विकिपीडिया
bhwiki
https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्तालाप
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
टेम्पलेट
टेम्पलेट वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
विवेकानंद
0
13735
805061
803673
2026-09-12T00:55:52Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
805061
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious biography
| religion = [[हिंदू धर्म]]
| name = स्वामी विवेकानंद
| image = Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg
| image_size = 225px
| caption = स्वामी विवेकानंद, शिकागो में, सितंबर 1893। बायें उनुके अपने राइटिंग में: "one infinite pure and holy – beyond thought beyond qualities I bow down to thee".<ref name="World fair 1893 circulated photo">{{cite web|title=World fair 1893 circulated photo|url=http://vivekananda.net/photos/1893-1895TN/pages/chicago-1893-september-harrr.htm|publisher=vivekananda.net|accessdate=11 अप्रैल 2012|archive-date=2012-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121053444/http://www.vivekananda.net/photos/1893-1895TN/pages/chicago-1893-september-harrr.htm|url-status=dead}}</ref>
| image_alt = Black and white image of an Indian man standing
| birth_date = {{Birth date|1863|01|12|df=y}}
| birth_place = [[कलकत्ता]]<br>(अब [[कोलकाता]])
| birth_name = नरेंद्रनाथ दत्त
| death_date = {{Death date and age|1902|7|4|1863|1|12|df=y}}
| death_place = [[बेलूर मठ]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]<br>(अब [[बेलूर, पच्छिम बंगाल]])
| nationality = भारतीय
| guru = [[रामकृष्ण|श्री रामकृष्ण परमहंसदेव]]
| disciple = [[अशोकानंद]], [[स्वामी विरजानंद|विरजानंद]], [[स्वामी परमानंद|परमानन्द]], [[अलसिंगा पेरूमल]], [[अभयानंद]], [[सिस्टर निवेदिता]], [[स्वामी सदानंद]]
| philosophy = [[नब-बेदांत|मॉडर्न बेदांत]],<ref>[http://www.vedanta.gr/wp-content/uploads/2012/03/SwBhajan_4BasicPrincAdvVed_ENA4.pdf Bhajanānanda (2010), ''Four Basic Principles of Advaita Vedanta'', p.3]</ref>{{sfn|Michelis|2005}} [[राज योग]]{{sfn|Michelis|2005}}
| founder = [[रामकृष्ण मिशन]]<br>[[रामकृष्ण मठ]]
| Literary works = ''राज योग, कर्म योग, भक्ति योग, ज्ञान योग, मेरे गुरु''
| influenced = [[सुभाषचंद्र बोस]], [[अरविंद घोष]], [[बाघा जतिन]], [[महात्मा गाँधी]], [[रबींद्रनाथ टैगोर]], [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]], [[जवाहरलाल नेहरू]], [[बाल गंगाधर तिलक]], जमशेदजी टाटा, निकोल टेस्ला, सारा बर्नहार्ट, एमा क्लावी, जगदीश चंद्र बासु, एनी बेसेंट, रोमां रोलां।
| quote = "उठऽ, जागऽ, आ तबले मत रुकऽ जबले लक्ष्य न मिल जाय"<br>
| signature = Swami-Vivekanda-Signature-transparent.png
| footnotes =
}}
'''स्वामी विवेकानंद''' ({{lang-bn|স্বামী বিবেকানন্দ}}; 12 जनवरी 1863 — 4 जुलाई 1902) भारत के एगो आध्यात्मिक नेता आ रामकृष्ण परमहंस के शिष्य रहलें। ऊ वेदांत के बिख्यात आ परभावशाली बिद्वान रहलें। जनम के नाँव '''नरेंद्र नाथ दत्त''' रहल। ऊ दर्शन आ धर्म के बिद्वान भर ना रहलें बलुक एगो तेज तर्रार समाज सुधारक भी रहलें आ हिंदू धर्म में सुधार के काम भी कइलन। विवेकानंद, रामकृष्ण मठ आ रामकृष्ण मिशन के अस्थापना कइलें।
उनुका के [[अमेरिका]] स्थित [[शिकागो]] में सन् 1893 में आयोजित विश्व धर्म महासभा में भारत की ओर से सनातन धर्म पर दिहल भाषण खातिर जानल जाला जवना के सुरुआत "अमरीकी भाई बहिनी लोग…." के वाक्य से भइल।<ref>Dutt, Harshavardhan (2005), Immortal Speeches, New Delhi: Unicorn Books, p. 121, ISBN 978-81-7806-093-4</ref> उनुकर ई संबोधन सभके दिल जीत लिहलस।
[[कलकत्ता]] के एक ठो उच्च-वर्गीय बंगाली परिवार में जनमल विवेकानंद, अध्यात्म के ओर मुड़ गइलेन। ऊ अपना गुरु [[रामकृष्ण]] देव से शिक्षा से परभावित भइलें आ उनसे ई सीखलें कि सगरी जीव में पबित्र शक्ति के बास बा आ एही कारन मानव मात्र के सेवा से ईश्वर के सेवा भी होखी। रामकृष्ण के गुजर जाए के बाद विवेकानंद पूरा भारतीय उपमहादीप के ब्यापक भ्रमण कइलेन आ ओह जमाना के ब्रिटिश भारत के परिस्थिति सभ के सीधा ज्ञान हासिल कइलें। एकरे बाद ऊ अमेरिका के जतरा कइलेन आ 1893 में शिकागो में भइल बिस्व धर्म संसद में भारत के प्रतिनिधित्व कइलेन। विवेकानंद हिंदू दर्शन के ऊपर अमेरिका, इंग्लैंड, यूरोप आ भारत में सैकड़न लेक्चर आ क्लास चलवलें। विवेकानंद के देसप्रेमी संत के रूप में मानल जाला आ भारत में उनके जनम दिन [[राष्ट्रीय युवा दिवस]] के रूप में मनावल जाला।
==जिनगी==
{{multiple image
| direction = horizontal
| total_width = 360
| image1 = Bhuvaneshwari-Devi-1841-1911.jpg
| caption1 = Bhubaneswari Devi (1841–1911); "I am indebted to my mother for the efflorescence of my knowledge."{{Sfn|Virajananda |2006|p=21}} – Vivekananda
| alt1 = A Bengali woman, sitting
| image2 = Swami Vivekananda's Ancestral House & Cultural Centre Door - Kolkata 2011-10-22 6073.JPG
| caption2 = 3, Gourmohan Mukherjee Street, birthplace of Vivekananda, now converted into a museum and cultural centre
| alt2 = Vivekananda as a wandering monk
}}
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{reflist}}
{{स्वामी विवेकानंद}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के लोग]]
[[श्रेणी:आध्यात्मिक गुरु]]
[[श्रेणी:समाज सुधारक]]
[[श्रेणी:बंगाली लोग]]
[[श्रेणी:कलकत्ता के लोग]]
[[श्रेणी:1863 में जनम]]
[[श्रेणी:1902 में निधन]]
{{जीवनी-आधार}}
2h17qqckclkkmngr13kyorw6k3sv7ps
टेम्पलेट:भारत-संस्था-आधार
10
23077
805038
805030
2026-09-11T15:03:23Z
SM7
3953
restored
805038
wikitext
text/x-wiki
{{asbox
| image = IndianStub.png
| pix = 40
| subject =
| qualifier = भारत में स्थित एगो संस्था की बारे में
| category = भारतीय संस्था आधार
| tempsort =
| name = टेम्पलेट:भारत-संस्था-आधार
}}<noinclude>
[[श्रेणी:भारत आधार टेम्पलेट| संस्था]]
</noinclude>
qitpjyxlr4kg3s6zet0a1ojxo3zfgbz
गंगा नदी
0
32762
805064
804341
2026-09-12T03:16:16Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805064
wikitext
text/x-wiki
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = गंगा
|other_name =
|native_name =
<!-- *** Map section *** -->
|map = Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg
|map_caption = नदी थाला: गंगा (नारंगी), ब्रह्मपुत्र (बैंगनी), आ मेघना (हरा)।
<!-- General *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|country1 = {{flag|बांग्लादेश}}
|state = [[उत्तराखण्ड]]
|state1 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state2 = [[बिहार]]
|state3 = [[झारखंड]]
|state4 = [[पच्छिम बंगाल]]
|city = [[ऋषिकेश]]
|city1 = [[हरिद्वार]]
|city2 = [[फर्रूखाबाद]]
|city3 = [[कानपुर]]
|city4 = [[जाजमऊ]]
|city5 = [[इलाहाबाद]] (अब प्रयागराज)
|city6 = [[मिर्जापुर]]
|city7 = [[बनारस]]
|city8 = [[ग़ाजीपुर]]
|city9 = [[बक्सर]]
|city10 = [[बलियाँ]]
|city11 = [[पटना]]
|city12 = [[हाजीपुर]]
|city13 = [[मुँगेर]]
|city14 = [[भगलपुर]]
|length = 2525
|length_note = {{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007}}
|watershed = 1080000
|watershed_note =
|discharge_location = [[फरक्का बैराज]]
|discharge_average = 16648
|discharge_note =<ref name="Kumar_Singh_Sharma">{{cite journal
| last = कुमार
| first = राकेश
| last2 = सिंह
| first2 = आर डी
| last3 = शर्मा
| first3 = के डी
| title = Water Resources of India
| trans-title = भारत के जल संसाधन
| journal = [[करेंट साइंस (जर्नल)|करेंट साइंस]]
| volume = 89
| issue = 5
| pages = 794–811
| publisher = करेंट साइंस एसोशियेशन
| location = बंगलुरु
| date = १० सितंबर २००५
| url = http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf
| accessdate = 29 नवंबर 2015
| archive-date = 2019-01-06
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190106043752/http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf%20
| url-status = dead
}}</ref>
|discharge_max = 70000
|discharge_min = 2000
|discharge1_location = [[बंगाल के खाड़ी]]
|discharge1_average = 38129
|discharge1_note =<ref name="Kumar_Singh_Sharma"/>
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[गंगोत्री हिमानी]], [[सतोपनाथ हिमानी]], खटलिंग ग्लेशियर, आ कुछ परबत चोटी से पघिल के बहल पानी जइसे की [[नंदा देवी]], [[त्रिशूल,परबत|त्रिशूल]] [[केदारनाथ (परबत)|केदारनाथ]], [[नंदा कोट]], आ [[कामेत]]।
|source_location = [[उत्तराखण्ड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3892
|source_elevation_imperial = 12769
|source_lat_d = 30
|source_lat_m = 59
|source_lat_s =
|source_lat_NS = N
|source_long_d = 78
|source_long_m = 55
|source_long_s = 55
|source_long_EW = E
<!-- *** Mouth *** -->
|mouth_name = [[गंगासागर]], गंगा डेल्टा
|mouth_location = बंगाल के खाड़ी
|mouth_country = बांग्लादेस
|mouth_country1 = भारत
|mouth_elevation = 0
|mouth_elevation_imperial = 0
|mouth_lat_d = 22
|mouth_lat_m = 05
|mouth_lat_s =
|mouth_lat_NS = N
|mouth_long_d = 90
|mouth_long_m = 50
|mouth_long_s =
|mouth_long_EW = E
<!-- *** Tributaries *** -->
|tributary_source1=[[अलकनंदा]]
|tributary_source2=[[धौली गंगा]]
|tributary_source3= [[नंदाकिनी]]
|tributary_source4=[[पिंडर]]
|tributary_source5= [[मंदाकिनी]]
|tributary_source6=[[भागीरथी]]
|tributary_left = [[रामगंगा]]
|tributary_left1 = [[गोमती]]
|tributary_left2 = [[सरजू नदी|सरजू]]
|tributary_left3 = [[गंडकी]]
|tributary_left4 = [[बाघमती]]
|tributary_left5 = [[कोसी]]
|tributary_left6 = [[महानंदा]]
|tributary_right = [[यमुना]]
|tributary_right1 = [[तमसा]]
|tributary_right2 = [[सोन]]
|tributary_right3 = [[पुनपुन]]
|tributary_right6 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_right9 = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_right11 = [[कुंता नदी|कुंता]]
|tributary_right12 = [[गिर नदी|गिर]]
|tributary_right13 = ऋषिगंगा
|tributary_right14 = हनुमान गंगा
|tributary_right15 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image = Varanasiganga.jpg
|image_size = 300
|image_caption = [[बनारस]] में गंगा
}}
'''गंगा नदी''' चाहे '''गंगा मईया''', चाहे खाली भर '''गंगा''', [[एशिया]] के एगो अंतरसीमांत [[नदी]] बा जवन [[भारत]] आ [[बांग्लादेस]] में बहे ले। भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य में, [[हिमालय]] पहाड़ पर स्थित [[गंगोत्री हिमानी|गंगोत्री]] से निकल के बिसाल [[गंगा के मैदान|मैदानी क्षेत्र]] में बहे के बाद [[बंगाल के खाड़ी]] में समुंद्र में मिल जाले। समुंद्र में नदिन द्वारा कुल छोड़ल जाये वाला पानी (टोटल डिस्चार्ज) के हिसाब से ई दुनिया के तीसरा सभ से बड़ नदी हवे।
गंगा आपन रस्ता में हिमालय से ले आइल बालू-माटी के बिछा के एगो बिसाल मैदान बनावे ले जेकरा के एही के नाँव पर [[गंगा के मैदान]] कहल जाला। ई मैदान बहुत उपजाऊ हवे आ एही कारण इहाँ प्राचीन काल से जनसंख्या के बसाव भइल। आजु ई दुनिया के सबसे घन बस्ती वाला क्षेत्र हवे। गंगा के तीर पर भारत आ बांग्लादेस के कई ठो प्रमुख नगर बसल बाड़ें। [[ऋषिकेश]], [[हरिद्वार]], [[कन्नौज]], [[कानपुर]], [[प्रयागराज]] (इलाहाबाद), [[बनारस]], [[बलियाँ]], [[पटना]], [[कलकत्ता]] आ [[ढाका]] नियन नगर एही नदी के तीरे बसल बाड़े।
[[हिंदू धर्म]] में गंगा के [[हिंदू देवी|देवी]] आ माई के रूप में पूजल जाला। अइसन मानल जाला कि [[गंगा नहान|गंगा में अस्नान]] कइला से पुन्य मिलेला आ सगरी पाप कट जाला। गंगा के किनारे कई पबित्र तिथिन के [[मेला]] आ [[नहान]] लागे ला। दुनिया के सभ से बड़ मेला प्रयाग के [[कुंभ मेला|कुंभ]] गंगा आ [[जमुना]] आ कथा में बर्णित नदी [[सरस्वती (नदी)|सरस्वती]] के संगम पे लागेला।
गंगा के मैदान आ एकर [[गंगा थाला|थाला]] पर्यावरण आ जीव जंतु खातिर भी महत्व वाला हवे। गंगा में कई प्रकार के मछरी आ अउरी बिबिध जलजीव पावल जालें। एह नदी में [[सूँस]] के दू गो प्रजाति [[गंगा डाल्फिन]] आ [[इरावदी डाल्फिन]] पावल जालीं जे एह समय बिलुप्त होखे के खतरा में बाड़ीं। [[गंगा के डेल्टा]] [[सुंदरबन]] पर्यावरण आ पारिस्थितिकी की मामिला में पूरा दुनिया खातिर महत्व वाला गिनल जाला।
साल 2007 में आइल एगो रपट की मोताबिक ओह समय गंगा दुनिया के पाँचवी सभसे प्रदूषित नदी रहे। [[भारत सरकार]] एकरा [[प्रदूषण]] के कम करे खातिर [[गंगा कार्ययोजना]] चलवलस बाकी ई बहुत सफल ना भइल। वर्तमान में [[नरेन्द्र मोदी]] के [[मोदी सरकार|सरकार]] एकरा खातिर [[नमामि गंगे]] नाँव से एगो परियोजना चला रहल बाटे।
== बिबरण ==
[[चित्र:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|200px|thumb|[[गंगोत्री]] में [[भागीरथी]]]]
[[चित्र:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|200px|[[देवप्रयाग]], अलकनंदा (दाहिने से) आ भागीरथी (बायें से) के संगम, जौना की बाद गंगा नदी के शुरुआत हो ले।]]
[[चित्र:HeadwatersGanges1.jpg|thumb|200px|[[हिमालय|हिमालयी]] जलधारा सभ जिनहना के सामूहिक रूप गंगा नदी हवे, [[गढ़वाल मंडल]], [[उत्तराखंड]]]]
गंगा नदी दू गो धारा [[भागीरथी]] आ [[अलकनंदा]] की मिलले की बाद बनेली। ई संगम [[देवप्रयाग]] में होला। हिंदू संस्कृति में ई मान्यता ह की मुख्य धारा भागीरथी ह हालाँकि अलकनंदा अधिका लमहर धारा हवे।<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Ganges River |trans-title= गंगा नदी|encyclopedia= [[ब्रिटैनिका एन्साइक्लोपीडिया]] |edition= एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका ऑनलाइन लाइब्रेरी|url= http://www.library.eb.com/eb/article-48077 |accessdate=29 नवंबर 2015}}</ref><ref name="Penn2001">{{cite book|last=पेन|first=जेम्स आर.|title=Rivers of the world: a social, geographical, and environmental sourcebook|trans-title = बिस्व के नदी सभ:एगो सामाजिक, भूगोलीय आ पर्यावरणीय सोर्सपुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-042-0|page=88}}</ref> अलकनंदा के पानी के स्रोत [[नंदा देवी]], [[त्रिशूल (परबत)|त्रिशूल]] आ [[कामेत]] की चोटी पर जमल बरफ के पघिलाव से हवे। भागीरथी नदी समुन्द्र तल से {{convert|3892|m|ft|abbr=on}} की ऊँचाई पर [[गंगोत्री हिमानी]] के निचला हिस्सा से निकलेली जे के [[गोमुख]] कहल जाला।<ref name="Scientific Study">{{cite book|author1=सी आर कृष्णमूर्त्ति|author2=गंगा परियोजना निदेशालय|author3=भारत पर्यावरण रिसर्च समीति|title=The Ganga, a scientific study| trans-title = गंगा, एगो बैज्ञानिक अध्ययन | url=https://books.google.com/books?id=dxpxDSXb9k8C&pg=PA19|accessdate=29 नवंबर 2015|year=1991|publisher=नार्दर्न बुक सेंटर|isbn=978-81-7211-021-5|page=19}}</ref>
अलकनंदा के धारा कई गो महत्वपूर्ण धारा सभ से मिल के बनेले। सभसे पाहिले [[विष्णुप्रयाग]] में अलकनंदा में [[धौली गंगा]] के संगम होला, एकरी बाद [[नंदप्रयाग]] में [[नंदाकिनी]], [[कर्णप्रयाग]] में [[पिंडर]] आ [[रुद्रप्रयाग]] में [[मंदाकिनी]] से संगम के बाद अंत में [[देवप्रयाग]] में अलकनंदा आ भागीरथी के संगम होला। ई छह नदियन के पाँच गो संगम [[पंचप्रयाग]] की नाँव से पबित्र अस्थान मानल जालें।
लगभग 250 किलोमीटर<ref name="Scientific Study"/> के दूरी पहाड़ी घाटी में पूरा कइ के गंगा [[ऋषिकेश]] में हिमालय से नीचे उतरे ले आ [[हरिद्वार]] नाम के परसिद्ध धार्मिक अस्थान से ई मैदानी भाग में प्रवेश करे ले।<ref name="Britannica"/> हरिद्वार में एकर कुछ पानी बाँध बना के [[गंगा नहर]] में मोड़ दिहल गइल बाटे जेवना से [[गंगा-यमुना दुआबा|दुआबा]] के इलाकन में सिंचनी होला।
एकरा बाद गंगा कन्नौज, फर्रूखाबाद आ कानपुर नगर से हो के गुजरे ले आ एही बीच में एकर सहायिका [[रामगंगा]] आके मिले ले। रामगंगा औसतन {{convert|500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में ले आवे ले।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}}
[[इलाहाबाद]] में गंगा में [[यमुना]] आ के मिले ले आ ई हिन्दुन के परसिद्ध तीर्थ त्रिवेणी संगम कहाला। इहाँ यमुना नदी में गंगा से ढेर पानी {{convert|2950|m3/s|cuft/s|abbr=on}}{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}} होला आ ई दुनों की कुल बहाव के 58.5 % होला।<ref name="Gupta2007">{{cite book|last=गुप्ता|first=अविजित|title=Large rivers: geomorphology and management|trans-title=बड़ नदी सभ:भूआकृतिबिज्ञान आ मैनेजमेंट| url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA347|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2007|publisher=जॉन वाइली एंड संस|isbn=978-0-470-84987-3|page=347}}</ref> एकरा कुछे दूर बाद [[टौंस नदी]] आ के गंगा में मिलेले जेवन [[कैमूर श्रेणी]] से निकल के {{convert|190|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में ले आवे ले। एकरा बाद गंगा [[बिंध्याचल परबत]] की किनारे से हो के उत्तर की ओर मुड़े शुरू हो जाले। [[मिर्जापुर जिला]] में पबित्र [[बिंध्यवासिनी देवी]] के लगे से होत ई [[बनारस]] पहुँचेले जहाँ एकर बहाव उत्तर मुँह के हवे। बनारस की आगे [[औड़िहार]] नाँव की जगह की लगे गंगा में [[गोमती]] आ के मिलेले आ ई {{convert|234|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में डाले ले। [[गाजीपुर]] आ [[बलियाँ]] नियर शहर से हो के बलियाँ आ छपरा की बीच में [[सरजू नदी|सरजू]] (घाघरा या करनाली) नदी गंगा में मिले ले। सरजू गंगा के सभसे बड़ सहायिका नदी हवे जेवन {{convert|2990|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी ले आवे ले।
घाघरा से संगम की बाद नदी पुरुब मुँह के बहे शुरू हो जाले आ थोड़ी दूर बाद दक्खिन ओर से आके [[सोन नदी|सोन]] आ एकरी कुछ दूर बाद उत्तर ओर से आके [[नारायणी नदी|नारायणी]] मिल जालीं आ क्रम से {{convert|1000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} आ {{convert|1654|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में पहुँचावे लीं। पूरबी [[बिहार]] में [[कोसी नदी]] आ के मिल जाले जेवन {{convert|2166|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी ले आवेले आ ई सरजू आ यमुना की बाद तिसरकी सभसे बड़ सहायिका नदी ह।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|341}}
[[भागलपुर]] के बाद गंगा में बहाव दखिन मुँह के होखे शुरू हो जाला आ [[पाकुड़]] की लगे से ई दू गो धारा में बँटे लागेले जौना में दाहिने ओर के धारा [[हुगली नदी|भागीरथी-हुगली]] हवे। दुसरकी धारा बांग्लादेश की ओर बढे ले आ एकरा कुछ दूर बाद बांग्लादेश में घुसे से ठीक पहिले [[फरक्का बैराज|फरक्का]] में बैराज बना के एकर पानी एगो [[फीडर नहर]] द्वारा हुगली की ओर भेजल जाला। भागीरथी की रूप में अलग भइल धारा में जब बायें से एगो छोटी मुकी नदी [[जलंगी नदी|जलंगी]] आ के मिले ले तब एकर नाँव हुगली हो जाला। ई संगम [[नब द्वीप]] के लगे होला। एकरी बाद हुगली में एकर सभसे बड़ सहायिका नदी [[दामोदर नदी|दामोदर]] (लंबाई:{{convert|541|km|mi|abbr=on}} आ बहाव:{{convert|25820|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="DhungelPun2009">{{cite book|last1=Dhungel|first1=Dwarika Nath|last2=Pun|first2=Santa B.|title=The Nepal-India Water Relationship: Challenges|trans-title =भारत-नेपाल जल संबंध:चुनौती सभ|url=https://books.google.com/books?id=cgYwDW13ILoC&pg=PA215|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2009|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-1-4020-8402-7|page=215}}</ref>) आ के दाहिने से मिले ले। आगे
एक ठी अउरी छोट नदी [[चुर्णी नदी|चूर्णी]] कलकत्ता से पहिले हुगली में मिल जाले। हुगली आगे कलकत्ता-[[हावड़ा]] की बीच से हो के बहे ले आ आगे हल्दी नदी ए में दायें से मिले ले जहाँ [[हल्दिया बंदरगाह]] के निर्माण भइल बा। एकरा बाद ई [[सागर दीप]] के लगे [[बंगाल की खाड़ी]] में समुन्द्र में मिले ले। एह अस्थान के [[गंगासागर]] कहल जाला।<ref name="Chakrabarti2001"/>
ओहर मेन गंगा के जेवन धारा बांग्लादेश में परवेश करे ले ऊ आगे [[पद्मा नदी|पद्मा]] की नाँव से बहे ले। ई कुछ दूर बाद जा के [[ब्रह्मपुत्र]] के सभसे बड़ [[नदी शाखा|शाखा]] [[जमुना नदी|जमुना]] से आ ओकरी बाद दुसरी सभसे बड़ शाखा [[मेघना नदी|मेघना]] से मिले ले आ एकरी बाद ई मेघना नाँव से बह के बंगाल की खाड़ी में डेल्टा बनावे ले।
[[गंगा डेल्टा]], जेवन ब्रह्मपुत्र आ गंगा नदी के ले आइल निक्षेप से बनल बाटे, बिस्व के सभसे बड़ डेल्टा हवे जौना के क्षेत्रफल {{convert|59000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="Parua2010"/> बाटे आ ई बंगाल के खाड़ी के उत्तर सिरहाने पर {{convert|322|km|mi|abbr=on}} चैड़ाई में बिस्तार लिहले बाटे।<ref name="Arnold2000"/>
बिस्व में खाली दू गो नदी [[अमेजन नदी|अमेजन]] आ [[कांगो नदी|कांगो]] बाड़ी जिनहन के औसत बहाव के मात्रा गंगा, ब्रह्मपुत्र आ [[सुरमा-मेघना नदी सिस्टम|सुरमा-मेघना]] के एकठ्ठा मात्रा से ढेर होखे।<ref name="Arnold2000"/> भरपूर बाढ़ वाला समय में खाली अमेजन एकरा से ढेर बहाव वाली रहि जाले।<ref name="Elhance1999"/>
== भूबिज्ञान ==
[[भूबिज्ञान]] की नजरिया से गंगा नदी के थाला के अधिकतर हिस्सा नया रचना हवे सिवाय ओ हिस्सा के जेवन [[दक्खिन भारत]] के [[भारत के प्रायदीपी पठार|प्रायदीपी पठार]] से बहि के आवे वाली सहायक नदिन के थाला की अंतर्गत आवेला। [[भारत के भूबिज्ञान]] के सभसे नया अध्याय हवे [[गंगा के मैदान]] के निर्माण जेवन [[भारतीय प्लेट]] आ [[यूरेशियाई प्लेट]] के टकराव आ ओकरी परिणाम स्वरुप हिमालय परबत के उठान की बाद के घटना हवे।
वर्तमान समय से करीब 75 मिलियन बरिस पहिले दक्खिनी सुपरमहादीप [[गोंडवाना लैंड]] के उत्तर की ओर खिसकाव सुरू भइल। एही सुपरमहादीप के टुकड़ा आजु के दक्खिनी भारत के पठार हवे जे भारतीय-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट क हिस्सा हवे। ई सरक के जब यूरेशियाई प्लेट से लड़ल तब इनहन की बीच में [[टीथीस सागर]] में जमा [[अवसाद]] से हिमालय परबत के निर्माण भइल। हिमालय परबत के ठीक दक्खिन में ओह पुरान समुंद्री तली के लचक के धँस गइला से आ बाकी बचल खुचल टीथीस सागर के हिस्सा में [[सिंधु नदी|सिंधु]] आ गंगा के सहायक नदिन द्वारा अवसाद जमा कईला से [[उत्तर भारत के मैदान]] बनल। एही मैदान के हिस्सा गंगा के मैदान भी हवे जेवन गंगा आ एकरी सहायक नदी सभ के द्वारा ले आइल पदार्थ से बनल बाटे।
भूबिज्ञान की दृष्टि से गंगा के मैदान एगो फोरडीप (foredeep) या [[फोरलैंड बेसिन]] मानल जाला।
== भूआकृति बिज्ञान ==
[[भूआकृति बिज्ञान]] के नजरिया से गंगा के परबतीय हिस्सा एकरा मैदानी हिस्सा से बिसेसता में एकदम अलग बाटे। ए पूरा सिस्टम के एगो नया भूबैज्ञानिक इकाई होखला के कारण अभी भी एह में बदलाव के प्रक्रिया चालू बाटे। भूआकृति बिज्ञान की हिसाब से हिमालयी क्षेत्र में गंगा अभी अपरदन चक्र के युवा अवस्था में बाटे जबकि मैदानी भाग में ई प्रौढ़ आ अंतीम हिस्सा की ओर जीर्ण अवस्था में बा। जहाँ हिमालयी हिस्सा में गंगा के धारा पतील बाकी खूब तेज बहाव वाली बा उहें मैदान में उतरले की बाद एकर बहाव के चाल कम आ चौड़ाई आ गहिराई बढ़ जाला।
गंगा सिस्टम में सभसे महत्व वाली भूआकृतिक घटना हिमालय से उतर के मैदान में अइला पर एह नदिन की रास्ता के ढाल में अचानक परिवर्तन बाटे। एकरा वजह से [[भाबर]] आ [[तराई]] नियर क्षेत्र के निर्माण भइल बा। जलोढ़ पंख के रचना करे में ई नदी एही से सक्षम होलीं। उत्तरी बिहार में नेपाल की ओर से उतरे वाली नदी सभ के बनावल जलोढ़ पंखा बिस्व में सभसे बड़ अइसन रचना मानल जाला। अक्सर एह इलाका में आवे वाली [[बाढ़]] के कारण भी अचानक ढाल परिवर्तन के ई भूआकृतिक घटना के मानल जाला।
नदी की किनारे मैदान में [[बाँगर]] आ [[खादर]] संरचना आ डेल्टाई भाग में [[चार (दीप)|चार]] आ [[बील]] के थलरूप प्रमुख भूआकृतिक बिसेसता बाटें।
== जलबिज्ञान ==
[[चित्र:GangesValley&Plain.jpg|thumb|200px|right|एगो 1908 ई के नक्शा जेवना में गंगा आ एकर सहायिका नदिन के देखावल गइल बा।
गंगा में बायें किनारे से मिले वाली [[गोमती नदी|गोमती (Gumti)]], [[सरजू नदी|घाघरा (Gogra)]], [[नारायणी|गंडकी (Gandak)]], आ [[कोसी नदी|कोसी (Kusi)]]; दाहिने किनारे से आ के मिले वाली में मुख्य बाड़ी [[यमुना नदी|जमुना (Jumna)]], [[सोन नदी|सोन]], [[पुनपुन]] आ [[दामोदर नदी|दामोदर]]।]]
गंगा के थाला आ एकर मार्ग जलबैज्ञानिक अध्ययन के नजरिया से कई तरह से कइल जाला। मुख्य समस्या एकर परिभाषा के कारन होला। आम बिचार आ नाँव के हिसाब से गंगा नाँव अलकनंदा आ भागीरथी के संगम देवप्रयाग से ले हुगली आ पद्मा की दू गो धारा में अलग होखला ले के मार्ग के मानल जाला। परंपरागत रूप से एके गौमुख से ले के गंगासागर ले मानल जाला। एकरी डेल्टा वाला हिस्सा में भी कई धारा में कौना के मुख्य मानल जाय ई समस्या पैदा हो जाले।
एही सभ से एकर लंबाई आ थाला के रकबा अउरी कुल जल निकास के मात्रा के गिनती में कई तरह के मत हो जाला।
[[चित्र:River Ganga in Patna 201 (1).JPG|thumb|200px|पटना में गंगा पर गांघी सेतु]]
[[चित्र:Vikramshila Setu.jpg|right|thumb|200px|भागलपुर में बिक्रमशिला सेतु]]
[[चित्र:River Ganga with Howrah bridge in the backdrop.jpg|thumb|200px|[[कलकत्ता]] में गंगा, पीछे [[हावड़ा के पुल]] लउकत बाटे]]
आमतौर पर गंगा के लंबाई {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} से कुछ अधिका, लगभग {{convert|2505|km|mi|abbr=on}}<ref name="Merriam-WebsterInc1997">{{cite book|author=मरयम वेबस्टर|title=Merriam-Webster's geographical dictionary|trans-title=मरयम वेबस्टर के भूगोलीय डिक्शनरी| url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1997|publisher=मरयम वेबस्टर|isbn=978-0-87779-546-9|page=412}}</ref> से {{convert|2525|km|mi|abbr=on}} ले बतावल जाले<ref name="Gupta2007" />{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}} या लगभग {{convert|2550|km|mi|abbr=on}}।<ref name="Berga2006">{{cite book|author=एल बरगा|title=Dams and Reservoirs, Societies and Environment in the 21st Century: Proceedings of the International Symposium on Dams in the Societies of the 21st Century, 22nd International Congress on Large Dams (ICOLD), Barcelona, Spain, 18 जून 2006|trans-title = बाँध आ जलाशय:21वीं सदी के बाँध आ समाज, बड़हन बाँध पर 22वीं इंटरनेशनल कांग्रेस (आइ सी ओ एल डी), बार्सीलोना, स्पेन| url=https://books.google.com/books?id=T01W4Jbe1q8C&pg=PA1304|accessdate=30 नवंबर 2015|date=25 मई 2006|publisher=टेलर एंड फ्रांसिस|isbn=978-0-415-40423-5|page=1304}}</ref> ए सगरी नाप में गंगा के सोता [[भागीरथी नदी|भागीरथी]] के [[गंगोत्री हिमानी]] से [[गोमुख]] से निकले वाली धारा के मानल जाला आ एकर मुहाना मेघना नदी के मुहाना के मानल जाला।<ref name="Gupta2007"/><ref name="Merriam-WebsterInc1997"/>{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp343-342}}<ref name="Berga2006"/> कुछ लोग हरिद्वार के भी गंगा के स्रोत माने ला जहाँ से ई मैदान में प्रवेश करे ले।<ref name="DhungelPun2009" />
