विकिपीडिया
bhwiki
https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्तालाप
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
टेम्पलेट
टेम्पलेट वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
उत्तर प्रदेश
0
4349
805601
804222
2026-09-24T14:55:31Z
SM7
3953
सफाई कइल गइल
805601
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox state
| name = उत्तर प्रदेश
| official_name =
| type = [[भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|राज्य]]
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Taj Mahal (105136313).jpeg
| photo2a = PremMandirSideViewFromCanteen.jpg
| photo2b = 62 Fatehpur Sikrí 11.jpg
| photo3a = India-5163 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg
| photo3b = Manikarnika Cremation Ghat, Varanasi.jpg
| photo4a = On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg
| spacing = 1
| color_border = black
| color = black
| size = 260
| foot_montage = From top, left to right:<br />[[Taj Mahal]], Prem Mandir in [[Vrindavan]], [[Fatehpur Sikri]], [[Sarnath]], [[Manikarnika Ghat]], [[New Yamuna Bridge]]
}}
| image_shield = Seal of Uttar Pradesh.png
| image_caption = बीच में: [[बनारस]] क मुंशी घाट; ऊपर से घड़ी के दिसा में: [[ताज महल]]; [[काशी विश्वनाथ मंदिर]]; बुलंद दरवाजा; एत्मादुदौला के मकबरा; [[इलाहाबाद]] में [[नया यमुना पुल]]; [[सारनाथ]] में धम्मेक स्तूप; प्रेम मंदिर, मथुरा; [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]]
| seal_alt =
| image_map = India UP.svg
| image_map1 = India_Uttar_Pradesh_location_map.svg
| map_caption = भारत में लोकेशन
| coordinates = {{coord|26.85|80.91|region:IN-UP_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देस
| subdivision_name = {{flag|भारत}}
| established_title = राज्य के दर्जा
| established_date = 26 जनवरी 1950
{{hidden end}}
| parts_type = [[उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट|जिला]]
| parts_style = para
| p1 = [[उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट|75]]<ref name="GOI_2011" />
| seat_type = राजधानी
| seat = [[लखनऊ]]
| government_footnotes =
| governing_body = उत्तर प्रदेश सरकार
| leader_title = राज्यपाल
| leader_name = [[आनंदी बेन पटेल]]<ref>{{cite news|title=Anandiben Patel sworn-in as UP governor|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anandiben-patel-sworn-in-as-up-governor/articleshow/70431152.cms|accessdate=3 अगस्त 2019|agency=पीटीआइ|publisher=दि इकोनामिक टाइम्स|date=29 जुलाई 2019}}</ref>
| leader_title1 = मुख्यमंत्री
| leader_name1 = [[आदित्यनाथ|योगी आदित्यनाथ]] ([[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]])
| leader_title2 = [[उत्तर प्रदेश बिधानसभा|बिधानसभा]]
| leader_name2 = {{Plainlist|
* दू सदनी
* [[उत्तर प्रदेश बिधानपरिषद|बिधानपरिषद]] 100
* [[उत्तर प्रदेश बिधानसभा|बिधानसभा]] 404
}}
| leader_title3 = [[भारतीय संसद|संसद सीट]]
| leader_name3 = {{Plainlist|
* [[राज्यसभा]] 31
* [[लोकसभा]] 80
}}
| leader_title4 = हाइकोर्ट
| leader_name4 = [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]]
| unit_pref = Metric<!-- or US or UK -->
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 240928
| area_note =
| area_rank = [[रकबा के आधार पर भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|4था]]
