेक्ट्स - जनमकुंडली में), खगोलीय यंत्र, कालक्रम (क्रोनोलॉजी), [[पुच्छल तारा|धूमकेतु]], एगो अइसन श्रेणी जेकरे बिसय के कवनो नाँव ना दिहलें, ज्योतिष, संस्मरण आ रोचक घटना, धर्म, आ अइसन किताब शामिल रहलीं जे बाद में उनकर खुदे कि लगे उपलब्ध ना रह गइल रहलीं। नीचे इनहन के पूरा लिस्ट दिहल जा रहल बाटे:
=== लिस्ट ===
{| class="wikitable sortable"
! अरबी नाम (देवनागरी लिप्यंतरण)
! अरबी लिपि
! अंग्रेज़ी नाम
! विषय
|-
| '''''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'''''
| تحقيق ما للهند من مقولة معقولة في العقل أو مرذولة
| ''A Critical Study of What India Says, Whether Accepted by Reason or Refused'' (''Kitāb al-Hind'', ''Indica'', ''Alberuni's India'')
| भारत के धर्म, दर्शन, संस्कृति, समाज आ ज्ञान-परंपरा के व्यापक अध्ययन।
|-
| '''''किताब अल-तफ़हीम लि-अवाइल सिना'अत अल-तनजीम'''''
| كتاب التفهيم لأوائل صناعة التنجيم
| ''Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology'' (''Understanding Astrology'')
| ज्योतिष, गणित आ खगोल विज्ञान के परिचय; प्रश्न–उत्तर शैली में लिखल ग्रंथ। ई अरबी आ फ़ारसी दुनो भाषा में उपलब्ध बा।
|-
| '''''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'''''
| الآثار الباقية عن القرون الخالية
| ''The Remaining Signs of Past Centuries'' (''Kitab al-Āthār al-Bāqīyah ‘an al-Qurūn al-Khālīyah'')
| अलग-अलग सभ्यता के पंचांग (कैलेंडर) के तुलनात्मक अध्ययन; एह में इतिहास, गणित, खगोल विज्ञान आ सांस्कृतिक कालक्रम से जुड़ल जानकारी बा।
|-
| '''''क़ानून मसऊदी'''''
| قانون مسعودي
| ''The Mas'udi Law''
| खगोल विज्ञान, भूगोल आ अभियंत्रण (इंजीनियरिंग) पर आधारित विश्वकोश।
|-
| —
| —
| ''Pharmacy''
| औषधि, दवाई आ औषधीय पदार्थ (फार्मेसी)।
|-
| '''''अल-जमाहिर फी मआरिफ़त अल-जवाहिर'''''
| الجماهر في معرفة الجواهر
| ''Gems''
| खनिज, रत्न आ भूविज्ञान।
|-
| —
| —
| ''A History of Mahmud of Ghazni and His Father''
| महमूद ग़ज़नवी आ उनका पिता के इतिहास।
|-
| —
| —
| ''A History of Khwarezm''
| ख्वारज़्म के इतिहास।
|-
| '''''रिसाला लि-अल-बिरूनी'''''
| رسالة للبيروني
| ''Risālah li-al-Bīrūnī'' (''Epître de Berūnī'')
| पत्र (रिसाला) या विद्वत् निबंध; विषय निश्चित रूप से ज्ञात नइखे।
|}
== देन आ विरासत ==
[[File:Persian Scholar pavilion in Vienna UN (Biruni) (cropped).jpg|thumbnail|upright=0.75|वियना में यूनाइटेड नेशंस के ऑफिस के सोझा लागल अल बरूनी के मुर्ती]]
अल बरूनी के निधन के बाद उनका काम पर ना त आगे खास रिसर्च भइल आ ना बाद के विद्वान लोग उनकर रचना के अधिक जिकिर कइल। कई सदी बाद, जब [[ब्रिटिश राज]] के समय [[भारत के इतिहास]] आ संस्कृति के अध्ययन में फेर से रुचि बढ़ल, तब भारत पर लिखल अल बरूनी के रचना के दोबारा पढ़ल आ अध्ययन कइल गइल।<ref name="bbc">{{cite web |title=Al-Biruni |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00smnlk |website=In Our Time |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=5 मार्च 2023 |format=Radio broadcast}}</ref>
अल बरूनी के सम्मान में [[चंद्रमा]] पर स्थित एगो [[चंद्रमा के क्रेटर|क्रेटर]] के नाम अल-बरूनी रखल गइल बा।<ref name=GPN>{{gpn|146|Al-Biruni}}</ref> ''9936 अल-बरूनी'' एस्टेरॉयड के नाम भी उनका सम्मान में रखल गइल बा। अंटार्कटिका में स्थित बरूनी टापू के नाँव इनहीं के नाँव पर रखल गइल बा। [[ईरान]] में हर साल अल बरूनी के जनमदिन पर सर्वे इंजीनियर लोग के सम्मानित कइल जाला; सर्वे इंजीनियर दिवस के रूप में मनावल जाला।<ref>{{cite web |title=Remembering al-Biruni, the most original polymath in Islamic world |url=https://nournews.ir/en/news/150675/Remembering-al-Biruni,-the-most-original-polymath-in-Islamic-world |website=nournews |access-date=8 July 2026 |language=en}}</ref>
जून 2009 में ईरान वियना में स्थित संयुक्त राष्ट्र कार्यालय के एगो मंडप (पैविलियन) भेंट कइलस। मंडप वियना इंटरनेशनल सेंटर के केंद्रीय स्मारक प्रांगण में स्थापित बा। "स्कॉलर्स पैविलियन" नाम के एह मंडप में ईरान के चार गो महान विद्वान—[[इब्न सीना]] (अविसेना), अबू रैहान अल-बरूनी, ज़करिया राज़ी (रहेज़) आ [[उमर ख़य्याम]]—के मुर्ती लगावल गइल बा।<ref name="Uni">{{cite web |title=Monument to Be Inaugurated at the Vienna International Centre, 'Scholars Pavilion' donated to International Organizations in Vienna by Iran |url=https://unis.unvienna.org/unis/en/pressrels/2009/unisvic167.html |publisher=United Nations Information Service Vienna |access-date=11 September 2016 |date=5 June 2009}}</ref>
== इहो देखल जाय ==
* ''[[किताब-उल-हिंद|किताब-उल-हिंद]]'' भा ''अल-बरूनी के भारत''
* [[इब्न सीना]] (अविसेना)
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
{{sister project links||d=Q11826|c=Category:Abu Rayhan al-Biruni|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=Author:Abu Rayhan Biruni|wikt=no|species=no}}
* [https://dn760009.eu.archive.org/0/items/in.ernet.dli.2015.403160/2015.403160.India-Al.pdf भारत : अल बिरूनी] (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), नेशनल बुक ट्रस्ट से छपल पूरा किताब।
* [https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1744/1/12-allbaruni-ka-bharat-agman.pdf अलबरूनी का भारत], सन्तराम बी. ए. (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), इंडियन प्रेस, [[इलाहाबाद]] से छपल पूरा किताब।
* [https://www.bbc.com/hindi/institutional-54585844 अल-बेरूनी: समय को 'क़ैद करने' की कोशिश करने वाले वैज्ञानिक, जिन्हें भारतीय सभ्यता में रुचि थी], बीबीसी हिंदी क एगो स्टोरी।
* [http://www.albiruni.nl/ The works of Abu Rayhan (al-)Biruni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506202554/http://www.albiruni.nl/ |date=2017-05-06 }} – manuscripts, critical editions, and translations compiled by Jan Hogendijk
* Digitized facsimiles of works by al-Biruni at the British Library:
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 {{transliteration|ar|al-Qanūn al-Masʿūdī}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025228/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope:(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 |date=26 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 {{transliteration|ar|Kitāb al-tafhīm li-awā’īl ṣinā‘at al-tanjīm}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065502/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 |date=14 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the {{transliteration|ar|Kitāb istī‘āb al-wujūh al-mumkinah fī ṣan‘at al-asṭurlāb}} ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065443/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the |date=14 March 2023 }}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:इंडोलॉजिस्ट]]
[[श्रेणी:इतिहासकार]]
[[श्रेणी:भूगोलवेत्ता]]
[[श्रेणी:अरब भूगोलवेत्ता]]<!-- ईरानी होख्ले की बावजूद भूगोल के इतिहास में इनका के अरब जुग के भूगोलवेत्ता सभ में रख के पढ़ल जाला -->
[[श्रेणी:मध्यजुग के दार्शनिक]]
[[श्रेणी:मुसलमान बिद्वान]]
jkrpi2c4n4y0wdbmhtt5w4vlc2m1z76
804025
804024
2026-08-04T16:07:08Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
804025
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious biography | religion = [[इस्लाम]]
| name = अबू रहमान अल-बेरूनी
| image = Biruni-russian.jpg
| caption = 1973 के सोवियत डाकटिकट पर काल्पनिक चित्रण
| denomination =
| creed =
| native_name = ابوریحان محمد بن احمد البیرونی
| birth_date = 973
| birth_place = Kath, ख़्वारिज़्म (अब [[उज्बेकिस्तान]])
| death_date = {{c.|1050}} (उमिर 77)
| death_place = [[गजनी]], गजनवी राज (अब [[अफ़गानिस्तान]])
| era = इस्लामी गोल्डन एज
| region = ख़्वारिज़्म, सेंट्रल एशिया<br>Buyid dynasty ([[Rey, Iran|Rey]]){{sfn|Kennedy|1975|p=394}}
[[गजनवी बंस]] ([[गजनी]]){{sfn|Ataman|2008|p=58}}
| main_interests = जियोलॉजी, [[फिजिक्स]], [[एन्थ्रोपोलॉजी]], [[समाज शास्त्र]], [[खगोलिकी]], [[रसायनशास्त्र]], [[इतिहास]], [[भूगोल]], [[गणित]], चिकत्सा, [[मनोबिज्ञान]], [[दर्शनशास्त्र|फिलासफी]], [[इस्लामी थियोलॉजी|थियोलॉजी]]
| notable_ideas =
| notable_works = ''The Remaining Signs of Past Centuries'', ''Gems'', ''[[किताब-उल-हिंद]]'', ''The Mas'udi Canon'', ''Understanding Astrology''
| influences =
| influenced =
}}