कुछ जगह एकर लंबाई हुगली शाखा के मुख्य मान के दिहल जाले जेवन की मेघना शाखा से ढेर हवे। तब एकर लंबाई भागीरथी के उद्गम से ले के हुगली के मुहाना ले लगभग {{convert|2620|km|mi|abbr=on}},<ref name="Parua2010">{{cite book|author=प्रणब कुमार परुआ |title=The Ganga: water use in the Indian subcontinent|trans-title = गंगा:भारतीय उपमहादीप में पानी के इस्तेमाल | url=https://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&pg=PA267|accessdate=30 नवंबर 2015|date=3 जनवरी 2010|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-90-481-3102-0|pages=267–272}}</ref> या हरिद्वार से हुगली के मुहाना लव {{convert|2135|km|mi|abbr=on}} बतावल जाले।<ref name="DhungelPun2009"/> कुछ अन्य लोग भागीरथी से बांग्लादेस बाडर ले, पदमा नाम भइला ले, एकर लंबाई {{convert|2240|km|mi|abbr=on}}।<ref name="MirzaMirjā2004">{{cite book|author1=ऍम. मुनीरुल कादर मिर्ज़ा|author2=Ema. मनीरुला कादर मिर्जा|title=The Ganges water diversion: environmental effects and implications|trans-title = गंगा के पानी के डायवर्जन: पर्यावरणीय प्रभाव आ परिणाम|url=https://books.google.com/books?id=g854ur_f6xcC&pg=PA1|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2004|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-1-4020-2479-5|pages=1–6}}</ref>
[[टोंस नदी|टोंस]]-यमुना-गंगा के लगातार एक नदी मान लिहल जाय टी ई गंगा बेसिन के सभसे लमहर नदी होई (2,758 km.)<ref>[http://www.telegraphindia.com/1141226/jsp/frontpage/story_19260654.jsp So what? Ganga is Ganga- Research by Delhi geologists points to longer river that has been overlooked]</ref> हालाँकि परम्परा में टोंस के अलग नदी मान लिहल जाला आ गंगा आ यमुना के लंबाई गंगोत्री आ यमुनोत्री से नापल जाला।
लंबाई के अलावा गंगा नदी के थाला (बेसिन) के बिस्तार पर भी अलग-अलग मत देखे के मिलेला। गंगा के थाला चार गो देसवन में बिस्तार लिहले बाटे, भारत, नेपाल, चीन, आ बांग्लादेस; भारत के इगारह गो राज्य में ई थाला के बिस्तार बा, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, हरियाणा, उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगढ़, बिहार, झारखंड, आ पच्छिम बंगाल आ दिल्ली।<ref>{{cite journal | title=The Ganges Water Machine| author=Roger Revelle and V. Lakshminarayan| journal=Science| date=9 मई 1975| volume=188 |issue=4188| pages=611–616| url=http://www.sciencemag.org/content/188/4188/611.extract | doi=10.1126/science.188.4188.611 }}</ref> गंगा के थाला, डेल्टा के शामिल क के बाकी ब्रह्मपुत्र आ मेघना के बेसिन के अलग रख के {{convert|1080000|km2|sqmi|abbr=on}} बाटे जेवना के {{convert|861000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (लगभग 80 %) भारत में बा, {{convert|140000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (13 %) नेपाल में, {{convert|46000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (4 %) बांग्लादेस में, आ {{convert|33000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (3 %) चीन में बाटे।<ref name="Suvedī2005">{{cite book|last=Suvedī|first=Sūryaprasāda|title=International watercourses law for the 21st century: the case of the river Ganges basin|url=https://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&pg=PA61|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=2005|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4527-6|page=61}}</ref> जब कभी गंगा-ब्रह्मपुत्र- मेघना के थाला एकट्ठा एकही मान लिहल जाला तब एकर बिस्तार {{convert|1600000|km2|sqmi|abbr=on}} पर बाटे।<ref name="Elhance1999">{{cite book|last=Elhance|first=Arun P.|title=Hydropolitics in the Third World: conflict and cooperation in international river basins|url=https://books.google.com/books?id=uB0ZSZjTECsC&pg=PA156|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=1999|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-878379-91-7|pages=156–158}}</ref> or {{convert|1621000|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="Arnold2000">{{cite book|last=Arnold|first=Guy|title=World strategic highways|url=https://books.google.com/books?id=FarwCNdYdmoC&pg=PA223|accessdate=26 अप्रैल 2011|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-098-8|pages=223–227}}</ref> ई गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना थाला (GBM या GMB) के बिस्तार भारत, नेपाल, भूटान, चीन आ बांग्लादेश मे बा।<ref name="ServatSystems2002">{{cite book|author1=Eric Servat|author2=IAHS International Commission on Water Resources Systems|title=FRIEND 2002: Regional Hydrology: Bridging the gap between research and practice|url=https://books.google.com/books?id=9NxqSD-V-acC&pg=PA308|accessdate=18 अप्रैल 2011|year=2002|publisher=IAHS|isbn=978-1-901502-81-7|page=308}}</ref>
गंगा थाला उत्तर ओर [[हिमालय]] आ [[पारहिमालय]] से ले के दक्खिन में [[बिंध्य परबत]] आ पच्छिम में [[अरावली]] के पूरबी ढाल से पूरुब में [[छोटा नागपुर के पठार]] होखत [[सुंदरबन]] डेल्टा ले फइलल बाटे। गंगा के बहाव के बहुत बड़ा हिस्सा हिमालयी क्षेत्र से हासिल होला। हिमालयी क्षेत्र में ई थाला के बिस्तार यमुना सतलज बिभाजक से ले के नेपाल सिक्किम सीमा ले, जहाँ ब्रह्मपुत्र के थाला एकरा से अलग होला, पच्छिम से पूरुब 1,200 km के चौड़ाई में बा। ई खंड में बिस्व के 14सभसे ऊँच परबत चोटी में से 9 गो चोटी बाड़ी जेवना में [[माउंट एवरेस्ट]] भी बा जेवन गंगा बेसिन आ बिस्व के सभसे ऊँच बिंदु हवे।<ref name="evepkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10640|title=Mount Everest, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> अउरी चोटी सभ में [[कंचनजंघा]],<ref name="kangchpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10653|title=Kāngchenjunga, India/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[ल्होत्से]],<ref name="lhotpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10642|title=Lhotse, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मकालू]],<ref name="makalpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10649|title=Makalu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[चो ऑयू]],<ref name="choopkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10634|title=Cho Oyu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[धौलागिरि]],<ref name="dhaulapkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10620|title=Dhaulāgiri, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मंसालू]],<ref name="manaslpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10627|title=Manaslu, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[अन्नपूर्णा I (मुख्य)|अन्नपूर्णा]]<ref name="annappkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10621|title=Annapūrna, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> and [[शिशापांगमा]].<ref name="shishpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10631|title=Shishapangma, China|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> बाटें।हिमालयी हिस्सा में हिमाचल प्रदेश के दक्खिनी पूरबी भाग, पूरा उत्तराखंड, पूरा नेपाल, आ पच्छिम बंगाल के सभसे उत्तरी हिस्सा आवेला।<ref>{{cite book|title=Himalayan Passage: Seven Months in the High Country of Tibet, Nepal, China, India, and Pakistan|year=1991|url=https://archive.org/details/himalayanpassage0000schm|page=[https://archive.org/details/himalayanpassage0000schm/page/217 217]|publisher=The Mountaineers Books|author=Jeremy Schmidt}}</ref>
गंगा नदी के निकास बहाव (डिस्चार्ज) भी कई प्रकार से बतावल जाला। जब मेघना नदी के मुहाना से होखे वाला निकास के नापल जाला तब यह में गंगा ब्रह्मपुत्र आ मेघना तीनो के पानी होखे ला आ ई कुल {{convert|38000|m3/s|cuft/s|abbr=on}},<ref name="Arnold2000"/> या {{convert|42470|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बतावल जाला।<ref name="Parua2010"/> दुसरा ओर, जब गंगा, ब्रह्मपुत्र आ मेघना जे अलगा-अलगा बहाव बतावल जाला तब गंगा के लगभग {{convert|16650|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, ब्रह्मपुत्र के लगभग {{convert|19820|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, मेघना के {{convert|5100|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बहाव निकास बतावल जाला।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp334-341}}
[[चित्र:Hardinge Bridge Bangladesh (4).JPG|thumb|200px|right|[[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश में गंगा-पद्मा के ऊपर बनल पुल बाटे जहाँ नदी के बहाव के मात्र के नाप कइल जाला]]
[[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश, पर अपनी सभसे ढेर बहाव की स्थिति में गंगा के बहाव निकास {{convert|70000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल बा,<ref name="MurtiNideśālaya1991" /> आ 1997 में, सभसे कम बहाव की सीजन में, एही जा ई मात्र {{convert|180|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल।<ref name="SalmanUprety2002"/>
गंगा नदी के जलचक्र [[दक्खिनी एशिया के मानसून|दक्खिनी पच्छिमी मानसून]] से निर्धारित होला। लगभग 84 % [[बरखा]] जून से सितंबर की बीच में होला। परिणाम ई होखे ला की गंगा के [[नदी बहाव|बहाव]] में सीजनल उतार चढ़ाव बहुत होला। बिना बरखा के सीजन आ बरसात के सीजन की बहाव के बीच के अनुपात हार्डिंग पुल पर 1:6 के नापल गइल बाटे। अइसन सीजनल उतार-चढ़ाव के कारण इलाका में जलसंसाधन आ जमीन के उचित उपयोग होखे में दिक्कत होखे ला आ समुचित बिकास ना हो पवले बा।<ref name="MirzaMirjā2004"/> एही सीजनल बदलाव के कारण सूखा आ बाढ़ दुनों के परकोप होजाला। बांग्लादेश में बहुत इलाका अइसन बाड़ें जहाँ अक्सरहां कम बरखा वाला सीजन में सूखा पड़ जाला आ बरसात के सीजन में हर साले बाढ़ि आवे ले।<ref name="SalmanUprety2002-133">{{cite book|last1=सलमान|first1= ऍम ए|last2=उप्रेती|first2=किशोर|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|trans-title =दक्खिनी एशिया के अंतरराष्ट्रीय नदिन पर बिबाद आ सहजोग:कानूनी दृष्टिकोण| url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA133|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2002|publisher=बिस्व बैंक प्रकाशन|isbn=978-0-8213-5352-3|page=133}}</ref>
गंगा डेल्टा में कई गो नदी आ के मिले ली भी आ [[नदी शाखा|शाखा]] की रूप में अलग भी होखे ली। एही कारन इहाँ एगो जाल नियर बन जाला। गंगा आ ब्रह्मपुत्र दुनों कई गो शाखा में बँटा के बहेली आ इन्हन के सभसे बड़की शाखा आपस में मिल जाली जबकि दुनों के कुछ छोटी छोटी शाखा बाद में मेन धारा से वापस मिलेली या सीधे समुन्दर में जा गिरेली। गंगा डेल्टा में धारा कुल के ई जाल हमेशा से अइसने ना रहल बाटे जइसन आज मौजूद बा बलुक ई बहुत सारा बदलाव से गुजरल बाटे जब नदिन के [[धारा बदलाव]] भइल बा।
बारहवीं सदी से पहिले भागीरथी-हुगली शाखा गंगा के मुख्य धारा रहे आ पदमा एगो छोट शाखा रहे। हालांकि,मेन बहाव के समुद्र में पहुंचे के रास्ता आज की समय के हुगली नदी वाला ना रहे बलुक ई [[आदि गंगा]] वाला मार्ग से बहे।
बारहवीं सदी से सोलहवीं सदी ले भागीरथी-हुगली आ पदमा, दूनो शाखा लगभग बरोबर बहाव वाली रहलीं। सोरहवीं सदी के बाद पदमा धीरे धीरे मेन चैनल में बदल गइल।<ref name="Chakrabarti2001">{{cite book|last=चक्रबर्ती|first=दिलीप कुमार |title=Archaeological geography of the Ganga Plain: the lower and the middle Ganga|trans-title=गंगा मैदान के पुरातात्विक भूगोल: निचली आ बिचली गंगा| url=https://books.google.com/books?id=OEZe-wAIiKIC&pg=PA126|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2001|publisher=ओरिएंट ब्लैकस्वान|isbn=978-81-7824-016-9|pages=126–127}}</ref> ई मानल जाला की भागीरथी-हुगली शाखा लगातार गाद से भरत गइल आ गंगा के मुख्य बहाव दक्खिन पूरुब ओर पद्मा में घुसुकत गइल। अठारहवीं सदी के अंत ले जात-जात पदमा गंगा के मुख्य शाखा हो गइल।<ref name="subcontinent"/> पद्मा में एह खिसकाव के परिणाम ई भइल की ई समुन्दर में गिरे से पहिलहीं ब्रह्मपुत्र आ मेघना से मिल के साथे साथ बंगाल के खाड़ी में गिरे लागल जबकि पहिले अलग गिरे। मेघना आ गंगा के वर्तमान संगम अब से लगभग 150 बरिस पहिले के घटना हवे।<ref name="Catling1992">{{cite book|last=कैटलिंग|first=डेविड|title=Rice in deep water|trans-title=गहिरा पानी में चावल|url=https://books.google.com/books?id=N5JxwKx1RAgC&pg=PA175|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1992|publisher=[[इंटरनेशनल चावल रिसर्च इंस्टीट्यूट]]|isbn=978-971-22-0005-2|page=175}}</ref>
अठारहवीं सदी के अंत की सालन में ब्रह्मपुत्र के निचला मार्ग में बहुत नाटकीय बदलाव देखल गइल जेवन गंगा से एकर संबंध के बहुत बदल दिहलस। 1787 में आइल बाढ़ में [[तीस्ता नदी]], जेवन पहिले पद्मा के सहायक नदी रहे, की मार्ग में बदलाव हो गइल आ अब ई ब्रह्मपुत्र से जा के मिल गइल। एकरा बाद ब्रह्मपुत्र के रास्ता में भी बदलाव भइल आ ई दक्खिन ओर घुसुक के नया चैनल काट के बना दिहलस। ब्रह्मपुत्र के इहे नवका शाखा मुख्य हो गइल आ आज जमुना कहल जाले। प्राचीन समय से ब्रह्मपुत्र के मुख्य धारा अउरी पुरुबाहुत रहे आ [[मैमनसिंघ]] के लगे से हो के बहे आ मेघना में मिले। आज ई शाखा एगो मामूली धारा बाटे जेवना के अबो ब्रह्मपुत्र या पुरनकी ब्रह्मपुत्र कहल जाला।<ref name="Britannica-Brahmaputra">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Brahmaputra River |trans-title=ब्रह्मपुत्र नदी |encyclopedia= [[ब्रिटैनिका एन्साइक्लोपीडिया]] |edition= एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका ऑनलाइन लाइब्रेरी|url= http://www.library.eb.com/eb/article-48056 |accessdate=30 नवंबर 2015}}</ref> [[लांगलबाँध]] के लगे, जहाँ पुरनकी ब्रह्मपुत्र मेघना से मिले, ऊ जगह आजु भी हिंदू लोग पबित्र माने ला। एही संगम के नगीचे एगो इतिहासी खँडहर [[वारि बटेश्वर]] के बा।<ref name="Chakrabarti2001"/>
== इतिहास ==
[[सिंधु घाटी सभ्यता#देर हड़प्पा|देर हड़प्पा]] काल, लगभग हड़प्पाई बस्ती सभ के पूरुब ओर फइलाव शुरू भइल। ई बिस्तार [[सिंधु नदी]] के थाला से गंगा-जमुना दुआबा की ओर भइल हालाँकि ई मानल जाला की ई फइलाव गंगा पार कइ के एकरे पूरबी किनारे ले ना भइल। ईसा पूर्व दूसरे सहस्राबदी में जब हड़प्पा के पतन होखे शुरू भइल तब भारत में सभ्यता के केंद्र सिंधु घाटी से घुसुक के गंगा घाटी की ओर आवे शुरू हो गइल।<ref name="McIntosh2008">{{cite book|last=मैकिंटोश|first=जेन|title=The ancient Indus Valley: new perspectives|url=https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&pg=PA99|accessdate=2 दिसंबर 2015|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-907-2|pages=99–101}}</ref> इहो अनुमान बतावल जाला की बाद के हड़प्पा बस्ती सभ आ गंगा थाला के इंडो आर्य संस्कृति आ वैदिक संस्कृति में कड़ी जुड़ल होखे।
ई नदी भारत के सभसे लमहर नदी बा।<ref>{{cite web|title=Largest, Longest, Highest and Smallest In India|url=http://www.onlinegkguide.com/2008/09/07/largest-longest-highest-and-smallest-in-india/|publisher=http://www.onlinegkguide.com|accessdate=2 दिसंबर 2015|archive-date=2008-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208140709/http://www.onlinegkguide.com/2008/09/07/largest-longest-highest-and-smallest-in-india/|url-status=dead}}</ref> शुरुआत के ''[[ऋग्वेद]]'' के जमाना के [[वैदिक संस्कृति]] के समय सिंधु नदी आ [[सरस्वती नदी]] प्रमुख पवित्र नदी रहलीं न की गंगा। बाकी बाद के [[वेद|बेद कुल]] में गंगा के ढेर महत्व मिलल बा।<ref>{{cite journal | title=The Image of the Barbarian in Early India| url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1971-10_13_4/page/408| author=Romila Thapar| journal=Comparative Studies in Society and History|date=अक्टूबर 1971| volume=13|issue=4|pages=408–436|publisher=Cambridge University Press|jstor=178208|quote=The stabilizing of what were to be the Arya-lands and the mleccha-lands took some time. In the Rg Veda the geographical focus was the sapta-sindhu (the Indus valley and the Punjab) with Sarasvati as the sacred river, but within a few centuries drya-varta is located in the Gariga-Yamfna Doab with the Ganges becoming the sacred river. (page 415)| doi=10.1017/s0010417500006393}}</ref> बाद में गंगा के मैदान कई बहुत प्रभावशाली साम्राज्यन के क्षेत्र बनल जइसे की [[मौर्य साम्राज्य]] से ले के [[मुगल राज]]।<ref name="Britannica"/><ref>{{cite journal | title=From the Mediterraneanto the Indian Ocean: Medieval History in Geographic Perspective| url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2002-07_44_3/page/423| author=आंद्रेई विंक| journal=Comparative Studies in Society and History| year=जुलाई 2002| volume=44 | issue = 3| page=423| doi=10.1017/s001041750200021x}}</ref>
[[मेगस्थनीज]] पहिला अइसन यूरोप के यात्री रहे जे गंगा के बर्णन कर के पच्छिमी लोगन के एकर जानकारी दिहलें।<ref>{{cite journal | title=Alexander and the Ganges| author=W. W. Tarn| journal=The Journal of Hellenic Studies| year=1923| volume=43 | issue = 2| pages=93–101| jstor=625798}}</ref>
बंगाल में 1809 के बरसात के सीजन में<ref>{{Cite web |url=http://www.bihargatha.in/courses-of-the-rivers-of-bihar-in-1810-11-ad/ganga-flowing-in-bihar-about-200-years-ago |title=lower channel of the Bhagirathi |access-date=2015-12-02 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323130753/http://www.bihargatha.in/courses-of-the-rivers-of-bihar-in-1810-11-ad/ganga-flowing-in-bihar-about-200-years-ago |url-status=dead }}</ref>, भागीरथी के निचला चैनल बंद हो गइल रहे बाकी अगिला साल ई पूरा खुल गइल आ फिर पहिलहीं नियर हो गइल।
1951 में भारत आ बांग्लादेस (तब ई [[पुरबी पाकिस्तान]] रहे) की बीच [[गंगा जल बँटवारा|पानी बंटवारा खातिर बिबाद]] शुरू हो गइल जब भारत फरक्का में बैराज बनावे के मंशा जाहिर कइलस। 1975 में पूरा होखे वाले एह बैराज के मूल मकसद {{convert|1100|m3/s|abbr=on}} पानी भागीरथी-हुगली में ले जाये के रहे जे से [[कलकत्ता बंदरगाह]] के काम चालू रहे आ जहाज आवे जाए में दिक्कत न होखे। ई मान लिहल गइल की सबसे सूखा सीजन में भी गंगा में कम से कम {{convert|1400|to|1600|m3/s|abbr=on}} पानी जरूर रही आ एह तरे {{convert|280|to|420|m3/s|abbr=on}} पानी पूरबी पाकिस्तान खातिर बच जाई।<ref name="SalmanUprety2002">{{cite book|last1=Salman|first1=Salman M. A.|last2=Uprety|first2=Kishor|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA135|accessdate=2 दिसंबर 2015|year=2002|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5352-3|pages=136–137}}</ref> पूरबी पाकिस्तान एह पर ऑब्जेक्शन क के बिबाद क दिहल। अंत में 1996 में जा के भारत आ बांग्लादेस के बीच एगो 30-साला समझौता भइल। एह समझौता के शरत बहुत कुछ बा बाकी संछेप।में कहल जाय त अगर फरक्का में {{convert|2000|m3/s|abbr=on}} से कम पानी रही त दोनों देस 50 % पानी बाँट लिहें जेवना से कम से कम {{convert|1000|m3/s|abbr=on}} दस-दस साल खातिर पारी-पारा दूनों के मिले। हालाँकि, अगिलीये साल फरक्का में पानी के लेबल इतिहासी रूप से नीचे चल गइल। मार्च 1997 में बांग्लादेस में गंगा के बहाव अपना सभसे निचला लेबल ले पहुँच गइल आ {{convert|180|m3/s|abbr=on}} हो गइल आ ए समझौता के पालन लगभग असम्भव हो गइल। बाद की साल में कम पानी के सीजन में बहाव के मात्रा नार्मल हो गइल बाकी समस्या के समाधान खातिर कोसिस जारी बा। एक ठे योजना ई बा की [[ढाका]] के पच्छिम में, [[पंग्सा उपजिला|पंग्सा]] में, एगो अउरी बैराज बनावल जाय। ई बैराज बांग्लादेश के आपन हिस्सा के पानी के अउरी बेहतर ढंग से इस्तेमाल करे में सहायक होखी।<ref name="SalmanUprety2002"/><ref name="GangesTreaty1996">{{cite book|last1=Salman|first1=Salman M. A.|last2=Uprety|first2=Kishor|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA387|accessdate=27 अप्रैल 2011|year=2002|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5352-3|pages=387–391|quote=Treaty Between the Government of the Republic of India and the Government of the People's Republic of Bangladesh on Sharing of the Ganga/Ganges Waters at Farakka.}}</ref>
== सांस्कृतिक महत्व ==
{{Main|हिंदू धर्म में गंगा}}
=== देवी ===
[[चित्र:Ganga Aarti at Varanasi ghats.jpg|right|thumb|200px| [[बनारस]] के [[दशाश्वमेध घाट]] पर गंगा [[आरती]]]]
गंगा नदी के हिंदू घर्म में बहुत पबित्र मानल गइल बाटे। ई नदी आपने बहाव के पूरा लंबाई के हर हिस्सा में पबित्र मानल जाले। एकरा धारा में हर जगह हिंदू लोग अस्नान करे ला<ref name=eck1982-p212>{{Harvnb|Eck|1982|p=212}}</ref> जवना के गंगा नहान कहल जाला, आ गंगाजल हाथ में ले के अपने पुरखा-पुरनिया आ देवता लोग के जल चढ़ावे ला। जल चढ़ावे में अँजुरी में गंगा के पानी भर के हाथ ऊपर क के जल के फिर नीचे गिरा दिहल जाला। एकरे अलावा फूल, अच्छत वगैरह भी चढ़ावल जाला आ दिया बार के नदी के धारा में प्रवाहित कइल जाला।<ref name=eck1982-p212/> नहान के बाद लोग गंगा जल ले के अपना घरे लवटे ला।<ref name=eck1982-p212-213>{{Harvnb|Eck|1982|pp=212–213}}</ref> केहू के मरला पर ओकर "फूल" (हड्डी के बिना जरले बच गइल हिस्सा) बहावे खातिर गंगा में ले आवेला लोग आ ई मरल बेकति के मुक्ति खातिर कइल जाला।<ref name=eck1982-p212-213/>
हिंदू कथा में बर्णन के हिसाब से गंगा सगरी पबित्र जल सभ के प्रतिनिधि स्वरूप हई।<ref name=eck1982-p214>{{Harvnb|Eck|1982|p=214}}</ref> स्थानीय नदी सभ के ''गंगा जइसन'' कहि के बोलावल जाला आ कबो-कबो स्थानीय गंगा के नाँव से भी बोलावल जाला।<ref name=eck1982-p214/> [[कावेरी नदी]] जवन कर्नाटक आ तमिलनाडु में बहे ले, दक्खिन भारत के गंगा कहाले। गोदावरी के महर्षि गौतम द्वारा ले जाइल गइल गंगा मानल जाला जवन मध्य भारत में बहे ले।<ref name=eck1982-p214/> हमेशा जहाँ कहीं धार्मिक कार्य में जल के प्रयोग होला, गंगा के आवाहन कइल जाला काहें की ई मानल जाला की सगरी जल सभ में गंगा मौजूद बाड़ी।<ref name=eck1982-p214/> एकरा बावजूद भी गंगा में नहाये खातिर हिंदू लोग के मन में एगो खास अस्थान बाटे। गंगा में पबित्र धार्मिक अस्थानन पर, जइसे की हरिद्वार, त्रिवेणी संगम, काशी नियर तीर्थ में गंगा नाहन के बिसेस महत्व दिहल जाला।<ref name=eck1982-p214/> गंगा के हिंदू धर्म में अइसन अस्थान बाटे की हिंदू धर्म में कम आस्था रखे वाला लोग भी गंगा के महत्व के स्वीकार करे ला।<ref name=eck1982-p214-215>{{Harvnb|Eck|1982|pp=214–215}}</ref> भारत के पहिला प्रधानमंत्री, जवाहिरलाल नेहरू भी, बहुत आस्तिक ना होखला के बावजूद ई ईच्छा जाहिर कइलें की उनके राख के कुछ हिस्सा गंगा में दहा दिहल जाय।<ref name=eck1982-p214-215/> "The Ganga, " he wrote in his will, "is the river of India, beloved of her people, round which are intertwined her racial memories, her hopes and fears, her songs of triumph, her victories and her defeats. She has been a symbol of India's age-long culture and civilization, ever-changing, ever-flowing, and yet ever the same Ganga."<ref name=eck1982-p214-215/>
=== ''अवतरण'' मने की गंगा के स्वर्ग से धरती पर उतरल ===
{{main|गंगा दशहरा}}
[[चित्र:Ravi Varma-Descent of Ganga.jpg|thumb|right|200px|राजा रवि वर्मा के बनावल पेंटिग में "गंगावतरण"]]
[[जेठ]] के महीना के अँजोर पाख में दसिमी [[तिथि]] के गंगा के अवतरण के परब [[गंगा दशहरा]] मनावल जाला जवन अंग्रेजी कलेंडर के हिसाब से मई भा जून के महीना में पड़े ला।<ref name=eck1998-p144/> एह दिन लोग गंगा के धरती पर उतरले के तिथि के रूप में मनावेला।<ref name=eck1998-p144>{{Harvnb|Eck|1998|p=144}}</ref> एह दिन के गंगा नहान दस गो पाप के हरे वाला (दसहरा) मानल जाला, या दुसरा मान्यता के अनुसार दस जनम के पाप के धोवे वाला मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/> जे गंगा से दूर रहे वाला बा आ गंगा ले ना पहुँच पावेला ऊ लोग कौनों भी स्थानीय नदी में नाहन कर लेला, काहें की हिंदू धर्म में धरती के सगरी जल के गंगा के रूप मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/>
गंगा के अवतरण के भी कई ठे कहानी कथा प्रचालन में बाटे।<ref name=eck1998-p144/> वैदिक कथा के अनुसार स्वर्ग के राजा इंद्र देव आकासी सर्प रूप वाला वृत्रासुर के बध करिके सोम नामक रस के पृथिवी पर उतरे के रास्ता बनवलें जवना के ऊ रास्ता रोकले रहे।<ref name=eck1998-p144/>
वैष्णव सम्प्रदाय के बहुप्रचलित मत के अनुसार एह कथा में इंद्र के जगह बिष्णु के रखल जाला।<ref name=eck1998-p144/> अइसना में एह स्वर्गीय जल के विष्णुपदी कहला जाला आ गंगा के विष्णु के चरण से उत्पन्न मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/><ref>"निकसी हरी के पद पंकज से, अरु संभु जटा में समाय रही है" — तुलसीदास।</ref> ई कथा के मुताबिक, अपने वामन अवतार में पूरा ब्रह्माण्ड के तीन पग में नाप दिहले के बाद अपने पैर से बिष्णु भगवान स्वर्ग (आकाश) के खोद दिहलें जवना से पबित्र धार बहि निकलल आ बर्हमांड में व्याप्त हो गइल।<ref name=eck1998-p144-145>{{Harvnb|Eck|1998|pp=144–145}}</ref> आकाशीय स्वर्ग से निकले के बाद गंगा इंद्र के स्वर्ग में पहुँचल जहाँ ध्रुव ओकरा के प्राप्त कइलें, जे बिष्णु के भक्त रहलें, आ अब आकाश में ध्रुव तारा के रूप में स्थित बाड़ें।<ref name=eck1998-p144-145/> एकरा बाद ई आकाशगंगा के रूप में बहि के चंद्रमा ले पहुँचल।<ref name=eck1998-p144-145/> एकरे बाद गंगा ब्रह्मलोक में पहुचल आ मेरु परबत पर, जवन पृथिवी में खिलल कमल के रूप में मानल गइल बा, उतर गइल।<ref name=eck1998-p144-145/> इहाँ से एगो पंखुड़ी से एगो धारा भारत वर्ष में अलकनंदा के रूप में बहि निकलल।<ref name=eck1998-p144-145/>