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes = <ref name="GOI_2011">{{cite web|title=Statistics of Uttar Pradesh|url=http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|work=Census of India 2011|publisher=UP Government|date=1 मार्च 2011|accessdate=31 जुलाई 2012|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426235914/http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|url-status=dead}}</ref>
| population_total = 199281477
| population_as_of = 2011
| population_rank = 1
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_demonym =
| demographics_type1 = भाषा
| demographics1_title1 = ऑफिशियल
| demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]]
| demographics1_title2 = दूसर ऑफिशियल
| demographics1_info2 = [[उर्दू]]
| demographics1_title3 = अन्य लोकल
| demographics1_info3 = [[भोजपुरी]], अवधी
| timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आइएसटी]]
| utc_offset1 = +05:30
| blank_name_sec1 = एचडीआइ
| blank_info_sec1 = {{increase}} 0.5415 (<span style="color:#FFA500;">medium</span>)
| blank1_name_sec1 = एचडीआइ रैंक
| blank1_info_sec1 = 18<sup>वाँ</sup> (2007-08)
| blank_name_sec2 = साक्षरता
| blank_info_sec2 = {{Plainlist|
* 69.72%
* 79.24% (पुरुष)
* 59.26% (महिला)
}}
| area_code_type = UN/LOCODE
| area_code = IN-UP
| registration_plate = UP 01—XX
| website = [http://www.up.gov.in/ www.up.gov.in]
| footnotes =
}}
'''उत्तर प्रदेश''' [[भारत]] क सभसे ढेर जनसंख्या वाला राज्य आ दुनिया में सभसे ढेर जनसंख्या वाला देस-उपबिभाग बाटे। भारतीय उपमहादीप के [[उत्तर भारत|उत्तरी]]-बिचला इलाक में पड़े वाला एह राज्य के कुल आबादी लगभग 200 मिलियन (20 करोड़)बाटे। [[लखनऊ]] एह राज्य के राजधानी हवे।
ब्रिटिश शासन के दौरान 1 अप्रैल 1937 के यूनाइटेड प्रोविंस के नाँव से ई प्रदेश के रूप में बनावल गइल आ आजादी के बाद 1950 में एकर नाँव बदल के '''उत्तर प्रदेश''' रखाइल। 9 नवंबर 2000 के एह राज्य से उत्तरी पहाड़ी इलाका के अलग क के [[उत्तराखंड|उत्तरांचल]] (अब उत्तराखंड) राज्य बनल। वर्तमान में, प्रशासन खातिर ई अठारह गो मंडल आ 75 जिला में बिभाजित कइल गइल बा।
भूगोलीय रूप से ई राज्य [[सिंधु गंगा के मैदान|गंगा के मैदान]] के सपाट हिस्सा में स्थित बा आ इहाँ उष्णकटिबंधीय मानसूनी जलवायु पावल जाले। राज्य के पछिम ओर [[राजस्थान]]; उत्तर-पच्छिम में [[हरियाणा]], [[दिल्ली]] आ [[हिमाचल प्रदेश]]; उत्तर में [[उत्तराखंड]] आ [[नेपाल]]; पूरुब ओर [[बिहार]] आ दक्खिन ओर [[मध्य प्रदेश]] बाड़ें; जबकि एकदम दक्खिन-पूरुब के छोर पर एकर कुछ सीमा [[झारखंड]] आ [[छत्तीसगढ़]] के साथ भी सटल बा। कुल 243,290 बर्ग किलोमीटर (93,933 बर्गमील) रकबा वाला ई राज्य भारत के 7.33% भाग हवे आ चउथा सबसे बड़ राज्य भी हवे।
अर्थब्यवस्था के आकार के मामिला में ई भारत के तीसरा सभसे बड़ राज्य बा जहाँ जीडीपी ₹9,763 बिलियन (US$150 बिलियन) बाटे। खेती आ सर्विस क्षेत्र प्रमुख आर्थिक कामकाज बाड़ें; सर्विस सेक्टर में परिवहन, पर्यटन, होटल, अचल संपत्ति, इंशोरेंस आ फाइनेंस संबंधी चीज सामिल बाटे। [[गाजियाबाद, उत्तर प्रदेश|गाजियाबाद]], [[बुलंदशहर]], [[कानपुर]], [[गोरखपुर]], [[इलाहाबाद]], [[भदोही]], [[रायबरेली]], [[मुरादाबाद]], [[बरेली]], [[अलीगढ़]], [[सोनभद्र]], आ [[बनारस]] एह राज्य में औद्योगिक रूप से महत्व वाला शहर बाने।