'''अबू रेहान मुहम्मद इब्न अहमद अल-बिरूनी''', जिनका के आमतौर पर '''अल-बरूनी''' कहल जाला, ({{c.|lk=no|973|1050}}){{sfn|Bosworth|2000}} [[ख़्वारिज़्म|ख़्वारिज़्म क्षेत्र]] के [[ईरान|ईरानी मूल]] के<ref>{{harvnb|Strohmaier|2006|p=112}}<br>{{harvnb|MacKenzie|2000}}<br>{{harvnb|Curtis|Stewart|2009|p=85}}<br>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |date=3 May 2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-99637-9 |page=142 |url=https://books.google.com/books?id=xyluDwAAQBAJ&pg=PA142 |language=en}}<br>{{Cite book |url={{google books |plainurl=y |id=7JmpQwAACAAJ}} |title= The Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods. Vol |date=1968 |publisher= [[Cambridge University Press]] |language=en |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) |editor-first=J.A. |editor-last=Boyle |quote=Page 7: "The Iranian scholar al-Biruni says that the Khwarazmian era began when the region was first settled and cultivated, this date being placed in the early 13th-century BC)" page 141 "the Khwarazmian al-Biruni'"|pages=7–141}}<br>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=gRKOPwAACAAJ}}|title=The Golden Age of Persia|last=Frye|first=Richard Nelson|date=February 2000|publisher=Phoenix Publishing, Incorporated|isbn=978-0-7538-0944-0|language=en|quote="The contribution of Iranians to Islamic mathematics is overwhelming. ..The name of Abu Raihan Al-Biruni, from Khwarazm, must be mentioned since he was one of the greatest scientists in World History"}}<br>{{cite book |last1=Panaino |first1=Antonio |title=Erexsha'a death or self sacrifice |date=27 October 2021 |publisher=Mimesis |isbn=978-88-575-8526-0 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=XJlKEAAAQBAJ&pg=PA32 |language=it}}</ref> महान बिद्वान आ बहुबिद्याविद (पॉलीमैथ) रहलें। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के प्रमुख बिद्वानन में गिनल जालें। अल-बरूनी के तुलनात्मक धर्म बिज्ञान के जनक, आधुनिक भू-मापन (जियोडेसी) के जनक, भारतबिद्या ([[इंडोलॉजी]]) के संस्थापक आ पहिला मानवविज्ञानी (एंथ्रोपोलॉजिस्ट) के रूप में सम्मान दिहल जाला।{{sfn|Ahmed|1984|pp=9{{ndash}}10}}
अल-बरूनी के [[फिजिक्स]], [[गणित]], [[खगोलिकी]] आ [[प्राकृतिक बिज्ञान]] पर गहिरा ज्ञान रहे। एकरे साथे ऊ [[इतिहासकार]], क्रोनोलॉजिस्ट आ [[भाषा बिज्ञान|भाषाविज्ञानी]] के रूप में भी प्रसिद्ध रहलें। ऊ अपना समय के लगभग सभे प्रमुख बिज्ञानन के अध्ययन कइलें आ ज्ञान के अनेक क्षेत्रन में अपना रिसर्च खातिर भरपूर सम्मान आ संरक्षण प्राप्त कइलें। राजा-महाराजा आ समाज के प्रभावशाली लोग अल-बरूनी के अनुसंधान के आर्थिक सहायता देत रहे आ अलग-अलग प्रोजेक्ट पर काम करे खातिर उनकर सहयोग लेत रहे। अल-बिरूनी खुद बहुत प्रभावशाली विद्वान रहलें, बाकिर ऊ दुसरे देशन के विद्वानन, खासकर [[अरस्तू]] आ अन्य [[प्राचीन यूनानी दर्शन|प्राचीन यूनानी दार्शनिकन]] के विचार से भी प्रभावित रहलें। दर्शन के अध्ययन के दौरान ऊ यूनानी विद्वानन के रचना से प्रेरणा लिहलें।
अल-बेरूनी एगो प्रतिभाशाली भाषाविद् रहलें। ऊ [[ख़्वारिज़्मी]], [[फ़ारसी]], [[अरबी]] आ [[संस्कृत]] भाषा में निपुण रहलें। एकरे अलावा उनकरा [[यूनानी]], [[हिब्रू]] आ [[सीरियाई भाषा]] के ज्ञान रहल। ऊ अपना जिनगी के अधिकतर समय [[गजनी]] में बितवलन, जे ओह समय [[गजनवी साम्राज्य]] के राजधानी रहे। आज ई शहर अफ़गानिस्तान के बिचला-पूरबी हिस्सा में स्थित बा। 1017 ई. में अल बरूनी [[भारतीय उपमहादीप]] के यात्रा कइलें। भारत में ओह जमाना में प्रचलित [[हिंदू धर्म]] आ संस्कृति के गहराई से अध्ययन करे के बाद ऊ ''[[तारीख़ अल-हिंद]]'' (मने कि "भारत के इतिहास") नाम के प्रसिद्ध ग्रंथ लिखलें।
अल बरूनी अपना समय के सबसे निष्पक्ष विद्वानन में गिनल जालें। ऊ अलग-अलग देशन के रीति-रिवाज, विश्वास आ धर्म के बिना पक्षपात के वर्णन कइलें। 11वीं सदी के भारत के बारे में उनकर सटीक आ निष्पक्ष विवरण खातिर विद्वान लोग उनकरा के "अल-उस्ताद" (अर्थात "महान गुरु") के उपाधि दिहलस।
== जिनगी ==
अल-बरूनी अपना जीवन के पहिलका पच्चीस बरिस [[ख़्वारिज़्म]] में बितवलन। एहिजा ऊ इस्लामी न्यायशास्त्र, धर्मशास्त्र, व्याकरण, गणित, खगोल विज्ञान, चिकित्सा आ दर्शनशास्त्र के पढ़ाई कइलें। एकरे साथे ऊ खाली भौतिक विज्ञान में ही ना, बल्कि लगभग सभे प्रमुख विज्ञान के क्षेत्र में भी गहिरा रुचि लिहलें। ख्वारज़्मी भाषा, जे अल-बरूनी के मातृभाषा रहे, इस्लाम के आगमन के बाद भी एह इलाका में कई सौ बरिस तक बोलल जात रहे। बाद में एह क्षेत्र के धीरे-धीरे तुर्कीकरण भइल, लेकिन प्राचीन ख्वारज़्म के कुछ सांस्कृतिक परंपरा तबो बचल रहल। एह बात से ई मानल जा सकेला कि अल-बिरूनी जइसन असाधारण विद्वान, जिनका लगे अनेक विषय के गहिर ज्ञान रहे, ओह इलाका के समृद्ध सांस्कृतिक माहौल में ही तैयार भइल रहलें।
अल-बरूनी अफ़्रीग़िद शासक वंश के समर्थक रहलें। जब 995 ईस्वी में मामूनी वंश अफ़्रीग़िद लोग के हटा के सत्ता पर आ गइल, त अल-बिरूनी अपना मातृभूमि छोड़ के [[बुखारा]] चल गइलें। ओह समय बुखारा पर सामानी शासक मंसूर द्वितीय, जे नूह द्वितीय के बेटा रहलें, के शासन रहे। अल-बरूनी के प्रसिद्ध विद्वान [[इब्न सीना]] (अविसेना) से चिठ्ठी-पत्री होखल करे। एह दुनो महान विद्वान के बीच कई विषय पर विचार-विमर्श भइल, आ ओह बातचीत के कुछ लिखित अभिलेख आजुओ उपलब्ध बाड़ें।
998 ईस्वी में अल बरूनी तबरिस्तान के ज़ियारिद शासक क़ाबूस (शासनकाल: 977–981 आ 997–1012 ईस्वी) के दरबार में गइलें। ओहिजा रहत ऊ अपना पहिलका महत्वपूर्ण किताब ''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'' लिखलें। एह किताब में इतिहास आ वैज्ञानिक कालक्रम के विस्तार से चर्चा कइल गइल बा। एकर अंग्रेजी अनुवाद ''क्रोनोलॉजी ऑफ एंशिएंट नेशंस'' (प्राचीन राष्ट्रन के कालक्रम) आ ''वेस्टिजेज ऑफ द पास्ट'' (अतीत के अवशेष) के नाम से जानल जाला। मानल जाला कि ई किताब लगभग 1000 ईस्वी में लिखल गइल रहे, हालाँकि बाद में अल बरूनी एह में कुछ संशोधनो कइलन। एह दौरान ऊ बावंदिद शासक अल-मर्जुबान के दरबार में भी गइल रहलन।जब ई साफ हो गइल कि अफ़्रीग़िद वंश के शासन पूरा तरीका खतम हो चुकल बा आ मामूनी वंश अब ख्वारिज्म पर मजबूती से राज करत बा, तब बरूनी मामूनी शासक लोग से मेल-जोल बना लिहलें। ओह समय गुरगंज (जे ख्वारज़्म में स्थित रहे) के दरबार धीरे-धीरे प्रसिद्ध हो रहल रहे, काहेकि ओहिजा बहुत प्रतिभाशाली वैज्ञानिक आ विद्वान एक जगह जुटत रहलें।
==भौतिक बिज्ञान==
बरूनी मध्यकालीन मैकेनिक्स में [[साइंटिफिक मेथड]] के इस्तेमाल के बढ़ावा देवे वाला प्रमुख बिद्वान लोगन में से रहलें। ऊ घनत्व (डेंसिटी) मापे खातिर एक्सपेरिमेंट पर आधारित तरीका डेवलप कइलें। एह काम खातिर ऊ एक किसिम के हाइड्रोस्टैटिक तरजूई (पानी के सिद्धांत पर काम करे वाला विशेष तरजूई) के इस्तेमाल कइलन। बरूनी के ई तरीका बहुत सटीक रहे, जवना के मदद से ऊ कीमती धातु, रत्न, आ इहाँ तक ले कि हवो के घनत्व मापे में सफल भइलें। ऊ पृथ्वी के त्रिज्या (रेडियस) निकाले खातिर एगो एक्सपेरिमेंट आधारित तरीका अपनवलें। एह खातिर ऊ पहाड़ के चोटी से क्षितिज के उन्नयन कोण मापलें आ ओकर तुलना नजदीक के समतल मैदान से देखल गइल क्षितिज के उन्नयन कोण से कइलें।
घनत्व मापे के तरीका विकसित करे के अलावा, अल-बरूनी घनत्व के विषय पर बिस्तार से लिखलें। ऊ घनत्व के अलग-अलग प्रकार आ ओह लोग के मापे के तरीका के भी समझवलें। एह विषय पर उनकर काम बाद के बैज्ञानिक अध्ययन पर बहुत गहिरा परभाव डललस।
== खगोल बिद्या आ ज्योतिष ==
[[File:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|अल बरूनी के खगोल बिद्या पर एगो फ़ारसी रचना से लिहल चित्र जेह में [[सुरुज]] के संघे [[चंद्रमा]] के अलग-अलग कला सभ के ब्याख्या कइल गइल बाटे।]]
अल-बरूनी द्वारा लिखल 146 गो किताबिन में से 95 गो किताब खगोल विज्ञान, गणित आ एह से जुड़ल विषय, जइसे गणितीय भूगोल, पर आधारित रहल। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के समय जीयलें। ओह दौर में अब्बासी ख़लीफ़ा लोग खगोल विज्ञान के शोध के बढ़ावा देत रहे। एकर कारण खाली वैज्ञानिक जिज्ञासा ना रहे, बल्कि एकर धार्मिक महत्व भी रहे। इस्लाम में इबादत आ नमाज़ सही तरीका से करे खातिर पवित्र स्थानन के सही दिशा के जानकारी जरूरी मानल जाला, आ ई दिशा के सही-सही पता खगोलीय आँकड़वने के मदद से लगावल जा सके ला।
अल-बरूनी अपना प्रसिद्ध ग्रंथ ''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'' (''किताब उल हिंद'') में [[भारतीय ज्योतिष]] (भारतीय खगोल बिद्या) पर बिस्तार से टिप्पणी लिखलें। एह ग्रंथ के बहुत हिस्सा [[आर्यभट]] के रचना के अनुवाद आ व्याख्या पर आधारित रहल। एहिजे अल-बरूनी ईहो दावा कइलें कि ऊ पृथ्वी के घूर्णन (अपना धुरी पर घूमे) से जुड़ल प्रश्न के समाधान अपना एगो खगोल विज्ञान संबंधी ग्रंथ ''मिफ्ताह इल्म अल-हयअ'' (खगोल विज्ञान के कुंजी) में दे चुकल रहलें। हालाँकि, ई ग्रंथ आज उपलब्ध नइखे।
अल-बरूनी अपना प्रमुख खगोलीय ग्रंथ ''क़ानून मसऊदी'' में ई बतवलें कि [[टॉलेमी]] के मत के विपरीत, सूरज के अपसौर (आकाश में ओकरा उच्चतम स्थिति) स्थिर ना होकर समय के साथ बदलत रहेला। अल-बिरूनी [[एस्ट्रोलेब]] पर एगो अलग ग्रंथ भी लिखलें, जवना में ई यंत्र के इस्तेमाल करके समय पता करे आ भूमि सर्वेक्षण में चतुर्थांश यंत्र (क्वाड्रेंट) के रूप में उपयोग करे के तरीका समझवले बाड़ें। एह ग्रंथ में आठ गो गियर वाला एगो यंत्र के चित्र भी मिलेला, जवना के बाद में विकसित भइल मुस्लिम एस्ट्रोलेब आ घड़ी के प्रारंभिक रूप मानल जाला।
बहुत बाद में, 1749 ईस्वी में डनथॉर्न अल-बिरूनी द्वारा दर्ज कइल गइल सूर्यग्रहण से जुड़ल आँकड़ा के इस्तेमाल करके चंद्रमा के त्वरण निर्धारित करे में मदद लिहलें। एकरे साथे, विषुव (इक्विनॉक्स) के समय आ ग्रहण से संबंधित अल-बरूनी के दिहल आँकड़ा के पृथ्वी के अतीत के घूर्णन के अध्ययन में भी उपयोग कइल गइल।
==धर्म के इतिहास==
अल-बरूनी के धर्म के इतिहास के सबसे महत्वपूर्ण मुस्लिम बिद्वान लोगन में गिनल जाला। [[तुलनात्मक धर्म अध्ययन]] के क्षेत्र में ऊ अगुआ विद्वान मानल जालें। ऊ जरथुस्त्र धर्म, यहूदी धर्म, हिंदू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म आ इस्लाम समेत कई धर्म के गहराई से अध्ययन कइलें आ उनकर आपस में तुलनो कइलें।
अल-बिरूनी [[इस्लाम]] के सबसे श्रेष्ठ धर्म मानें। उनका अनुसार, अलग-अलग धर्म आ संस्कृति के तुलना करे से ई समझल जा सकेला कि इस्लाम के व्यवस्था दूसर अउरी धर्मन के रीति-रिवाज से कइसे अलग बा। हालाँकि, एकरे साथे ऊ दुसरे संस्कृति आ धर्म सभ के कई बातन के खुला मन से सरहबो कइलें। कवनो धर्म पर अपना निष्कर्ष देवे से पहिले ऊ अक्सर ओह धर्म के पवित्र ग्रंथन से सीधे कोटेशन देवे के कोसिस करें। उनकर कोसिस ई रहे कि हर धर्म के ओह धर्म के अपना नजरिया से समझल जाव, ना कि खाली ओकरा के गलत साबित करे के कोसिस कइल जाव। अल-बिरूनी के मान्यता रहे कि दुनिया के सभे संस्कृति एक-दूसरा से जुड़ल बाड़ी स, काहेकि सभे मानव समाज के रचना हई। एह कारण, चाहे अलग-अलग संस्कृति एक-दूसरा से कतनो अलग किसिम के काहे ना लागे, तबो सभ में एगो साझा मानवीय आधार मौजूद बा।