हिंदू कथा में अवतरण के कथा में सभसे महत्वपूर्ण स्थान शिव के मिलल बा।<ref name=eck1998-p145>{{Harvnb|Eck|1998|p=145}}</ref> रामायण, महाभारत आ कई ठे पुराणन में बर्णित ई कथा के अंतर्गत कहानी कपिल मुनि के साथ शुरू होले जिनके तपस्या के सगर के साठ हजार लड़िका लोग भंग कई दिहल। क्रोधित होके कपिल मुनि ओह लोग के भसम कई दिहलें आ उन्हन लोग के आत्मा पाताल में भटके खातिर छूट गइल। उनहन लोग बंस में भागीरथ नाँव के राजा भइलें जे अपनी पुरखा लोग के आत्मा के मुक्ती दिवावे खातिर गंगा के स्वर्ग से उतारे खातिर प्रण लिहलें। हालाँकि उनके एकरा खातिर ब्रह्मा आ शिव के तपस्या करे के पड़ल। कहानी के मोताबिक ऊ पहिले बरम्हा के तपस्या कइलें की ऊ गंगा के अपने कमंडल से मुक्त करें जहाँ ऊ बिष्णु के चरण से निकल के स्थापित रहली। ब्रह्मा कहलें की गंगा के तेज बहाव के जमीन पर रोके खातिर पहिले शिव के तइयार करें। ओकरे बाद ऊ शिव के तपस्या कइलें जे अपने जटा में गंगा के रोक लिहलें। एकरा बाद आपन एक ठो लट (अलक) खोल के गंगा के धारा के जमीन पर उतरे दिहलें। आगे-आगे भागीरथ आ पाछे गंगा ओह अस्थान पर पहुँचल लोग जहाँ कपिल मुनि भागीरथ के पुरखा लोग के भसम कइले रहलें। उहाँ, गंगासागर, में गंगा पाताल में प्रवेश कइली आ ऊ लोग के आत्मा मुक्त भइल।<ref name=eck1998-p145/> भागीरथ के द्वारा धरती पर अवतरण के कारन गंगा के नाँव "भागीरथी" पड़ल।<ref name=eck1998-p145/>
=== मरल लोग के उद्धार ===
[[चित्र:Pilgrims sitting at the ghats, Har ki Pauri, Haridwar.jpg|right|thumb|200px|हर की पौड़ी, हरिद्वार, में अस्थि प्रवाह घाट पर बइठल तीर्थ यात्री लोग]]
गंगा के स्वर्ग से अवतरण भइल हवे एही से ऊं स्वर्ग के प्राप्त करे के यान भी हई।<ref name=eck1998-p145-146>{{Harvnb|Eck|1998|pp=145–146}}</ref> गंगा के त्रिपथगा भी कहल जाला, जेकर माने होला तीनों लोक में गमन करे वाली आ एही से ऊ एह लोक से दुसरा लोक में पहुँचावे के मार्ग भी हई।<ref name=eck1998-p145-146/> इहे कारण बाटे की श्राद्ध करम के समय गंगा के अवतरण के कथा सुनावल जाला आ अइसन कारज में गंगाजल के इस्तेमाल होला।<ref name=eck1998-p145-146/>
हिंदू लोग गंगा के तीरे अपने पुरखा लोग के नाँव ले के पिंडदान भी करे ला, जवना में चाउर के आटा आ तिल के बनल पिंडा के गंगा में दहवावल जाला।<ref name=eck1982-p215-216>{{Harvnb|Eck|1982|pp=215–216}}</ref> हर तिल के संख्या के हजारगुना साल ले पुरखा लोग के स्वर्ग मिले के मान्यता प्रचलन में हवे।<ref name=eck1982-p215-216/> गंगा के मृत आत्मा खातिर महत्व के अंजाद एही से लगावल जा सकेला की महाभारत में बर्णन बा की "अगर एकहू अस्थि, मरल ब्यक्ति के, गंगा के छू ले त ओके स्वर्ग में अस्थान मिलेला।<ref>Quoted in: {{Harvnb|Eck|1982|p=216}}</ref>
== पर्यावरण संबंधी मुद्दा ==
=== जलवायु परिवर्तन के प्रभाव ===
[[तिब्बत के पठार]] बिस्व के तिसरका सभसे बड़हन बरफ के भंडार बाटे। चीन के मौसम बिज्ञान एडमिनिस्ट्रेशन के चीफ, क्विन दाहे, बतवलें कि हाल के समय में तेजी से एह बर्फ़ के पघिलाव आ एकरे परिणाम के रूप में तापमान में बढ़ती एह इलाका में खेती आ पर्यटन खातिर शार्ट टर्म में भले बहुत नीक होखे बाकी ई एगो चेतावनी के संकेत बाटे। ऊ एगो गंभीर चेतावनी दिहलें की:
{{quote|Temperatures are rising four times faster than elsewhere in China, and the Tibetan glaciers are retreating at a higher speed than in any other part of the world.... In the short term, this will cause lakes to expand and bring floods and mudflows... In the long run, the glaciers are vital lifelines for Asian rivers, including the Indus and the Ganges. Once they vanish, water supplies in those regions will be in peril.<ref>{{cite web |author=(AFP) – 17 अगस्त 2009 |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18/Aug/2009 |publisher=Google.com |date=17 अगस्त 2009 |accessdate=12 जनवरी 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |archivedate=2010-01-23 }}</ref>}}
बरिस 2007 में [[आइपीसीसी]] अपने चौथी रपट में कहलस कि हिमालय के ग्लेशियर, जवन नद्दी सभ के पानी, देलें ऊ सन् 2035 ले पघिल के खतम हो जइहें।<ref>{{cite web |url=http://ipcc-wg2.gov/AR4/website/10.pdf |title=See s. 10.6 of the WGII part of the report at |format=PDF |accessdate=28 November 2010 |archive-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124044114/http://ipcc-wg2.gov/AR4/website/10.pdf |url-status=dead }}</ref> बाद में ई घोषणा वापस ले लिहल गइल काहें से की ई एगो अंजाद वाली रिसर्च पर आधारित रहे।<ref>The IPCC report is based on a non-peer reviewed work by the World Wildlife Federation. They, in turn, drew their information from an interview conducted by ''New Scientist'' with Dr. Hasnain, an Indian glaciologist, who admitted that the view was speculative. See: [http://www.newscientist.com/article/mg20527432.800-sifting-climate-facts-from-speculation.html] and [http://www.thaindian.com/newsportal/health/pachauri-calls-indian-govt-report-on-melting-himalayan-glaciers-as-voodoo-science_100301232.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128104205/http://www.thaindian.com/newsportal/health/pachauri-calls-indian-govt-report-on-melting-himalayan-glaciers-as-voodoo-science_100301232.html|date=2010-01-28}} On the IPCC statement withdrawing the finding, see: [http://www.ipcc.ch/pdf/presentations/himalaya-statement-20जनवरी2010.pdf]{{Dead link|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> हालाँकि, आइपीसीसी अपने एह आम खोज पर टिकल बाटे की हिमालय के ग्लेशियर सभ पर बैस्विक तापन के चलते खतरा बाटे (परिणाम के रूप में गंगा नदी थाला के हिमालई नद्दिन पर भी)।
== प्रदूषण ==
{{main|गंगा प्रदूषण}}
[[चित्र:Clothing by the river.jpg|thumb|200px|गंगा में नहात आ कपड़ा धोवत लोग]]
गंगा बहुत ढेर प्रदूषण से ग्रस्त बाटे आ एह प्रदूषण से लगभग 4000 लाख लोग प्रभावित होला जे एकरे किनारे बसल बाटे।<ref>{{cite web |url=http://www.cleanganga.com/newsletter/index.php |title=जून 2003 Newsletter |publisher=Clean Ganga |accessdate=16 July 2010 |archive-date=18 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518135014/http://www.cleanganga.com/newsletter/index.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1581251,00.html | work=Time | title=The World's Dirty Rivers | date=22 जनवरी 2007 | accessdate=3 मई 2010 | first=Elisabeth | last=Salemme | archive-date=2013-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130825003132/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1581251,00.html | url-status=dead }}</ref> चूँकि ई नदी बहुत घऽन बसल इलाका से हो के बहे ले, नगर के सीवर के पानी, उद्योग के गंदगी आ प्लास्टिक-पॉलिथीन वगैरह के बहुत भारी मात्र एह में पड़ेले आ नदी के प्रदूषित करे ले।<ref name=cleanperish/><ref name=Abraham/><ref name=Behteri4>{{cite web|author=Akanksha Jain|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/draw-plan-to-check-ganga-pollution-by-sugar-mills/article5939897.ece|title=‘Draw plan to check Ganga pollution by sugar mills'|work=[[The Hindu]]|date=23 अप्रैल 2014|accessdate=24 अप्रैल 2014}}</ref> ई समस्या एह कारण अउरी गंभीर हो जाले काहें की बहुत सारा गरीब लोग गंगा के पानी पर नहाये धोए खातिर निर्भर बाड़ें।<ref name=Abraham /> विश्व बैंक के एगो अनुमान के अनुसार भारत में प्रदूषण के कारण स्वास्थ पर होखे वाला खर्चा एह देस के कुल जीडीपी के तीन प्रतिशत के आसपास बाटे।<ref name=bharati/> इहो अनुमानित कइल गइल बाटे की बेमारी के अस्सी प्रतिशत हिस्सा आ बेमारी से मौत के एक तिहाई घटना, पानी के गंदगी आ एह से होखे वाली बेमारी से होले।<ref>{{Citation|last=Puttick|first=Elizabeth|chapter=Mother Ganges, India's Sacred River|year = 2008|title=The Healing Power of Water|editor-last=Emoto|editor-first=Masaru|publisher=[[Hay House]] Inc. Pp. 275|pages=241–252|isbn=1-4019-0877-2}} Quote: "Sacred ritual is only one source of pollution. The main source of contamination is organic waste—sewage, trash, food, and human and animal remains. Around a billion liters of untreated raw sewage are dumped into the Ganges each day, along with massive amounts of agricultural chemicals (including DDT), industrial pollutants, and toxic chemical waste from the booming industries along the river. The level of pollution is now 10,000 percent higher than the government standard for safe river bathing (let alone drinking). One result of this situation is an increase in waterborne diseases, including cholera, hepatitis, typhoid, and amoebic dysentery. An estimated 80 percent of all health problems and one-third of deaths in India are attributable to waterborne illnesses. (page 247)"</ref>
[[बनारस]], जहाँ लोग पबित्र नाहन खातिर जाला, ई शहर रोज 2000 लाख लीटर सीवर के पानी गंगा में छोड़े ला, जवना से कोलिफौर्म बैक्टीरिया के मात्र पानी में खतरनाक लेवल ले बढ़ि जाला।<ref name=Abraham>{{cite journal | last = Abraham | first = Wolf-Rainer | title = Review Article. Megacities as Sources for Pathogenic Bacteria in Rivers and Their Fate Downstream | url = http://www.hindawi.com/journals/ijmb/2011/798292/ | journal = International Journal of Microbiology | volume = 2011 | doi = 10.1155/2011/798292 | pages = 1–13 | access-date = 2016-01-12 | archive-date = 2013-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131016113124/http://www.hindawi.com/journals/ijmb/2011/798292/ | url-status = dead }}</ref> सरकारी पैमाना के हिसाब से एह बैक्टेरिया के प्रति 100 मिलीलीटर पानी में 500 से ज्यादा ना होखे के चाहीं, बाकी बनारस में प्रवेश से पहिलहीं गंगा में करीब 120 गुना (60000 प्रति 100 मिलीलीटर) बैक्टीरिया रहे लें।<ref name=economist2008-ganges-pollution>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=11751397 "India and pollution: Up to their necks in it"], ''[[दि इकोनॉमिस्ट]]'', 27 जुलाई 2008.</ref><ref name=nomoreabuse>{{cite news | title = Ganga can bear no more abuse | work = [[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]] | date = 18 जुलाई 2009 | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-18/varanasi/28183373_1_ganga-action-plan-river-water-sewage-treatment-plants | access-date = 2016-06-15 | archive-date = 2011-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111103163826/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-18/varanasi/28183373_1_ganga-action-plan-river-water-sewage-treatment-plants | url-status = dead }}</ref>
गंगा में लाश दहवावे से भी काफ़ी प्रदूषण फइलेला। काहें की बहुत लोग जरावे के बजाय लाश के परवाहि कर देलें।<ref>[http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1343&catid=55&subcatid=354 HINDU FUNERALS, CREMATION AND VARANASI] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131016111431/http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1343&catid=55&subcatid=354 |date=16 अक्टूबर 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelpod.co.uk/travel-blog-entries/miller-stone/1/1293729235/tpod.html#ixzz1W7q8JJhI|title=Miller-stone's Travel Blog: Varanasi: The Rich, The Poor, and The Afterlife|date=14 दिसंबर 2010|publisher=}}</ref>
गंगा के बनारस से बाहर निकलत समय एह में लगभग 150 लाख कोलिफौर्म बैक्टीरिया प्रति 100 मिलीलीटर हो जालें।<ref name=economist2008-ganges-pollution/><ref name=nomoreabuse/> जिनहन के ऑब्जर्व्ड पीक वैलू 100 मिलियन हर 100 मिलिलीटर पर होखे ले।<ref name=Abraham/> अइसन पानी पिए लायक त नाहींये होला, नहाये पर भी इन्फेक्शन के खतरा रहे ला।<ref name=Abraham/>
गंगा नदी के पर्दूषण रोके खातिर पाहिले राजीव गांधी के ज़माना में गंगा एक्शन प्लान (GAP) चलावल गइल। वर्तमान में भारत सरकार द्वारा [[नमामि गंगे]] प्रोग्राम के तहत कई सौ प्रोजेक्ट चलावल जा रहल बाड़ें जे नरेंद्र मोदी के सरकार में शुरू कइल गइल प्रोग्राम बाटे।
=== पानी के कमी ===
लगातर बढ़ि रहल प्रदूषण के साथे-साथ पानी के कम होखले का समस्या भी बिकराल होत जात बाटे। नदी के धारा कई जगह पर सूखे के करीब हो चुकल बाटे। बनारस में कब्बो एकर गहिराई {{convert|60|m|ft}} के आसपास औसत रूप से रहल करे, बाकिर अब ई कई जगह पर {{convert|10|m|ft}} ले रहि जाले।<ref>"How India's Success is Killing its Holy River." Jyoti Thottam. ''Time Magazine''. 19 July 2010, pp. 12-17.</ref>
{{quote|To cope with its chronic water shortages, India employs electric groundwater pumps, diesel-powered tankers and coal-fed power plants. If the country increasingly relies on these energy-intensive short-term fixes, the whole planet's climate will bear the consequences. India is under enormous pressure to develop its economic potential while also protecting its environment—something few, if any, countries have accomplished. What India does with its water will be a test of whether that combination is possible.<ref>"How India's Success is Killing its Holy River." Jyoti Thottam. ''Time Magazine''. 19 July 2010, p. 15.</ref>}}
=== खनन के काम ===
गंगा नदी के तली से पत्थर आ बालू के खनले के काम हरिद्वार जिला के बहुत लंबा समय से समस्या रहल बाटे। हरिद्वार में गंगा मैदान में प्रवेश करे ले आ इहाँ कुंभ मेला एरिया में लगभग 140 किमी<sup>2</sup> के इलाका में खनाई पर रोक बाटे।<ref name=tri>{{cite news |title=Looting the Ganga shamelessly |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110616/main5.htm |publisher= [[दि ट्रिब्यून (चंडीगढ़)|दि ट्रिब्यून]]|date=16 जून 2011 }}</ref> [[स्वामी निगमानंद]], एगो 34 बरिस के साधू रहलें, जे 2011 के 19 फरवरी से अवैध खनन के आ स्टोन क्रशिंग के बिरोध में उपास करत रहलें, उनुकर 14 जून 2011 के देहरादून के जौलीग्रांट में हिमालय हास्पिटल में मौत हो गइल।<ref name=tri/><ref>[http://www.ndtv.com/article/cities/swami-fasting-to-save-ganga-dies-112108&cp Swami Nigamananda, fasting to save Ganga, dies] [[एनडीटीवी]]; 14 जून 2011.</ref> उनुके मौत से एह मुद्दा के तवज्जो मिलल आ केंद्र सरकार के पर्यावरण मंत्रालय एह मामिला में हस्तक्षेप कइलस।<ref>{{cite news |title=Exposing the illegal mining in Haridwar|url=http://www.ndtv.com/article/india/exposing-the-illegal-mining-in-haridwar-112580 |publisher=[[एनडीटीवी]] |date=16 जून 2011}}</ref><ref>{{cite news |title=Jairam Ramesh tells Uttarakhand CM Nishank to stop illegal mining in Ganga |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-18/news/29674323_1_illegal-mining-environment-ministry-environment-minister-jairam-ramesh |work=[[दि इकोनोमिक टाइम्स]] |date=18 जून 2011 |access-date=2016-01-12 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101020914/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-18/news/29674323_1_illegal-mining-environment-ministry-environment-minister-jairam-ramesh |url-status=dead }}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
== स्रोतग्रंथ ==
* {{cite book
| last1 = जैन
| first1 = शरद कु॰
| last2 = अग्रवाल
| first2 = पुष्पेन्द्र कु॰
| last3 = सिंह
| first3 = विजय प्र॰
| title = Hydrology and water resources of India
| trans-title = भारत के जलबिज्ञान आ जल संसाधन
| url = https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC
| date = 2007
| publisher = स्प्रिंजर
| isbn = 978-1402051791
| ref = harv
}}
{{Waters of South Asia}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के भूगोल]]
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय चीन्हा]]
[[श्रेणी:हिंदू धर्म]]
[[श्रेणी:हिंदू देवी]]
[[श्रेणी:एशिया के इंटरनेशनल नदी]]
izviey7jgnakvxxk93skry7je3p7ree
805065
805064
2026-09-12T03:17:51Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805065
wikitext
text/x-wiki
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = गंगा
|other_name =
|native_name =
<!-- *** Map section *** -->
|map = Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg
|map_caption = नदी थाला: गंगा (नारंगी), ब्रह्मपुत्र (बैंगनी), आ मेघना (हरा)।
<!-- General *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|country1 = {{flag|बांग्लादेश}}
|state = [[उत्तराखण्ड]]
|state1 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state2 = [[बिहार]]
|state3 = [[झारखंड]]
|state4 = [[पच्छिम बंगाल]]
|city = [[ऋषिकेश]]
|city1 = [[हरिद्वार]]
|city2 = [[फर्रूखाबाद]]
|city3 = [[कानपुर]]
|city4 = [[जाजमऊ]]
|city5 = [[इलाहाबाद]] (अब प्रयागराज)
|city6 = [[मिर्जापुर]]
|city7 = [[बनारस]]
|city8 = [[ग़ाजीपुर]]
|city9 = [[बक्सर]]
|city10 = [[बलियाँ]]
|city11 = [[पटना]]
|city12 = [[हाजीपुर]]
|city13 = [[मुँगेर]]
|city14 = [[भगलपुर]]
|length = 2525
|length_note = {{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007}}
|watershed = 1080000
|watershed_note =
|discharge_location = [[फरक्का बैराज]]
|discharge_average = 16648
|discharge_note =<ref name="Kumar_Singh_Sharma">{{cite journal
| last = कुमार
| first = राकेश
| last2 = सिंह
| first2 = आर डी
| last3 = शर्मा
| first3 = के डी
| title = Water Resources of India
| trans-title = भारत के जल संसाधन
| journal = [[करेंट साइंस (जर्नल)|करेंट साइंस]]
| volume = 89
| issue = 5
| pages = 794–811
| publisher = करेंट साइंस एसोशियेशन
| location = बंगलुरु
| date = १० सितंबर २००५
| url = http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf
| accessdate = 29 नवंबर 2015
| archive-date = 2019-01-06
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190106043752/http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf%20
| url-status = dead
}}</ref>
|discharge_max = 70000
|discharge_min = 2000
|discharge1_location = [[बंगाल के खाड़ी]]
|discharge1_average = 38129
|discharge1_note =<ref name="Kumar_Singh_Sharma"/>
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[गंगोत्री हिमानी]], [[सतोपनाथ हिमानी]], खटलिंग ग्लेशियर, आ कुछ परबत चोटी से पघिल के बहल पानी जइसे की [[नंदा देवी]], [[त्रिशूल,परबत|त्रिशूल]] [[केदारनाथ (परबत)|केदारनाथ]], [[नंदा कोट]], आ [[कामेत]]।
|source_location = [[उत्तराखण्ड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3892
|source_elevation_imperial = 12769
|source_lat_d = 30
|source_lat_m = 59
|source_lat_s =
|source_lat_NS = N
|source_long_d = 78
|source_long_m = 55
|source_long_s = 55
|source_long_EW = E
<!-- *** Mouth *** -->
|mouth_name = [[गंगासागर]], गंगा डेल्टा
|mouth_location = बंगाल के खाड़ी
|mouth_country = बांग्लादेस
|mouth_country1 = भारत
|mouth_elevation = 0
|mouth_elevation_imperial = 0
|mouth_lat_d = 22
|mouth_lat_m = 05
|mouth_lat_s =
|mouth_lat_NS = N
|mouth_long_d = 90
|mouth_long_m = 50
|mouth_long_s =
|mouth_long_EW = E
<!-- *** Tributaries *** -->
|tributary_source1=[[अलकनंदा]]
|tributary_source2=[[धौली गंगा]]
|tributary_source3= [[नंदाकिनी]]
|tributary_source4=[[पिंडर]]
|tributary_source5= [[मंदाकिनी]]
|tributary_source6=[[भागीरथी]]
|tributary_left = [[रामगंगा]]
|tributary_left1 = [[गोमती]]
|tributary_left2 = [[सरजू नदी|सरजू]]
|tributary_left3 = [[गंडकी]]
|tributary_left4 = [[बाघमती]]
|tributary_left5 = [[कोसी]]
|tributary_left6 = [[महानंदा]]
|tributary_right = [[यमुना]]
|tributary_right1 = [[तमसा]]
|tributary_right2 = [[सोन]]
|tributary_right3 = [[पुनपुन]]
|tributary_right6 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_right9 = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_right11 = [[कुंता नदी|कुंता]]
|tributary_right12 = [[गिर नदी|गिर]]
|tributary_right13 = ऋषिगंगा
|tributary_right14 = हनुमान गंगा
|tributary_right15 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image = Varanasiganga.jpg
|image_size = 300
|image_caption = [[बनारस]] में गंगा
}}
'''गंगा नदी''' चाहे '''गंगा मईया''', चाहे खाली भर '''गंगा''', [[एशिया]] के एगो अंतरसीमांत [[नदी]] बा जवन [[भारत]] आ [[बांग्लादेस]] में बहे ले। भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य में, [[हिमालय]] पहाड़ पर स्थित [[गंगोत्री हिमानी|गंगोत्री]] से निकल के बिसाल [[गंगा के मैदान|मैदानी क्षेत्र]] में बहे के बाद [[बंगाल के खाड़ी]] में समुंद्र में मिल जाले। समुंद्र में नदिन द्वारा कुल छोड़ल जाये वाला पानी (टोटल डिस्चार्ज) के हिसाब से ई दुनिया के तीसरा सभ से बड़ नदी हवे।
गंगा आपन रस्ता में हिमालय से ले आइल बालू-माटी के बिछा के एगो बिसाल मैदान बनावे ले जेकरा के एही के नाँव पर [[गंगा के मैदान]] कहल जाला। ई मैदान बहुत उपजाऊ हवे आ एही कारण इहाँ प्राचीन काल से जनसंख्या के बसाव भइल। आजु ई दुनिया के सबसे घन बस्ती वाला क्षेत्र हवे। गंगा के तीर पर भारत आ बांग्लादेस के कई ठो प्रमुख नगर बसल बाड़ें। [[ऋषिकेश]], [[हरिद्वार]], [[कन्नौज]], [[कानपुर]], [[प्रयागराज]] (इलाहाबाद), [[बनारस]], [[बलियाँ]], [[पटना]], [[कलकत्ता]] आ [[ढाका]] नियन नगर एही नदी के तीरे बसल बाड़े।
[[हिंदू धर्म]] में गंगा के [[हिंदू देवी|देवी]] आ माई के रूप में पूजल जाला। अइसन मानल जाला कि [[गंगा नहान|गंगा में अस्नान]] कइला से पुन्य मिलेला आ सगरी पाप कट जाला। गंगा के किनारे कई पबित्र तिथिन के [[मेला]] आ [[नहान]] लागे ला। दुनिया के सभ से बड़ मेला प्रयाग के [[कुंभ मेला|कुंभ]] गंगा आ [[जमुना]] आ कथा में बर्णित नदी [[सरस्वती (नदी)|सरस्वती]] के संगम पे लागेला।
गंगा के मैदान आ एकर [[गंगा थाला|थाला]] पर्यावरण आ जीव जंतु खातिर भी महत्व वाला हवे। गंगा में कई प्रकार के मछरी आ अउरी बिबिध जलजीव पावल जालें। एह नदी में [[सूँस]] के दू गो प्रजाति [[गंगा डाल्फिन]] आ [[इरावदी डाल्फिन]] पावल जालीं जे एह समय बिलुप्त होखे के खतरा में बाड़ीं। [[गंगा के डेल्टा]] [[सुंदरबन]] पर्यावरण आ पारिस्थितिकी की मामिला में पूरा दुनिया खातिर महत्व वाला गिनल जाला।
साल 2007 में आइल एगो रपट की मोताबिक ओह समय गंगा दुनिया के पाँचवी सभसे प्रदूषित नदी रहे। [[भारत सरकार]] एकरा [[प्रदूषण]] के कम करे खातिर [[गंगा कार्ययोजना]] चलवलस बाकी ई बहुत सफल ना भइल। वर्तमान में [[नरेन्द्र मोदी]] के [[मोदी सरकार|सरकार]] एकरा खातिर [[नमामि गंगे]] नाँव से एगो परियोजना चला रहल बाटे।
== बिबरण ==
[[चित्र:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|200px|thumb|[[गंगोत्री]] में [[भागीरथी]]]]
[[चित्र:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|200px|[[देवप्रयाग]], अलकनंदा (दाहिने से) आ भागीरथी (बायें से) के संगम, जौना की बाद गंगा नदी के शुरुआत हो ले।]]
[[चित्र:HeadwatersGanges1.jpg|thumb|200px|[[हिमालय|हिमालयी]] जलधारा सभ जिनहना के सामूहिक रूप गंगा नदी हवे, [[गढ़वाल मंडल]], [[उत्तराखंड]]]]
गंगा नदी दू गो धारा [[भागीरथी]] आ [[अलकनंदा]] की मिलले की बाद बनेली। ई संगम [[देवप्रयाग]] में होला। हिंदू संस्कृति में ई मान्यता ह की मुख्य धारा भागीरथी ह हालाँकि अलकनंदा अधिका लमहर धारा हवे।<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Ganges River |trans-title= गंगा नदी|encyclopedia= [[ब्रिटैनिका एन्साइक्लोपीडिया]] |edition= एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका ऑनलाइन लाइब्रेरी|url= http://www.library.eb.com/eb/article-48077 |accessdate=29 नवंबर 2015}}</ref><ref name="Penn2001">{{cite book|last=पेन|first=जेम्स आर.|title=Rivers of the world: a social, geographical, and environmental sourcebook|trans-title = बिस्व के नदी सभ:एगो सामाजिक, भूगोलीय आ पर्यावरणीय सोर्सपुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-042-0|page=88}}</ref> अलकनंदा के पानी के स्रोत [[नंदा देवी]], [[त्रिशूल (परबत)|त्रिशूल]] आ [[कामेत]] की चोटी पर जमल बरफ के पघिलाव से हवे। भागीरथी नदी समुन्द्र तल से {{convert|3892|m|ft|abbr=on}} की ऊँचाई पर [[गंगोत्री हिमानी]] के निचला हिस्सा से निकलेली जे के [[गोमुख]] कहल जाला।<ref name="Scientific Study">{{cite book|author1=सी आर कृष्णमूर्त्ति|author2=गंगा परियोजना निदेशालय|author3=भारत पर्यावरण रिसर्च समीति|title=The Ganga, a scientific study| trans-title = गंगा, एगो बैज्ञानिक अध्ययन | url=https://books.google.com/books?id=dxpxDSXb9k8C&pg=PA19|accessdate=29 नवंबर 2015|year=1991|publisher=नार्दर्न बुक सेंटर|isbn=978-81-7211-021-5|page=19}}</ref>
अलकनंदा के धारा कई गो महत्वपूर्ण धारा सभ से मिल के बनेले। सभसे पाहिले [[विष्णुप्रयाग]] में अलकनंदा में [[धौली गंगा]] के संगम होला, एकरी बाद [[नंदप्रयाग]] में [[नंदाकिनी]], [[कर्णप्रयाग]] में [[पिंडर]] आ [[रुद्रप्रयाग]] में [[मंदाकिनी]] से संगम के बाद अंत में [[देवप्रयाग]] में अलकनंदा आ भागीरथी के संगम होला। ई छह नदियन के पाँच गो संगम [[पंचप्रयाग]] की नाँव से पबित्र अस्थान मानल जालें।
लगभग 250 किलोमीटर<ref name="Scientific Study"/> के दूरी पहाड़ी घाटी में पूरा कइ के गंगा [[ऋषिकेश]] में हिमालय से नीचे उतरे ले आ [[हरिद्वार]] नाम के परसिद्ध धार्मिक अस्थान से ई मैदानी भाग में प्रवेश करे ले।<ref name="Britannica"/> हरिद्वार में एकर कुछ पानी बाँध बना के [[गंगा नहर]] में मोड़ दिहल गइल बाटे जेवना से [[गंगा-यमुना दुआबा|दुआबा]] के इलाकन में सिंचनी होला।
एकरा बाद गंगा कन्नौज, फर्रूखाबाद आ कानपुर नगर से हो के गुजरे ले आ एही बीच में एकर सहायिका [[रामगंगा]] आके मिले ले। रामगंगा औसतन {{convert|500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में ले आवे ले।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}}
[[इलाहाबाद]] में गंगा में [[यमुना]] आ के मिले ले आ ई हिन्दुन के परसिद्ध तीर्थ त्रिवेणी संगम कहाला। इहाँ यमुना नदी में गंगा से ढेर पानी {{convert|2950|m3/s|cuft/s|abbr=on}}{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}} होला आ ई दुनों की कुल बहाव के 58.5 % होला।<ref name="Gupta2007">{{cite book|last=गुप्ता|first=अविजित|title=Large rivers: geomorphology and management|trans-title=बड़ नदी सभ:भूआकृतिबिज्ञान आ मैनेजमेंट| url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA347|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2007|publisher=जॉन वाइली एंड संस|isbn=978-0-470-84987-3|page=347}}</ref> एकरा कुछे दूर बाद [[टौंस नदी]] आ के गंगा में मिलेले जेवन [[कैमूर श्रेणी]] से निकल के {{convert|190|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में ले आवे ले। एकरा बाद गंगा [[बिंध्याचल परबत]] की किनारे से हो के उत्तर की ओर मुड़े शुरू हो जाले। [[मिर्जापुर जिला]] में पबित्र [[बिंध्यवासिनी देवी]] के लगे से होत ई [[बनारस]] पहुँचेले जहाँ एकर बहाव उत्तर मुँह के हवे। बनारस की आगे [[औड़िहार]] नाँव की जगह की लगे गंगा में [[गोमती]] आ के मिलेले आ ई {{convert|234|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में डाले ले। [[गाजीपुर]] आ [[बलियाँ]] नियर शहर से हो के बलियाँ आ छपरा की बीच में [[सरजू नदी|सरजू]] (घाघरा या करनाली) नदी गंगा में मिले ले। सरजू गंगा के सभसे बड़ सहायिका नदी हवे जेवन {{convert|2990|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी ले आवे ले।