प्राचीन आ मध्य्कालीन दौर में उत्तर प्रदेश ताकतवर राज सभ के भूमि रहल बा। इहाँ प्राकृतिक आ इतिहासी पर्यटन के कई जगह बा जइसे की [[आगरा]], बनारस, [[कौशांबी]], [[बलियाँ]], श्रावस्ती, गोरखपुर, [[कुशीनगर]], लखनऊ, इलाहाबाद वगैरह। धार्मिक रूप से [[हिंदू धर्म]] के सबसे प्रमुख शाखा वैष्णव मत के दू गो अवतार [[राम]] आ [[कृष्ण]] एही राज्य में पैदा भइल बतावल जालें आ [[अजोध्या]] आ [[मथुरा]] प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थ हवें। गंगा के तीरे बसल बनारस आ गंगा आ यमुना नदी के संगम पर मौजूद इलाहाबाद के हिंदू धरम में बहुत महत्व बा। दूर उत्तर-पूरुब कोना पर मौजूद गोरखपुर नाथ सम्प्रदाय के संस्थापक [[गोरखनाथ]] के भूमि मानल जाले।
== इतिहास ==
=== आदिकाल ===
शिकार आ भोजन संग्रह करे वाला आदिम मनुष्य लोग के उपस्थिति एह इलाका में रहल जहाँ आज के उत्तर प्रदेश बा<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMoJj-0Z94UC&pg=PA69|page=69|title=Recent Advances in Indo-Pacific Prehistory: proceedings of the international symposium held at Poona |author=Virendra N. Misra, Peter Bellwood|isbn=90-04-07512-7|accessdate=23 July 2012|year=1985}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA58|page=58|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|author=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-28550-X|accessdate=23 July 2012|date=29 July 1982}}</ref><ref>{{cite book |author1=Hasmukhlal Dhirajlal Sankalia |author2=Shantaram Bhalchandra Deo |author3=Madhukar Keshav Dhavalikar |date=1985 |title=Studies in Indian Archaeology: Professor H.D. Sankalia Felicitation Volume |url=https://books.google.com/books?id=35DP1Z-2dnYC&pg=PA96 |publisher=Popular Prakashan |page=96 |isbn=978-0-86132-088-2}}</ref> आ अनुमान बा की ई लोग<ref>Confidence limits for the age are 85 (±11) and 72 (±8) thousand years ago.</ref> 85,000 से 72,000 साल पहिले इहाँ रहे। इहाँ से पुरापाषाणकाल के चीज भी मिलल बा जे 21,000–31,000 साल पुरान बतावल गइल बा<ref>{{cite journal|last1=Gibling|first1=Sinha|last2=Sinha|first2=Roy|last3=Roy|first3=Tandon|last4=Tandon|first4=Jain|last5=Jain|first5=M|title=Quaternary fluvial and eolian deposits on the Belan river, India: paleoclimatic setting of Paleolithic to Neolithic archeological sites over the past 85,000 years|journal=Quaternary Science Reviews|volume=27|page=391|year=2008|doi=10.1016/j.quascirev.2007.11.001|issue=3–4|ref=harv}}</ref> आ मेसोलिथिक/माइक्रोलिथिक जमाना के आदिम लोग के 10550–9550 ईसा पूर्व के बस्ती के अवशेष [[प्रतापगढ़ जिला]] से मिलल बा जेह में पालतू मवेशी, बकरी आ भेड़ पाले आ खेती के सुरुआत के प्रमाण कम से कम 6000 ईसा पूर्व तक ले के मिलल बा जे धीरे-धीरे c. 4000 से 1500 ईसापूर्व ले बिकसित भइल; सिंधु घाटी सभ्यता आ हड़प्पा संस्कृति के दौर से होत वैदिक काल आ लोहा के जुग ले आइल।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&pg=PA263|publisher=University of Michigan Press|year= 2000|isbn=0-472-11013-6|page=263|title=God-apes and Fossil Men|author=Kenneth A. R. Kennedy|accessdate=23 July 2012}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA119|page=119|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-28550-X|year=1982|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|author=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|accessdate=23 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/nov2001/491.pdf |title=Prehistoric human colonization of India |format=PDF |accessdate=5 April 2012}}</ref>