अल-बिरूनी [[हिंदू समाज]] के दू वर्ग में बाँटलें—शिक्षित आ अशिक्षित। उनका अनुसार, शिक्षित हिंदू [[एकेश्वरवाद]] में विश्वास रखेलें। ऊ मानेलें कि भगवान एके बा, अनादि, अनंत आ सर्वशक्तिमान, आ [[मूर्ति-पूजा]] के अस्वीकार करे लें। दुसरा ओर, अशिक्षित लोग अनेक देवी-देवता के मूर्ति के पूजा करे ला। हालाँकि, अल-बिरूनी इहो बात लिखलन कि भगवान के मनुष्य जइसन रूप में माने के धारणा खाली कुछ हिंदूए लोग में ना, बलुक कुछ मुसलमान समूह, जइसे जबरिया, में भी मिले ला।
==एंथ्रोपोलॉजी==
अल-बरूनी [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के लोग, उनकर रीति-रिवाज, संस्कृति आ धर्म के बारे में बहुत बिस्तार से लिखलें। विद्वान अकबर एस. अहमद के हिसाब से, अल-बरूनी के अध्ययन के तरीका आज के आधुनिक एंथ्रोपोलॉजिस्ट (मानवविज्ञानी) लोग से बहुत मिलत-जुलत रहे। ऊ जवन समाज के अध्ययन करत रहलें, ओह लोग के बीच रहके उनकर जीवन के बारीकी से देखत रहलें, उनकर भाषा सीखत रहलें आ उनकर मूल ग्रंथ के पढ़त रहलें। एह अध्ययन के आधार पर ऊ अपना निष्कर्ष निष्पक्षता आ वस्तुनिष्ठता के साथ प्रस्तुत कइलें आ अलग-अलग संस्कृति के आपस में तुलनो कइलन। एही कारण अकबर एस. अहमद के मत बा कि अल-बरूनी के दुनिया के पहिलका एंथ्रोपोलॉजिस्ट मानल जा सकेला। हालाँकि, कुछ दूसर बिद्वान लोग एह मत से सहमत ना बाटे। ओह दुसरहा लोगन के बिचार बा कि परंपरागत अर्थ में अल-बरूनी के मानवविज्ञानी कहल ठीक ना होई, भलहीं उनुकर अध्ययन-पद्धति में मानवविज्ञान के कई महत्वपूर्ण विशेषता मौजूद बाड़ी स।
== धार्मिक नजरिया ==
अल-बरूनी [[इस्लाम|मुस्लिम धर्म]] के समालोचनात्मक चिंतक रहलें। अपना अध्ययन में ऊ 'अक्ल' (तर्क) आ 'नक्ल' (धार्मिक ग्रंथन से मिलल ज्ञान), दुनु के एक साथे महत्व देत रहलें। इस्लाम में उनुकर बिस्वास रहल हालाँकि, ऊ ओह लोगन में शामिल रहलन जे ई माने की अल्लाह के करीब पहुँचे खातिर ओकर रचना के नजदीकी से बूझल जरूरी बाटे।{{sfn|Scheppler|2006|p=8}}
अल-बरूनी कतहूँ साफ-साफ ई ना बतवलें कि ऊ सुन्नी रहलें कि शिया। ऊ खाली अपना के मुसलमान कहले बाड़ें। इतिहासकार वाल्टर जे. फिशेल के अनुसार, अल-बरूनी "सबसे महान मुस्लिम हिब्रूइस्ट"{{efn|इस्लाम के अइसन बिद्वान लोग के हिब्रूइस्ट कहल जाला जे लोग कुरआन आ हदीस के ब्याख्या करे में हिब्रू धर्म-ग्रंथ सभ, जइसे कि हिब्रू बाइबिल, तौरात आ इंजील के मदद लेवे ला।}} रहलें।
यासिर क़ाधी के अनुसार, अल-बरूनी हदीस समर्थक (प्रो-हदीस) ना रहलें, बल्कि ऊ हदीसन के प्रति समालोचनात्मक नजरिया रखे वाला ब्यक्ति रहलें। जवन हदीस बिज्ञान से मेल ना खाए, अल-बरूनी ओकरा के स्वीकार ना करत रहलें। उदाहरण खातिर, आशूरा के रोजा से जुड़ल एगो हदीस—जे सहीह अल-बुखारी में मिलेला—के ऊ ऐतिहासिक आ बैज्ञानिक आधार पर अस्वीकार कइलें। उनका अनुसार, हिजरत के दुसरका बरिस में मुहर्रम के दसवाँ दिन (आशूरा) यहूदी धर्म के योम किप्पुर (तिशरी महीना के दसवाँ दिन) के साथ एके दिन ना पड़ सकेला। एह बात के साबित करे खातिर ऊ खगोलीय आ ऐतिहासिक गणना के सहारा लिहलें। एह से उनका मत में ई दावा कि पैगंबर मुहम्मद यहूदी लोग के रोजा देखके आशूरा के रोजा रखलें, ऐतिहासिक आ खगोलीय दृष्टि से सही नइखे।
अल-बरूनी अबू बकर, उमर इब्न अल-खत्ताब, उस्मान इब्न अफ्फान, अली इब्न अबी तालिब आ हसन इब्न अली के खलीफा मानत रहलें। जबकि उमय्यद शासकन के ऊ राजा आ अब्बासी शासकन के इमाम कहत रहलें। अल-बरूनी मुताज़िला मत के विरोध में फैलावल गइल गलत आरोपन के खंडन कइलें आ ओह लोग के पक्ष में तर्क दिहलें। ऊ सूफी मत के कई ठे बिचारन के आलोचनो कइलें।
अल-बरूनी जेतना साफ़-साफ़ रूप से इस्लाम के ना स्वीकार करे जोग मान्यता सभ के खारिज करत रहलें, ओतने साफ़ तरीका से रूप से ऊ दुसर धर्मन, खास करके ईसाई धर्म, के अनुचित आलोचना के विरोधो करत रहलें। हालाँकि ऊ ईसाई धर्म में मानल जाए वाली ट्रिनिटी (Trinity) के सिद्धांत के आलोचना कइलें, काहें से कि उनकर मानल ई रहे कि तौरात आ इंजील में "पिता" आ "पुत्र" शब्द के इस्तेमाल कई जगह प्रतीकात्मको अर्थन में भइल बा, खाली भर शाब्दिके अर्थ में नाहीं।
== रचना सभ ==
अल बरूनी के अधिकतर रचना सभ [[अरबी भाषा]] में लिखल गइल बा। हालाँकि, मानल जाला कि ऊ किताब अल-तफ़हीम के [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आ अरबी, दुनो भाषा में लिखलें, जे ई बतावेला कि दुनो भाषा पर उनकर समान रूप से अच्छा अधिकार रहे। जब बरूनी अपना जीवन के 65वाँ चंद्र बरिस (लगभग 63वाँ सौर बरिस, यानी 1036 ईस्वी) तक पहुँचलें, तब ऊ अपना लिखल किताब आ रचना सभ के एगो लिस्ट खुदे तइयार कइलें। एह लिस्ट में कुल 103 गो रचना सभ के जिकिर बा, जिनहन के ऊ 12 गो विषय में बाँटलन। एह विषयन में [[खगोलिकी|खगोल विज्ञान]], [[गणितीय भूगोल]], गणित, [[फलित ज्योतिष]] से जुड़ल गणना आ ग्रहन के स्थिति (आस्पेक्ट्स - जनमकुंडली में), खगोलीय यंत्र, कालक्रम (क्रोनोलॉजी), [[पुच्छल तारा|धूमकेतु]], एगो अइसन श्रेणी जेकरे बिसय के कवनो नाँव ना दिहलें, ज्योतिष, संस्मरण आ रोचक घटना, धर्म, आ अइसन किताब शामिल रहलीं जे बाद में उनकर खुदे कि लगे उपलब्ध ना रह गइल रहलीं। नीचे इनहन के पूरा लिस्ट दिहल जा रहल बाटे:
=== लिस्ट ===
{| class="wikitable sortable"
! अरबी नाम (देवनागरी लिप्यंतरण)
! अरबी लिपि
! अंग्रेज़ी नाम
! विषय
|-
| '''''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'''''
| تحقيق ما للهند من مقولة معقولة في العقل أو مرذولة
| ''A Critical Study of What India Says, Whether Accepted by Reason or Refused'' (''Kitāb al-Hind'', ''Indica'', ''Alberuni's India'')
| भारत के धर्म, दर्शन, संस्कृति, समाज आ ज्ञान-परंपरा के व्यापक अध्ययन।
|-
| '''''किताब अल-तफ़हीम लि-अवाइल सिना'अत अल-तनजीम'''''
| كتاب التفهيم لأوائل صناعة التنجيم
| ''Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology'' (''Understanding Astrology'')
| ज्योतिष, गणित आ खगोल विज्ञान के परिचय; प्रश्न–उत्तर शैली में लिखल ग्रंथ। ई अरबी आ फ़ारसी दुनो भाषा में उपलब्ध बा।
|-
| '''''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'''''
| الآثار الباقية عن القرون الخالية
| ''The Remaining Signs of Past Centuries'' (''Kitab al-Āthār al-Bāqīyah ‘an al-Qurūn al-Khālīyah'')
| अलग-अलग सभ्यता के पंचांग (कैलेंडर) के तुलनात्मक अध्ययन; एह में इतिहास, गणित, खगोल विज्ञान आ सांस्कृतिक कालक्रम से जुड़ल जानकारी बा।
|-
| '''''क़ानून मसऊदी'''''
| قانون مسعودي
| ''The Mas'udi Law''
| खगोल विज्ञान, भूगोल आ अभियंत्रण (इंजीनियरिंग) पर आधारित विश्वकोश।
|-
| —
| —
| ''Pharmacy''
| औषधि, दवाई आ औषधीय पदार्थ (फार्मेसी)।
|-
| '''''अल-जमाहिर फी मआरिफ़त अल-जवाहिर'''''
| الجماهر في معرفة الجواهر
| ''Gems''
| खनिज, रत्न आ भूविज्ञान।
|-
| —
| —
| ''A History of Mahmud of Ghazni and His Father''
| महमूद ग़ज़नवी आ उनका पिता के इतिहास।
|-
| —
| —
| ''A History of Khwarezm''
| ख्वारज़्म के इतिहास।
|-
| '''''रिसाला लि-अल-बिरूनी'''''
| رسالة للبيروني
| ''Risālah li-al-Bīrūnī'' (''Epître de Berūnī'')
| पत्र (रिसाला) या विद्वत् निबंध; विषय निश्चित रूप से ज्ञात नइखे।
|}
== देन आ विरासत ==
[[File:Persian Scholar pavilion in Vienna UN (Biruni) (cropped).jpg|thumbnail|upright=0.75|वियना में यूनाइटेड नेशंस के ऑफिस के सोझा लागल अल बरूनी के मुर्ती]]
अल बरूनी के निधन के बाद उनका काम पर ना त आगे खास रिसर्च भइल आ ना बाद के विद्वान लोग उनकर रचना के अधिक जिकिर कइल। कई सदी बाद, जब [[ब्रिटिश राज]] के समय [[भारत के इतिहास]] आ संस्कृति के अध्ययन में फेर से रुचि बढ़ल, तब भारत पर लिखल अल बरूनी के रचना के दोबारा पढ़ल आ अध्ययन कइल गइल।<ref name="bbc">{{cite web |title=Al-Biruni |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00smnlk |website=In Our Time |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=5 मार्च 2023 |format=Radio broadcast}}</ref>
अल बरूनी के सम्मान में [[चंद्रमा]] पर स्थित एगो [[चंद्रमा के क्रेटर|क्रेटर]] के नाम अल-बरूनी रखल गइल बा।<ref name=GPN>{{gpn|146|Al-Biruni}}</ref> ''9936 अल-बरूनी'' एस्टेरॉयड के नाम भी उनका सम्मान में रखल गइल बा। अंटार्कटिका में स्थित बरूनी टापू के नाँव इनहीं के नाँव पर रखल गइल बा। [[ईरान]] में हर साल अल बरूनी के जनमदिन पर सर्वे इंजीनियर लोग के सम्मानित कइल जाला; सर्वे इंजीनियर दिवस के रूप में मनावल जाला।<ref>{{cite web |title=Remembering al-Biruni, the most original polymath in Islamic world |url=https://nournews.ir/en/news/150675/Remembering-al-Biruni,-the-most-original-polymath-in-Islamic-world |website=nournews |access-date=8 July 2026 |language=en}}</ref>
जून 2009 में ईरान वियना में स्थित संयुक्त राष्ट्र कार्यालय के एगो मंडप (पैविलियन) भेंट कइलस। मंडप वियना इंटरनेशनल सेंटर के केंद्रीय स्मारक प्रांगण में स्थापित बा। "स्कॉलर्स पैविलियन" नाम के एह मंडप में ईरान के चार गो महान विद्वान—[[इब्न सीना]] (अविसेना), अबू रैहान अल-बरूनी, ज़करिया राज़ी (रहेज़) आ [[उमर ख़य्याम]]—के मुर्ती लगावल गइल बा।<ref name="Uni">{{cite web |title=Monument to Be Inaugurated at the Vienna International Centre, 'Scholars Pavilion' donated to International Organizations in Vienna by Iran |url=https://unis.unvienna.org/unis/en/pressrels/2009/unisvic167.html |publisher=United Nations Information Service Vienna |access-date=11 September 2016 |date=5 June 2009}}</ref>