घाघरा से संगम की बाद नदी पुरुब मुँह के बहे शुरू हो जाले आ थोड़ी दूर बाद दक्खिन ओर से आके [[सोन नदी|सोन]] आ एकरी कुछ दूर बाद उत्तर ओर से आके [[नारायणी नदी|नारायणी]] मिल जालीं आ क्रम से {{convert|1000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} आ {{convert|1654|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी गंगा में पहुँचावे लीं। पूरबी [[बिहार]] में [[कोसी नदी]] आ के मिल जाले जेवन {{convert|2166|m3/s|cuft/s|abbr=on}} पानी ले आवेले आ ई सरजू आ यमुना की बाद तिसरकी सभसे बड़ सहायिका नदी ह।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|341}}
[[भागलपुर]] के बाद गंगा में बहाव दखिन मुँह के होखे शुरू हो जाला आ [[पाकुड़]] की लगे से ई दू गो धारा में बँटे लागेले जौना में दाहिने ओर के धारा [[हुगली नदी|भागीरथी-हुगली]] हवे। दुसरकी धारा बांग्लादेश की ओर बढे ले आ एकरा कुछ दूर बाद बांग्लादेश में घुसे से ठीक पहिले [[फरक्का बैराज|फरक्का]] में बैराज बना के एकर पानी एगो [[फीडर नहर]] द्वारा हुगली की ओर भेजल जाला। भागीरथी की रूप में अलग भइल धारा में जब बायें से एगो छोटी मुकी नदी [[जलंगी नदी|जलंगी]] आ के मिले ले तब एकर नाँव हुगली हो जाला। ई संगम [[नब द्वीप]] के लगे होला। एकरी बाद हुगली में एकर सभसे बड़ सहायिका नदी [[दामोदर नदी|दामोदर]] (लंबाई:{{convert|541|km|mi|abbr=on}} आ बहाव:{{convert|25820|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="DhungelPun2009">{{cite book|last1=Dhungel|first1=Dwarika Nath|last2=Pun|first2=Santa B.|title=The Nepal-India Water Relationship: Challenges|trans-title =भारत-नेपाल जल संबंध:चुनौती सभ|url=https://books.google.com/books?id=cgYwDW13ILoC&pg=PA215|accessdate=29 नवंबर 2015|year=2009|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-1-4020-8402-7|page=215}}</ref>) आ के दाहिने से मिले ले। आगे
एक ठी अउरी छोट नदी [[चुर्णी नदी|चूर्णी]] कलकत्ता से पहिले हुगली में मिल जाले। हुगली आगे कलकत्ता-[[हावड़ा]] की बीच से हो के बहे ले आ आगे हल्दी नदी ए में दायें से मिले ले जहाँ [[हल्दिया बंदरगाह]] के निर्माण भइल बा। एकरा बाद ई [[सागर दीप]] के लगे [[बंगाल की खाड़ी]] में समुन्द्र में मिले ले। एह अस्थान के [[गंगासागर]] कहल जाला।<ref name="Chakrabarti2001"/>
ओहर मेन गंगा के जेवन धारा बांग्लादेश में परवेश करे ले ऊ आगे [[पद्मा नदी|पद्मा]] की नाँव से बहे ले। ई कुछ दूर बाद जा के [[ब्रह्मपुत्र]] के सभसे बड़ [[नदी शाखा|शाखा]] [[जमुना नदी|जमुना]] से आ ओकरी बाद दुसरी सभसे बड़ शाखा [[मेघना नदी|मेघना]] से मिले ले आ एकरी बाद ई मेघना नाँव से बह के बंगाल की खाड़ी में डेल्टा बनावे ले।
[[गंगा डेल्टा]], जेवन ब्रह्मपुत्र आ गंगा नदी के ले आइल निक्षेप से बनल बाटे, बिस्व के सभसे बड़ डेल्टा हवे जौना के क्षेत्रफल {{convert|59000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="Parua2010"/> बाटे आ ई बंगाल के खाड़ी के उत्तर सिरहाने पर {{convert|322|km|mi|abbr=on}} चैड़ाई में बिस्तार लिहले बाटे।<ref name="Arnold2000"/>
बिस्व में खाली दू गो नदी [[अमेजन नदी|अमेजन]] आ [[कांगो नदी|कांगो]] बाड़ी जिनहन के औसत बहाव के मात्रा गंगा, ब्रह्मपुत्र आ [[सुरमा-मेघना नदी सिस्टम|सुरमा-मेघना]] के एकठ्ठा मात्रा से ढेर होखे।<ref name="Arnold2000"/> भरपूर बाढ़ वाला समय में खाली अमेजन एकरा से ढेर बहाव वाली रहि जाले।<ref name="Elhance1999"/>
== जियोलॉजी ==
[[जियोलॉजी]] की नजरिया से गंगा नदी के थाला के अधिकतर हिस्सा नया रचना हवे सिवाय ओ हिस्सा के जेवन [[दक्खिन भारत]] के [[भारत के प्रायदीपी पठार|प्रायदीपी पठार]] से बहि के आवे वाली सहायक नदिन के थाला की अंतर्गत आवेला। [[भारत के भूबिज्ञान]] के सभसे नया अध्याय हवे [[गंगा के मैदान]] के निर्माण जेवन [[भारतीय प्लेट]] आ [[यूरेशियाई प्लेट]] के टकराव आ ओकरी परिणाम स्वरुप हिमालय परबत के उठान की बाद के घटना हवे।
वर्तमान समय से करीब 75 मिलियन बरिस पहिले दक्खिनी सुपरमहादीप [[गोंडवाना लैंड]] के उत्तर की ओर खिसकाव सुरू भइल। एही सुपरमहादीप के टुकड़ा आजु के दक्खिनी भारत के पठार हवे जे भारतीय-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट क हिस्सा हवे। ई सरक के जब यूरेशियाई प्लेट से लड़ल तब इनहन की बीच में [[टीथीस सागर]] में जमा [[अवसाद]] से हिमालय परबत के निर्माण भइल। हिमालय परबत के ठीक दक्खिन में ओह पुरान समुंद्री तली के लचक के धँस गइला से आ बाकी बचल खुचल टीथीस सागर के हिस्सा में [[सिंधु नदी|सिंधु]] आ गंगा के सहायक नदिन द्वारा अवसाद जमा कईला से [[उत्तर भारत के मैदान]] बनल। एही मैदान के हिस्सा गंगा के मैदान भी हवे जेवन गंगा आ एकरी सहायक नदी सभ के द्वारा ले आइल पदार्थ से बनल बाटे।
भूबिज्ञान की दृष्टि से गंगा के मैदान एगो फोरडीप (foredeep) या [[फोरलैंड बेसिन]] मानल जाला।
== भूआकृति बिज्ञान ==
[[भूआकृति बिज्ञान]] के नजरिया से गंगा के परबतीय हिस्सा एकरा मैदानी हिस्सा से बिसेसता में एकदम अलग बाटे। ए पूरा सिस्टम के एगो नया भूबैज्ञानिक इकाई होखला के कारण अभी भी एह में बदलाव के प्रक्रिया चालू बाटे। भूआकृति बिज्ञान की हिसाब से हिमालयी क्षेत्र में गंगा अभी अपरदन चक्र के युवा अवस्था में बाटे जबकि मैदानी भाग में ई प्रौढ़ आ अंतीम हिस्सा की ओर जीर्ण अवस्था में बा। जहाँ हिमालयी हिस्सा में गंगा के धारा पतील बाकी खूब तेज बहाव वाली बा उहें मैदान में उतरले की बाद एकर बहाव के चाल कम आ चौड़ाई आ गहिराई बढ़ जाला।
गंगा सिस्टम में सभसे महत्व वाली भूआकृतिक घटना हिमालय से उतर के मैदान में अइला पर एह नदिन की रास्ता के ढाल में अचानक परिवर्तन बाटे। एकरा वजह से [[भाबर]] आ [[तराई]] नियर क्षेत्र के निर्माण भइल बा। जलोढ़ पंख के रचना करे में ई नदी एही से सक्षम होलीं। उत्तरी बिहार में नेपाल की ओर से उतरे वाली नदी सभ के बनावल जलोढ़ पंखा बिस्व में सभसे बड़ अइसन रचना मानल जाला। अक्सर एह इलाका में आवे वाली [[बाढ़]] के कारण भी अचानक ढाल परिवर्तन के ई भूआकृतिक घटना के मानल जाला।
नदी की किनारे मैदान में [[बाँगर]] आ [[खादर]] संरचना आ डेल्टाई भाग में [[चार (दीप)|चार]] आ [[बील]] के थलरूप प्रमुख भूआकृतिक बिसेसता बाटें।
== जलबिज्ञान ==
[[चित्र:GangesValley&Plain.jpg|thumb|200px|right|एगो 1908 ई के नक्शा जेवना में गंगा आ एकर सहायिका नदिन के देखावल गइल बा।
गंगा में बायें किनारे से मिले वाली [[गोमती नदी|गोमती (Gumti)]], [[सरजू नदी|घाघरा (Gogra)]], [[नारायणी|गंडकी (Gandak)]], आ [[कोसी नदी|कोसी (Kusi)]]; दाहिने किनारे से आ के मिले वाली में मुख्य बाड़ी [[यमुना नदी|जमुना (Jumna)]], [[सोन नदी|सोन]], [[पुनपुन]] आ [[दामोदर नदी|दामोदर]]।]]
गंगा के थाला आ एकर मार्ग जलबैज्ञानिक अध्ययन के नजरिया से कई तरह से कइल जाला। मुख्य समस्या एकर परिभाषा के कारन होला। आम बिचार आ नाँव के हिसाब से गंगा नाँव अलकनंदा आ भागीरथी के संगम देवप्रयाग से ले हुगली आ पद्मा की दू गो धारा में अलग होखला ले के मार्ग के मानल जाला। परंपरागत रूप से एके गौमुख से ले के गंगासागर ले मानल जाला। एकरी डेल्टा वाला हिस्सा में भी कई धारा में कौना के मुख्य मानल जाय ई समस्या पैदा हो जाले।
एही सभ से एकर लंबाई आ थाला के रकबा अउरी कुल जल निकास के मात्रा के गिनती में कई तरह के मत हो जाला।
[[चित्र:River Ganga in Patna 201 (1).JPG|thumb|200px|पटना में गंगा पर गांघी सेतु]]
[[चित्र:Vikramshila Setu.jpg|right|thumb|200px|भागलपुर में बिक्रमशिला सेतु]]
[[चित्र:River Ganga with Howrah bridge in the backdrop.jpg|thumb|200px|[[कलकत्ता]] में गंगा, पीछे [[हावड़ा के पुल]] लउकत बाटे]]
आमतौर पर गंगा के लंबाई {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} से कुछ अधिका, लगभग {{convert|2505|km|mi|abbr=on}}<ref name="Merriam-WebsterInc1997">{{cite book|author=मरयम वेबस्टर|title=Merriam-Webster's geographical dictionary|trans-title=मरयम वेबस्टर के भूगोलीय डिक्शनरी| url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1997|publisher=मरयम वेबस्टर|isbn=978-0-87779-546-9|page=412}}</ref> से {{convert|2525|km|mi|abbr=on}} ले बतावल जाले<ref name="Gupta2007" />{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|p341}} या लगभग {{convert|2550|km|mi|abbr=on}}।<ref name="Berga2006">{{cite book|author=एल बरगा|title=Dams and Reservoirs, Societies and Environment in the 21st Century: Proceedings of the International Symposium on Dams in the Societies of the 21st Century, 22nd International Congress on Large Dams (ICOLD), Barcelona, Spain, 18 जून 2006|trans-title = बाँध आ जलाशय:21वीं सदी के बाँध आ समाज, बड़हन बाँध पर 22वीं इंटरनेशनल कांग्रेस (आइ सी ओ एल डी), बार्सीलोना, स्पेन| url=https://books.google.com/books?id=T01W4Jbe1q8C&pg=PA1304|accessdate=30 नवंबर 2015|date=25 मई 2006|publisher=टेलर एंड फ्रांसिस|isbn=978-0-415-40423-5|page=1304}}</ref> ए सगरी नाप में गंगा के सोता [[भागीरथी नदी|भागीरथी]] के [[गंगोत्री हिमानी]] से [[गोमुख]] से निकले वाली धारा के मानल जाला आ एकर मुहाना मेघना नदी के मुहाना के मानल जाला।<ref name="Gupta2007"/><ref name="Merriam-WebsterInc1997"/>{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp343-342}}<ref name="Berga2006"/> कुछ लोग हरिद्वार के भी गंगा के स्रोत माने ला जहाँ से ई मैदान में प्रवेश करे ले।<ref name="DhungelPun2009" />
कुछ जगह एकर लंबाई हुगली शाखा के मुख्य मान के दिहल जाले जेवन की मेघना शाखा से ढेर हवे। तब एकर लंबाई भागीरथी के उद्गम से ले के हुगली के मुहाना ले लगभग {{convert|2620|km|mi|abbr=on}},<ref name="Parua2010">{{cite book|author=प्रणब कुमार परुआ |title=The Ganga: water use in the Indian subcontinent|trans-title = गंगा:भारतीय उपमहादीप में पानी के इस्तेमाल | url=https://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&pg=PA267|accessdate=30 नवंबर 2015|date=3 जनवरी 2010|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-90-481-3102-0|pages=267–272}}</ref> या हरिद्वार से हुगली के मुहाना लव {{convert|2135|km|mi|abbr=on}} बतावल जाले।<ref name="DhungelPun2009"/> कुछ अन्य लोग भागीरथी से बांग्लादेस बाडर ले, पदमा नाम भइला ले, एकर लंबाई {{convert|2240|km|mi|abbr=on}}।<ref name="MirzaMirjā2004">{{cite book|author1=ऍम. मुनीरुल कादर मिर्ज़ा|author2=Ema. मनीरुला कादर मिर्जा|title=The Ganges water diversion: environmental effects and implications|trans-title = गंगा के पानी के डायवर्जन: पर्यावरणीय प्रभाव आ परिणाम|url=https://books.google.com/books?id=g854ur_f6xcC&pg=PA1|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2004|publisher=स्प्रिंजर|isbn=978-1-4020-2479-5|pages=1–6}}</ref>
[[टोंस नदी|टोंस]]-यमुना-गंगा के लगातार एक नदी मान लिहल जाय टी ई गंगा बेसिन के सभसे लमहर नदी होई (2,758 km.)<ref>[http://www.telegraphindia.com/1141226/jsp/frontpage/story_19260654.jsp So what? Ganga is Ganga- Research by Delhi geologists points to longer river that has been overlooked]</ref> हालाँकि परम्परा में टोंस के अलग नदी मान लिहल जाला आ गंगा आ यमुना के लंबाई गंगोत्री आ यमुनोत्री से नापल जाला।
लंबाई के अलावा गंगा नदी के थाला (बेसिन) के बिस्तार पर भी अलग-अलग मत देखे के मिलेला। गंगा के थाला चार गो देसवन में बिस्तार लिहले बाटे, भारत, नेपाल, चीन, आ बांग्लादेस; भारत के इगारह गो राज्य में ई थाला के बिस्तार बा, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, हरियाणा, उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगढ़, बिहार, झारखंड, आ पच्छिम बंगाल आ दिल्ली।<ref>{{cite journal | title=The Ganges Water Machine| author=Roger Revelle and V. Lakshminarayan| journal=Science| date=9 मई 1975| volume=188 |issue=4188| pages=611–616| url=http://www.sciencemag.org/content/188/4188/611.extract | doi=10.1126/science.188.4188.611 }}</ref> गंगा के थाला, डेल्टा के शामिल क के बाकी ब्रह्मपुत्र आ मेघना के बेसिन के अलग रख के {{convert|1080000|km2|sqmi|abbr=on}} बाटे जेवना के {{convert|861000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (लगभग 80 %) भारत में बा, {{convert|140000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (13 %) नेपाल में, {{convert|46000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (4 %) बांग्लादेस में, आ {{convert|33000|km2|sqmi|abbr=on}} हिस्सा (3 %) चीन में बाटे।<ref name="Suvedī2005">{{cite book|last=Suvedī|first=Sūryaprasāda|title=International watercourses law for the 21st century: the case of the river Ganges basin|url=https://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&pg=PA61|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=2005|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4527-6|page=61}}</ref> जब कभी गंगा-ब्रह्मपुत्र- मेघना के थाला एकट्ठा एकही मान लिहल जाला तब एकर बिस्तार {{convert|1600000|km2|sqmi|abbr=on}} पर बाटे।<ref name="Elhance1999">{{cite book|last=Elhance|first=Arun P.|title=Hydropolitics in the Third World: conflict and cooperation in international river basins|url=https://books.google.com/books?id=uB0ZSZjTECsC&pg=PA156|accessdate=24 अप्रैल 2011|year=1999|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-878379-91-7|pages=156–158}}</ref> or {{convert|1621000|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="Arnold2000">{{cite book|last=Arnold|first=Guy|title=World strategic highways|url=https://books.google.com/books?id=FarwCNdYdmoC&pg=PA223|accessdate=26 अप्रैल 2011|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-098-8|pages=223–227}}</ref> ई गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना थाला (GBM या GMB) के बिस्तार भारत, नेपाल, भूटान, चीन आ बांग्लादेश मे बा।<ref name="ServatSystems2002">{{cite book|author1=Eric Servat|author2=IAHS International Commission on Water Resources Systems|title=FRIEND 2002: Regional Hydrology: Bridging the gap between research and practice|url=https://books.google.com/books?id=9NxqSD-V-acC&pg=PA308|accessdate=18 अप्रैल 2011|year=2002|publisher=IAHS|isbn=978-1-901502-81-7|page=308}}</ref>
गंगा थाला उत्तर ओर [[हिमालय]] आ [[पारहिमालय]] से ले के दक्खिन में [[बिंध्य परबत]] आ पच्छिम में [[अरावली]] के पूरबी ढाल से पूरुब में [[छोटा नागपुर के पठार]] होखत [[सुंदरबन]] डेल्टा ले फइलल बाटे। गंगा के बहाव के बहुत बड़ा हिस्सा हिमालयी क्षेत्र से हासिल होला। हिमालयी क्षेत्र में ई थाला के बिस्तार यमुना सतलज बिभाजक से ले के नेपाल सिक्किम सीमा ले, जहाँ ब्रह्मपुत्र के थाला एकरा से अलग होला, पच्छिम से पूरुब 1,200 km के चौड़ाई में बा। ई खंड में बिस्व के 14सभसे ऊँच परबत चोटी में से 9 गो चोटी बाड़ी जेवना में [[माउंट एवरेस्ट]] भी बा जेवन गंगा बेसिन आ बिस्व के सभसे ऊँच बिंदु हवे।<ref name="evepkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10640|title=Mount Everest, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> अउरी चोटी सभ में [[कंचनजंघा]],<ref name="kangchpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10653|title=Kāngchenjunga, India/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[ल्होत्से]],<ref name="lhotpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10642|title=Lhotse, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मकालू]],<ref name="makalpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10649|title=Makalu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[चो ऑयू]],<ref name="choopkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10634|title=Cho Oyu, China/Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[धौलागिरि]],<ref name="dhaulapkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10620|title=Dhaulāgiri, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[मंसालू]],<ref name="manaslpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10627|title=Manaslu, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> [[अन्नपूर्णा I (मुख्य)|अन्नपूर्णा]]<ref name="annappkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10621|title=Annapūrna, Nepal|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> and [[शिशापांगमा]].<ref name="shishpkbgr">{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10631|title=Shishapangma, China|accessdate= 30 नवंबर 2015}}</ref> बाटें।हिमालयी हिस्सा में हिमाचल प्रदेश के दक्खिनी पूरबी भाग, पूरा उत्तराखंड, पूरा नेपाल, आ पच्छिम बंगाल के सभसे उत्तरी हिस्सा आवेला।<ref>{{cite book|title=Himalayan Passage: Seven Months in the High Country of Tibet, Nepal, China, India, and Pakistan|year=1991|url=https://archive.org/details/himalayanpassage0000schm|page=[https://archive.org/details/himalayanpassage0000schm/page/217 217]|publisher=The Mountaineers Books|author=Jeremy Schmidt}}</ref>
गंगा नदी के निकास बहाव (डिस्चार्ज) भी कई प्रकार से बतावल जाला। जब मेघना नदी के मुहाना से होखे वाला निकास के नापल जाला तब यह में गंगा ब्रह्मपुत्र आ मेघना तीनो के पानी होखे ला आ ई कुल {{convert|38000|m3/s|cuft/s|abbr=on}},<ref name="Arnold2000"/> या {{convert|42470|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बतावल जाला।<ref name="Parua2010"/> दुसरा ओर, जब गंगा, ब्रह्मपुत्र आ मेघना जे अलगा-अलगा बहाव बतावल जाला तब गंगा के लगभग {{convert|16650|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, ब्रह्मपुत्र के लगभग {{convert|19820|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, मेघना के {{convert|5100|m3/s|cuft/s|abbr=on}} बहाव निकास बतावल जाला।{{sfn|जैन|अग्रवाल|सिंह|2007|pp334-341}}
[[चित्र:Hardinge Bridge Bangladesh (4).JPG|thumb|200px|right|[[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश में गंगा-पद्मा के ऊपर बनल पुल बाटे जहाँ नदी के बहाव के मात्र के नाप कइल जाला]]
[[हार्डिंग ब्रिज]], बांग्लादेश, पर अपनी सभसे ढेर बहाव की स्थिति में गंगा के बहाव निकास {{convert|70000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल बा,<ref name="MurtiNideśālaya1991" /> आ 1997 में, सभसे कम बहाव की सीजन में, एही जा ई मात्र {{convert|180|m3/s|cuft/s|abbr=on}} नापल गइल।<ref name="SalmanUprety2002"/>
गंगा नदी के जलचक्र [[दक्खिनी एशिया के मानसून|दक्खिनी पच्छिमी मानसून]] से निर्धारित होला। लगभग 84 % [[बरखा]] जून से सितंबर की बीच में होला। परिणाम ई होखे ला की गंगा के [[नदी बहाव|बहाव]] में सीजनल उतार चढ़ाव बहुत होला। बिना बरखा के सीजन आ बरसात के सीजन की बहाव के बीच के अनुपात हार्डिंग पुल पर 1:6 के नापल गइल बाटे। अइसन सीजनल उतार-चढ़ाव के कारण इलाका में जलसंसाधन आ जमीन के उचित उपयोग होखे में दिक्कत होखे ला आ समुचित बिकास ना हो पवले बा।<ref name="MirzaMirjā2004"/> एही सीजनल बदलाव के कारण सूखा आ बाढ़ दुनों के परकोप होजाला। बांग्लादेश में बहुत इलाका अइसन बाड़ें जहाँ अक्सरहां कम बरखा वाला सीजन में सूखा पड़ जाला आ बरसात के सीजन में हर साले बाढ़ि आवे ले।<ref name="SalmanUprety2002-133">{{cite book|last1=सलमान|first1= ऍम ए|last2=उप्रेती|first2=किशोर|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|trans-title =दक्खिनी एशिया के अंतरराष्ट्रीय नदिन पर बिबाद आ सहजोग:कानूनी दृष्टिकोण| url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA133|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2002|publisher=बिस्व बैंक प्रकाशन|isbn=978-0-8213-5352-3|page=133}}</ref>
गंगा डेल्टा में कई गो नदी आ के मिले ली भी आ [[नदी शाखा|शाखा]] की रूप में अलग भी होखे ली। एही कारन इहाँ एगो जाल नियर बन जाला। गंगा आ ब्रह्मपुत्र दुनों कई गो शाखा में बँटा के बहेली आ इन्हन के सभसे बड़की शाखा आपस में मिल जाली जबकि दुनों के कुछ छोटी छोटी शाखा बाद में मेन धारा से वापस मिलेली या सीधे समुन्दर में जा गिरेली। गंगा डेल्टा में धारा कुल के ई जाल हमेशा से अइसने ना रहल बाटे जइसन आज मौजूद बा बलुक ई बहुत सारा बदलाव से गुजरल बाटे जब नदिन के [[धारा बदलाव]] भइल बा।
बारहवीं सदी से पहिले भागीरथी-हुगली शाखा गंगा के मुख्य धारा रहे आ पदमा एगो छोट शाखा रहे। हालांकि,मेन बहाव के समुद्र में पहुंचे के रास्ता आज की समय के हुगली नदी वाला ना रहे बलुक ई [[आदि गंगा]] वाला मार्ग से बहे।
बारहवीं सदी से सोलहवीं सदी ले भागीरथी-हुगली आ पदमा, दूनो शाखा लगभग बरोबर बहाव वाली रहलीं। सोरहवीं सदी के बाद पदमा धीरे धीरे मेन चैनल में बदल गइल।<ref name="Chakrabarti2001">{{cite book|last=चक्रबर्ती|first=दिलीप कुमार |title=Archaeological geography of the Ganga Plain: the lower and the middle Ganga|trans-title=गंगा मैदान के पुरातात्विक भूगोल: निचली आ बिचली गंगा| url=https://books.google.com/books?id=OEZe-wAIiKIC&pg=PA126|accessdate=30 नवंबर 2015|year=2001|publisher=ओरिएंट ब्लैकस्वान|isbn=978-81-7824-016-9|pages=126–127}}</ref> ई मानल जाला की भागीरथी-हुगली शाखा लगातार गाद से भरत गइल आ गंगा के मुख्य बहाव दक्खिन पूरुब ओर पद्मा में घुसुकत गइल। अठारहवीं सदी के अंत ले जात-जात पदमा गंगा के मुख्य शाखा हो गइल।<ref name="subcontinent"/> पद्मा में एह खिसकाव के परिणाम ई भइल की ई समुन्दर में गिरे से पहिलहीं ब्रह्मपुत्र आ मेघना से मिल के साथे साथ बंगाल के खाड़ी में गिरे लागल जबकि पहिले अलग गिरे। मेघना आ गंगा के वर्तमान संगम अब से लगभग 150 बरिस पहिले के घटना हवे।<ref name="Catling1992">{{cite book|last=कैटलिंग|first=डेविड|title=Rice in deep water|trans-title=गहिरा पानी में चावल|url=https://books.google.com/books?id=N5JxwKx1RAgC&pg=PA175|accessdate=30 नवंबर 2015|year=1992|publisher=[[इंटरनेशनल चावल रिसर्च इंस्टीट्यूट]]|isbn=978-971-22-0005-2|page=175}}</ref>
अठारहवीं सदी के अंत की सालन में ब्रह्मपुत्र के निचला मार्ग में बहुत नाटकीय बदलाव देखल गइल जेवन गंगा से एकर संबंध के बहुत बदल दिहलस। 1787 में आइल बाढ़ में [[तीस्ता नदी]], जेवन पहिले पद्मा के सहायक नदी रहे, की मार्ग में बदलाव हो गइल आ अब ई ब्रह्मपुत्र से जा के मिल गइल। एकरा बाद ब्रह्मपुत्र के रास्ता में भी बदलाव भइल आ ई दक्खिन ओर घुसुक के नया चैनल काट के बना दिहलस। ब्रह्मपुत्र के इहे नवका शाखा मुख्य हो गइल आ आज जमुना कहल जाले। प्राचीन समय से ब्रह्मपुत्र के मुख्य धारा अउरी पुरुबाहुत रहे आ [[मैमनसिंघ]] के लगे से हो के बहे आ मेघना में मिले। आज ई शाखा एगो मामूली धारा बाटे जेवना के अबो ब्रह्मपुत्र या पुरनकी ब्रह्मपुत्र कहल जाला।<ref name="Britannica-Brahmaputra">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Brahmaputra River |trans-title=ब्रह्मपुत्र नदी |encyclopedia= [[ब्रिटैनिका एन्साइक्लोपीडिया]] |edition= एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका ऑनलाइन लाइब्रेरी|url= http://www.library.eb.com/eb/article-48056 |accessdate=30 नवंबर 2015}}</ref> [[लांगलबाँध]] के लगे, जहाँ पुरनकी ब्रह्मपुत्र मेघना से मिले, ऊ जगह आजु भी हिंदू लोग पबित्र माने ला। एही संगम के नगीचे एगो इतिहासी खँडहर [[वारि बटेश्वर]] के बा।<ref name="Chakrabarti2001"/>
== इतिहास ==
[[सिंधु घाटी सभ्यता#देर हड़प्पा|देर हड़प्पा]] काल, लगभग हड़प्पाई बस्ती सभ के पूरुब ओर फइलाव शुरू भइल। ई बिस्तार [[सिंधु नदी]] के थाला से गंगा-जमुना दुआबा की ओर भइल हालाँकि ई मानल जाला की ई फइलाव गंगा पार कइ के एकरे पूरबी किनारे ले ना भइल। ईसा पूर्व दूसरे सहस्राबदी में जब हड़प्पा के पतन होखे शुरू भइल तब भारत में सभ्यता के केंद्र सिंधु घाटी से घुसुक के गंगा घाटी की ओर आवे शुरू हो गइल।<ref name="McIntosh2008">{{cite book|last=मैकिंटोश|first=जेन|title=The ancient Indus Valley: new perspectives|url=https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&pg=PA99|accessdate=2 दिसंबर 2015|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-907-2|pages=99–101}}</ref> इहो अनुमान बतावल जाला की बाद के हड़प्पा बस्ती सभ आ गंगा थाला के इंडो आर्य संस्कृति आ वैदिक संस्कृति में कड़ी जुड़ल होखे।
ई नदी भारत के सभसे लमहर नदी बा।<ref>{{cite web|title=Largest, Longest, Highest and Smallest In India|url=http://www.onlinegkguide.com/2008/09/07/largest-longest-highest-and-smallest-in-india/|publisher=http://www.onlinegkguide.com|accessdate=2 दिसंबर 2015|archive-date=2008-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208140709/http://www.onlinegkguide.com/2008/09/07/largest-longest-highest-and-smallest-in-india/|url-status=dead}}</ref> शुरुआत के ''[[ऋग्वेद]]'' के जमाना के [[वैदिक संस्कृति]] के समय सिंधु नदी आ [[सरस्वती नदी]] प्रमुख पवित्र नदी रहलीं न की गंगा। बाकी बाद के [[वेद|बेद कुल]] में गंगा के ढेर महत्व मिलल बा।<ref>{{cite journal | title=The Image of the Barbarian in Early India| url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1971-10_13_4/page/408| author=Romila Thapar| journal=Comparative Studies in Society and History|date=अक्टूबर 1971| volume=13|issue=4|pages=408–436|publisher=Cambridge University Press|jstor=178208|quote=The stabilizing of what were to be the Arya-lands and the mleccha-lands took some time. In the Rg Veda the geographical focus was the sapta-sindhu (the Indus valley and the Punjab) with Sarasvati as the sacred river, but within a few centuries drya-varta is located in the Gariga-Yamfna Doab with the Ganges becoming the sacred river. (page 415)| doi=10.1017/s0010417500006393}}</ref> बाद में गंगा के मैदान कई बहुत प्रभावशाली साम्राज्यन के क्षेत्र बनल जइसे की [[मौर्य साम्राज्य]] से ले के [[मुगल राज]]।<ref name="Britannica"/><ref>{{cite journal | title=From the Mediterraneanto the Indian Ocean: Medieval History in Geographic Perspective| url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2002-07_44_3/page/423| author=आंद्रेई विंक| journal=Comparative Studies in Society and History| year=जुलाई 2002| volume=44 | issue = 3| page=423| doi=10.1017/s001041750200021x}}</ref>
[[मेगस्थनीज]] पहिला अइसन यूरोप के यात्री रहे जे गंगा के बर्णन कर के पच्छिमी लोगन के एकर जानकारी दिहलें।<ref>{{cite journal | title=Alexander and the Ganges| author=W. W. Tarn| journal=The Journal of Hellenic Studies| year=1923| volume=43 | issue = 2| pages=93–101| jstor=625798}}</ref>