===प्राचीन जुग===
[[File:Rama in forest.jpg|thumb|upright|left|alt=राम क पेंटिंग, बगल में सीता आ लक्ष्मन भी बाने|राम के बनगमन के दृश्य, सीता आ लछमन के साथ।]]
महाजनपद काल में कोसल राज्य के बिस्तार ओही इलाका में रहे जवन आज के जमाना के उत्तर प्रदेश के सीमा के भीतर आवे ला।<ref name="Sen1999">{{cite book|author=Sailendra Nath Sen|title=Ancient Indian History And Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA105|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 जनवरी 1999|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0|pages=105–106}}</ref> हिंदू कथा के मोताबिक अवतारी पुरुष राम अजोध्या के राजा रहलन जे कोसल के राजधानी रहे।<ref name="Buck2000">{{cite book|author=William Buck|title=Ramayana|url=https://books.google.com/books?id=vvuIp2kqIkMC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 January 2000|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1720-3}}</ref> [[कृष्ण]], हिंदू कथा के अन्य पात्र, जिनके महाभारत में प्रमुख भूमिका रहल आ जिनके [[बिष्णु]] के अवतार मानल जाला, उत्तर प्रदेश के मथुरा में पैदा भइल बतावल जालें।<ref name="Sen1999"/> महाभारत के लड़ाई ऊपरी दुआबा आ दिल्ली के आसपास के इलाका में भइल रहल जहाँ कुरु महाजनपद रहल आ पांडव लोग के शासन भइल। इतिहास के हिसाब से कुरु जनपद के काल उहे हवे जे करिया आ लाल माटी के बर्तन वाला जुग हवे, यानि उत्तरी-पच्छिमी भारत में लोहा जुग के सुरुआत, लगभग 1000 ईसा पूर्व के समय।<ref name="Sen1999"/>
दक्खिन भारत पर हमला करे वाला ज्यादातर लोग गंगा के मैदान के इलाका से जरूर गुजरल जेकरा आज के उत्तर प्रदेश कहल जाला। एह इलाका पर कंट्रोल कइल सगरी भारतीय साम्राज्य सभ खातिर बहुत महत्व के चीज रहल बा आ अपना स्थायित्व आ बिकास खातिर सगरी बड़हन साम्राज्य सभ एह इलाका के महत्व दिहले बाने, एह में [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य]] (320–200 BC), कुषाण (CE 100–250), गुप्त (350–600), आ गुर्जर-प्रतिहार (650–1036) साम्राज्य के नाँव गिनावल जा सकत बाटे।<ref name="White2010">{{cite book|author=Richard White|title=The Middle Ground: Indians, Empires, and Republics in the Great Lakes Region, 1650-1815|url=https://books.google.com/books?id=fHLfiOZVzmMC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=8 November 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-00562-4}}</ref> गुप्त साम्राज्य के तूर देवे वाला हूण आक्रमण के पाछे-पाछे गंगा के मैदान के एह इलाका में कन्नौज के उदय भइल।<ref name="Corporation2007">{{cite book|author=Marshall Cavendish Corporation|title=World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia|url=https://books.google.com/books?id=V1pQkwIXTG0C&pg=PA331|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=September 2007|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7631-3|pages=331–335}}</ref> हर्षवर्धन (590–647) के राज में कन्नौज के राजघराना अपना चरम पर पहुँच गइल।<ref name="Corporation2007"/> एह समय ई पंजाब से लेके गुजरात ले आ पूरुब में बंगाल से उड़ीसा ले बिस्तार लिहले रहल।<ref name="Sen1999"/> एह में मध्य भारत के कुछ अइसन इलाका भी शामिल रहल जे [[नर्मदा नदी]] के दक्खिन के इलाका रहल, पूरा गंगा-जमुना मैदान टेम्पलेट एकर भाग रहबे कइल।