== इहो देखल जाय ==
* ''[[किताब-उल-हिंद|किताब-उल-हिंद]]'' भा ''अल-बरूनी के भारत''
* [[इब्न सीना]] (अविसेना)
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== ग्रंथ ==
* <!-- {{sfn|Scheppler|2006|p=}}-->{{cite book |last=Scheppler |first=Bill |title=Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century |publisher=The Rosen Publishing Group, Inc |date=15 January 2006 |isbn=978-1-4042-0512-3 |url=https://books.google.co.in/books?id=Qm-nUvJVlUUC&lpg=PA6&ots=vyZfh5gt78&dq=Al-Biruni&lr&pg=PA8#v=onepage&q=Al-Biruni&f=false |access-date=4 August 2026}}
== बाहरी कड़ी ==
{{sister project links||d=Q11826|c=Category:Abu Rayhan al-Biruni|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=Author:Abu Rayhan Biruni|wikt=no|species=no}}
* [https://dn760009.eu.archive.org/0/items/in.ernet.dli.2015.403160/2015.403160.India-Al.pdf भारत : अल बिरूनी] (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), नेशनल बुक ट्रस्ट से छपल पूरा किताब।
* [https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1744/1/12-allbaruni-ka-bharat-agman.pdf अलबरूनी का भारत], सन्तराम बी. ए. (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), इंडियन प्रेस, [[इलाहाबाद]] से छपल पूरा किताब।
* [https://www.bbc.com/hindi/institutional-54585844 अल-बेरूनी: समय को 'क़ैद करने' की कोशिश करने वाले वैज्ञानिक, जिन्हें भारतीय सभ्यता में रुचि थी], बीबीसी हिंदी क एगो स्टोरी।
* [http://www.albiruni.nl/ The works of Abu Rayhan (al-)Biruni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506202554/http://www.albiruni.nl/ |date=2017-05-06 }} – manuscripts, critical editions, and translations compiled by Jan Hogendijk
* Digitized facsimiles of works by al-Biruni at the British Library:
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 {{transliteration|ar|al-Qanūn al-Masʿūdī}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025228/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope:(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 |date=26 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 {{transliteration|ar|Kitāb al-tafhīm li-awā’īl ṣinā‘at al-tanjīm}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065502/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 |date=14 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the {{transliteration|ar|Kitāb istī‘āb al-wujūh al-mumkinah fī ṣan‘at al-asṭurlāb}} ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065443/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the |date=14 March 2023 }}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:इंडोलॉजिस्ट]]
[[श्रेणी:इतिहासकार]]
[[श्रेणी:भूगोलवेत्ता]]
[[श्रेणी:अरब भूगोलवेत्ता]]<!-- ईरानी होख्ले की बावजूद भूगोल के इतिहास में इनका के अरब जुग के भूगोलवेत्ता सभ में रख के पढ़ल जाला -->
[[श्रेणी:मध्यजुग के दार्शनिक]]
[[श्रेणी:मुसलमान बिद्वान]]
7bi65ily0qqa11ev1135bcb4wehjfzk
804028
804025
2026-08-04T16:25:06Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:पॉलीमैथ]] जोड़ल गइल
804028
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious biography | religion = [[इस्लाम]]
| name = अबू रहमान अल-बेरूनी
| image = Biruni-russian.jpg
| caption = 1973 के सोवियत डाकटिकट पर काल्पनिक चित्रण
| denomination =
| creed =
| native_name = ابوریحان محمد بن احمد البیرونی
| birth_date = 973
| birth_place = Kath, ख़्वारिज़्म (अब [[उज्बेकिस्तान]])
| death_date = {{c.|1050}} (उमिर 77)
| death_place = [[गजनी]], गजनवी राज (अब [[अफ़गानिस्तान]])
| era = इस्लामी गोल्डन एज
| region = ख़्वारिज़्म, सेंट्रल एशिया<br>Buyid dynasty ([[Rey, Iran|Rey]]){{sfn|Kennedy|1975|p=394}}
[[गजनवी बंस]] ([[गजनी]]){{sfn|Ataman|2008|p=58}}
| main_interests = जियोलॉजी, [[फिजिक्स]], [[एन्थ्रोपोलॉजी]], [[समाज शास्त्र]], [[खगोलिकी]], [[रसायनशास्त्र]], [[इतिहास]], [[भूगोल]], [[गणित]], चिकत्सा, [[मनोबिज्ञान]], [[दर्शनशास्त्र|फिलासफी]], [[इस्लामी थियोलॉजी|थियोलॉजी]]
| notable_ideas =
| notable_works = ''The Remaining Signs of Past Centuries'', ''Gems'', ''[[किताब-उल-हिंद]]'', ''The Mas'udi Canon'', ''Understanding Astrology''
| influences =
| influenced =
}}
'''अबू रेहान मुहम्मद इब्न अहमद अल-बिरूनी''', जिनका के आमतौर पर '''अल-बरूनी''' कहल जाला, ({{c.|lk=no|973|1050}}){{sfn|Bosworth|2000}} [[ख़्वारिज़्म|ख़्वारिज़्म क्षेत्र]] के [[ईरान|ईरानी मूल]] के<ref>{{harvnb|Strohmaier|2006|p=112}}<br>{{harvnb|MacKenzie|2000}}<br>{{harvnb|Curtis|Stewart|2009|p=85}}<br>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |date=3 May 2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-99637-9 |page=142 |url=https://books.google.com/books?id=xyluDwAAQBAJ&pg=PA142 |language=en}}<br>{{Cite book |url={{google books |plainurl=y |id=7JmpQwAACAAJ}} |title= The Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods. Vol |date=1968 |publisher= [[Cambridge University Press]] |language=en |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) |editor-first=J.A. |editor-last=Boyle |quote=Page 7: "The Iranian scholar al-Biruni says that the Khwarazmian era began when the region was first settled and cultivated, this date being placed in the early 13th-century BC)" page 141 "the Khwarazmian al-Biruni'"|pages=7–141}}<br>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=gRKOPwAACAAJ}}|title=The Golden Age of Persia|last=Frye|first=Richard Nelson|date=February 2000|publisher=Phoenix Publishing, Incorporated|isbn=978-0-7538-0944-0|language=en|quote="The contribution of Iranians to Islamic mathematics is overwhelming. ..The name of Abu Raihan Al-Biruni, from Khwarazm, must be mentioned since he was one of the greatest scientists in World History"}}<br>{{cite book |last1=Panaino |first1=Antonio |title=Erexsha'a death or self sacrifice |date=27 October 2021 |publisher=Mimesis |isbn=978-88-575-8526-0 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=XJlKEAAAQBAJ&pg=PA32 |language=it}}</ref> महान बिद्वान आ बहुबिद्याविद (पॉलीमैथ) रहलें। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के प्रमुख बिद्वानन में गिनल जालें। अल-बरूनी के तुलनात्मक धर्म बिज्ञान के जनक, आधुनिक भू-मापन (जियोडेसी) के जनक, भारतबिद्या ([[इंडोलॉजी]]) के संस्थापक आ पहिला मानवविज्ञानी (एंथ्रोपोलॉजिस्ट) के रूप में सम्मान दिहल जाला।{{sfn|Ahmed|1984|pp=9{{ndash}}10}}
अल-बरूनी के [[फिजिक्स]], [[गणित]], [[खगोलिकी]] आ [[प्राकृतिक बिज्ञान]] पर गहिरा ज्ञान रहे। एकरे साथे ऊ [[इतिहासकार]], क्रोनोलॉजिस्ट आ [[भाषा बिज्ञान|भाषाविज्ञानी]] के रूप में भी प्रसिद्ध रहलें। ऊ अपना समय के लगभग सभे प्रमुख बिज्ञानन के अध्ययन कइलें आ ज्ञान के अनेक क्षेत्रन में अपना रिसर्च खातिर भरपूर सम्मान आ संरक्षण प्राप्त कइलें। राजा-महाराजा आ समाज के प्रभावशाली लोग अल-बरूनी के अनुसंधान के आर्थिक सहायता देत रहे आ अलग-अलग प्रोजेक्ट पर काम करे खातिर उनकर सहयोग लेत रहे। अल-बिरूनी खुद बहुत प्रभावशाली विद्वान रहलें, बाकिर ऊ दुसरे देशन के विद्वानन, खासकर [[अरस्तू]] आ अन्य [[प्राचीन यूनानी दर्शन|प्राचीन यूनानी दार्शनिकन]] के विचार से भी प्रभावित रहलें। दर्शन के अध्ययन के दौरान ऊ यूनानी विद्वानन के रचना से प्रेरणा लिहलें।
अल-बेरूनी एगो प्रतिभाशाली भाषाविद् रहलें। ऊ [[ख़्वारिज़्मी]], [[फ़ारसी]], [[अरबी]] आ [[संस्कृत]] भाषा में निपुण रहलें। एकरे अलावा उनकरा [[यूनानी]], [[हिब्रू]] आ [[सीरियाई भाषा]] के ज्ञान रहल। ऊ अपना जिनगी के अधिकतर समय [[गजनी]] में बितवलन, जे ओह समय [[गजनवी साम्राज्य]] के राजधानी रहे। आज ई शहर अफ़गानिस्तान के बिचला-पूरबी हिस्सा में स्थित बा। 1017 ई. में अल बरूनी [[भारतीय उपमहादीप]] के यात्रा कइलें। भारत में ओह जमाना में प्रचलित [[हिंदू धर्म]] आ संस्कृति के गहराई से अध्ययन करे के बाद ऊ ''[[तारीख़ अल-हिंद]]'' (मने कि "भारत के इतिहास") नाम के प्रसिद्ध ग्रंथ लिखलें।
अल बरूनी अपना समय के सबसे निष्पक्ष विद्वानन में गिनल जालें। ऊ अलग-अलग देशन के रीति-रिवाज, विश्वास आ धर्म के बिना पक्षपात के वर्णन कइलें। 11वीं सदी के भारत के बारे में उनकर सटीक आ निष्पक्ष विवरण खातिर विद्वान लोग उनकरा के "अल-उस्ताद" (अर्थात "महान गुरु") के उपाधि दिहलस।
== जिनगी ==
अल-बरूनी अपना जीवन के पहिलका पच्चीस बरिस [[ख़्वारिज़्म]] में बितवलन। एहिजा ऊ इस्लामी न्यायशास्त्र, धर्मशास्त्र, व्याकरण, गणित, खगोल विज्ञान, चिकित्सा आ दर्शनशास्त्र के पढ़ाई कइलें। एकरे साथे ऊ खाली भौतिक विज्ञान में ही ना, बल्कि लगभग सभे प्रमुख विज्ञान के क्षेत्र में भी गहिरा रुचि लिहलें। ख्वारज़्मी भाषा, जे अल-बरूनी के मातृभाषा रहे, इस्लाम के आगमन के बाद भी एह इलाका में कई सौ बरिस तक बोलल जात रहे। बाद में एह क्षेत्र के धीरे-धीरे तुर्कीकरण भइल, लेकिन प्राचीन ख्वारज़्म के कुछ सांस्कृतिक परंपरा तबो बचल रहल। एह बात से ई मानल जा सकेला कि अल-बिरूनी जइसन असाधारण विद्वान, जिनका लगे अनेक विषय के गहिर ज्ञान रहे, ओह इलाका के समृद्ध सांस्कृतिक माहौल में ही तैयार भइल रहलें।