बंगाल में 1809 के बरसात के सीजन में<ref>{{Cite web |url=http://www.bihargatha.in/courses-of-the-rivers-of-bihar-in-1810-11-ad/ganga-flowing-in-bihar-about-200-years-ago |title=lower channel of the Bhagirathi |access-date=2015-12-02 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323130753/http://www.bihargatha.in/courses-of-the-rivers-of-bihar-in-1810-11-ad/ganga-flowing-in-bihar-about-200-years-ago |url-status=dead }}</ref>, भागीरथी के निचला चैनल बंद हो गइल रहे बाकी अगिला साल ई पूरा खुल गइल आ फिर पहिलहीं नियर हो गइल।
1951 में भारत आ बांग्लादेस (तब ई [[पुरबी पाकिस्तान]] रहे) की बीच [[गंगा जल बँटवारा|पानी बंटवारा खातिर बिबाद]] शुरू हो गइल जब भारत फरक्का में बैराज बनावे के मंशा जाहिर कइलस। 1975 में पूरा होखे वाले एह बैराज के मूल मकसद {{convert|1100|m3/s|abbr=on}} पानी भागीरथी-हुगली में ले जाये के रहे जे से [[कलकत्ता बंदरगाह]] के काम चालू रहे आ जहाज आवे जाए में दिक्कत न होखे। ई मान लिहल गइल की सबसे सूखा सीजन में भी गंगा में कम से कम {{convert|1400|to|1600|m3/s|abbr=on}} पानी जरूर रही आ एह तरे {{convert|280|to|420|m3/s|abbr=on}} पानी पूरबी पाकिस्तान खातिर बच जाई।<ref name="SalmanUprety2002">{{cite book|last1=Salman|first1=Salman M. A.|last2=Uprety|first2=Kishor|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA135|accessdate=2 दिसंबर 2015|year=2002|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5352-3|pages=136–137}}</ref> पूरबी पाकिस्तान एह पर ऑब्जेक्शन क के बिबाद क दिहल। अंत में 1996 में जा के भारत आ बांग्लादेस के बीच एगो 30-साला समझौता भइल। एह समझौता के शरत बहुत कुछ बा बाकी संछेप।में कहल जाय त अगर फरक्का में {{convert|2000|m3/s|abbr=on}} से कम पानी रही त दोनों देस 50 % पानी बाँट लिहें जेवना से कम से कम {{convert|1000|m3/s|abbr=on}} दस-दस साल खातिर पारी-पारा दूनों के मिले। हालाँकि, अगिलीये साल फरक्का में पानी के लेबल इतिहासी रूप से नीचे चल गइल। मार्च 1997 में बांग्लादेस में गंगा के बहाव अपना सभसे निचला लेबल ले पहुँच गइल आ {{convert|180|m3/s|abbr=on}} हो गइल आ ए समझौता के पालन लगभग असम्भव हो गइल। बाद की साल में कम पानी के सीजन में बहाव के मात्रा नार्मल हो गइल बाकी समस्या के समाधान खातिर कोसिस जारी बा। एक ठे योजना ई बा की [[ढाका]] के पच्छिम में, [[पंग्सा उपजिला|पंग्सा]] में, एगो अउरी बैराज बनावल जाय। ई बैराज बांग्लादेश के आपन हिस्सा के पानी के अउरी बेहतर ढंग से इस्तेमाल करे में सहायक होखी।<ref name="SalmanUprety2002"/><ref name="GangesTreaty1996">{{cite book|last1=Salman|first1=Salman M. A.|last2=Uprety|first2=Kishor|title=Conflict and cooperation on South Asia's international rivers: a legal perspective|url=https://books.google.com/books?id=8GEr4fyDbqgC&pg=PA387|accessdate=27 अप्रैल 2011|year=2002|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5352-3|pages=387–391|quote=Treaty Between the Government of the Republic of India and the Government of the People's Republic of Bangladesh on Sharing of the Ganga/Ganges Waters at Farakka.}}</ref>
== सांस्कृतिक महत्व ==
{{Main|हिंदू धर्म में गंगा}}
=== देवी ===
[[चित्र:Ganga Aarti at Varanasi ghats.jpg|right|thumb|200px| [[बनारस]] के [[दशाश्वमेध घाट]] पर गंगा [[आरती]]]]
गंगा नदी के हिंदू घर्म में बहुत पबित्र मानल गइल बाटे। ई नदी आपने बहाव के पूरा लंबाई के हर हिस्सा में पबित्र मानल जाले। एकरा धारा में हर जगह हिंदू लोग अस्नान करे ला<ref name=eck1982-p212>{{Harvnb|Eck|1982|p=212}}</ref> जवना के गंगा नहान कहल जाला, आ गंगाजल हाथ में ले के अपने पुरखा-पुरनिया आ देवता लोग के जल चढ़ावे ला। जल चढ़ावे में अँजुरी में गंगा के पानी भर के हाथ ऊपर क के जल के फिर नीचे गिरा दिहल जाला। एकरे अलावा फूल, अच्छत वगैरह भी चढ़ावल जाला आ दिया बार के नदी के धारा में प्रवाहित कइल जाला।<ref name=eck1982-p212/> नहान के बाद लोग गंगा जल ले के अपना घरे लवटे ला।<ref name=eck1982-p212-213>{{Harvnb|Eck|1982|pp=212–213}}</ref> केहू के मरला पर ओकर "फूल" (हड्डी के बिना जरले बच गइल हिस्सा) बहावे खातिर गंगा में ले आवेला लोग आ ई मरल बेकति के मुक्ति खातिर कइल जाला।<ref name=eck1982-p212-213/>
हिंदू कथा में बर्णन के हिसाब से गंगा सगरी पबित्र जल सभ के प्रतिनिधि स्वरूप हई।<ref name=eck1982-p214>{{Harvnb|Eck|1982|p=214}}</ref> स्थानीय नदी सभ के ''गंगा जइसन'' कहि के बोलावल जाला आ कबो-कबो स्थानीय गंगा के नाँव से भी बोलावल जाला।<ref name=eck1982-p214/> [[कावेरी नदी]] जवन कर्नाटक आ तमिलनाडु में बहे ले, दक्खिन भारत के गंगा कहाले। गोदावरी के महर्षि गौतम द्वारा ले जाइल गइल गंगा मानल जाला जवन मध्य भारत में बहे ले।<ref name=eck1982-p214/> हमेशा जहाँ कहीं धार्मिक कार्य में जल के प्रयोग होला, गंगा के आवाहन कइल जाला काहें की ई मानल जाला की सगरी जल सभ में गंगा मौजूद बाड़ी।<ref name=eck1982-p214/> एकरा बावजूद भी गंगा में नहाये खातिर हिंदू लोग के मन में एगो खास अस्थान बाटे। गंगा में पबित्र धार्मिक अस्थानन पर, जइसे की हरिद्वार, त्रिवेणी संगम, काशी नियर तीर्थ में गंगा नाहन के बिसेस महत्व दिहल जाला।<ref name=eck1982-p214/> गंगा के हिंदू धर्म में अइसन अस्थान बाटे की हिंदू धर्म में कम आस्था रखे वाला लोग भी गंगा के महत्व के स्वीकार करे ला।<ref name=eck1982-p214-215>{{Harvnb|Eck|1982|pp=214–215}}</ref> भारत के पहिला प्रधानमंत्री, जवाहिरलाल नेहरू भी, बहुत आस्तिक ना होखला के बावजूद ई ईच्छा जाहिर कइलें की उनके राख के कुछ हिस्सा गंगा में दहा दिहल जाय।<ref name=eck1982-p214-215/> "The Ganga, " he wrote in his will, "is the river of India, beloved of her people, round which are intertwined her racial memories, her hopes and fears, her songs of triumph, her victories and her defeats. She has been a symbol of India's age-long culture and civilization, ever-changing, ever-flowing, and yet ever the same Ganga."<ref name=eck1982-p214-215/>
=== ''अवतरण'' मने की गंगा के स्वर्ग से धरती पर उतरल ===
{{main|गंगा दशहरा}}
[[चित्र:Ravi Varma-Descent of Ganga.jpg|thumb|right|200px|राजा रवि वर्मा के बनावल पेंटिग में "गंगावतरण"]]
[[जेठ]] के महीना के अँजोर पाख में दसिमी [[तिथि]] के गंगा के अवतरण के परब [[गंगा दशहरा]] मनावल जाला जवन अंग्रेजी कलेंडर के हिसाब से मई भा जून के महीना में पड़े ला।<ref name=eck1998-p144/> एह दिन लोग गंगा के धरती पर उतरले के तिथि के रूप में मनावेला।<ref name=eck1998-p144>{{Harvnb|Eck|1998|p=144}}</ref> एह दिन के गंगा नहान दस गो पाप के हरे वाला (दसहरा) मानल जाला, या दुसरा मान्यता के अनुसार दस जनम के पाप के धोवे वाला मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/> जे गंगा से दूर रहे वाला बा आ गंगा ले ना पहुँच पावेला ऊ लोग कौनों भी स्थानीय नदी में नाहन कर लेला, काहें की हिंदू धर्म में धरती के सगरी जल के गंगा के रूप मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/>
गंगा के अवतरण के भी कई ठे कहानी कथा प्रचालन में बाटे।<ref name=eck1998-p144/> वैदिक कथा के अनुसार स्वर्ग के राजा इंद्र देव आकासी सर्प रूप वाला वृत्रासुर के बध करिके सोम नामक रस के पृथिवी पर उतरे के रास्ता बनवलें जवना के ऊ रास्ता रोकले रहे।<ref name=eck1998-p144/>
वैष्णव सम्प्रदाय के बहुप्रचलित मत के अनुसार एह कथा में इंद्र के जगह बिष्णु के रखल जाला।<ref name=eck1998-p144/> अइसना में एह स्वर्गीय जल के विष्णुपदी कहला जाला आ गंगा के विष्णु के चरण से उत्पन्न मानल जाला।<ref name=eck1998-p144/><ref>"निकसी हरी के पद पंकज से, अरु संभु जटा में समाय रही है" — तुलसीदास।</ref> ई कथा के मुताबिक, अपने वामन अवतार में पूरा ब्रह्माण्ड के तीन पग में नाप दिहले के बाद अपने पैर से बिष्णु भगवान स्वर्ग (आकाश) के खोद दिहलें जवना से पबित्र धार बहि निकलल आ बर्हमांड में व्याप्त हो गइल।<ref name=eck1998-p144-145>{{Harvnb|Eck|1998|pp=144–145}}</ref> आकाशीय स्वर्ग से निकले के बाद गंगा इंद्र के स्वर्ग में पहुँचल जहाँ ध्रुव ओकरा के प्राप्त कइलें, जे बिष्णु के भक्त रहलें, आ अब आकाश में ध्रुव तारा के रूप में स्थित बाड़ें।<ref name=eck1998-p144-145/> एकरा बाद ई आकाशगंगा के रूप में बहि के चंद्रमा ले पहुँचल।<ref name=eck1998-p144-145/> एकरे बाद गंगा ब्रह्मलोक में पहुचल आ मेरु परबत पर, जवन पृथिवी में खिलल कमल के रूप में मानल गइल बा, उतर गइल।<ref name=eck1998-p144-145/> इहाँ से एगो पंखुड़ी से एगो धारा भारत वर्ष में अलकनंदा के रूप में बहि निकलल।<ref name=eck1998-p144-145/>
हिंदू कथा में अवतरण के कथा में सभसे महत्वपूर्ण स्थान शिव के मिलल बा।<ref name=eck1998-p145>{{Harvnb|Eck|1998|p=145}}</ref> रामायण, महाभारत आ कई ठे पुराणन में बर्णित ई कथा के अंतर्गत कहानी कपिल मुनि के साथ शुरू होले जिनके तपस्या के सगर के साठ हजार लड़िका लोग भंग कई दिहल। क्रोधित होके कपिल मुनि ओह लोग के भसम कई दिहलें आ उन्हन लोग के आत्मा पाताल में भटके खातिर छूट गइल। उनहन लोग बंस में भागीरथ नाँव के राजा भइलें जे अपनी पुरखा लोग के आत्मा के मुक्ती दिवावे खातिर गंगा के स्वर्ग से उतारे खातिर प्रण लिहलें। हालाँकि उनके एकरा खातिर ब्रह्मा आ शिव के तपस्या करे के पड़ल। कहानी के मोताबिक ऊ पहिले बरम्हा के तपस्या कइलें की ऊ गंगा के अपने कमंडल से मुक्त करें जहाँ ऊ बिष्णु के चरण से निकल के स्थापित रहली। ब्रह्मा कहलें की गंगा के तेज बहाव के जमीन पर रोके खातिर पहिले शिव के तइयार करें। ओकरे बाद ऊ शिव के तपस्या कइलें जे अपने जटा में गंगा के रोक लिहलें। एकरा बाद आपन एक ठो लट (अलक) खोल के गंगा के धारा के जमीन पर उतरे दिहलें। आगे-आगे भागीरथ आ पाछे गंगा ओह अस्थान पर पहुँचल लोग जहाँ कपिल मुनि भागीरथ के पुरखा लोग के भसम कइले रहलें। उहाँ, गंगासागर, में गंगा पाताल में प्रवेश कइली आ ऊ लोग के आत्मा मुक्त भइल।<ref name=eck1998-p145/> भागीरथ के द्वारा धरती पर अवतरण के कारन गंगा के नाँव "भागीरथी" पड़ल।<ref name=eck1998-p145/>
=== मरल लोग के उद्धार ===
[[चित्र:Pilgrims sitting at the ghats, Har ki Pauri, Haridwar.jpg|right|thumb|200px|हर की पौड़ी, हरिद्वार, में अस्थि प्रवाह घाट पर बइठल तीर्थ यात्री लोग]]
गंगा के स्वर्ग से अवतरण भइल हवे एही से ऊं स्वर्ग के प्राप्त करे के यान भी हई।<ref name=eck1998-p145-146>{{Harvnb|Eck|1998|pp=145–146}}</ref> गंगा के त्रिपथगा भी कहल जाला, जेकर माने होला तीनों लोक में गमन करे वाली आ एही से ऊ एह लोक से दुसरा लोक में पहुँचावे के मार्ग भी हई।<ref name=eck1998-p145-146/> इहे कारण बाटे की श्राद्ध करम के समय गंगा के अवतरण के कथा सुनावल जाला आ अइसन कारज में गंगाजल के इस्तेमाल होला।<ref name=eck1998-p145-146/>
हिंदू लोग गंगा के तीरे अपने पुरखा लोग के नाँव ले के पिंडदान भी करे ला, जवना में चाउर के आटा आ तिल के बनल पिंडा के गंगा में दहवावल जाला।<ref name=eck1982-p215-216>{{Harvnb|Eck|1982|pp=215–216}}</ref> हर तिल के संख्या के हजारगुना साल ले पुरखा लोग के स्वर्ग मिले के मान्यता प्रचलन में हवे।<ref name=eck1982-p215-216/> गंगा के मृत आत्मा खातिर महत्व के अंजाद एही से लगावल जा सकेला की महाभारत में बर्णन बा की "अगर एकहू अस्थि, मरल ब्यक्ति के, गंगा के छू ले त ओके स्वर्ग में अस्थान मिलेला।<ref>Quoted in: {{Harvnb|Eck|1982|p=216}}</ref>
== पर्यावरण संबंधी मुद्दा ==
=== जलवायु परिवर्तन के प्रभाव ===
[[तिब्बत के पठार]] बिस्व के तिसरका सभसे बड़हन बरफ के भंडार बाटे। चीन के मौसम बिज्ञान एडमिनिस्ट्रेशन के चीफ, क्विन दाहे, बतवलें कि हाल के समय में तेजी से एह बर्फ़ के पघिलाव आ एकरे परिणाम के रूप में तापमान में बढ़ती एह इलाका में खेती आ पर्यटन खातिर शार्ट टर्म में भले बहुत नीक होखे बाकी ई एगो चेतावनी के संकेत बाटे। ऊ एगो गंभीर चेतावनी दिहलें की:
{{quote|Temperatures are rising four times faster than elsewhere in China, and the Tibetan glaciers are retreating at a higher speed than in any other part of the world.... In the short term, this will cause lakes to expand and bring floods and mudflows... In the long run, the glaciers are vital lifelines for Asian rivers, including the Indus and the Ganges. Once they vanish, water supplies in those regions will be in peril.<ref>{{cite web |author=(AFP) – 17 अगस्त 2009 |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18/Aug/2009 |publisher=Google.com |date=17 अगस्त 2009 |accessdate=12 जनवरी 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |archivedate=2010-01-23 }}</ref>}}
बरिस 2007 में [[आइपीसीसी]] अपने चौथी रपट में कहलस कि हिमालय के ग्लेशियर, जवन नद्दी सभ के पानी, देलें ऊ सन् 2035 ले पघिल के खतम हो जइहें।<ref>{{cite web |url=http://ipcc-wg2.gov/AR4/website/10.pdf |title=See s. 10.6 of the WGII part of the report at |format=PDF |accessdate=28 November 2010 |archive-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124044114/http://ipcc-wg2.gov/AR4/website/10.pdf |url-status=dead }}</ref> बाद में ई घोषणा वापस ले लिहल गइल काहें से की ई एगो अंजाद वाली रिसर्च पर आधारित रहे।<ref>The IPCC report is based on a non-peer reviewed work by the World Wildlife Federation. They, in turn, drew their information from an interview conducted by ''New Scientist'' with Dr. Hasnain, an Indian glaciologist, who admitted that the view was speculative. See: [http://www.newscientist.com/article/mg20527432.800-sifting-climate-facts-from-speculation.html] and [http://www.thaindian.com/newsportal/health/pachauri-calls-indian-govt-report-on-melting-himalayan-glaciers-as-voodoo-science_100301232.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128104205/http://www.thaindian.com/newsportal/health/pachauri-calls-indian-govt-report-on-melting-himalayan-glaciers-as-voodoo-science_100301232.html|date=2010-01-28}} On the IPCC statement withdrawing the finding, see: [http://www.ipcc.ch/pdf/presentations/himalaya-statement-20जनवरी2010.pdf]{{Dead link|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> हालाँकि, आइपीसीसी अपने एह आम खोज पर टिकल बाटे की हिमालय के ग्लेशियर सभ पर बैस्विक तापन के चलते खतरा बाटे (परिणाम के रूप में गंगा नदी थाला के हिमालई नद्दिन पर भी)।
== प्रदूषण ==
{{main|गंगा प्रदूषण}}
[[चित्र:Clothing by the river.jpg|thumb|200px|गंगा में नहात आ कपड़ा धोवत लोग]]
गंगा बहुत ढेर प्रदूषण से ग्रस्त बाटे आ एह प्रदूषण से लगभग 4000 लाख लोग प्रभावित होला जे एकरे किनारे बसल बाटे।<ref>{{cite web |url=http://www.cleanganga.com/newsletter/index.php |title=जून 2003 Newsletter |publisher=Clean Ganga |accessdate=16 July 2010 |archive-date=18 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518135014/http://www.cleanganga.com/newsletter/index.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1581251,00.html | work=Time | title=The World's Dirty Rivers | date=22 जनवरी 2007 | accessdate=3 मई 2010 | first=Elisabeth | last=Salemme | archive-date=2013-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130825003132/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1581251,00.html | url-status=dead }}</ref> चूँकि ई नदी बहुत घऽन बसल इलाका से हो के बहे ले, नगर के सीवर के पानी, उद्योग के गंदगी आ प्लास्टिक-पॉलिथीन वगैरह के बहुत भारी मात्र एह में पड़ेले आ नदी के प्रदूषित करे ले।<ref name=cleanperish/><ref name=Abraham/><ref name=Behteri4>{{cite web|author=Akanksha Jain|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/draw-plan-to-check-ganga-pollution-by-sugar-mills/article5939897.ece|title=‘Draw plan to check Ganga pollution by sugar mills'|work=[[The Hindu]]|date=23 अप्रैल 2014|accessdate=24 अप्रैल 2014}}</ref> ई समस्या एह कारण अउरी गंभीर हो जाले काहें की बहुत सारा गरीब लोग गंगा के पानी पर नहाये धोए खातिर निर्भर बाड़ें।<ref name=Abraham /> विश्व बैंक के एगो अनुमान के अनुसार भारत में प्रदूषण के कारण स्वास्थ पर होखे वाला खर्चा एह देस के कुल जीडीपी के तीन प्रतिशत के आसपास बाटे।<ref name=bharati/> इहो अनुमानित कइल गइल बाटे की बेमारी के अस्सी प्रतिशत हिस्सा आ बेमारी से मौत के एक तिहाई घटना, पानी के गंदगी आ एह से होखे वाली बेमारी से होले।<ref>{{Citation|last=Puttick|first=Elizabeth|chapter=Mother Ganges, India's Sacred River|year = 2008|title=The Healing Power of Water|editor-last=Emoto|editor-first=Masaru|publisher=[[Hay House]] Inc. Pp. 275|pages=241–252|isbn=1-4019-0877-2}} Quote: "Sacred ritual is only one source of pollution. The main source of contamination is organic waste—sewage, trash, food, and human and animal remains. Around a billion liters of untreated raw sewage are dumped into the Ganges each day, along with massive amounts of agricultural chemicals (including DDT), industrial pollutants, and toxic chemical waste from the booming industries along the river. The level of pollution is now 10,000 percent higher than the government standard for safe river bathing (let alone drinking). One result of this situation is an increase in waterborne diseases, including cholera, hepatitis, typhoid, and amoebic dysentery. An estimated 80 percent of all health problems and one-third of deaths in India are attributable to waterborne illnesses. (page 247)"</ref>
[[बनारस]], जहाँ लोग पबित्र नाहन खातिर जाला, ई शहर रोज 2000 लाख लीटर सीवर के पानी गंगा में छोड़े ला, जवना से कोलिफौर्म बैक्टीरिया के मात्र पानी में खतरनाक लेवल ले बढ़ि जाला।<ref name=Abraham>{{cite journal | last = Abraham | first = Wolf-Rainer | title = Review Article. Megacities as Sources for Pathogenic Bacteria in Rivers and Their Fate Downstream | url = http://www.hindawi.com/journals/ijmb/2011/798292/ | journal = International Journal of Microbiology | volume = 2011 | doi = 10.1155/2011/798292 | pages = 1–13 | access-date = 2016-01-12 | archive-date = 2013-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131016113124/http://www.hindawi.com/journals/ijmb/2011/798292/ | url-status = dead }}</ref> सरकारी पैमाना के हिसाब से एह बैक्टेरिया के प्रति 100 मिलीलीटर पानी में 500 से ज्यादा ना होखे के चाहीं, बाकी बनारस में प्रवेश से पहिलहीं गंगा में करीब 120 गुना (60000 प्रति 100 मिलीलीटर) बैक्टीरिया रहे लें।<ref name=economist2008-ganges-pollution>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=11751397 "India and pollution: Up to their necks in it"], ''[[दि इकोनॉमिस्ट]]'', 27 जुलाई 2008.</ref><ref name=nomoreabuse>{{cite news | title = Ganga can bear no more abuse | work = [[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]] | date = 18 जुलाई 2009 | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-18/varanasi/28183373_1_ganga-action-plan-river-water-sewage-treatment-plants | access-date = 2016-06-15 | archive-date = 2011-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111103163826/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-18/varanasi/28183373_1_ganga-action-plan-river-water-sewage-treatment-plants | url-status = dead }}</ref>
गंगा में लाश दहवावे से भी काफ़ी प्रदूषण फइलेला। काहें की बहुत लोग जरावे के बजाय लाश के परवाहि कर देलें।<ref>[http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1343&catid=55&subcatid=354 HINDU FUNERALS, CREMATION AND VARANASI] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131016111431/http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1343&catid=55&subcatid=354 |date=16 अक्टूबर 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelpod.co.uk/travel-blog-entries/miller-stone/1/1293729235/tpod.html#ixzz1W7q8JJhI|title=Miller-stone's Travel Blog: Varanasi: The Rich, The Poor, and The Afterlife|date=14 दिसंबर 2010|publisher=}}</ref>
गंगा के बनारस से बाहर निकलत समय एह में लगभग 150 लाख कोलिफौर्म बैक्टीरिया प्रति 100 मिलीलीटर हो जालें।<ref name=economist2008-ganges-pollution/><ref name=nomoreabuse/> जिनहन के ऑब्जर्व्ड पीक वैलू 100 मिलियन हर 100 मिलिलीटर पर होखे ले।<ref name=Abraham/> अइसन पानी पिए लायक त नाहींये होला, नहाये पर भी इन्फेक्शन के खतरा रहे ला।<ref name=Abraham/>
गंगा नदी के पर्दूषण रोके खातिर पाहिले राजीव गांधी के ज़माना में गंगा एक्शन प्लान (GAP) चलावल गइल। वर्तमान में भारत सरकार द्वारा [[नमामि गंगे]] प्रोग्राम के तहत कई सौ प्रोजेक्ट चलावल जा रहल बाड़ें जे नरेंद्र मोदी के सरकार में शुरू कइल गइल प्रोग्राम बाटे।
=== पानी के कमी ===
लगातर बढ़ि रहल प्रदूषण के साथे-साथ पानी के कम होखले का समस्या भी बिकराल होत जात बाटे। नदी के धारा कई जगह पर सूखे के करीब हो चुकल बाटे। बनारस में कब्बो एकर गहिराई {{convert|60|m|ft}} के आसपास औसत रूप से रहल करे, बाकिर अब ई कई जगह पर {{convert|10|m|ft}} ले रहि जाले।<ref>"How India's Success is Killing its Holy River." Jyoti Thottam. ''Time Magazine''. 19 July 2010, pp. 12-17.</ref>
{{quote|To cope with its chronic water shortages, India employs electric groundwater pumps, diesel-powered tankers and coal-fed power plants. If the country increasingly relies on these energy-intensive short-term fixes, the whole planet's climate will bear the consequences. India is under enormous pressure to develop its economic potential while also protecting its environment—something few, if any, countries have accomplished. What India does with its water will be a test of whether that combination is possible.<ref>"How India's Success is Killing its Holy River." Jyoti Thottam. ''Time Magazine''. 19 July 2010, p. 15.</ref>}}
=== खनन के काम ===
गंगा नदी के तली से पत्थर आ बालू के खनले के काम हरिद्वार जिला के बहुत लंबा समय से समस्या रहल बाटे। हरिद्वार में गंगा मैदान में प्रवेश करे ले आ इहाँ कुंभ मेला एरिया में लगभग 140 किमी<sup>2</sup> के इलाका में खनाई पर रोक बाटे।<ref name=tri>{{cite news |title=Looting the Ganga shamelessly |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110616/main5.htm |publisher= [[दि ट्रिब्यून (चंडीगढ़)|दि ट्रिब्यून]]|date=16 जून 2011 }}</ref> [[स्वामी निगमानंद]], एगो 34 बरिस के साधू रहलें, जे 2011 के 19 फरवरी से अवैध खनन के आ स्टोन क्रशिंग के बिरोध में उपास करत रहलें, उनुकर 14 जून 2011 के देहरादून के जौलीग्रांट में हिमालय हास्पिटल में मौत हो गइल।<ref name=tri/><ref>[http://www.ndtv.com/article/cities/swami-fasting-to-save-ganga-dies-112108&cp Swami Nigamananda, fasting to save Ganga, dies] [[एनडीटीवी]]; 14 जून 2011.</ref> उनुके मौत से एह मुद्दा के तवज्जो मिलल आ केंद्र सरकार के पर्यावरण मंत्रालय एह मामिला में हस्तक्षेप कइलस।<ref>{{cite news |title=Exposing the illegal mining in Haridwar|url=http://www.ndtv.com/article/india/exposing-the-illegal-mining-in-haridwar-112580 |publisher=[[एनडीटीवी]] |date=16 जून 2011}}</ref><ref>{{cite news |title=Jairam Ramesh tells Uttarakhand CM Nishank to stop illegal mining in Ganga |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-18/news/29674323_1_illegal-mining-environment-ministry-environment-minister-jairam-ramesh |work=[[दि इकोनोमिक टाइम्स]] |date=18 जून 2011 |access-date=2016-01-12 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101020914/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-18/news/29674323_1_illegal-mining-environment-ministry-environment-minister-jairam-ramesh |url-status=dead }}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
== स्रोतग्रंथ ==
* {{cite book
| last1 = जैन
| first1 = शरद कु॰
| last2 = अग्रवाल
| first2 = पुष्पेन्द्र कु॰
| last3 = सिंह
| first3 = विजय प्र॰
| title = Hydrology and water resources of India
| trans-title = भारत के जलबिज्ञान आ जल संसाधन
| url = https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC
| date = 2007
| publisher = स्प्रिंजर
| isbn = 978-1402051791
| ref = harv
}}
{{Waters of South Asia}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के भूगोल]]
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय चीन्हा]]
[[श्रेणी:हिंदू धर्म]]
[[श्रेणी:हिंदू देवी]]
[[श्रेणी:एशिया के इंटरनेशनल नदी]]
ddzyikrubwlzlxg8rko5rnmkq6ohe9t
जलवायु बदलाव
0
32978
805074
788974
2026-09-12T04:10:22Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805074
wikitext
text/x-wiki
'''जलवायु बदलाव''' भा '''जलवायु परिवर्तन''' ({{Langx|en|Climate Change}}, ''क्लाइमेट चेंज'') दुनियाँ के [[जलवायु]] में बहुत लंबा समय के दौरान होखे वाला बदलाव हवे। आम [[मौसम]] के दसा के सांख्यिकी के पैटर्न में अगर अइसन बदलाव होखे<ref name="Burroughs2001">{{cite book|author=William James Burroughs|title=Climate Change: A Multidisciplinary Approach|url=https://books.google.com/books?id=396wYGZIY7AC&pg=PA2|date=3 May 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56771-8|pages=2–}}</ref> जे कई साल ले (या कई दशक से ले के करोड़न सालन ले) चले, जलवायु बदलाव हऽ। जलवायु बदलाव के मतलब औसत मौसमी दसा में होखे वाला बदलाव हो सके ला, या फिर एकर मतलब हो सके ला कि बहुत लंबा समय के औसत मौसमी दसा के पैटर्न तुलना में वर्त्तमान या ओह लंबा समय के कौनों छोट हिस्सा के समय अवधि के मौसमी दसा सभ के पैटर्न के बीच केतना बिचलन बा। जलवायु बदलाव कई कारण से होला, जीवीय प्रक्रिया के चलते, या सुरुज के रेडिएशन में बदलाव के चलते, [[प्लेट टेक्टॉनिक्स]] के चलते, आ [[ज्वालामुखी]] घटना के चलते धरती के जलवायु में अइसन बदलाव हो सके ला जे सालन ले चले। कुछ [[पर्यावरण पर मनुष्य के परभाव|मानवीय कारण]], यानी मनुष्य के काम काज के रूप में कारण सभ के चिन्हित कइल गइल बा जेकरे कारण वर्तमान में जलवायु बदलाव या [[बैस्विक गरमाव]] हो रहल बा।<ref>
{{Cite book
|publisher=The National Academies Press
|isbn=0-309-14588-0
|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council
|title=Advancing the Science of Climate Change
|location=Washington, D.C.