<ref name="Chopra2003"/> वर्तमान भारत में कई समुदाय बाने जे अपना के एह कन्नौज के राज से फइलल लोग के बंसज बतावे ला।<ref name="Bowman2000"/> हर्ष के मउअति के बाद उनके ई साम्राज्य कई राजघराना सभ में टूट गइल, इनहन पर गुर्जर-प्रतिहार लोग आक्रमण कइल आ शासन कइल, एकरा बाद ई लोग के बंगाल के पाल बंस के भी चुनौती दिहल।<ref name="Chopra2003">{{cite book|author=Pran Nath Chopra|title=A Comprehensive History of Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA196|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 दिसंबर 2003|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-2503-4|page=196}}</ref> कन्नौज पर दक्खिनी भारत के राष्ट्रकूट बंस के लोग द्वारा आठवी से दसवीं सदी के बीच भी कई गो आक्रमण भइल।<ref>The History of India by Kenneth Pletcher p.102</ref><ref>The City in South Asia by James Heitzman p.37</ref>
===मध्यकाल आ सुरुआती आधुनिक जुग===
16वीं सदी में, फरगाना घाटी (आधुनिक उजबेकिस्तान) के रहे वाला आ तैमूर आ चंगेज खान के बंसज, [[बाबर]] द्वारा खैबर दर्रा से हो के दक्खिनी एशिया में आक्रमण कइल गइल आ [[मुग़ल साम्राज्य]] के स्थापना भइल जेह में वर्तमान समय के अफगानिस्तान, पाकिस्तान, उत्तर भारत आ बांग्लादेश के हिस्सा आवे लें।<ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927121217/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |date=27 September 2011 }}</ref> मुग़ल लोग मध्य एशिया के तुर्क लोग के बंसज रहे आ इनहन लोग के बंस में मंगोल पूर्वज लोग के भी मिलावट रहे। मुग़ल काल में उत्तर प्रदेश के इलाका साम्राज्य के हिरदय (हार्टलैंड) नियर बन गइल।<ref name="Bowman2000">{{cite book|author=John Stewart Bowman|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|url=https://books.google.com/books?id=cYoHOqC7Yx4C&pg=PA273|accessdate=2 अगस्त 2012|year=2000|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-11004-4|page=273}}</ref> मुग़ल शासक बाबर आ हुमायूँ [[दिल्ली]] से शासन कइल।<ref name="Schimmel2004">{{cite book|author=Annemarie Schimmel|title=The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture|url=https://books.google.com/books?id=N7sewQQzOHUC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=5 February 2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-185-3}}</ref><ref name="Hindustan)Hiro2006">{{cite book|author1=Babur (Emperor of Hindustan)|author2=Dilip Hiro|title=Babur Nama: Journal of Emperor Babur|url=https://books.google.com/books?id=VW2HJL689wgC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 मार्च 2006|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-400149-1}}</ref> साल 1540 में अफगान योद्धा, [[शेर शाह सूरी]] द्वारा मुग़ल बादशाह हुमायूँ के हरा के उत्तर प्रदेश पर अधिकार जमा लिहल गइल।<ref name="Ramirez-Faria2007">{{cite book|author=Carlos Ramirez-Faria|title=Concise Encyclopeida Of World History|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PA171|accessdate=2 अगस्त 2012|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0775-5|page=171}}</ref> शेर शाह आ उनके लड़िका इस्लाम शाह द्वारा उत्तर प्रदेश पर ग्वालियर से शासन कइल गइल।