अल-बरूनी अफ़्रीग़िद शासक वंश के समर्थक रहलें। जब 995 ईस्वी में मामूनी वंश अफ़्रीग़िद लोग के हटा के सत्ता पर आ गइल, त अल-बिरूनी अपना मातृभूमि छोड़ के [[बुखारा]] चल गइलें। ओह समय बुखारा पर सामानी शासक मंसूर द्वितीय, जे नूह द्वितीय के बेटा रहलें, के शासन रहे। अल-बरूनी के प्रसिद्ध विद्वान [[इब्न सीना]] (अविसेना) से चिठ्ठी-पत्री होखल करे। एह दुनो महान विद्वान के बीच कई विषय पर विचार-विमर्श भइल, आ ओह बातचीत के कुछ लिखित अभिलेख आजुओ उपलब्ध बाड़ें।
998 ईस्वी में अल बरूनी तबरिस्तान के ज़ियारिद शासक क़ाबूस (शासनकाल: 977–981 आ 997–1012 ईस्वी) के दरबार में गइलें। ओहिजा रहत ऊ अपना पहिलका महत्वपूर्ण किताब ''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'' लिखलें। एह किताब में इतिहास आ वैज्ञानिक कालक्रम के विस्तार से चर्चा कइल गइल बा। एकर अंग्रेजी अनुवाद ''क्रोनोलॉजी ऑफ एंशिएंट नेशंस'' (प्राचीन राष्ट्रन के कालक्रम) आ ''वेस्टिजेज ऑफ द पास्ट'' (अतीत के अवशेष) के नाम से जानल जाला। मानल जाला कि ई किताब लगभग 1000 ईस्वी में लिखल गइल रहे, हालाँकि बाद में अल बरूनी एह में कुछ संशोधनो कइलन। एह दौरान ऊ बावंदिद शासक अल-मर्जुबान के दरबार में भी गइल रहलन।जब ई साफ हो गइल कि अफ़्रीग़िद वंश के शासन पूरा तरीका खतम हो चुकल बा आ मामूनी वंश अब ख्वारिज्म पर मजबूती से राज करत बा, तब बरूनी मामूनी शासक लोग से मेल-जोल बना लिहलें। ओह समय गुरगंज (जे ख्वारज़्म में स्थित रहे) के दरबार धीरे-धीरे प्रसिद्ध हो रहल रहे, काहेकि ओहिजा बहुत प्रतिभाशाली वैज्ञानिक आ विद्वान एक जगह जुटत रहलें।
==भौतिक बिज्ञान==
बरूनी मध्यकालीन मैकेनिक्स में [[साइंटिफिक मेथड]] के इस्तेमाल के बढ़ावा देवे वाला प्रमुख बिद्वान लोगन में से रहलें। ऊ घनत्व (डेंसिटी) मापे खातिर एक्सपेरिमेंट पर आधारित तरीका डेवलप कइलें। एह काम खातिर ऊ एक किसिम के हाइड्रोस्टैटिक तरजूई (पानी के सिद्धांत पर काम करे वाला विशेष तरजूई) के इस्तेमाल कइलन। बरूनी के ई तरीका बहुत सटीक रहे, जवना के मदद से ऊ कीमती धातु, रत्न, आ इहाँ तक ले कि हवो के घनत्व मापे में सफल भइलें। ऊ पृथ्वी के त्रिज्या (रेडियस) निकाले खातिर एगो एक्सपेरिमेंट आधारित तरीका अपनवलें। एह खातिर ऊ पहाड़ के चोटी से क्षितिज के उन्नयन कोण मापलें आ ओकर तुलना नजदीक के समतल मैदान से देखल गइल क्षितिज के उन्नयन कोण से कइलें।
घनत्व मापे के तरीका विकसित करे के अलावा, अल-बरूनी घनत्व के विषय पर बिस्तार से लिखलें। ऊ घनत्व के अलग-अलग प्रकार आ ओह लोग के मापे के तरीका के भी समझवलें। एह विषय पर उनकर काम बाद के बैज्ञानिक अध्ययन पर बहुत गहिरा परभाव डललस।
== खगोल बिद्या आ ज्योतिष ==
[[File:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|अल बरूनी के खगोल बिद्या पर एगो फ़ारसी रचना से लिहल चित्र जेह में [[सुरुज]] के संघे [[चंद्रमा]] के अलग-अलग कला सभ के ब्याख्या कइल गइल बाटे।]]
अल-बरूनी द्वारा लिखल 146 गो किताबिन में से 95 गो किताब खगोल विज्ञान, गणित आ एह से जुड़ल विषय, जइसे गणितीय भूगोल, पर आधारित रहल। ऊ इस्लामी स्वर्ण युग के समय जीयलें। ओह दौर में अब्बासी ख़लीफ़ा लोग खगोल विज्ञान के शोध के बढ़ावा देत रहे। एकर कारण खाली वैज्ञानिक जिज्ञासा ना रहे, बल्कि एकर धार्मिक महत्व भी रहे। इस्लाम में इबादत आ नमाज़ सही तरीका से करे खातिर पवित्र स्थानन के सही दिशा के जानकारी जरूरी मानल जाला, आ ई दिशा के सही-सही पता खगोलीय आँकड़वने के मदद से लगावल जा सके ला।
अल-बरूनी अपना प्रसिद्ध ग्रंथ ''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'' (''किताब उल हिंद'') में [[भारतीय ज्योतिष]] (भारतीय खगोल बिद्या) पर बिस्तार से टिप्पणी लिखलें। एह ग्रंथ के बहुत हिस्सा [[आर्यभट]] के रचना के अनुवाद आ व्याख्या पर आधारित रहल। एहिजे अल-बरूनी ईहो दावा कइलें कि ऊ पृथ्वी के घूर्णन (अपना धुरी पर घूमे) से जुड़ल प्रश्न के समाधान अपना एगो खगोल विज्ञान संबंधी ग्रंथ ''मिफ्ताह इल्म अल-हयअ'' (खगोल विज्ञान के कुंजी) में दे चुकल रहलें। हालाँकि, ई ग्रंथ आज उपलब्ध नइखे।
अल-बरूनी अपना प्रमुख खगोलीय ग्रंथ ''क़ानून मसऊदी'' में ई बतवलें कि [[टॉलेमी]] के मत के विपरीत, सूरज के अपसौर (आकाश में ओकरा उच्चतम स्थिति) स्थिर ना होकर समय के साथ बदलत रहेला। अल-बिरूनी [[एस्ट्रोलेब]] पर एगो अलग ग्रंथ भी लिखलें, जवना में ई यंत्र के इस्तेमाल करके समय पता करे आ भूमि सर्वेक्षण में चतुर्थांश यंत्र (क्वाड्रेंट) के रूप में उपयोग करे के तरीका समझवले बाड़ें। एह ग्रंथ में आठ गो गियर वाला एगो यंत्र के चित्र भी मिलेला, जवना के बाद में विकसित भइल मुस्लिम एस्ट्रोलेब आ घड़ी के प्रारंभिक रूप मानल जाला।
बहुत बाद में, 1749 ईस्वी में डनथॉर्न अल-बिरूनी द्वारा दर्ज कइल गइल सूर्यग्रहण से जुड़ल आँकड़ा के इस्तेमाल करके चंद्रमा के त्वरण निर्धारित करे में मदद लिहलें। एकरे साथे, विषुव (इक्विनॉक्स) के समय आ ग्रहण से संबंधित अल-बरूनी के दिहल आँकड़ा के पृथ्वी के अतीत के घूर्णन के अध्ययन में भी उपयोग कइल गइल।
==धर्म के इतिहास==
अल-बरूनी के धर्म के इतिहास के सबसे महत्वपूर्ण मुस्लिम बिद्वान लोगन में गिनल जाला। [[तुलनात्मक धर्म अध्ययन]] के क्षेत्र में ऊ अगुआ विद्वान मानल जालें। ऊ जरथुस्त्र धर्म, यहूदी धर्म, हिंदू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म आ इस्लाम समेत कई धर्म के गहराई से अध्ययन कइलें आ उनकर आपस में तुलनो कइलें।
अल-बिरूनी [[इस्लाम]] के सबसे श्रेष्ठ धर्म मानें। उनका अनुसार, अलग-अलग धर्म आ संस्कृति के तुलना करे से ई समझल जा सकेला कि इस्लाम के व्यवस्था दूसर अउरी धर्मन के रीति-रिवाज से कइसे अलग बा। हालाँकि, एकरे साथे ऊ दुसरे संस्कृति आ धर्म सभ के कई बातन के खुला मन से सरहबो कइलें। कवनो धर्म पर अपना निष्कर्ष देवे से पहिले ऊ अक्सर ओह धर्म के पवित्र ग्रंथन से सीधे कोटेशन देवे के कोसिस करें। उनकर कोसिस ई रहे कि हर धर्म के ओह धर्म के अपना नजरिया से समझल जाव, ना कि खाली ओकरा के गलत साबित करे के कोसिस कइल जाव। अल-बिरूनी के मान्यता रहे कि दुनिया के सभे संस्कृति एक-दूसरा से जुड़ल बाड़ी स, काहेकि सभे मानव समाज के रचना हई। एह कारण, चाहे अलग-अलग संस्कृति एक-दूसरा से कतनो अलग किसिम के काहे ना लागे, तबो सभ में एगो साझा मानवीय आधार मौजूद बा।
अल-बिरूनी [[हिंदू समाज]] के दू वर्ग में बाँटलें—शिक्षित आ अशिक्षित। उनका अनुसार, शिक्षित हिंदू [[एकेश्वरवाद]] में विश्वास रखेलें। ऊ मानेलें कि भगवान एके बा, अनादि, अनंत आ सर्वशक्तिमान, आ [[मूर्ति-पूजा]] के अस्वीकार करे लें। दुसरा ओर, अशिक्षित लोग अनेक देवी-देवता के मूर्ति के पूजा करे ला। हालाँकि, अल-बिरूनी इहो बात लिखलन कि भगवान के मनुष्य जइसन रूप में माने के धारणा खाली कुछ हिंदूए लोग में ना, बलुक कुछ मुसलमान समूह, जइसे जबरिया, में भी मिले ला।
==एंथ्रोपोलॉजी==
अल-बरूनी [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के लोग, उनकर रीति-रिवाज, संस्कृति आ धर्म के बारे में बहुत बिस्तार से लिखलें। विद्वान अकबर एस. अहमद के हिसाब से, अल-बरूनी के अध्ययन के तरीका आज के आधुनिक एंथ्रोपोलॉजिस्ट (मानवविज्ञानी) लोग से बहुत मिलत-जुलत रहे। ऊ जवन समाज के अध्ययन करत रहलें, ओह लोग के बीच रहके उनकर जीवन के बारीकी से देखत रहलें, उनकर भाषा सीखत रहलें आ उनकर मूल ग्रंथ के पढ़त रहलें। एह अध्ययन के आधार पर ऊ अपना निष्कर्ष निष्पक्षता आ वस्तुनिष्ठता के साथ प्रस्तुत कइलें आ अलग-अलग संस्कृति के आपस में तुलनो कइलन। एही कारण अकबर एस. अहमद के मत बा कि अल-बरूनी के दुनिया के पहिलका एंथ्रोपोलॉजिस्ट मानल जा सकेला। हालाँकि, कुछ दूसर बिद्वान लोग एह मत से सहमत ना बाटे। ओह दुसरहा लोगन के बिचार बा कि परंपरागत अर्थ में अल-बरूनी के मानवविज्ञानी कहल ठीक ना होई, भलहीं उनुकर अध्ययन-पद्धति में मानवविज्ञान के कई महत्वपूर्ण विशेषता मौजूद बाड़ी स।
== धार्मिक नजरिया ==
अल-बरूनी [[इस्लाम|मुस्लिम धर्म]] के समालोचनात्मक चिंतक रहलें। अपना अध्ययन में ऊ 'अक्ल' (तर्क) आ 'नक्ल' (धार्मिक ग्रंथन से मिलल ज्ञान), दुनु के एक साथे महत्व देत रहलें। इस्लाम में उनुकर बिस्वास रहल हालाँकि, ऊ ओह लोगन में शामिल रहलन जे ई माने की अल्लाह के करीब पहुँचे खातिर ओकर रचना के नजदीकी से बूझल जरूरी बाटे।{{sfn|Scheppler|2006|p=8}}
अल-बरूनी कतहूँ साफ-साफ ई ना बतवलें कि ऊ सुन्नी रहलें कि शिया। ऊ खाली अपना के मुसलमान कहले बाड़ें। इतिहासकार वाल्टर जे. फिशेल के अनुसार, अल-बरूनी "सबसे महान मुस्लिम हिब्रूइस्ट"{{efn|इस्लाम के अइसन बिद्वान लोग के हिब्रूइस्ट कहल जाला जे लोग कुरआन आ हदीस के ब्याख्या करे में हिब्रू धर्म-ग्रंथ सभ, जइसे कि हिब्रू बाइबिल, तौरात आ इंजील के मदद लेवे ला।}} रहलें।
यासिर क़ाधी के अनुसार, अल-बरूनी हदीस समर्थक (प्रो-हदीस) ना रहलें, बल्कि ऊ हदीसन के प्रति समालोचनात्मक नजरिया रखे वाला ब्यक्ति रहलें। जवन हदीस बिज्ञान से मेल ना खाए, अल-बरूनी ओकरा के स्वीकार ना करत रहलें। उदाहरण खातिर, आशूरा के रोजा से जुड़ल एगो हदीस—जे सहीह अल-बुखारी में मिलेला—के ऊ ऐतिहासिक आ बैज्ञानिक आधार पर अस्वीकार कइलें। उनका अनुसार, हिजरत के दुसरका बरिस में मुहर्रम के दसवाँ दिन (आशूरा) यहूदी धर्म के योम किप्पुर (तिशरी महीना के दसवाँ दिन) के साथ एके दिन ना पड़ सकेला। एह बात के साबित करे खातिर ऊ खगोलीय आ ऐतिहासिक गणना के सहारा लिहलें। एह से उनका मत में ई दावा कि पैगंबर मुहम्मद यहूदी लोग के रोजा देखके आशूरा के रोजा रखलें, ऐतिहासिक आ खगोलीय दृष्टि से सही नइखे।
अल-बरूनी अबू बकर, उमर इब्न अल-खत्ताब, उस्मान इब्न अफ्फान, अली इब्न अबी तालिब आ हसन इब्न अली के खलीफा मानत रहलें। जबकि उमय्यद शासकन के ऊ राजा आ अब्बासी शासकन के इमाम कहत रहलें। अल-बरूनी मुताज़िला मत के विरोध में फैलावल गइल गलत आरोपन के खंडन कइलें आ ओह लोग के पक्ष में तर्क दिहलें। ऊ सूफी मत के कई ठे बिचारन के आलोचनो कइलें।
अल-बरूनी जेतना साफ़-साफ़ रूप से इस्लाम के ना स्वीकार करे जोग मान्यता सभ के खारिज करत रहलें, ओतने साफ़ तरीका से रूप से ऊ दुसर धर्मन, खास करके ईसाई धर्म, के अनुचित आलोचना के विरोधो करत रहलें। हालाँकि ऊ ईसाई धर्म में मानल जाए वाली ट्रिनिटी (Trinity) के सिद्धांत के आलोचना कइलें, काहें से कि उनकर मानल ई रहे कि तौरात आ इंजील में "पिता" आ "पुत्र" शब्द के इस्तेमाल कई जगह प्रतीकात्मको अर्थन में भइल बा, खाली भर शाब्दिके अर्थ में नाहीं।