|year=2010
|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782
|quote=(p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. * * * (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities.
|url-status=dead
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782
|archivedate=29 May 2014
|df=
}}</ref>
बैज्ञानिक लोग भूतकाल के आ आगे आवे वाला समय के जलवायु के बिबिध प्रकार के ऑब्जरवेशन आ सैधांतिक मॉडल के मदद से समझे-बूझे के कोसिस क रहल बा। धरती के इतिहास में जलवायु कइसन रहल बा, एकर भारी आँकड़ा आ रिकार्ड जुटावल जा चुकल बा आ जुटावल जा रहल बा। एह सबूत सभ में भूबिग्यानी आँकड़ा, बरफ के चादर सभ में छेद क के लिहल नमूना, बनस्पति आ जिया-जंतु सभ से संबंधित आँकड़ा, [[ग्लेशियर]] आ पेरी-ग्लेशियर इलाका से लिहल आँकड़ा महत्व के चीज बाने। हाल के जमाना के आँकड़ा सीधे यंत्र के सहायता से नापल मौसमी दसा सभ के आँकड़ा के रूप में बा। जनरल सर्कुलेशन मॉडल सभ, जे भौतिक बिज्ञान के ऊपर आधारित बाने, पुराना समय के जलवायु के अनुमान लगावे आ भाबिस्य के जलवायु के पूर्वानुमान लगावे खातिर इस्तेमाल हो रहल बाने आ जलवायु बदलाव के कारण आ परभाव के बिचा में कड़ी जोड़े खाती इस्तेमाल हो रहल बाड़ें।
वर्तमान समय में [[पर्यावरण पर मनुष्य के परभाव|मनुष्य के क्रियाकलाप]] से [[भूमंडलीय तापन]] के कारन जलवायु में होखे वाला परिवर्तन एगो प्रमुख चर्चा के बिसय बाटे आ कुछ लोग के हिसाब से निकट भबिस्य में पृथिवी आ मानवता खातिर एगो खतरा बाटे। भारत में, जलवायु बदलाव के चलते बिस्थापन में बढ़ती होखे के बात कहल जा रहल बा।<ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/hi/%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%9C%E0%A4%B9-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A8/a-41396526 |title=जलवायु परिवर्तन की वजह से तेज होता विस्थापन |publisher=DW |date=15 नवंबर 2017|accessdate=6 जनवरी 2017}}</ref>
जलवायु परिवर्तन खातिर मिट्टी आधारित समाधान के ओर, एगो नया अध्ययन में माटी में बायोमोलेकुलस आ माटी के खनिज सभ के बीच के परस्पर क्रिया के जांच कइल गइल आ अइसन कारक सभ पर प्रकाश डालल गइल जे पौधा आधारित कार्बन के माटी में फँसे के प्रभावित करे लें। ई पावल गइल कि जैव अणु आ माटी के खनिज सभ पर आवेश, जैव अणु सभ के संरचना, माटी में प्राकृतिक धातु के घटक आ जैव अणु सभ के बीच जोड़ी बनावे के काम माटी में कार्बन के बरामदगी में प्रमुख भूमिका निभावे ला। जबकि मिट्टी सभ में सकारात्मक चार्ज वाला धातु आयन सभ के मौजूदगी कार्बन फँसावे के पक्ष में रहल, बायोमोलेकुलस सभ के बीच इलेक्ट्रोस्टैटिक जोड़ी बनावे से बायोमोलेकुलस सभ के माटी के खनिज सभ में सोखल रोकल गइल। ई खोज मिट्टी में कार्बन के फँसावे में सभसे कारगर मिट्टी के रसायन सभ के अनुमान लगावे में मददगार हो सके ला जे बदले में, वायुमंडल में कार्बन के कम करे खातिर आ ग्लोबल वार्मिंग आ जलवायु परिवर्तन खातिर मिट्टी आधारित समाधान सभ के रास्ता खोल सके ला।<ref>{{cite web |url= https://www.scientificeuropean.in/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A3/%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%93%E0%A4%B0/ |first=Umesh |last=Prasad |title=जलवायु परिवर्तन के लिए मृदा आधारित समाधान की ओर |work=Scientific European |date=27 February 2024 |access-date=11 May 2024}}</ref>
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
==इहो देखल जाय==
* [[जलवायु]]
* [[पुरा-जलवायुबिज्ञान]]
* [[बैस्विक गरमाव]]
* [[पेरिस समझौता]]
[[श्रेणी:जलवायु बदलाव| ]]
[[श्रेणी:जलवायु बिज्ञान]]
[[श्रेणी:जलवायु]]
[[श्रेणी:पर्यावरण पर मनुष्य के परभाव]]
[[श्रेणी:बैस्विक पर्यावरणी मुद्दा आ समस्या]]
{{Geo-term-stub}}
{{Climate-stub}}
{{Environment-stub}}
psghmph6vxg22lga9fmvs1dv51fk36q
रेडिफ.कॉम
0
41023
805075
763721
2026-09-12T10:03:29Z
~2026-49392-79
40950
805075
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Rediff.com
| logo = Rediff.com logo 2025.jpg
| company_type = पब्लिक कंपनी
| foundation = {{start date and age|1996}}
| location = [[मुंबई]], भारत
| key_people = अजीत बालाकृष्णन, अध्यक्ष आ सीईओ
| industry = इंटरनेट सेवा
| products =
| services =
| revenue = {{INR}}729 मिलियन (2016)<ref>{{cite web | url=http://investor.rediff.com/sites/default/files/Annual_Report_31st_मार्च_2016.pdf | title=Annual Report 31st मार्च 2016 | publisher=Rediff.com India Limited | accessdate=4 मार्च 2017 | website=Rediff.com }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| operating_income =
| net_income = -{{INR}}653 million (2016)
| num_employees = 316 (Dec 2009)
| company_slogan =
| url = [http://www.rediff.com/ rediff.com]
| screenshot =
| caption =
| website_type = [[वेब पोर्टल]]
| language = अंग्रेजी
| advertising =
| registration = बैकल्पिक
| launch_date = {{start date and age|1997|2|8|p=y}}
| alexa = {{decrease}} 414 ({{as of|2016|10|12|alt=October 2016}}) <ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/Rediff.com |title= Rediff.com Site Info |publisher= [[अलेक्सा इंटरनेट]] |accessdate= 2016-10-12 |archive-date= 2015-02-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150213001024/http://www.alexa.com/siteinfo/rediff.com |url-status= dead }}</ref>
}}
'''''रेडिफ डॉट कॉम''''' भा '''''रेडिफ.कॉम''' (Rediff.com)'' भारतीय समाचार, सूचना, मनोरंजन आ शॉपिंग वेब पोर्टल हवे। एकर स्थापना 1996 में भइल आ ई भारत में रजिस्टर होखे वाला पहिला डोमेन रहल। एकर स्थापना "रेडिफ ऑन द नेट" (Rediff On The NeT) के रूप में भइल। एकर मुख्य दफ्तर [[मुंबई]] में आ शाखा कार्यालय [[बंगलौर]], [[नई दिल्ली]] आ [[न्यू यॉर्क सिटी]] में बा।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:भारतीय कंपनी]]
{{company-stub}}
d0gwshvas8u2l973di8qzfoxxhb49g6
805076
805075
2026-09-12T10:33:16Z
SM7
3953
अपडेट कइल गइल
805076
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Rediff.com
| logo = Rediff.com logo 2025.jpg
| company_type = पब्लिक कंपनी
| foundation = {{start date and age|1996}}
| location = [[मुंबई]], भारत
| key_people = विशाल मेहता, सीईओ आ एमडी
| industry = इंटरनेट सेवा
| products =
| services =
| revenue = {{INR}}729 मिलियन (2016)<ref>{{cite web | url=http://investor.rediff.com/sites/default/files/Annual_Report_31st_मार्च_2016.pdf | title=Annual Report 31st मार्च 2016 | publisher=Rediff.com India Limited | accessdate=4 मार्च 2017 | website=Rediff.com }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| operating_income =
| net_income = -{{INR}}653 million (2016)
| num_employees = 316 (Dec 2009)
| company_slogan =
| url = [http://www.rediff.com/ rediff.com]
| screenshot =
| caption =
| website_type = [[वेब पोर्टल]]
| language = अंग्रेजी
| advertising =
| registration = बैकल्पिक
| launch_date = {{start date and age|1997|2|8|p=y}}
| alexa = {{decrease}} 414 ({{as of|2016|10|12|alt=October 2016}}) <ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/Rediff.com |title= Rediff.com Site Info |publisher= [[अलेक्सा इंटरनेट]] |accessdate= 2016-10-12 |archive-date= 2015-02-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150213001024/http://www.alexa.com/siteinfo/rediff.com |url-status= dead }}</ref>
}}
'''''रेडिफ डॉट कॉम''''' भा '''''रेडिफ.कॉम''' (Rediff.com)'' भारतीय समाचार, सूचना, मनोरंजन आ शॉपिंग वेब पोर्टल हवे। एकर स्थापना 1996 में भइल आ ई भारत में रजिस्टर होखे वाला पहिला डोमेन रहल। एकर स्थापना "रेडिफ ऑन द नेट" (Rediff On The NeT) के रूप में भइल। एकर मुख्य दफ्तर [[मुंबई]] में आ शाखा कार्यालय [[बंगलौर]], [[नई दिल्ली]] आ [[न्यू यॉर्क सिटी]] में बा।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:भारतीय कंपनी]]
{{company-stub}}
kieg11zaarxkqvffz5ikeldz9o7dtj7
सोनिया गांधी
0
50443
805062
763233
2026-09-12T03:11:43Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
805062
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
|birth_name = Edvige Antonia Albina Màino
|honorific-suffix =
|image = Sonia Gandhi (cropped).jpg
|signature =
|office = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस अध्यक्ष]]
|term_start = 14 मार्च 1998
|term_end = 17 दिसंबर 2017
|predecessor = सीताराम केसरी
|successor =
|office1 = राष्ट्रीय सलाहकार समीति के अध्यक्ष
|term_start1 = 29 मार्च 2010
|term_end1 = 25 मई 2014
<!--
-->
|birth_date = {{birth date and age|1946|12|9|df=y}}
|birth_place = लुसियाना, वेनेतो, [[इटली]]
|death_date =
|death_place =
|party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]]
|citizenship = इटली {{small|(1946–1983)}}<br>भारत {{small|(1983–वर्तमान)}}
|relations =
|alma_mater =
|spouse = {{marriage|[[राजीव गांधी]]|1968|1991|end=निधन}}
|children = {{hlist|[[राहुल गांधी|राहुल]]|[[प्रियंका गांधी|प्रियंका]]}}
|residence = [[10 जनपथ]], नई दिल्ली
|website =
}}
'''सोनिया गांधी''' (9 दिसंबर 1946) एगो भारतीय राजनीतिक नेता बाड़ी। सोनिया गांधी के जनम [[इटली]] में भइल आ ई 1998 से<ref name=elections.in/> वर्तमान ले भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के अध्यक्ष बाड़ी। गांधी, भारत के भूतपूर्व परधानमंत्री [[राजीव गांधी]] के बिधवा हई।
1991 में राजीव गांधी के हत्या के बाद कांग्रेस के लोग इनका के राजनीति में आवे के अनुरोध कइल जेकरा के ई ओह समय ना मनली।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/05/24/world/assassination-india-sonia-gandhi-declines-invitation-assume-husband-s-party-post.html|title=ASSASSINATION IN INDIA; Sonia Gandhi Declines Invitation To Assume Husband's Party Post|work=The New York Times|date=24 May 1991|accessdate=25 May 2014}}</ref> अंत में 1997 में राजनीति में आवे खाती तइयार भ गइली; 1998 में ई कांग्रेस के अध्यक्ष चुन लिहल गइली।<ref name=elections.in>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|title=Sonia Gandhi Biography|publisher=Elections.in|accessdate=24 मई 2014}}</ref>
साल 2004 से, [[लोकसभा]] में सत्ता में रहल यूनाइटेड प्रोग्रेसिव एलायंस (यूपीए), के अध्यक्ष रहली। जब इनका के सितंबर 2010 में चउथी बेर चुनल गइल, कांग्रेस के 125-साल के इतिहास में सभसे ढेर समय ले रहे वाली अध्यक्ष बन गइली।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Fourth-time-in-a-row-Sonia-Gandhi-is-Congress-chief/articleshow/6487821.cms?referral=PM|title=Fourth time in a row, Sonia Gandhi is Congress chief|work=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|date=4 सितंबर 2010|accessdate=25 मई 2014}}</ref> इनके बिदेस में जनमल होखे के मुद्दा पर बहुत बिबाद भइल।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1020830/asp/nation/story_1151052.asp|title=BJP sees Gujarat ammo in Sonia origins|date=30 अगस्त 2002|work=दि टेलीग्राफ |accessdate=2 फरवरी 2010|location=कलकत्ता |first=Radhika|last=Ramaseshan}}</ref>
इटली के बिजनेसमैन, ओट्टावियो क्वात्रोची के साथे इनके दोस्ती के ऊपर भी बिबाद रहल बा, क्वात्रोची बोफोर्स खरीद के बिचौलिया के भूमिका में रहलें।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8257663/Sonia-Gandhi-under-pressure-over-Bofors-scandal-relationship.html|title=Sonia Gandhi under pressure over Bofors scandal relationship|work=The Telegraph|date=14 जनवरी 2011|accessdate=1 मार्च 2014|location=नई दिल्ली |first=Dean|last=Nelson}}</ref> सोनिया गांधी, कांग्रेस के पाँचवी अइसन अध्यक्ष हई जे बिदेस में पैदा भइल होखे, हालाँकि आजादी के बाद ऊ अइसन पहिली बेकति बाड़ी।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|title=On being foreign and being nationalist|date=22 मई 1999|publisher=Frontline Magazine|accessdate=2 फरवरी 2010|location=चेन्नई|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522024647/http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|url-status=dead}}</ref> साल 2010 में फ़ोर्ब्स के सभसे ताकतवर महिला सभ के लिस्ट में गांधी 9वाँ अस्थान पर रहली।<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/management/leadership/ratan-tata-sonia-gandhi-in-forbes-powerful-list/story/10120.html|title=Ratan Tata, Sonia Gandhi in Forbes' powerful list|work=Business Today|date=4 नवंबर 2010|accessdate=23 अप्रैल 2017|location=New Delhi, India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sonia-Gandhi-Tata-in-Forbes-most-powerful-people-list/articleshow/6870445.cms|title=Sonia Gandhi, Tata in Forbes' most powerful people list|work= दि टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=4 नवंबर 2010|accessdate=23 अप्रैल 2017|location=Boston, Massachusetts}}</ref>
== सुरुआती जिनगी ==
सोनिया मेइनो के जनम 9 दिसंबर 1946 के [[इटली]] के वेनेटो इलाका में विसेंजा से करीब 35 किमी दूर लुसियाना गाँव में (मेइनी स्ट्रीट में) स्टेफानो आ पाओला मेइनो के घर भइल रहे। लुसियाना इतिहासी रूप से सिम्ब्रियन भाषा बोले वाला गाँव रहल। ऊ अपना महतारी-बाबूजी के तीन गो संतति (तीनो बहिन)—सोनीया, नादिया आ अनूश्का—में से सभसे जेठ रहली आ एगो पारंपरिक [[रोमन कैथोलिक ईसाई]] परिवार में इनकर लालन-पालन भइल। सोनिया आपन किशोरावस्था ट्यूरिन के नजदीक ऑर्बासानो शहर में बितवली। सुरुआती पढ़ाई ऊ लोकल कैथोलिक स्कूलन में कइली। उनके सुरुआती शिक्षकन में से एगो उनका के "मेहनती छोट लइकी, जे जेतना जरूरत रहे ओतने पढ़ाई करे" के रूप में याद कइले रहलें।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:जियत लोग]]
[[श्रेणी:भारत के राजनीतिक नेता]]
[[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के नेता]]
[[श्रेणी:1946 में जनम]]
[[श्रेणी:भारत के लोग]]
{{india-politician-stub}}
jlmsz79xvvg6wqzewi0sugqnmixyodv
805063
805062
2026-09-12T03:12:26Z
SM7
3953
फोटो बदलल गइल
805063
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
|birth_name = Edvige Antonia Albina Màino
|honorific-suffix =
|image = Sonia Gandhi in 2013.jpg
|signature =
|office = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस अध्यक्ष]]
|term_start = 14 मार्च 1998
|term_end = 17 दिसंबर 2017
|predecessor = सीताराम केसरी
|successor =
|office1 = राष्ट्रीय सलाहकार समीति के अध्यक्ष
|term_start1 = 29 मार्च 2010
|term_end1 = 25 मई 2014
<!--
-->
|birth_date = {{birth date and age|1946|12|9|df=y}}
|birth_place = लुसियाना, वेनेतो, [[इटली]]
|death_date =
|death_place =
|party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]]
|citizenship = इटली {{small|(1946–1983)}}<br>भारत {{small|(1983–वर्तमान)}}
|relations =
|alma_mater =
|spouse = {{marriage|[[राजीव गांधी]]|1968|1991|end=निधन}}
|children = {{hlist|[[राहुल गांधी|राहुल]]|[[प्रियंका गांधी|प्रियंका]]}}
|residence = [[10 जनपथ]], नई दिल्ली
|website =
}}
'''सोनिया गांधी''' (9 दिसंबर 1946) एगो भारतीय राजनीतिक नेता बाड़ी। सोनिया गांधी के जनम [[इटली]] में भइल आ ई 1998 से<ref name=elections.in/> वर्तमान ले भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के अध्यक्ष बाड़ी। गांधी, भारत के भूतपूर्व परधानमंत्री [[राजीव गांधी]] के बिधवा हई।
1991 में राजीव गांधी के हत्या के बाद कांग्रेस के लोग इनका के राजनीति में आवे के अनुरोध कइल जेकरा के ई ओह समय ना मनली।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/05/24/world/assassination-india-sonia-gandhi-declines-invitation-assume-husband-s-party-post.html|title=ASSASSINATION IN INDIA; Sonia Gandhi Declines Invitation To Assume Husband's Party Post|work=The New York Times|date=24 May 1991|accessdate=25 May 2014}}</ref> अंत में 1997 में राजनीति में आवे खाती तइयार भ गइली; 1998 में ई कांग्रेस के अध्यक्ष चुन लिहल गइली।<ref name=elections.in>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|title=Sonia Gandhi Biography|publisher=Elections.in|accessdate=24 मई 2014}}</ref>
साल 2004 से, [[लोकसभा]] में सत्ता में रहल यूनाइटेड प्रोग्रेसिव एलायंस (यूपीए), के अध्यक्ष रहली। जब इनका के सितंबर 2010 में चउथी बेर चुनल गइल, कांग्रेस के 125-साल के इतिहास में सभसे ढेर समय ले रहे वाली अध्यक्ष बन गइली।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Fourth-time-in-a-row-Sonia-Gandhi-is-Congress-chief/articleshow/6487821.cms?referral=PM|title=Fourth time in a row, Sonia Gandhi is Congress chief|work=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|date=4 सितंबर 2010|accessdate=25 मई 2014}}</ref> इनके बिदेस में जनमल होखे के मुद्दा पर बहुत बिबाद भइल।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1020830/asp/nation/story_1151052.asp|title=BJP sees Gujarat ammo in Sonia origins|date=30 अगस्त 2002|work=दि टेलीग्राफ |accessdate=2 फरवरी 2010|location=कलकत्ता |first=Radhika|last=Ramaseshan}}</ref>
इटली के बिजनेसमैन, ओट्टावियो क्वात्रोची के साथे इनके दोस्ती के ऊपर भी बिबाद रहल बा, क्वात्रोची बोफोर्स खरीद के बिचौलिया के भूमिका में रहलें।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8257663/Sonia-Gandhi-under-pressure-over-Bofors-scandal-relationship.html|title=Sonia Gandhi under pressure over Bofors scandal relationship|work=The Telegraph|date=14 जनवरी 2011|accessdate=1 मार्च 2014|location=नई दिल्ली |first=Dean|last=Nelson}}</ref> सोनिया गांधी, कांग्रेस के पाँचवी अइसन अध्यक्ष हई जे बिदेस में पैदा भइल होखे, हालाँकि आजादी के बाद ऊ अइसन पहिली बेकति बाड़ी।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|title=On being foreign and being nationalist|date=22 मई 1999|publisher=Frontline Magazine|accessdate=2 फरवरी 2010|location=चेन्नई|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522024647/http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|url-status=dead}}</ref> साल 2010 में फ़ोर्ब्स के सभसे ताकतवर महिला सभ के लिस्ट में गांधी 9वाँ अस्थान पर रहली।<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/management/leadership/ratan-tata-sonia-gandhi-in-forbes-powerful-list/story/10120.html|title=Ratan Tata, Sonia Gandhi in Forbes' powerful list|work=Business Today|date=4 नवंबर 2010|accessdate=23 अप्रैल 2017|location=New Delhi, India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sonia-Gandhi-Tata-in-Forbes-most-powerful-people-list/articleshow/6870445.cms|title=Sonia Gandhi, Tata in Forbes' most powerful people list|work= दि टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=4 नवंबर 2010|accessdate=23 अप्रैल 2017|location=Boston, Massachusetts}}</ref>
== सुरुआती जिनगी ==
सोनिया मेइनो के जनम 9 दिसंबर 1946 के [[इटली]] के वेनेटो इलाका में विसेंजा से करीब 35 किमी दूर लुसियाना गाँव में (मेइनी स्ट्रीट में) स्टेफानो आ पाओला मेइनो के घर भइल रहे। लुसियाना इतिहासी रूप से सिम्ब्रियन भाषा बोले वाला गाँव रहल। ऊ अपना महतारी-बाबूजी के तीन गो संतति (तीनो बहिन)—सोनीया, नादिया आ अनूश्का—में से सभसे जेठ रहली आ एगो पारंपरिक [[रोमन कैथोलिक ईसाई]] परिवार में इनकर लालन-पालन भइल। सोनिया आपन किशोरावस्था ट्यूरिन के नजदीक ऑर्बासानो शहर में बितवली। सुरुआती पढ़ाई ऊ लोकल कैथोलिक स्कूलन में कइली। उनके सुरुआती शिक्षकन में से एगो उनका के "मेहनती छोट लइकी, जे जेतना जरूरत रहे ओतने पढ़ाई करे" के रूप में याद कइले रहलें।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:जियत लोग]]
[[श्रेणी:भारत के राजनीतिक नेता]]
[[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के नेता]]
[[श्रेणी:1946 में जनम]]
[[श्रेणी:भारत के लोग]]
{{india-politician-stub}}
0re1o6vc88slm409vvtmcob638q5261
जॉन एलिया
0
56564
805073
804002
2026-09-12T04:04:35Z
SM7
3953
सफाई कइल गइल
805073
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writer
| name = जॉन एलिया<br> {{nq|جون ایلیا}}
| image = Jaun7.jpg
| caption =
| pseudonym =
| birth_date = {{birth date|df=yes|1931|12|14}}
| birth_place = [[अमरोहा]], [[उत्तर प्रदेश]], [[ब्रिटिश भारत]]
| death_date = {{death date and age|df=yes|2002|11|08|1931|12|14}}
| death_place = कराची, सिंध, [[पाकिस्तान]]
| nationality = पाकिस्तानी
| education =
| alma_mater =
| period =
| genre = [[ग़ज़ल]]
| subject =
| movement =
| occupation = [[उर्दू शायर]], बिद्वान, बिचारक
| notableworks = ''शायद'', ''या'नी'', ''लेकिन'', ''गुमान'', ''गोया'', ''फरनूद''
| spouse = ज़ाहिदा हिना (अलगाव)
| partner =
| children =
| relatives =
| awards =
| signature =
| website =
}}
'''जॉन एलिया''' (14 दिसंबर 1931 — 9 नवंबर 2002) [[ब्रिटिश भारत]] में जनमल, पाकिस्तानी उर्दू शायर रहलें जिनके गैर-परंपरागत आ अराजक सोच वाला, आ अपना खाती खास ठसक वाला कवी के रूप में पहिचान बा। शायरी करे के अलावा एलिया एगो चिंतक-बिचारक, जीवनीकार, अनुबादक आ बिद्वान भी रहलें। इनके जनम [[उत्तर प्रदेश]] के [[अमरोहा]] में भइल आ ई रईस अमरोहवी आ सैय्यद मुहम्मद तकी के भाई रहलें जे दुनों लोग पत्रकार आ मनोबिस्लेशक रहल। इनके चचियाउत भाई लोग में मशहूर फिलिम डाइरेक्टर [[कमाल अमरोही|कमाल अमरोहियो]] रहलें।
एलिया कई भाषा के बिद्वान रहलें आ शिया होखे के बावजूद इनके पढ़ाई सुन्नी लोग के संस्था देवबंद में भइल रहे। कई किताबन के अरबी से उर्दू में अनुबाद भी कइलेन। इनके मेहरारू प्रसिद्ध लेखिका [[ज़ाहिदा हिना]] उर्दू साहित्य में आ पत्रकारिता में खास अस्थान रखे ली, हालाँकि बाद में इनहन लोग के अलगौझा भ गइल रहल। एलिया के निधन [[कराची]] में 9 नवंबर 2002 के दमा के दौरा पड़े के बाद सत्तर साल के उमिर में भइल।
== जिनगी ==
जॉन एलिया के जनम 14 दिसंबर 1931 के तत्कालीन ब्रिटिश भारत के राज्य उत्तर प्रदेश, के अमरोहा में भइल। इनके बाबूजी के नाँव सैयद शफ़ीक़ हुसैन रहल आ ई खुदे कई भाषा के जानकार आ शायर रहलें। एलिया के सुरुआती पढ़ाई अमरोहे में भइल। 1947 में भारत-पाक बाँट के बाद इनके भाई लोग 1950 में अमरोहा छोड़ पकिस्तान चल गइल आ छह बरिस के बाद इनहूँ के पाकिस्तान जाए के पड़ल, हालाँकि बतावल जाला कि अमरोहा से इनके लगाव उमिर भर रहल आ लगभग सालाना अमरोहा आइल करें।
एलिया के बियाह ज़ाहिदा हिना से भइल जे बिहारी मूल के पाकिस्तानी लेखिका आ पत्रकार रहली आ तब बीबीसी में काम करें। बाद में इनहन लोग के अलगाव भ गइल।
बाद के जिनगी, पूरा कराची में बीतल आ 9 नवंबर 2002 के इनके सत्तर बरिस के उमिर में दमा के दौरा पड़े के बाद अस्पताल में भर्ती करावल गइल जहाँ इनके निधन भ गइल।<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/hindi/news/021109_john_ailiya_mi_mk.shtml |title=शायर जॉन एलिया नहीं रहे | BBC Hindi |publisher=Bbc.com |date= |accessdate=2018-03-18 |archive-date=2016-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110222230/http://www.bbc.com/hindi/news/021109_john_ailiya_mi_mk.shtml |url-status=dead }}</ref>
== स्टाइल ==
एलिया के रचना सभ में अराजकता, निराशा आ आशा के मिलजुल रूप, ठसक वगैरह के भाव देखे के मिले ला आ जिनगी के प्रति उनके ब्यंग बहुत तीखा होला। अपना के खुद के परिचय कुछ एह रूप में रखे लें:
{{Cquote|text=मैं जॊ हूँ, जॉन एलिया हूँ जनाब<br>मेरा बेहद लिहाज कीजिएगा।}}
आ जिनगी के अर्थ के बारे में परसिद्ध कहनाम कि,
{{Cquote|text=है ग़नीमत कि इसरार-ए-हस्ती से हम<br>बेख़बर आए हैं, बेख़बर जायेंगे।}}
बतावल जाला कि 1990 में एगो मुशायरा में शेर पढ़े के मूड में आवे खाती आपन कपार पीट-पीट के ऊ ई शे'र पढ़लें<ref>{{cite web|last=Hasan |first=Fawad |url=https://tribune.com.pk/story/1553314/4-not-gone-jaun-elias-idea-still-reverberating-hearts-young/ |title=Not gone: Jaun Elia’s ideas still reverberating in the hearts of the young - The Express Tribune |publisher=Tribune.com.pk |date= |accessdate=2018-03-18}}</ref>:
{{Cquote|text=
''इन किताबों ने बड़ा ज़ुल्म किया है मुझ पर
<br>इनमे इक रम्ज़ है जिस रम्ज़ का मारा हुआ ज़ॆह्न
<br>मुज़्दा-ए-इशरत-ए-अंजाम नहीं पा सकता
<br>जिंदगी में कभी आराम नहीं पा सकता।''
}}
मौत के बारे में इनके शायराना स्टाइल कोट कइल जाला<ref>{{cite web|url=https://en.dailypakistan.com.pk/opinion/blog/aik-hi-shakhs-tha-jahan-mein-kiya-literatis-celebrate-86th-birthday-of-jaun-elia/ |title=Aik hi shakhs tha jahan mein kiya?: Literatis celebrate 86th birthday of Jaun Elia – Daily Pakistan |publisher=En.dailypakistan.com.pk |date=2017-12-14 |accessdate=2018-03-18}}</ref>:
{{Cquote|text=
''कितनी दिलकश हो तुम, कितना दिलजो हूँ मैं
क्या सितम है कि हम लोग मर जायेंगे।''
}}
== रचना ==
;शायरी
* ''शायद'' (1990)
* ''या'नी'' (2003)