<ref name=hindustan>{{cite book|last=Stronge|first=Susan|title=Mughal Hindustan is renowned for its opulence|date=16 अक्टूबर 2012|publisher=The Arts of the Sikh Kingdoms (V&A 1999)|location=London|page=255|url=https://books.google.com/books?id=PVrSYgEACAAJ&dq=hindustan+by+mughal|accessdate=23 July 2012|isbn=9788174366962}}</ref> इस्लाम शाह के मौत के बाद उनके परधानमंत्री हेमू उत्तर प्रदेश के ''डि फैक्टो'' शासक बन गइल अ एह राज में बिहार, मध्य प्रदेश, आ बंगाल के पच्छिमी हिस्सा भी शामिल रहल। हेमू आपन टाइटिल ''हेमचंद्र विक्रमादित्य'' रखलें आ उनके औपचारिक राज्यारोहण दिल्ली के पुराना किला में 7 अक्टूबर 1556 के भइल। पानीपत के दूसरा जुद्ध में हेमू के निधन भइल आ उत्तर प्रदेश पर [[अकबर]] क शासन स्थापित भइल।<ref name="Agrawal1983">{{cite book|author=Ashvini Agrawal|title=Studies In Mughal History|url=https://books.google.com/books?id=AZdCrUxFAHEC&pg=PA30|accessdate=27 July 2012|date=1 January 1983|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-2326-6|pages=30–46}}</ref> अकबर द्वारा [[आगरा]] आ फतेहपुर सीकरी से शासन चलावल गइल।<ref>Fergus Nicoll, ''Shah Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor'' (2009)</ref> 18वीं सदी में मुगल साम्राज्य के पतन के बाद खाली जगह के मराठा साम्राज्य द्वारा भरल गइल आ मराठा लोग उत्तर प्रदेश पर हमला कइल जेह में रोहिल्ला लोग हार गइल आ रुहेलखण्ड पर रघुनाथ राव आ मल्हाराव होलकर के शासन हो गइल। मराठा आ रोहिल्ला लोग के बिचा में संघर्ष के अंत भइल 18{{nbsp}}दिसंबर 1788 के, जब नजीबुद्दौला के पोता गुलाम कादिर के महादजी सिंधिया द्वारा हरा के गिरफ्तार क लिहल गइल। 1803 में दूसरा आंग्ल-मराठा जुद्ध के बाद ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा मराठा लोग के हरा दिहल गइल आ उत्तर प्रदेश पर [[ब्रिटिश राज|अंग्रेजी राज]] स्थापित हो गइल।<ref>{{cite book
|last = Mayaram
|first = Shail
|title = Against history, against state: counterperspectives from the margins Cultures of history
|year = 2003
|url = https://archive.org/details/againsthistoryag0000maya
|publisher = Columbia University Press, 2003
|isbn = 978-0-231-12731-8}}</ref>
====ब्रिटिश राज में====
{{Infobox
| above = उत्तर प्रदेश के नाँव बदलाव आ क्षेत्र बदलाव के समयरेखा<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html |title=आर्काइव कॉपी के बा |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503114407/http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html |url-status=dead }}</ref>
| label2 = 1807 | data2 = सीडेड एंड कॉन्कर्ड प्रोविंस
| label3 = 14 नवं 1834 | data3 = आगरा प्रेसिडेंसी
| label4 = 1 जन 1836 | data4 = नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस
| label5 = 3 अप्रै 1858 | data5 = ब्रिटिश अवध अलग भइल, दिल्ली के नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस से बिलगा के पंजाब में सामिल कइल गइल
| label6 = 1 अप्रै 1871 | data6 = अजमेर, मेवाड़ आ केकरी के अलग कमिश्नर-शिप में डालल गइल
| label7 = 15 फर 1877 | data7 = नार्थ वेस्टर्न प्रोविंस में अवध के शामिल कइल गइल
| label8 = 22 मार्च 1902 | data8 = 'आगरा अवध संजुक्त प्रांत' नाँव कइल गइल
| label9 = 3 जन 1921 | data9 = 'ब्रिटिश भारत के संजुक्त प्रांत' नाँव कइल गइल
| label10 = 1 अप्रै 1937 | data10 = 'संजुक्त प्रान्त (यूनाइटेड प्रोविंस)' नाँव कइल गइल
| label11 = 1 अप्रै 1946 | data11 = खुद शासन के स्वीकार कइल गइल
| label12 = 15 अग 1947 | data12 = आजाद भारत के राज्य
| label13 = 24 जन 1950 | data13 = नाँव बदल के 'उत्तर प्रदेश' कइल गइल