== रचना सभ ==
अल बरूनी के अधिकतर रचना सभ [[अरबी भाषा]] में लिखल गइल बा। हालाँकि, मानल जाला कि ऊ किताब अल-तफ़हीम के [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आ अरबी, दुनो भाषा में लिखलें, जे ई बतावेला कि दुनो भाषा पर उनकर समान रूप से अच्छा अधिकार रहे। जब बरूनी अपना जीवन के 65वाँ चंद्र बरिस (लगभग 63वाँ सौर बरिस, यानी 1036 ईस्वी) तक पहुँचलें, तब ऊ अपना लिखल किताब आ रचना सभ के एगो लिस्ट खुदे तइयार कइलें। एह लिस्ट में कुल 103 गो रचना सभ के जिकिर बा, जिनहन के ऊ 12 गो विषय में बाँटलन। एह विषयन में [[खगोलिकी|खगोल विज्ञान]], [[गणितीय भूगोल]], गणित, [[फलित ज्योतिष]] से जुड़ल गणना आ ग्रहन के स्थिति (आस्पेक्ट्स - जनमकुंडली में), खगोलीय यंत्र, कालक्रम (क्रोनोलॉजी), [[पुच्छल तारा|धूमकेतु]], एगो अइसन श्रेणी जेकरे बिसय के कवनो नाँव ना दिहलें, ज्योतिष, संस्मरण आ रोचक घटना, धर्म, आ अइसन किताब शामिल रहलीं जे बाद में उनकर खुदे कि लगे उपलब्ध ना रह गइल रहलीं। नीचे इनहन के पूरा लिस्ट दिहल जा रहल बाटे:
=== लिस्ट ===
{| class="wikitable sortable"
! अरबी नाम (देवनागरी लिप्यंतरण)
! अरबी लिपि
! अंग्रेज़ी नाम
! विषय
|-
| '''''तहक़ीक़ मा लि-ल-हिन्द'''''
| تحقيق ما للهند من مقولة معقولة في العقل أو مرذولة
| ''A Critical Study of What India Says, Whether Accepted by Reason or Refused'' (''Kitāb al-Hind'', ''Indica'', ''Alberuni's India'')
| भारत के धर्म, दर्शन, संस्कृति, समाज आ ज्ञान-परंपरा के व्यापक अध्ययन।
|-
| '''''किताब अल-तफ़हीम लि-अवाइल सिना'अत अल-तनजीम'''''
| كتاب التفهيم لأوائل صناعة التنجيم
| ''Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology'' (''Understanding Astrology'')
| ज्योतिष, गणित आ खगोल विज्ञान के परिचय; प्रश्न–उत्तर शैली में लिखल ग्रंथ। ई अरबी आ फ़ारसी दुनो भाषा में उपलब्ध बा।
|-
| '''''अल-आसार अल-बाक़िया अन अल-क़ुरून अल-खालिया'''''
| الآثار الباقية عن القرون الخالية
| ''The Remaining Signs of Past Centuries'' (''Kitab al-Āthār al-Bāqīyah ‘an al-Qurūn al-Khālīyah'')
| अलग-अलग सभ्यता के पंचांग (कैलेंडर) के तुलनात्मक अध्ययन; एह में इतिहास, गणित, खगोल विज्ञान आ सांस्कृतिक कालक्रम से जुड़ल जानकारी बा।
|-
| '''''क़ानून मसऊदी'''''
| قانون مسعودي
| ''The Mas'udi Law''
| खगोल विज्ञान, भूगोल आ अभियंत्रण (इंजीनियरिंग) पर आधारित विश्वकोश।
|-
| —
| —
| ''Pharmacy''
| औषधि, दवाई आ औषधीय पदार्थ (फार्मेसी)।
|-
| '''''अल-जमाहिर फी मआरिफ़त अल-जवाहिर'''''
| الجماهر في معرفة الجواهر
| ''Gems''
| खनिज, रत्न आ भूविज्ञान।
|-
| —
| —
| ''A History of Mahmud of Ghazni and His Father''
| महमूद ग़ज़नवी आ उनका पिता के इतिहास।
|-
| —
| —
| ''A History of Khwarezm''
| ख्वारज़्म के इतिहास।
|-
| '''''रिसाला लि-अल-बिरूनी'''''
| رسالة للبيروني
| ''Risālah li-al-Bīrūnī'' (''Epître de Berūnī'')
| पत्र (रिसाला) या विद्वत् निबंध; विषय निश्चित रूप से ज्ञात नइखे।
|}
== देन आ विरासत ==
[[File:Persian Scholar pavilion in Vienna UN (Biruni) (cropped).jpg|thumbnail|upright=0.75|वियना में यूनाइटेड नेशंस के ऑफिस के सोझा लागल अल बरूनी के मुर्ती]]
अल बरूनी के निधन के बाद उनका काम पर ना त आगे खास रिसर्च भइल आ ना बाद के विद्वान लोग उनकर रचना के अधिक जिकिर कइल। कई सदी बाद, जब [[ब्रिटिश राज]] के समय [[भारत के इतिहास]] आ संस्कृति के अध्ययन में फेर से रुचि बढ़ल, तब भारत पर लिखल अल बरूनी के रचना के दोबारा पढ़ल आ अध्ययन कइल गइल।<ref name="bbc">{{cite web |title=Al-Biruni |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00smnlk |website=In Our Time |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=5 मार्च 2023 |format=Radio broadcast}}</ref>
अल बरूनी के सम्मान में [[चंद्रमा]] पर स्थित एगो [[चंद्रमा के क्रेटर|क्रेटर]] के नाम अल-बरूनी रखल गइल बा।<ref name=GPN>{{gpn|146|Al-Biruni}}</ref> ''9936 अल-बरूनी'' एस्टेरॉयड के नाम भी उनका सम्मान में रखल गइल बा। अंटार्कटिका में स्थित बरूनी टापू के नाँव इनहीं के नाँव पर रखल गइल बा। [[ईरान]] में हर साल अल बरूनी के जनमदिन पर सर्वे इंजीनियर लोग के सम्मानित कइल जाला; सर्वे इंजीनियर दिवस के रूप में मनावल जाला।<ref>{{cite web |title=Remembering al-Biruni, the most original polymath in Islamic world |url=https://nournews.ir/en/news/150675/Remembering-al-Biruni,-the-most-original-polymath-in-Islamic-world |website=nournews |access-date=8 July 2026 |language=en}}</ref>
जून 2009 में ईरान वियना में स्थित संयुक्त राष्ट्र कार्यालय के एगो मंडप (पैविलियन) भेंट कइलस। मंडप वियना इंटरनेशनल सेंटर के केंद्रीय स्मारक प्रांगण में स्थापित बा। "स्कॉलर्स पैविलियन" नाम के एह मंडप में ईरान के चार गो महान विद्वान—[[इब्न सीना]] (अविसेना), अबू रैहान अल-बरूनी, ज़करिया राज़ी (रहेज़) आ [[उमर ख़य्याम]]—के मुर्ती लगावल गइल बा।<ref name="Uni">{{cite web |title=Monument to Be Inaugurated at the Vienna International Centre, 'Scholars Pavilion' donated to International Organizations in Vienna by Iran |url=https://unis.unvienna.org/unis/en/pressrels/2009/unisvic167.html |publisher=United Nations Information Service Vienna |access-date=11 September 2016 |date=5 June 2009}}</ref>
== इहो देखल जाय ==
* ''[[किताब-उल-हिंद|किताब-उल-हिंद]]'' भा ''अल-बरूनी के भारत''
* [[इब्न सीना]] (अविसेना)
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== ग्रंथ ==
* <!-- {{sfn|Scheppler|2006|p=}}-->{{cite book |last=Scheppler |first=Bill |title=Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century |publisher=The Rosen Publishing Group, Inc |date=15 January 2006 |isbn=978-1-4042-0512-3 |url=https://books.google.co.in/books?id=Qm-nUvJVlUUC&lpg=PA6&ots=vyZfh5gt78&dq=Al-Biruni&lr&pg=PA8#v=onepage&q=Al-Biruni&f=false |access-date=4 August 2026}}
== बाहरी कड़ी ==
{{sister project links||d=Q11826|c=Category:Abu Rayhan al-Biruni|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=Author:Abu Rayhan Biruni|wikt=no|species=no}}
* [https://dn760009.eu.archive.org/0/items/in.ernet.dli.2015.403160/2015.403160.India-Al.pdf भारत : अल बिरूनी] (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), नेशनल बुक ट्रस्ट से छपल पूरा किताब।
* [https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1744/1/12-allbaruni-ka-bharat-agman.pdf अलबरूनी का भारत], सन्तराम बी. ए. (किताब उल हिंद का हिंदी अनुवाद), इंडियन प्रेस, [[इलाहाबाद]] से छपल पूरा किताब।
* [https://www.bbc.com/hindi/institutional-54585844 अल-बेरूनी: समय को 'क़ैद करने' की कोशिश करने वाले वैज्ञानिक, जिन्हें भारतीय सभ्यता में रुचि थी], बीबीसी हिंदी क एगो स्टोरी।
* [http://www.albiruni.nl/ The works of Abu Rayhan (al-)Biruni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506202554/http://www.albiruni.nl/ |date=2017-05-06 }} – manuscripts, critical editions, and translations compiled by Jan Hogendijk
* Digitized facsimiles of works by al-Biruni at the British Library:
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 {{transliteration|ar|al-Qanūn al-Masʿūdī}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025228/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002753773&indx=1&recIds=IAMS032-002753773&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope:(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=biruni&dum=true&dstmp=1676479606086 |date=26 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 {{transliteration|ar|Kitāb al-tafhīm li-awā’īl ṣinā‘at al-tanjīm}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065502/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002746985&indx=1&recIds=IAMS032-002746985&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=kitab%20al-tafhim&dum=true&dstmp=1676481604659 |date=14 March 2023 }}
:* the [https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BL%29&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the {{transliteration|ar|Kitāb istī‘āb al-wujūh al-mumkinah fī ṣan‘at al-asṭurlāb}} ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314065443/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS032-002360260&indx=3&recIds=IAMS032-002360260&recIdxs=2&elementId=2&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A(BL)&mode=Basic&vid=IAMS_VU2&srt=rank&tab=local&vl(freeText0)=B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB%2C%20Mu%E1%B8%A5ammad%20ibn%20A%E1%B8%A5mad&dum=true&dstmp=1676481935090the |date=14 March 2023 }}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:इंडोलॉजिस्ट]]
[[श्रेणी:इतिहासकार]]
[[श्रेणी:भूगोलवेत्ता]]
[[श्रेणी:अरब भूगोलवेत्ता]]<!-- ईरानी होख्ले की बावजूद भूगोल के इतिहास में इनका के अरब जुग के भूगोलवेत्ता सभ में रख के पढ़ल जाला -->
[[श्रेणी:मध्यजुग के दार्शनिक]]
[[श्रेणी:मुसलमान बिद्वान]]
[[श्रेणी:पॉलीमैथ]]
dm6d0nzodvc2pg1qu8r374yw07wox8r
रामायण: भाग 1 (2026 के फिलिम)
0
101364
804038
803740
2026-08-04T21:38:30Z
CommonsDelinker
94
Removing [[:c:File:Ramayana_2026.jpg|Ramayana_2026.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:CSD#F1|F1]]: Clear copyright violation.