* ''गुमान'' (2004)
* ''लेकिन'' (2006)
* ''गोया'' (2008)
* ''रमूज''
;गद्य
एलिया खाली शायरे भर ना रहलें बलुक सूफी आ इस्माइली परंपरा के लोग के जीवनी, अउरी कई किसिम के गद्य रचना आ अरबी से उर्दू अनुबाद भी कइलेन। एह में कुछ प्रमुख के नाँव नीचे दिहल जात बा:
* माशीह-ए-बग़दाद हल्लाज
* जोमेट्रिया
* तवासीन
* ईसागोज़ी
* रहाईशो-कुशाइश
* हसन बिन सबा
* मसाइले-तजरीद
* रासैल इख्वा अल सफ़ा
एलिया पाकिस्तान के मशहूर अखबार ''जंग'' के संपादन भी कइलेन।
== यादगार ==
कैलिफोर्निया यूनिवर्सिटी इनके याद में एगो वजीफा देले।<ref>{{cite web|url=https://ucmerced.academicworks.com/opportunities/620 |title=John Elia Scholarship Endowment in Support of Veterans - University of California-Merced Scholarships |publisher=Ucmerced.academicworks.com |date=1980-01-01 |accessdate=2018-03-18}}</ref> पाकिस्तान सरकार इनके याद में एगो डाक टिकट जारी कइले बा आ कराची में इनके नाँव प एगो सड़क भी बा।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/amroha-city-jagran-special-shayar-jaun-elia-never-afraid-from-threat-of-pakistan-17198610.html |title=Jagran Special Shayar Jaun Elia never afraid from threat of Pakistan |publisher=Jagran.com |date=2017-12-14 |accessdate=2018-03-18}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
== बाहरी कड़ी ==
* {{IMDb name | id= 7397857 | name= जॉन एलिया}}
* [https://www.rekhta.org/poets/jaun-eliya जॉन एलिया] — रेख़्ता.कॉम पर।
* [https://www.technofriendajay.in/2019/06/jaun-elia-famous-shayari-in-hindi.html जौन एलिया की कुछ बेहतरीन शायरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604064724/https://www.technofriendajay.in/2019/06/jaun-elia-famous-shayari-in-hindi.html |date=2020-06-04 }}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:1931 में जनम]]
[[श्रेणी:2002 में निधन]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानी लोग]]
[[श्रेणी:उर्दू शायर]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानी मुसलमान]]
4k9bo3sgsbgjljzqyatvm9ocll19io7
मोहनजोदड़ो
0
90972
805072
749825
2026-09-12T04:02:47Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805072
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ancient site
|image =
| image_size =
|alt =
|caption =
|map_type = South Asia
| map_caption = भारतीय उपमहादीप (दक्खिन एशिया) में लोकेशन
|relief = yes
|map_alt = Mohenjo-daro
|coordinates = {{coord|27|19|45|N|68|08|20|E|display=inline,title}}
|location = लरकाना जिला, [[सिंध]], [[पाकिस्तान]]
|type = बस्ती
|area = {{convert|250|ha|abbr=on}}<ref>{{cite book|author1=Crispin Bates|author2=Minoru Mio|title=Cities in South Asia|date=22 May 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56512-3}}</ref>
|built = 26–25वीं सदी BCE
|abandoned = 19वीं सदी BCE
|cultures = [[सिंधु घाटी सभ्यता]]
|embedded =
{{Infobox UNESCO World Heritage Site
|child = yes
|Official_name = मोहनजोदड़ो के पुरातात्विक खंडहर<br>(Archaeological Ruins at Moenjodaro)<!-- अंग्रेजी वाला नाँव न हटावल जाय -->
|ID = 138
|Year = 1980
|Criteria = सांस्कृतिक: ii, iii
|Area = 240 ha
}}
}}
'''मोहनजोदड़ो''' ({{lang-sd|موئن جو دڙو}}, ''मुअन जो दड़ो'' — अरथ: ''मुर्दन के टीला'')<ref name=EB>[https://www.britannica.com/place/Mohenjo-daro Mohenjo-Daro (archaeological site, Pakistan) on Encyclopedia Britannica website] Retrieved 25 November 2019</ref><ref name="Name">{{cite book|author=Gregory L. Possehl|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|page=80|isbn=978-0-7591-1642-9}}</ref> [[पाकिस्तान]] के [[सिंध|सिंध प्रांत]] में एगो पुरातात्विक स्थल (आर्कियोलॉजिकल साइट) बाटे। करीबन 2500 [[कॉमन एरा|बीसीई]] (ईपू) में बनल ई जगह [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के सभसे बड़हन बस्ती रहल, आ दुनियाँ के शुरुआती प्रमुख शहर सभ में से एक रहल, जे [[प्राचीन मिस्र]], [[मेसोपोटामिया]], [[मिनोआन क्रीट]] आ [[नोर्टे चिको]] के समकालीन रहल। लगभग 40,000 के आबादी वाला ई शहर करीबन 2700 बीसीई ले फरल-फूलल।<ref>{{Cite web |last=Shea |first=Samantha |date=14 November 2022 |title=Pakistan's lost city of 40,000 people |url=https://www.bbc.com/travel/article/20221114-pakistans-lost-city-of-40000-people |access-date=2022-11-18 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>
सिंधु घाटी सभ्यता के क्षय के साथ 19वीं सदी ईसा पूर्व में मोहनजोदड़ो के छोड़ दिहल गइल आ 1920 के दशक ले एह जगह के दोबारा खोज ना भइल। एकरे बाद एह शहर के जगह पर महत्व के खनाई भइल। 1980 में एकरा के यूनेस्को के बिस्व धरोहर स्थल के रूप में दर्जा दिहल गइल आ दक्खिन एशिया के ई पहिला जगह रहल जेकरा के ई दर्जा मिलल।<ref name="mohenjodaro.net">{{cite web|url=http://www.mohenjodaro.net/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-Daro: An Ancient Indus Valley Metropolis }}</ref> फिलहाल एह जगह पर माटी के कटाव आ संरक्षण के अभाव के चलते ई साइट खतरा में बा।<ref name=BBCLostMaybe>[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18491900 "Mohenjo Daro: Could this ancient city be lost forever?"]. BBC. 27 June 2012. Retrieved 27 October 2012.</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
[[श्रेणी:एशिया के इतिहास]]
[[श्रेणी:पाकिस्तान के इतिहास]]
[[श्रेणी:बिस्व धरोहर स्थल]]
[[श्रेणी:सिंधु घाटी सभ्यता]]
{{Hist-stub}}
sr7qaqw52lra1tf27p4i8nx24u77hs3
प्रयोगकर्ता वार्ता:LM.CR
3
94458
805033
767982
2026-09-11T12:01:00Z
Vincent Vega
27116
Vincent Vega पन्ना [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Lionel Cristiano]] के [[प्रयोगकर्ता वार्ता:LM.CR]] पर स्थानांतरण कइलें: प्रयोगकर्ता के नाँव बदलाव के दौरान पन्ना "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" से "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" पर ऑटोमेटिक रूप से स्थानांतरित भइल।
767982
wikitext
text/x-wiki
{| id="GeoPort-upper" width="100%" cellpadding="5" cellspacing="6" style="background:#FFFAFF; text-align: justify; border-style:ridge; border-width:1px; border-color:#A9A9A9;"
|-
|<div style="display:inline-block;margin-top:.1em; text-align:right; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-weight:bold;"><big>Welcome! स्वागतम्!</big> [[File:Crystal Clear app ksmiletris.png|25px]] </div>
राउर बहुत-बहुत स्वागत बा '''{{BASEPAGENAME}}''' जी ! {{#if: | {{{1}}} | }}<br/>
<div style="float:right; <!--background:#F5F5DC;--> width:30%">
<!-- दाहिना साइडबार -->
{| border="5" cellspacing="10" cellpadding="5" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
|-
| <big>'''ई जरूर पढ़ल जाय:'''</big>
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:विकिपीडिया का ना हवे|विकिपीडिया का ना हवे?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:भोजपुरी में कइसे टाइप करब?|भोजपुरी में टाइपिंग]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:सत्यापन जोग|प्रमाणित बात लिखीं]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[मदद:फुटनोट|संदर्भ कइसे जोड़ीं?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:नीति अउरी दिसानिर्देस|विकिनीति आ निर्देश]]
|}</div>
<!-- मुख्य पाठ -->
'''{{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }} जी''',
एह समय रउँआ [[विकिमीडिया फाउन्डेशन]] के परियोजना [[भोजपुरी]] [[विकिपीडिया]] पर बाड़ीं। भोजपुरी विकिपीडिया एगो मुक्त डिजिटल [[ज्ञानकोश]] हवे, जेवन अइसन भइया-बहिनी लोग मिल के लिखले बा जे ज्ञान बाँटे में बिस्वास करत बाटे। एह समय ए परियोजना में [[विशेष:ActiveUsers|{{NUMBEROFUSERS}} सदस्य]] लोग शामिल बाटे। ई बहुते खुशी क बाति बा कि रउँओं ए में शामिल हो गइल बाड़ीं।
* पहिले से बनल [[विकिपीडिया:लेख|लेखवन]] में कौनो संपादन खाली टेस्ट करे खातिर मत करीं। कौनों तरह के परीक्षण <small>(प्रयोग या टेस्टिंग)</small> [[विकिपीडिया:अभ्यास पन्ना|अभ्यास पन्ना]] या [[Special:MyPage/sandbox|अपना अभ्यास पन्ना]] पर करीं।
* [[विकिपीडिया:आपन परिचय कइसे देईं?|आपन परिचय]] आप संछेप में [[प्रयोगकर्ता:{{BASEPAGENAME}}|अपना सदस्य पन्ना]] पर दे सकत बानी। बहुत पर्सनल बात इहाँ मत लिखीं, न कौनों परचार वाली बात लिखीं। अपने खुद के बारे में लेख मत बनाईं।
* दुसरा [[विकिपीडिया:चौपाल |सदस्य लोगन से बात]] करत समय, [[मदद:वार्ता पन्ना|बातचीत पन्ना]] पर सनेसा लिखले की बाद आपन [[विकिपीडिया:दसखत|दसखत]] <small>(हस्ताक्षर)</small> जरूर करीं। एकरा खातिर अंत में चार गो टेढ़का डैश (<nowiki>~~~~</nowiki>) लिख देंईं या टूलबार में [[File:Insert-signature2.svg|link=|alt=]] पर क्लिक करीं।
* मदद चाहत होखीं त विकिपीडिया के [[विकिपीडिया:मदद|मदद पन्ना]] पर जाईं।
<!-- फुटर के कड़ी सभ -->
सीखे-समझे खातिर कुछ अउरी कड़ी नीचे दिहल जात बाटे:
{| border="5" cellspacing="1" cellpadding="0" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 10px;" | [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|शुरू से सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[मदद:संपादन|संपादन सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:नया लेख कइसे सुरू करीं?|नया लेख]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:अइसन लेख मना बाटे|लेख मनाहीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:पंचशील|पंचशील]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:समुदाय पोर्टल|सदस्य समाज पन्ना]]
|}
|}
-- [[प्रयोगकर्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|नया सदस्य स्वागतकर्ता]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|बात करीं]]) 11:28, 7 मार्च 2024 (UTC)
a0kpd4jy2bj5h9p2e4o6dqbl95ymzi5
विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/सितंबर
4
101472
805060
805013
2026-09-11T19:21:31Z
NeechalBOT
7874
statistics
805060
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१-९-२०२६
|Pages = 82214
|dPages = 1
|Articles = 9197
|dArticles = 0
|Edits = 801535
|dEdits = 6
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40592
|dUsers = 1
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२-९-२०२६
|Pages = 82216
|dPages = 2
|Articles = 9197
|dArticles = 0
|Edits = 801545
|dEdits = 10
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40601
|dUsers = 9
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३-९-२०२६
|Pages = 82185
|dPages = -31
|Articles = 9196
|dArticles = -1
|Edits = 801603
|dEdits = 58
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40611
|dUsers = 10
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =४-९-२०२६
|Pages = 82187
|dPages = 2
|Articles = 9196
|dArticles = 0
|Edits = 801582
|dEdits = -21
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40620
|dUsers = 9
|Ausers = 44
|dAusers = -7
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =५-९-२०२६
|Pages = 82198
|dPages = 11
|Articles = 9199
|dArticles = 3
|Edits = 801858
|dEdits = 276
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40627
|dUsers = 7
|Ausers = 44
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =६-९-२०२६
|Pages = 82198
|dPages = 0
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801881
|dEdits = 23
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40630
|dUsers = 3
|Ausers = 44
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =७-९-२०२६
|Pages = 82199
|dPages = 1
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801884
|dEdits = 3
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40638
|dUsers = 8
|Ausers = 47
|dAusers = 3
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =८-९-२०२६
|Pages = 82199
|dPages = 0
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801886
|dEdits = 2
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40643
|dUsers = 5
|Ausers = 47
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =९-९-२०२६
|Pages = 82207
|dPages = 8
|Articles = 9201
|dArticles = 2
|Edits = 801916
|dEdits = 30
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40649
|dUsers = 6
|Ausers = 47
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१०-९-२०२६
|Pages = 82209
|dPages = 2
|Articles = 9201
|dArticles = 0
|Edits = 801921
|dEdits = 5
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40654
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = -5
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =११-९-२०२६
|Pages = 82201
|dPages = -8
|Articles = 9207
|dArticles = 6
|Edits = 801968
|dEdits = 47
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40659
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
8gql8nr5dx5xnsyfnsmd7powazjfsyr
दाल भात
0
101508
805037
805029
2026-09-11T15:01:15Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{India-cuisine-stub}} जोड़ल गइल।
805037
wikitext
text/x-wiki
'''दाल भात''' चाहे '''भात दाल''', जेकरा के '''दाल चावल''' भी कहल जाला, [[दाल]] आ [[चाउर|चावल]] से बनल एगो व्यंजन ह। एह में दाल (मसूर, अरहर आदि) के गाढ़ सूप आ भात (पकावल [[चाउर]]) होला। ई [[दक्खिन एशिया]] के पारंपरिक खाना ह आ एह इलाका के साथे-साथ कैरेबियन छेत्र में भी रोज खाए वाला आम खाना में से एगो ह। ई खाना सिंपल, पौष्टिक आ रोज के मुख्य भोजन के रूप में बहुत खाइल जाला। दाल आ भात के जोड़ी के खास मानल जाला, काहे कि एहसे प्रोटीन आ कार्बोहाइड्रेट दुनो मिलेला, जेकरा चलते ई एगो संतुलित आ मजिगर पेट भरे वाला खाना बन जाला।
== इहो देखल जाय ==
* [[कढ़ी चावल]]
* [[राजमा चावल]]
{{India-cuisine-stub}}
{{cooking-stub}}
ikehrr7ai2r2d2zf1faldz4uk6cbe7j
प्रयोगकर्ता वार्ता:Lionel Cristiano
3
101511
805034
2026-09-11T12:01:00Z
Vincent Vega
27116
Vincent Vega पन्ना [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Lionel Cristiano]] के [[प्रयोगकर्ता वार्ता:LM.CR]] पर स्थानांतरण कइलें: प्रयोगकर्ता के नाँव बदलाव के दौरान पन्ना "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" से "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" पर ऑटोमेटिक रूप से स्थानांतरित भइल।
805034
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[प्रयोगकर्ता वार्ता:LM.CR]]
hu4dtw1gf827199qsf4jc72teimwi17
प्रयोगकर्ता वार्ता:Pristome
3
101512
805036
2026-09-11T12:40:26Z
नया सदस्य स्वागतकर्ता
6624
Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page
805036
wikitext
text/x-wiki
{| id="GeoPort-upper" width="100%" cellpadding="5" cellspacing="6" style="background:#FFFAFF; text-align: justify; border-style:ridge; border-width:1px; border-color:#A9A9A9;"
|-
|<div style="display:inline-block;margin-top:.1em; text-align:right; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-weight:bold;"><big>Welcome! स्वागतम्!</big> [[File:Crystal Clear app ksmiletris.png|25px]] </div>
राउर बहुत-बहुत स्वागत बा '''{{BASEPAGENAME}}''' जी ! {{#if: | {{{1}}} | }}<br/>
<div style="float:right; <!--background:#F5F5DC;--> width:30%">
<!-- दाहिना साइडबार -->
{| border="5" cellspacing="10" cellpadding="5" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
|-
| <big>'''ई जरूर पढ़ल जाय:'''</big>
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:विकिपीडिया का ना हवे|विकिपीडिया का ना हवे?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:भोजपुरी में कइसे टाइप करब?|भोजपुरी में टाइपिंग]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:सत्यापन जोग|प्रमाणित बात लिखीं]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[मदद:फुटनोट|संदर्भ कइसे जोड़ीं?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:नीति अउरी दिसानिर्देस|विकिनीति आ निर्देश]]
|}</div>
<!-- मुख्य पाठ -->
'''{{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }} जी''',
एह समय रउँआ [[विकिमीडिया फाउन्डेशन]] के परियोजना [[भोजपुरी]] [[विकिपीडिया]] पर बाड़ीं। भोजपुरी विकिपीडिया एगो मुक्त डिजिटल [[ज्ञानकोश]] हवे, जेवन अइसन भइया-बहिनी लोग मिल के लिखले बा जे ज्ञान बाँटे में बिस्वास करत बाटे। एह समय ए परियोजना में [[विशेष:ActiveUsers|{{NUMBEROFUSERS}} सदस्य]] लोग शामिल बाटे। ई बहुते खुशी क बाति बा कि रउँओं ए में शामिल हो गइल बाड़ीं।
* पहिले से बनल [[विकिपीडिया:लेख|लेखवन]] में कौनो संपादन खाली टेस्ट करे खातिर मत करीं। कौनों तरह के परीक्षण <small>(प्रयोग या टेस्टिंग)</small> [[विकिपीडिया:अभ्यास पन्ना|अभ्यास पन्ना]] या [[Special:MyPage/sandbox|अपना अभ्यास पन्ना]] पर करीं।
* [[विकिपीडिया:आपन परिचय कइसे देईं?|आपन परिचय]] आप संछेप में [[प्रयोगकर्ता:{{BASEPAGENAME}}|अपना सदस्य पन्ना]] पर दे सकत बानी। बहुत पर्सनल बात इहाँ मत लिखीं, न कौनों परचार वाली बात लिखीं। अपने खुद के बारे में लेख मत बनाईं।
* दुसरा [[विकिपीडिया:चौपाल |सदस्य लोगन से बात]] करत समय, [[मदद:वार्ता पन्ना|बातचीत पन्ना]] पर सनेसा लिखले की बाद आपन [[विकिपीडिया:दसखत|दसखत]] <small>(हस्ताक्षर)</small> जरूर करीं। एकरा खातिर अंत में चार गो टेढ़का डैश (<nowiki>~~~~</nowiki>) लिख देंईं या टूलबार में [[File:Insert-signature2.svg|link=|alt=]] पर क्लिक करीं।
* मदद चाहत होखीं त विकिपीडिया के [[विकिपीडिया:मदद|मदद पन्ना]] पर जाईं।
<!-- फुटर के कड़ी सभ -->
सीखे-समझे खातिर कुछ अउरी कड़ी नीचे दिहल जात बाटे:
{| border="5" cellspacing="1" cellpadding="0" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 10px;" | [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|शुरू से सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[मदद:संपादन|संपादन सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:नया लेख कइसे सुरू करीं?|नया लेख]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:अइसन लेख मना बाटे|लेख मनाहीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:पंचशील|पंचशील]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:समुदाय पोर्टल|सदस्य समाज पन्ना]]
|}
|}
-- [[प्रयोगकर्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|नया सदस्य स्वागतकर्ता]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|बात करीं]]) 12:40, 11 सितंबर 2026 (UTC)
5g1ikkg9yq005hiv4ftuz3b5731aesb
रिकवँछ
0
101513
805039
2026-09-11T17:00:46Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805039
wikitext
text/x-wiki
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
29tyqxwlr3oxnvdj1enxzgxocq408q4
805040
805039
2026-09-11T17:04:30Z
SM7
3953
ज्ञानसंदूक जोड़ल गइल
805040
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[Category:Indian snack foods]]
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
4h7t7iw75ilclb65yl7ckn53bejkgdu
805041
805040
2026-09-11T17:05:48Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805041
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
g3v22ryypgpwdpzh7fxneqh5iy0m72e
805042
805041
2026-09-11T17:07:10Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:बिहार के खाना]] जोड़ल गइल
805042
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
h9g1h6nhz195b0vsk887745jfd8cgh2
805043
805042
2026-09-11T17:08:06Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{India-cuisine-stub}} जोड़ल गइल।
805043
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
dz08cepfpesnlmuaz1thlb63ihcgpfm
805044
805043
2026-09-11T17:08:49Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:पूर्वांचल के पकवान]] जोड़ल गइल
805044
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
[[श्रेणी:पूर्वांचल के पकवान]]
{{India-cuisine-stub}}
3kwtv2l9i2bj2xl6nhprgzy77nuw3jt
805045
805044
2026-09-11T17:41:11Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
805045
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला। एकरा के 2021 में ट्रेडिशनल स्पेशालिटी गारंटीड कटेगरी में दर्ज कइल गइल; ई सर्वे भारत सरकार के आयुष मंत्रालय द्वारा कइल गइल रहल।<ref>{{cite web|url= https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/patrode-identified-as-traditional-food-recipe-from-ayush-system-of-medicine/article35030264.ece|title= Patrode identified as 'traditional food recipe from AYUSH system of medicine|work=The Hindu| date=29 June 2021|access-date=2 July 2021}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
[[श्रेणी:पूर्वांचल के पकवान]]
{{India-cuisine-stub}}
harfpb9qnsxe41w5mtsh11jn0vayw2c
805046
805045
2026-09-11T17:41:36Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:दक्खिन भारतीय खाना]] जोड़ल गइल
805046
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला। एकरा के 2021 में ट्रेडिशनल स्पेशालिटी गारंटीड कटेगरी में दर्ज कइल गइल; ई सर्वे भारत सरकार के आयुष मंत्रालय द्वारा कइल गइल रहल।<ref>{{cite web|url= https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/patrode-identified-as-traditional-food-recipe-from-ayush-system-of-medicine/article35030264.ece|title= Patrode identified as 'traditional food recipe from AYUSH system of medicine|work=The Hindu| date=29 June 2021|access-date=2 July 2021}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
[[श्रेणी:पूर्वांचल के पकवान]]
[[श्रेणी:दक्खिन भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
4wytrojhd11j4fi53091827useqcq8c
805047
805046
2026-09-11T17:42:12Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:नेपाली खाना]] जोड़ल गइल
805047
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food
| name = रिकवँछ
| image = Arbi-colocasia-pakoda-fritters.jpg
| caption = Patrode
| alternate_name = रिकवँच, गिरवँछ, पतोड़ा, पत्रोड़ा
| country = [[भारत]]
| region = मय भारत; पूर्वांचल आ बिहार में रिकवँछ के नाँव से जानल जाला
| creator = पुराना ज़माना से परंपरागत
| course = [[:श्रेणी:भारतीय नाश्ता|नाश्ता]] (स्नैक्स)
| type = [[डंपलिंग]]
| served =
| main_ingredient = [[बेसन]], [[अरुई]] के पत्ता
| variations =
| calories =
| similar_dish = [[साहीना]]
| other =
}}
'''रिकवँछ''',<ref>{{cite web |title=रिकवँछ के हिंदी अर्थ {{!}} rikva.nchh meaning in Hindi {{!}} हिन्दवी |url=https://www.hindwi.org/hindi-dictionary/meaning-of-rikvanchh |website=Hindwi |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref><ref name="Mahrotra">{{cite book |last1=Mahrotra |first1=Rameshchandra |title=Manak Hindi Ke Shuddh-Prayog (Vol-2 of 4) |date=1 जनवरी 2009 |publisher=Radhakrishna Prakashan |isbn=978-81-7119-470-4 |page=55 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Manak_Hindi_Ke_Shuddh_Prayog_Vol_2_of_4/HvGteXXjQykC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%81%E0%A4%9B&pg=PA55&printsec=frontcover |access-date=11 सितंबर 2026 |language=hi}}</ref> '''रिकवँच''' भा '''गिरवँछ''' एक किसिम क पकवान ह जे [[अरुई]] के पतई आ [[बेसन]] ([[चना]] भा [[उर्दी]] के पीसल रूप) से बनावल जाला। अरुई के पतई पर पहिले बेसन के नून मसाला मिला के गाढ़ पेस्ट नियन बना के लगावल जाला आ लपेट के कई लेयर के लोढ़ा नियन बना लिहल जाला। एह लोढ़ा नियन चीज के पहिले भाप पर पकावल जाला। फिर कई टुकड़ा में काट के तेल में कल्हार (हल्का फ्राई क) लिहल जाला चाहे पूरा तरीका से तेल में छान लिहल जाला। कबो काल्ह बिना भाप पर पकवले [[पकउड़ी]] नियर सीधे तेले में छान के बनावल जा सके ला।
एकरा के हल्का नाश्ता (स्नैक्स) के रूप में चाहे मुख्य भोजन के संघे, दुन्नो तरीका से खाइल जाला। दक्खिन भारत में एकरा के '''पतोड़ा''' भा '''पत्रोड़ा''' कहल जाला। एकरा के 2021 में ट्रेडिशनल स्पेशालिटी गारंटीड कटेगरी में दर्ज कइल गइल; ई सर्वे भारत सरकार के आयुष मंत्रालय द्वारा कइल गइल रहल।<ref>{{cite web|url= https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/patrode-identified-as-traditional-food-recipe-from-ayush-system-of-medicine/article35030264.ece|title= Patrode identified as 'traditional food recipe from AYUSH system of medicine|work=The Hindu| date=29 June 2021|access-date=2 July 2021}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बिहार के खाना]]
[[श्रेणी:पूर्वांचल के पकवान]]
[[श्रेणी:दक्खिन भारतीय खाना]]
[[श्रेणी:नेपाली खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
r8won94yln1agngtvjbrpns7mq0dxx1