804038
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox film
| name = रामायण: भाग एक
| image =
| director = [[नितेश तिवारी]]
| screenplay = {{plainlist|
* [[श्रीधर राघवन]]
* नितेश तिवारी
}}
| based_on = {{Based on|''[[रामायण]]''|[[वाल्मीकि]]}}
| producer = {{plainlist|
* [[नमित मल्होत्रा]]
* [[यश (एक्टर)|यश]]
}}
| starring = {{plainlist|
* [[रणबीर कपूर]]
* [[साई पल्लवी]]
* [[सनी देओल]]
}}
| music = {{plainlist|
* [[हांस ज़िमर]]
* [[ए. आर. रहमान]]
}}
| studio = {{plainlist|
* प्राइम फोकस स्टूडियोज
* मॉन्स्टर माइंड क्रिएशंस
}}
| distributor = {{plainlist|
* [[सोनी पिक्चर्स रिलीजिंग]] (वैश्विक)
* [[धर्मा प्रोडक्शंस]] (उत्तर भारत)
}}
| released = {{Film date|2026|11|6|df=y}}
| country = भारत
| language = हिंदी
}}
'''''रामायण: भाग 1''''' एगो आगे आवे वाली हिंदी भाषा के भारतीय महाकाव्यात्मक पौराणिक फिलिम ह, जे [[वाल्मीकि|महर्षि वाल्मीकि]] के रचल [[संस्कृत]] [[महाकाव्य]] [[रामायण]] भा [[रामकथा]] पर आधारित बा। एह फिलिम के निर्माण नमित मल्होत्रा, चार्ल्स रोवेन आ यश मिलके डीएनईजी, प्राइम फोकस स्टूडियोज, एटलस एंटरटेनमेंट आ मॉन्स्टर माइंड क्रिएशंस के बैनर तले कइले बाड़ें। फिलिम के डाइरेक्शन [[नितेश तिवारी]] कइले बाड़ें, जबकि स्क्रीनप्ले ऊ श्रीधर राघवन के साथे मिलके लिखले बाड़ें। ई प्लान के मोताबिक दू-भाग वाली फिलिम सिरीज के पहिलका भाग ह।
एह फिलिम में [[रणबीर कपूर]], [[साई पल्लवी]], [[सनी देओल]], [[काजल अग्रवाल]], रकुल प्रीत सिंह, [[विवेक ओबेरॉय]], कुणाल कपूर, आदिनाथ कोठारे, [[अरुण गोविल]], इंदिरा कृष्णन आ [[लारा दत्ता]] समेत कई गो प्रमुख कलाकार लोग शामिल बाड़ें।
एह प्रोजेक्ट के घोषणा मई 2017 में वाल्मीकि रामायण पर आधारित लाइव-एक्शन फिलिम के रूप में भइल रहे। शुरू में निर्माता अल्लू अरविंद, नमित मल्होत्रा आ मधु मंटेना एकरा के तीन भाग में बनावे के योजना बनवले रहलें। जुलाई 2019 में नितेश तिवारी आ रवि उदयावर संयुक्त निर्देशक के रूप में जुड़लें, जबकि श्रीधर राघवन विद्वान लोग आ पंडित लोग के मार्गदर्शन में पटकथा लिखे लागलें, ताकि मूल महाकाव्य के सांस्कृतिक प्रामाणिकता बनल रहे आ आधुनिक दर्शकन खातिर एकरा के उपयुक्त रूप में प्रस्तुत कइल जा सके। कई बरिस तक विकास आ स्क्रीनप्ले में सुधार के बाद एह प्रोजेक्ट के दू-भाग वाली फिलिम सिरीज के रूप में बदल दिहल गइल, जवना के डाइरेक्शन अकेले नितेश तिवारी कइलें। फिलिम के संगीत खातिर [[हांस ज़िमर]] आ [[ए. आर. रहमान]] मिलके काम करत बाड़ें। एह फिलिम के साथे हांस ज़िमर भारतीय फिलिम इंडस्ट्री में पहिलका बेर म्यूजिक देत बाड़ें।
फिलिम के शूटिंग अप्रैल 2024 में फिलिम सिटी, मुंबई में शुरू भइल आ जुलाई 2025 तक चलल। दू गो भाग मिला के एह प्रोजेक्ट के अंजादल लागत लगभग ₹4,000 करोड़ (लगभग 50 करोड़ अमेरिकी डॉलर) बतावल गइल बा, जवना चलते ई अब तक के सबसे महँग भारतीय फिलिम सभ में से एगो मानल जात बा। ''रामायण: भाग 1'' के रिलीज 8 नवंबर 2026 के तय कइल गइल बा, जे भारतीय तिहुआर [[दिपावली|दीपावली]] के मोका पर सिनेमाहाल सभ में देखावल जाई।
{{clear}}
{{Hindi-film-stub}}
bkf09k3bzxebcgax0igelyukou4o4o9
विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/अगस्त
4
101376
804037
804022
2026-08-04T19:21:49Z
NeechalBOT
7874
statistics
804037
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१-८-२०२६
|Pages = 82147
|dPages = 2
|Articles = 9172
|dArticles = 2
|Edits = 800695
|dEdits = 39
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40383
|dUsers = 9
|Ausers = 46
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२-८-२०२६
|Pages = 82158
|dPages = 11
|Articles = 9177
|dArticles = 5
|Edits = 800779
|dEdits = 84
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40387
|dUsers = 4
|Ausers = 46
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३-८-२०२६
|Pages = 82179
|dPages = 21
|Articles = 9180
|dArticles = 3
|Edits = 800918
|dEdits = 139
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40397
|dUsers = 10
|Ausers = 46
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =४-८-२०२६
|Pages = 82180
|dPages = 1
|Articles = 9181
|dArticles = 1
|Edits = 800945
|dEdits = 27
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40404
|dUsers = 7
|Ausers = 42
|dAusers = -4
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
6lsvlkklvd0ccx9l06kyj5avgrdskp8
उमर ख़य्याम
0
101409
804035
2026-08-04T18:12:31Z
SM7
3953
नया आधार लेख / अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुबाद कइ के
804035
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox scholar
| native_name = {{Nobold|{{lang|fa|عمر خیّام|rtl=yes}}}}
| image = File:Hakim Omar Khayam - panoramio.jpg|Hakim Omar Khayam - panoramio
| image_size = 250px
| caption = [[अबोलहसन सदीगी]] द्वारा बनावल खय्याम के मूर्ति, [[लालेह पार्क]], [[तेहरान]] में
| birth_date = 18 May 1048<ref name="Britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Omar-Khayyam-Persian-poet-and-astronomer |title=Omar Khayyam: Persian poet and astronomer |last1=Tikkanen|first1=Amy|date=28 February 2023|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=5 April 2023}}</ref><ref name="NasrRazavi">{{cite book |last1=Nasr |first1=S.H.|last2=Aminrazavi|first2=M.|last3= with the assistance of M. R. Jozi|author1-link=|author2-link= |title=An Anthology of Philosophy in Persia. Volume I: From Zoroaster to Omar Khayyam |url=https://books.google.com/books?id=O-vWAAAAMAAJ&q=An+Anthology+of+Philosophy+in+Persia.+Volume+I:+From+Zoroaster |date=2008|publisher=I.B. Tauris, in association with The Institute of Ismaili Studies London|location=London & New York|isbn=978-1-84511-541-8}}</ref>
| birth_place = [[निशापुर]], [[ग्रेटर खुरासान|खुरासान]], [[सल्जूक साम्राज्य]]
| death_date = 4 दिसंबर 1131 (उमिर 83 बरिस)<ref name="Britannica" /><ref name="NasrRazavi"/>
| death_place = निशापुर, खुरासान, सल्जूक साम्राज्य
| main_interests = {{cslist|[[मध्यकालीन इस्लामी गणित|गणित]]|[[मध्यकालीन इस्लामी दुनिया के खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्र]]|[[ईरानी फिलासफी]]|[[फारसी कविता]]}}
| influences = {{cslist|[[इब्न सीना]]|[[मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख्वारिज्मी|अल-ख्वारिज्मी]]|[[यूक्लिड]]|[[पर्गा के अपोलोनियस]]}}
| influenced = {{cslist|[[नासिर अल-दीन अल-तूसी|तूसी]]|[[अल-खाजिनी]]|[[निजामी अरूजी|समरकंद के निजामी अरूजी]]|[[हाफिज]]|[[सादिक हेदायत]]|[[आंद्रे जिद]]|[[जॉन वालिस]]|[[सक्केरी]]|[[एडवर्ड फिट्ज़जेराल्ड (कवि)|एडवर्ड फिट्ज़जेराल्ड]]|[[मॉरिस बुशोर]]|[[हेनरी काजालिस]]|[[ज्यां शापलैं]]|[[अमीन मालूफ]]}}
| honorific_prefix = [[हकीम (उपाधि)|हकीम]]
}}
'''उमर ख़य्याम'''{{efn|{{langx|fa|{{nq|عمر خیّام}}}}); {{IPA|fa|oˈmæɾ xæjˈjɒːm|}}; {{IPAc-en|k|aɪ|ˈ|j|ɑː|m|,_|k|aɪ|ˈ|j|æ|m}}}}{{efn|पूरा नाँव: '''Ghiyāth al-Dīn Abū al-Fatḥ ʿUmar ibn Ibrāhīm Nīshābūrī'''<ref name="Britannica"/><ref>{{Cite book |last1=Dehkhoda|first1=A.A.|author-link=|chapter=Khayyam|title=Dehkhoda Dictionary|location=Tehran|language=fa|chapter-url=https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-7 }}</ref> (18 May 1048 – 4 December 1131) ({{langx|fa| غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابورﻯ}})}} (1048–1131) फ़ारसी भाषा के ईरानी कवि, विद्वान आ बहुबिद्याविद ([[पॉलीमैथ]]) रहलें। ऊ [[गणित]], [[खगोलशास्त्र]], [[दर्शनशास्त्र]] आ [[फ़ारसी साहित्य]] में अपना महत्वपूर्ण योगदान खातिर जानल जालें। उमर ख़य्याम के जनम [[निशापुर]] (आज के [[ईरान]]) में भइल रहे। ऊ [[सल्जूक राज]] के शासनकाल में रहलें, लगभग ओही समय जब [[पहिलका क्रूसेड]] भइल रहे।
गणितज्ञ के रूप में उमर ख़य्याम सबसे पहिले तीसरा घात (घन) के सगरी बहुपद समीकरणन (थर्ड ऑर्डर पॉलीनॉमियल इक्वेशन) के सामान्य हल दू गो शंकु खंड (''कोनिक सेक्शन'') के कटान के जरिये बतवलें। एह तरीका के क्रेडिट बाद में अक्सरहा फ्रांसीसी गणितज्ञ आ फिलासफर [[रेने देकार्त]] के दे दिहल जाला, जबकि ख़य्याम ई तरीका बहुत पहिले बतवले रहलें। एकरा अलावा, अपना ग्रंथ "वृत्त के चउथाई भाग के विभाजन पर" में ऊ त्रिकोणमितीय सारणी के मदद से घन समीकरणन (क्यूबिक इक्वेशन) के लगभग संख्यात्मक हल निकाले के कोशिश भी कइलें। ख़य्याम [[यूक्लिड]] के ''पैरेलल एक्ज़ियम'' के गहिराई से समझे में भी महत्वपूर्ण योगदान दिहलें। आज जेकरा के साक्केरी चतुर्भुज कहल जाला, ओकरा के कई बेर ख़य्याम–साक्केरी चतुर्भुज भी कहल जाला, काहे कि उमर ख़य्याम 11<sup>वीं</sup> सदी में लिखल अपना ग्रंथ "रिसाला फी शरह मा अश्कला मिन मुसादरात किताब उक्लीदिस" (यूक्लिड के एक्ज़ियम सभ में कठिन बिंदु सभ के व्याख्या) में एह चतुर्भुज के वर्णन कइले रहलें।
खगोलशास्त्री के रूप में उमर ख़य्याम [[सौर बरिस]] के अवधि के बहुत अधिक सटीकता से गणना कइलें। ऊ [[जलाली कैलेंडर]] के रचना भी कइलें, जे एगो सौर कलेंडर ह। एह कलेंडर में 33 बरिस के बहुत सटीक अधिवर्ष (लीप) चक्र के व्यवस्था बा। बाद में ई कलेंडर आजकाल्ह इस्तेमाल होखे वाला ईरानी कलेंडर के आधार बनल, जे लगभग हजार बरिस बादो आजुओ इस्तेमाल में बा।
उमर ख़य्याम के नाँव से रुबाई (चार लाइन वाली कविता) के रूप में लिखल कई गो कविता भी जुड़ल बाड़ी। एह कविता सभ के संग्रह के ''रुबाइयत'' कहल जाला। अंग्रेजी भाषी दुनिया में ई कविता सबसे अधिक प्रसिद्ध [[एडवर्ड फ़िट्ज़जेराल्ड]] द्वारा 1859 में कइल गइल अंग्रेजी अनुवाद ''[[रुबाइयात ऑफ उमर ख़य्याम]]'' से भइल। एह अनुवाद के 19वीं सदी के आखिर में पूर्ववाद (Orientalism) के दौर में बहुत लोकप्रियता मिलल।
{{clear}}
== फुटनोट ==
{{notelist|group=नोट}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:ईरानी मुसलमान]]
[[श्रेणी:मुसलमान लोग]]
{{poet-stub}}
cw6nyjzmugnt2jxfwpo03siy0t1endp
804036
804035
2026-08-04T18:20:58Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:ईरानी नास्तिक]] जोड़ल गइल
804036
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox scholar
| native_name = {{Nobold|{{lang|fa|عمر خیّام|rtl=yes}}}}
| image = File:Hakim Omar Khayam - panoramio.jpg|Hakim Omar Khayam - panoramio
| image_size = 250px
| caption = [[अबोलहसन सदीगी]] द्वारा बनावल खय्याम के मूर्ति, [[लालेह पार्क]], [[तेहरान]] में
| birth_date = 18 May 1048<ref name="Britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Omar-Khayyam-Persian-poet-and-astronomer |title=Omar Khayyam: Persian poet and astronomer |last1=Tikkanen|first1=Amy|date=28 February 2023|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=5 April 2023}}</ref><ref name="NasrRazavi">{{cite book |last1=Nasr |first1=S.H.|last2=Aminrazavi|first2=M.|last3= with the assistance of M. R. Jozi|author1-link=|author2-link= |title=An Anthology of Philosophy in Persia. Volume I: From Zoroaster to Omar Khayyam |url=https://books.google.com/books?id=O-vWAAAAMAAJ&q=An+Anthology+of+Philosophy+in+Persia.+Volume+I:+From+Zoroaster |date=2008|publisher=I.B. Tauris, in association with The Institute of Ismaili Studies London|location=London & New York|isbn=978-1-84511-541-8}}</ref>
| birth_place = [[निशापुर]], [[ग्रेटर खुरासान|खुरासान]], [[सल्जूक साम्राज्य]]
| death_date = 4 दिसंबर 1131 (उमिर 83 बरिस)<ref name="Britannica" /><ref name="NasrRazavi"/>
| death_place = निशापुर, खुरासान, सल्जूक साम्राज्य
| main_interests = {{cslist|[[मध्यकालीन इस्लामी गणित|गणित]]|[[मध्यकालीन इस्लामी दुनिया के खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्र]]|[[ईरानी फिलासफी]]|[[फारसी कविता]]}}
| influences = {{cslist|[[इब्न सीना]]|[[मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख्वारिज्मी|अल-ख्वारिज्मी]]|[[यूक्लिड]]|[[पर्गा के अपोलोनियस]]}}
| influenced = {{cslist|[[नासिर अल-दीन अल-तूसी|तूसी]]|[[अल-खाजिनी]]|[[निजामी अरूजी|समरकंद के निजामी अरूजी]]|[[हाफिज]]|[[सादिक हेदायत]]|[[आंद्रे जिद]]|[[जॉन वालिस]]|[[सक्केरी]]|[[एडवर्ड फिट्ज़जेराल्ड (कवि)|एडवर्ड फिट्ज़जेराल्ड]]|[[मॉरिस बुशोर]]|[[हेनरी काजालिस]]|[[ज्यां शापलैं]]|[[अमीन मालूफ]]}}
| honorific_prefix = [[हकीम (उपाधि)|हकीम]]
}}
'''उमर ख़य्याम'''{{efn|{{langx|fa|{{nq|عمر خیّام}}}}); {{IPA|fa|oˈmæɾ xæjˈjɒːm|}}; {{IPAc-en|k|aɪ|ˈ|j|ɑː|m|,_|k|aɪ|ˈ|j|æ|m}}}}{{efn|पूरा नाँव: '''Ghiyāth al-Dīn Abū al-Fatḥ ʿUmar ibn Ibrāhīm Nīshābūrī'''<ref name="Britannica"/><ref>{{Cite book |last1=Dehkhoda|first1=A.A.|author-link=|chapter=Khayyam|title=Dehkhoda Dictionary|location=Tehran|language=fa|chapter-url=https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-7 }}</ref> (18 May 1048 – 4 December 1131) ({{langx|fa| غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابورﻯ}})}} (1048–1131) फ़ारसी भाषा के ईरानी कवि, विद्वान आ बहुबिद्याविद ([[पॉलीमैथ]]) रहलें। ऊ [[गणित]], [[खगोलशास्त्र]], [[दर्शनशास्त्र]] आ [[फ़ारसी साहित्य]] में अपना महत्वपूर्ण योगदान खातिर जानल जालें। उमर ख़य्याम के जनम [[निशापुर]] (आज के [[ईरान]]) में भइल रहे। ऊ [[सल्जूक राज]] के शासनकाल में रहलें, लगभग ओही समय जब [[पहिलका क्रूसेड]] भइल रहे।
गणितज्ञ के रूप में उमर ख़य्याम सबसे पहिले तीसरा घात (घन) के सगरी बहुपद समीकरणन (थर्ड ऑर्डर पॉलीनॉमियल इक्वेशन) के सामान्य हल दू गो शंकु खंड (''कोनिक सेक्शन'') के कटान के जरिये बतवलें। एह तरीका के क्रेडिट बाद में अक्सरहा फ्रांसीसी गणितज्ञ आ फिलासफर [[रेने देकार्त]] के दे दिहल जाला, जबकि ख़य्याम ई तरीका बहुत पहिले बतवले रहलें। एकरा अलावा, अपना ग्रंथ "वृत्त के चउथाई भाग के विभाजन पर" में ऊ त्रिकोणमितीय सारणी के मदद से घन समीकरणन (क्यूबिक इक्वेशन) के लगभग संख्यात्मक हल निकाले के कोशिश भी कइलें। ख़य्याम [[यूक्लिड]] के ''पैरेलल एक्ज़ियम'' के गहिराई से समझे में भी महत्वपूर्ण योगदान दिहलें। आज जेकरा के साक्केरी चतुर्भुज कहल जाला, ओकरा के कई बेर ख़य्याम–साक्केरी चतुर्भुज भी कहल जाला, काहे कि उमर ख़य्याम 11<sup>वीं</sup> सदी में लिखल अपना ग्रंथ "रिसाला फी शरह मा अश्कला मिन मुसादरात किताब उक्लीदिस" (यूक्लिड के एक्ज़ियम सभ में कठिन बिंदु सभ के व्याख्या) में एह चतुर्भुज के वर्णन कइले रहलें।
खगोलशास्त्री के रूप में उमर ख़य्याम [[सौर बरिस]] के अवधि के बहुत अधिक सटीकता से गणना कइलें। ऊ [[जलाली कैलेंडर]] के रचना भी कइलें, जे एगो सौर कलेंडर ह। एह कलेंडर में 33 बरिस के बहुत सटीक अधिवर्ष (लीप) चक्र के व्यवस्था बा। बाद में ई कलेंडर आजकाल्ह इस्तेमाल होखे वाला ईरानी कलेंडर के आधार बनल, जे लगभग हजार बरिस बादो आजुओ इस्तेमाल में बा।
उमर ख़य्याम के नाँव से रुबाई (चार लाइन वाली कविता) के रूप में लिखल कई गो कविता भी जुड़ल बाड़ी। एह कविता सभ के संग्रह के ''रुबाइयत'' कहल जाला। अंग्रेजी भाषी दुनिया में ई कविता सबसे अधिक प्रसिद्ध [[एडवर्ड फ़िट्ज़जेराल्ड]] द्वारा 1859 में कइल गइल अंग्रेजी अनुवाद ''[[रुबाइयात ऑफ उमर ख़य्याम]]'' से भइल। एह अनुवाद के 19वीं सदी के आखिर में पूर्ववाद (Orientalism) के दौर में बहुत लोकप्रियता मिलल।
{{clear}}
== फुटनोट ==
{{notelist|group=नोट}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:ईरानी मुसलमान]]
[[श्रेणी:मुसलमान लोग]]
[[श्रेणी:ईरानी नास्तिक]]
{{poet-stub}}
9d0i0dxuw927xi2fk7yzv2aieqzpkf7