राजमा चावल
0
101514
805048
2026-09-11T17:57:12Z
SM7
3953
पन्ना [[राजमा]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805048
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[राजमा]]
qthfahpm2tnwolx4k7p3n9cqzcv6xyp
कढ़ी चावल
0
101515
805049
2026-09-11T17:57:44Z
SM7
3953
पन्ना [[कढ़ी]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805049
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[कढ़ी]]
ir1u1en00zo41pfaun6p4zcaq6lvivr
राजमा
0
101516
805050
2026-09-11T18:01:14Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805050
wikitext
text/x-wiki
'''राजमा''' (लाल किडनी बीन्स) एक किसिम के बीया होला आ एकरा से बने वाला पकवानो राजमा कहाला जे भारतीय उपमहाद्वीप से निकले एगो शाकाहारी व्यंजन ह। राजमा, माने कि, लाल किडनी बीन्स के कई तरह के भारतीय साबुत मसाला डाल के गाढ़ ग्रेवी में पकावल जाला। एकरा के आमतौर पर [[भात|पकावल चावल]] के ऊपर परोसल जाला आ ई खाना '''राजमा चावल''' कहलाला। ई [[उत्तर भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]] के पंजाब प्रांत में रोज के खाना के एगो हिस्सा ह। लाल किडनी बीन्स मूल रूप से मैक्सिको के उपज हवे आ एहिजे से भारतीय उपमहाद्वीप में ले अइला के बाद एह व्यंजन के बिकास भइल।
3hn6bitk38gnylp6du328og6vd7905z
805051
805050
2026-09-11T18:01:58Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:भारतीय खाना]] जोड़ल गइल
805051
wikitext
text/x-wiki
'''राजमा''' (लाल किडनी बीन्स) एक किसिम के बीया होला आ एकरा से बने वाला पकवानो राजमा कहाला जे भारतीय उपमहाद्वीप से निकले एगो शाकाहारी व्यंजन ह। राजमा, माने कि, लाल किडनी बीन्स के कई तरह के भारतीय साबुत मसाला डाल के गाढ़ ग्रेवी में पकावल जाला। एकरा के आमतौर पर [[भात|पकावल चावल]] के ऊपर परोसल जाला आ ई खाना '''राजमा चावल''' कहलाला। ई [[उत्तर भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]] के पंजाब प्रांत में रोज के खाना के एगो हिस्सा ह। लाल किडनी बीन्स मूल रूप से मैक्सिको के उपज हवे आ एहिजे से भारतीय उपमहाद्वीप में ले अइला के बाद एह व्यंजन के बिकास भइल।
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
pygwqq7gew3avzvyxt7wa8gg1o0p676
805052
805051
2026-09-11T18:05:04Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{India-cuisine-stub}} जोड़ल गइल।, ज्ञानसंदूक जोड़ल गइल
805052
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| image = Rajma Masala (32081557778).jpg
| caption = [[रोटी]] के संघे परोसल राजमा
| alternate_name = राजमा, راجما
| country = [[भारतीय उपमहादीप]]
| national_cuisine = [[भारतीय पकवान|भारत]]
| region = [[भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]]<ref name="Hallinan2021">{{cite web |last1=Hallinan |first1=Bridget |title=Use Leftover Rajma to Make These Kidney Bean Curry Burgers and Tacos |url=https://www.foodandwine.com/cooking-techniques/chitra-agrawal-rajma-burgers-tacos |publisher=Food & Wine |access-date=2 July 2021 |language=English |date=4 June 2021|quote=In this week's installment of ''Chefs at Home'', Chitra Agrawal-co-founder of Brooklyn Delhi and cookbook author-starts off by showing how to make rajma, a North Indian and Pakistani kidney bean curry that she learned from her father.}}</ref>
| creator =
| course =
| served =
| main_ingredient = [[किडनी बीन]]
| variations =
| calories = 100 ग्राम उसिनल राजमा में 140 कैलोरी
| other =
| alt =
}}
'''राजमा''' (लाल किडनी बीन्स) एक किसिम के बीया होला आ एकरा से बने वाला पकवानो राजमा कहाला जे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] से निकले एगो शाकाहारी व्यंजन ह। राजमा, माने कि, लाल किडनी बीन्स के कई तरह के भारतीय साबुत मसाला डाल के गाढ़ ग्रेवी में पकावल जाला। एकरा के आमतौर पर [[भात|पकावल चावल]] के ऊपर परोसल जाला आ ई खाना '''राजमा चावल''' कहलाला। ई [[उत्तर भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]] के पंजाब प्रांत में रोज के खाना के एगो हिस्सा ह। लाल किडनी बीन्स मूल रूप से मैक्सिको के उपज हवे आ एहिजे से भारतीय उपमहाद्वीप में ले अइला के बाद एह व्यंजन के बिकास भइल।
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
mlo5p6spbym8gyktmka84sb5evlf8ix
805053
805052
2026-09-11T18:05:31Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805053
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| image = Rajma Masala (32081557778).jpg
| caption = [[रोटी]] के संघे परोसल राजमा
| alternate_name = राजमा, راجما
| country = [[भारतीय उपमहादीप]]
| national_cuisine = [[भारतीय पकवान|भारत]]
| region = [[भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]]<ref name="Hallinan2021">{{cite web |last1=Hallinan |first1=Bridget |title=Use Leftover Rajma to Make These Kidney Bean Curry Burgers and Tacos |url=https://www.foodandwine.com/cooking-techniques/chitra-agrawal-rajma-burgers-tacos |publisher=Food & Wine |access-date=2 July 2021 |language=English |date=4 June 2021|quote=In this week's installment of ''Chefs at Home'', Chitra Agrawal-co-founder of Brooklyn Delhi and cookbook author-starts off by showing how to make rajma, a North Indian and Pakistani kidney bean curry that she learned from her father.}}</ref>
| creator =
| course =
| served =
| main_ingredient = [[किडनी बीन]]
| variations =
| calories = 100 ग्राम उसिनल राजमा में 140 कैलोरी
| other =
| alt =
}}
'''राजमा''' (लाल किडनी बीन्स) एक किसिम के बीया होला आ एकरा से बने वाला पकवानो राजमा कहाला जे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] से निकले एगो शाकाहारी व्यंजन ह। राजमा, माने कि, लाल किडनी बीन्स के कई तरह के भारतीय साबुत मसाला डाल के गाढ़ ग्रेवी में पकावल जाला। एकरा के आमतौर पर [[भात|पकावल चावल]] के ऊपर परोसल जाला आ ई खाना '''राजमा चावल''' कहलाला। ई [[उत्तर भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]] के पंजाब प्रांत में रोज के खाना के एगो हिस्सा ह। लाल किडनी बीन्स मूल रूप से मैक्सिको के उपज हवे आ एहिजे से भारतीय उपमहाद्वीप में ले अइला के बाद एह व्यंजन के बिकास भइल।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
rxv1ilx1nj953852cy7h3ic3d69cirt
805054
805053
2026-09-11T18:12:32Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805054
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| image = Rajma Masala (32081557778).jpg
| caption = [[रोटी]] के संघे परोसल राजमा
| alternate_name = राजमा, راجما
| country = [[भारतीय उपमहादीप]]
| national_cuisine = [[भारतीय पकवान|भारत]]
| region = [[भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]]<ref name="Hallinan2021">{{cite web |last1=Hallinan |first1=Bridget |title=Use Leftover Rajma to Make These Kidney Bean Curry Burgers and Tacos |url=https://www.foodandwine.com/cooking-techniques/chitra-agrawal-rajma-burgers-tacos |publisher=Food & Wine |access-date=2 July 2021 |language=en |date=4 June 2021|quote=In this week's installment of ''Chefs at Home'', Chitra Agrawal-co-founder of Brooklyn Delhi and cookbook author-starts off by showing how to make rajma, a North Indian and Pakistani kidney bean curry that she learned from her father.}}</ref>
| creator =
| course =
| served =
| main_ingredient = [[किडनी बीन]]
| variations =
| calories = 100 ग्राम उसिनल राजमा में 140 कैलोरी
| other =
| alt =
}}
'''राजमा''' (लाल किडनी बीन्स) एक किसिम के बीया होला आ एकरा से बने वाला पकवानो राजमा कहाला जे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] से निकले एगो शाकाहारी व्यंजन ह। राजमा, माने कि, लाल किडनी बीन्स के कई तरह के भारतीय साबुत मसाला डाल के गाढ़ ग्रेवी में पकावल जाला। एकरा के आमतौर पर [[भात|पकावल चावल]] के ऊपर परोसल जाला आ ई खाना '''राजमा चावल''' कहलाला। ई [[उत्तर भारत]], [[नेपाल]] आ [[पाकिस्तान]] के पंजाब प्रांत में रोज के खाना के एगो हिस्सा ह। लाल किडनी बीन्स मूल रूप से मैक्सिको के उपज हवे आ एहिजे से भारतीय उपमहाद्वीप में ले अइला के बाद एह व्यंजन के बिकास भइल।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
aln1egwms055cisdldwixcm1vev6i3r
कढ़ी
0
101517
805055
2026-09-11T18:20:42Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805055
wikitext
text/x-wiki
'''कढ़ी''' चाहे '''कढ़ी-बड़ी''' एगो भारतीय पकवान हवे जे बेसन में दही मिला के गाढ़ ग्रेवी नियन बनावल जाला। एह में चटक मसाला आ मरिचा डाल के तड़का लगावल जाला आ आमतौर पर ई मुख्य भोजन (मेन कोर्स) में चावल (भात) के संघे परोसल जाला। भारत के कई हिस्सन में कढ़ी-चावल के नाँव से ई कंबो मील के रूप में परसिद्ध हवे। बाकी एकरा के रोटी के साथै भी खाइल जाला।
कई लोग अइसन माने ला कि एकर उत्पत्ती भारतीय राज्य राजस्थान के इलाका में भइल। कई जगह एह में बेसन के पकउड़ी डालल जाला जेकरा के यूपी बिहार में बरी भा बड़ी कहल जाला आ एह तरीका से ई एक साथे कढ़ी-बरी कहल जाला।
{{clear}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
7c4lvjt33p2eyacg2yekwzt92f2rgnw
805056
805055
2026-09-11T18:21:05Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{India-cuisine-stub}} जोड़ल गइल।
805056
wikitext
text/x-wiki
'''कढ़ी''' चाहे '''कढ़ी-बड़ी''' एगो भारतीय पकवान हवे जे बेसन में दही मिला के गाढ़ ग्रेवी नियन बनावल जाला। एह में चटक मसाला आ मरिचा डाल के तड़का लगावल जाला आ आमतौर पर ई मुख्य भोजन (मेन कोर्स) में चावल (भात) के संघे परोसल जाला। भारत के कई हिस्सन में कढ़ी-चावल के नाँव से ई कंबो मील के रूप में परसिद्ध हवे। बाकी एकरा के रोटी के साथै भी खाइल जाला।
कई लोग अइसन माने ला कि एकर उत्पत्ती भारतीय राज्य राजस्थान के इलाका में भइल। कई जगह एह में बेसन के पकउड़ी डालल जाला जेकरा के यूपी बिहार में बरी भा बड़ी कहल जाला आ एह तरीका से ई एक साथे कढ़ी-बरी कहल जाला।
{{clear}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
j6addfccrg5rfgpz58b20vgwuvuxmf2
805057
805056
2026-09-11T18:21:42Z
SM7
3953
ज्ञानसंदूक जोड़ल गइल
805057
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| name = Kadhi
| image = Kadhi Pakora.jpg
| image_size = 260px
| caption = Kadhi with red chilli as garnish
| alternate_name =
| country = {{IND}}
| region = [[Rajasthan]]<ref>{{Cite web |last=Tirmizi |first=Bisma |date=2015-04-14 |title=Food Stories: Karhi |url=https://www.dawn.com/news/1175878 |access-date=2024-04-28 |newspaper=Dawn|quote=Karhi was born in the deserts of Rajasthan, where water was scarce and food was mostly milk, yogurt or ghee-based|location=Pakistan |language=en}}</ref>
| national_cuisine = [[Indian cuisine|Indian]]
| creator =
| course = Lunch or dinner
| served = Hot or warm
| main_ingredient = [[Dahi (curd)|Dahi]] (yogurt), [[gram flour]], [[vegetable]]s, [[water]]
| variations = Kadhi chawal, [[kadhi bari]], Rajasthani kadhi, [[Gujarati kadhi]], Punjabi kadhi, Sindhi kadhi, Maharashtrian kadhi, Trinidadian kurhee
| calories =
| cookbook =
}}
'''कढ़ी''' चाहे '''कढ़ी-बड़ी''' एगो भारतीय पकवान हवे जे बेसन में दही मिला के गाढ़ ग्रेवी नियन बनावल जाला। एह में चटक मसाला आ मरिचा डाल के तड़का लगावल जाला आ आमतौर पर ई मुख्य भोजन (मेन कोर्स) में चावल (भात) के संघे परोसल जाला। भारत के कई हिस्सन में कढ़ी-चावल के नाँव से ई कंबो मील के रूप में परसिद्ध हवे। बाकी एकरा के रोटी के साथै भी खाइल जाला।
कई लोग अइसन माने ला कि एकर उत्पत्ती भारतीय राज्य राजस्थान के इलाका में भइल। कई जगह एह में बेसन के पकउड़ी डालल जाला जेकरा के यूपी बिहार में बरी भा बड़ी कहल जाला आ एह तरीका से ई एक साथे कढ़ी-बरी कहल जाला।
{{clear}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
apk36cpjp8w4rs5zk3iqsyttyvbi4fp
805058
805057
2026-09-11T18:25:00Z
SM7
3953
अपडेट कइल गइल
805058
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| name = कढ़ी
| image = Kadhi Pakora.jpg
| image_size = 260px
| caption = कढ़ी जेह में लाल मरिचा के तड़का लगावल गइल बाटे
| alternate_name =
| country = {{IND}}
| region = [[राजस्थान]]<ref>{{Cite web |last=Tirmizi |first=Bisma |date=2015-04-14 |title=Food Stories: Karhi |url=https://www.dawn.com/news/1175878 |access-date=2024-04-28 |newspaper=Dawn|quote=Karhi was born in the deserts of Rajasthan, where water was scarce and food was mostly milk, yogurt or ghee-based|location=Pakistan |language=en}}</ref>
| national_cuisine = [[भारतीय खाना|भारतीय]]
| creator =
| course = मुख्य भोजन (लंच भा डिनर)
| served = गरम
| main_ingredient = [[दही]] (योगर्ट), [[बेसन]], [[सब्जी]], [[पानी]]
| variations = Kadhi chawal, [[kadhi bari]], Rajasthani kadhi, [[Gujarati kadhi]], Punjabi kadhi, Sindhi kadhi, Maharashtrian kadhi, Trinidadian kurhee
| calories =
| cookbook =
}}
'''कढ़ी''' चाहे '''कढ़ी-बड़ी''' एगो भारतीय पकवान हवे जे बेसन में दही मिला के गाढ़ ग्रेवी नियन बनावल जाला। एह में चटक मसाला आ मरिचा डाल के तड़का लगावल जाला आ आमतौर पर ई मुख्य भोजन (मेन कोर्स) में चावल (भात) के संघे परोसल जाला। भारत के कई हिस्सन में कढ़ी-चावल के नाँव से ई कंबो मील के रूप में परसिद्ध हवे। बाकी एकरा के रोटी के साथै भी खाइल जाला।
कई लोग अइसन माने ला कि एकर उत्पत्ती भारतीय राज्य राजस्थान के इलाका में भइल। कई जगह एह में बेसन के पकउड़ी डालल जाला जेकरा के यूपी बिहार में बरी भा बड़ी कहल जाला आ एह तरीका से ई एक साथे कढ़ी-बरी कहल जाला।
{{clear}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
lnwtfjel8zr7lhlvaybbn24d641s46b
805059
805058
2026-09-11T18:26:18Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805059
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| name = कढ़ी
| image = Kadhi Pakora.jpg
| image_size = 260px
| caption = कढ़ी जेह में लाल मरिचा के तड़का लगावल गइल बाटे
| alternate_name =
| country = {{IND}}
| region = [[राजस्थान]]<ref>{{Cite web |last=Tirmizi |first=Bisma |date=2015-04-14 |title=Food Stories: Karhi |url=https://www.dawn.com/news/1175878 |access-date=2024-04-28 |newspaper=Dawn|quote=Karhi was born in the deserts of Rajasthan, where water was scarce and food was mostly milk, yogurt or ghee-based|location=Pakistan |language=en}}</ref>
| national_cuisine = [[भारतीय खाना|भारतीय]]
| creator =
| course = मुख्य भोजन (लंच भा डिनर)
| served = गरम
| main_ingredient = [[दही]] (योगर्ट), [[बेसन]], [[सब्जी]], [[पानी]]
| variations = Kadhi chawal, [[kadhi bari]], Rajasthani kadhi, [[Gujarati kadhi]], Punjabi kadhi, Sindhi kadhi, Maharashtrian kadhi, Trinidadian kurhee
| calories =
| cookbook =
}}
'''कढ़ी''' चाहे '''[[कढ़ी-बड़ी]]''' एगो भारतीय पकवान हवे जे बेसन में दही मिला के गाढ़ ग्रेवी नियन बनावल जाला। एह में चटक मसाला आ मरिचा डाल के तड़का लगावल जाला आ आमतौर पर ई मुख्य भोजन (मेन कोर्स) में चावल (भात) के संघे परोसल जाला। भारत के कई हिस्सन में कढ़ी-चावल के नाँव से ई कंबो मील के रूप में परसिद्ध हवे। बाकी एकरा के रोटी के साथै भी खाइल जाला।
कई लोग अइसन माने ला कि एकर उत्पत्ती भारतीय राज्य राजस्थान के इलाका में भइल। कई जगह एह में बेसन के पकउड़ी डालल जाला जेकरा के यूपी बिहार में बरी भा बड़ी कहल जाला आ एह तरीका से ई एक साथे [[कढ़ी-बरी]] कहल जाला।
{{clear}}
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]
{{India-cuisine-stub}}
gt7wkhri2rd3yc5cqc5pwdpasayl98e
बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव
0
101518
805066
2026-09-12T03:44:16Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805066
wikitext
text/x-wiki
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।
{{book-stub}}
rs7jce3npi4kqzh53rb3ryndyrdnvg4
805067
805066
2026-09-12T03:47:28Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805067
wikitext
text/x-wiki
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।<ref name="Express18aug">{{cite news |title=‘Heartbreak, loss threw me into politics’: Sonia Gandhi’s memoir out in November |url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/sonia-gandhi-memoir-belonging-pm-heartbreak-love-rajiv-gandhi-10838762/ |access-date=12 सितंबर 2026 |work=The Indian Express |date=18 अगस्त 2026 |language=en}}</ref>
== इहो देखल जाय ==
* ''[[रेड सारी]]''
{{book-stub}}
gd8y33or3174nkr7w06xljnh0rron6f
805068
805067
2026-09-12T03:51:08Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, बिस्तार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
805068
wikitext
text/x-wiki
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।<ref name="Express18aug">{{cite news |title=‘Heartbreak, loss threw me into politics’: Sonia Gandhi’s memoir out in November |url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/sonia-gandhi-memoir-belonging-pm-heartbreak-love-rajiv-gandhi-10838762/ |access-date=12 सितंबर 2026 |work=The Indian Express |date=18 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा छपे से पहिलहीं एपर बिबाद भ गइल - पहिले ई पेंगुइन पब्लिशर्स द्वारा छापल जाए वाली रहल, हालाँकि, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, आरएसएस आ चीन द्वारा भारत के कुछ हिस्सा पर कब्ज़ा के अंश एह किताब से हटावे के अरज पब्लिशर द्वारा कइल गइल;<ref>{{cite news |last1=Choudhury |first1=Sunetra |title=Exclusive: Penguin India sought cuts to Modi, RSS, China portions in Sonia Gandhi's memoir |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonias-book-deal-fell-through-over-references-to-pm-rss-chinese-intrusions-101787913579076.html |access-date=12 सितंबर 2026 |work=Hindustan Times |date=28 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा बाद अगस्त में ई घोषणा भइल कि अब ई किताब हार्पर द्वारा छपी।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[रेड सारी]]''
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
{{book-stub}}
njkolk2tm2xwfgyekr3cmpbmk9d82mk
805069
805068
2026-09-12T03:53:32Z
SM7
3953
बाहरी कड़ी जोड़ल गइल
805069
wikitext
text/x-wiki
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।<ref name="Express18aug">{{cite news |title=‘Heartbreak, loss threw me into politics’: Sonia Gandhi’s memoir out in November |url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/sonia-gandhi-memoir-belonging-pm-heartbreak-love-rajiv-gandhi-10838762/ |access-date=12 सितंबर 2026 |work=The Indian Express |date=18 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा छपे से पहिलहीं एपर बिबाद भ गइल - पहिले ई पेंगुइन पब्लिशर्स द्वारा छापल जाए वाली रहल, हालाँकि, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, आरएसएस आ चीन द्वारा भारत के कुछ हिस्सा पर कब्ज़ा के अंश एह किताब से हटावे के अरज पब्लिशर द्वारा कइल गइल;<ref>{{cite news |last1=Choudhury |first1=Sunetra |title=Exclusive: Penguin India sought cuts to Modi, RSS, China portions in Sonia Gandhi's memoir |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonias-book-deal-fell-through-over-references-to-pm-rss-chinese-intrusions-101787913579076.html |access-date=12 सितंबर 2026 |work=Hindustan Times |date=28 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा बाद अगस्त में ई घोषणा भइल कि अब ई किताब हार्पर द्वारा छपी।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[रेड सारी]]''
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://harpercollins.co.in/press-release/belonging-a-journey-of-love-by-sonia-gandhi/ बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव], हार्पर पब्लिशर्स के ऑफिशियल वेबसाइट पर।
{{book-stub}}
b37172ntm8vdys281uuiuflyq8zwh61
805070
805069
2026-09-12T03:54:17Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805070
wikitext
text/x-wiki
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।<ref name="Express18aug">{{cite news |title=‘Heartbreak, loss threw me into politics’: Sonia Gandhi’s memoir out in November |url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/sonia-gandhi-memoir-belonging-pm-heartbreak-love-rajiv-gandhi-10838762/ |access-date=12 सितंबर 2026 |work=The Indian Express |date=18 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा छपे से पहिलहीं एपर बिबाद भ गइल - पहिले ई पेंगुइन पब्लिशर्स द्वारा छापल जाए वाली रहल, हालाँकि, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, आरएसएस आ चीन द्वारा भारत के कुछ हिस्सा पर कब्ज़ा के अंश एह किताब से हटावे के अरज पब्लिशर द्वारा कइल गइल;<ref>{{cite news |last1=Choudhury |first1=Sunetra |title=Exclusive: Penguin India sought cuts to Modi, RSS, China portions in Sonia Gandhi's memoir |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonias-book-deal-fell-through-over-references-to-pm-rss-chinese-intrusions-101787913579076.html |access-date=12 सितंबर 2026 |work=Hindustan Times |date=28 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा बाद अगस्त में ई घोषणा भइल कि अब ई किताब हार्पर द्वारा छपी।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[रेड सारी]]''
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://harpercollins.co.in/press-release/belonging-a-journey-of-love-by-sonia-gandhi/ बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव], हार्पर पब्लिशर्स के ऑफिशियल वेबसाइट [harpercollins.co.in harpercollins.co.in] पर प्रेस नोट।
{{book-stub}}
52l3pnilumv103j4p866qqpw8s0j96h
805071
805070
2026-09-12T03:58:07Z
SM7
3953
ज्ञानसंदूक जोड़ल गइल
805071
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox book
| italic title = <!--(see above)-->
| name =
| image =
| image_size =
| alt =
| caption =
| author = [[सोनिया गांधी]]
| audio_read_by =
| title_orig = Belonging: A Journey of Love
| orig_lang_code = en
| title_working =
| translator =
| illustrator =
| cover_artist =
| country = भारत
| language =
| series =
| release_number =
| subject = [[सोनिया गांधी]] ख़ुद
| genre = [[संस्मरण]] (मेमोइयर)
| set_in =
| publisher = [[हार्पर कॉलिन्स]]
| publisher2 =
| pub_date = 10 नवंबर 2026
| english_pub_date =
| published =
| media_type =
| pages =
| awards =
| isbn =
| isbn_note =
| oclc =
| dewey =
| congress =
| notes =
| exclude_cover =
| website =
}}
'''बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव''' ({{Langx|en|Belonging: A Journey of Love}}) भारतीय राजनीतिक नेता [[सोनिया गांधी]] के आत्मकथा आ संस्मरण (मेमोइयर) बाटे जे 2026 के नवंबर में छपी। ई किताब हार्पर कॉलिंस पब्लिशर्स द्वारा 10 नवंबर के रिलीज होखी।<ref name="Express18aug">{{cite news |title=‘Heartbreak, loss threw me into politics’: Sonia Gandhi’s memoir out in November |url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/sonia-gandhi-memoir-belonging-pm-heartbreak-love-rajiv-gandhi-10838762/ |access-date=12 सितंबर 2026 |work=The Indian Express |date=18 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा छपे से पहिलहीं एपर बिबाद भ गइल - पहिले ई पेंगुइन पब्लिशर्स द्वारा छापल जाए वाली रहल, हालाँकि, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, आरएसएस आ चीन द्वारा भारत के कुछ हिस्सा पर कब्ज़ा के अंश एह किताब से हटावे के अरज पब्लिशर द्वारा कइल गइल;<ref>{{cite news |last1=Choudhury |first1=Sunetra |title=Exclusive: Penguin India sought cuts to Modi, RSS, China portions in Sonia Gandhi's memoir |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonias-book-deal-fell-through-over-references-to-pm-rss-chinese-intrusions-101787913579076.html |access-date=12 सितंबर 2026 |work=Hindustan Times |date=28 अगस्त 2026 |language=en}}</ref> एकरा बाद अगस्त में ई घोषणा भइल कि अब ई किताब हार्पर द्वारा छपी।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[रेड सारी]]''
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://harpercollins.co.in/press-release/belonging-a-journey-of-love-by-sonia-gandhi/ बिलोंगिंग: ए जर्नी ऑफ़ लव], हार्पर पब्लिशर्स के ऑफिशियल वेबसाइट [harpercollins.co.in harpercollins.co.in] पर प्रेस नोट।
{{book-stub}}
n8p12v1spmdwjm00je6cmf9qgjyffa0