| label14 = 9 नवं 2000 | data14 = वर्तमान [[उत्तराखंड]] के 'उत्तरांचल' के नाँव से अलग राज्य बनावल गइल।
}}
18वीं सदी के दूसरा हिस्सा में उत्तर भारत में कई गो लड़ाई, बंगाल से सुरू हो के पच्छिम के ओर बढ़त क्रम में, भइल आ इलाका धीरे-धीरे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के शासन में आ गइल।<ref name="Kudaisya2006">{{cite book |author=Gyanesh Kudaisya |title=Region, nation, "heartland": Uttar Pradesh in India's body-politic |year=1994 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-2097-8 |pages=126–376}}</ref> [[अजमेर]] आ [[जयपुर]] के राजघराना एही कंपनी राज में नार्थ-वेस्टर्न टेरीटरी (उत्तर-पच्छिमी इलाका) में शामिल कइल गइल रहल आ एकर नाँव तब "नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस" (आगरा के) रखल गइल रहे। बाद में यूपी भारत के पाँचवाँ सभसे बड़ राज्य बनल, बाकिर ई तबो ब्रिटिश भारत के सभसे छोट राज्य रहे।<ref name="Sivaramakrishnan1999">{{cite book|author=K. Sivaramakrishnan|title=Modern Forests: Statemaking and Environmental Change in Colonial Eastern India|url=https://books.google.com/books?id=TM7oYBG4M04C&pg=PA240|accessdate=26 July 2012|date=3 December 1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4556-7|pages=240–276}}</ref> एकर राजधानी दू बेर आगरा आ इलाहाबाद के बीच एहर-ओहर कइल गइल।<ref>{{cite book |title=Town Planning Regeneration of Cities|author=Ashutosh Joshi|publisher=New India Publishing|date= 1 जनवरी 2008|isbn=8189422820 |page=237 |url=https://books.google.com/books?id=UFaGME0XDBkC&pg=PA151&dq=Naini&hl=en&sa=X&ei=CN7OUsznI8yTrgeDwYDgCw&ved=0CDEQ6AEwATgU#v=onepage&q=Allahabad%20capital&f=false }}</ref>
ब्रिटिश शासन से गम्हिराहे असंतोख के चलते बंगाल रेजीमेंट के सिपाही लोग जे मेरठ में तैनात रहल, बिद्रोह क दिहल। एह घटना में उत्तर प्रदेश के [[मंगल पांडे]] के बिद्रोह के सुरुआत करे के श्रेय दिहल जाला।<ref name="Mukherjee2005">{{cite book|author=Rudrangshu Mukherjee|title=Mangal Pandey: brave martyr or accidental hero?|url=https://books.google.com/books?id=-SluAAAAMAAJ|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 जून 2005|publisher=पेंगुइन बुक्स|isbn=978-0-14-303256-4}}</ref> एकरे बाद क्रम से बिद्रोह के बिस्तार होत गइल आ इतिहास में ई [[1857 के बिद्रोह]] भा भारत के पहिली आजादी के लड़ाई के रूप में देखल जाला। कानपुर में नाना साहेब, तात्यां टोपे, आ अजीमुल्ला, लखनऊ में बेगम हजरत महल, झाँसी में रानी लक्ष्मीबाई, बरेली में खान बहादुर खान, फैजाबाद में मौलवी अहमदुल्लाह, कालपी में ताँत्या टोपे, इलाहाबाद में लियाकत अली, मेरठ में कदम सिंह आ मथुरा में देवी सिंह एह बिद्रोह के अगुआई कइल लोग। कुछ दिन बाद जब ब्रिटिश सासन दोबारा आपन सत्ता कायम क लिहलस, 1 नवंबर 1958 के इलाहाबाद में दरबार के आयोजन कइल गइल आ लार्ड कैनिंग महारानी के घोषणापत्र पढ़लें आ एकरे बाद भारत के सत्ता ईस्ट इंडिया कंपनी के हाथ से सीधे इंग्लैंड के महारानी के हाथ में चल गइल। बिद्रोह के बिफलता के बाद के राजीनीतिक स्थिति में अंग्रेज लोग आपन स्थिति अउरी पोढ़ करे खाती बिद्रोही प्रदेश सभ के बाँट के नया तरीका से राजनीतिक बिभाजन कइल। नार्थ-वेस्ट प्रोविंस के दिल्ली इलाका के पंजाब के संघे बिलय क दिहल गइल, अजमेर आ मारवाड़ के राजपुताना में बिलय कइल गइल, अवध के नया राज्य के रूप में स्थापित कइल गइल आ एकर नाँव 'नार्थ वेस्टर्न प्रोविंस ऑफ आगरा एंड अवध' रखल गइल, जेकरा के 1902 में 'यूनाइटेड प्रोविंस ऑफ आगरा एंड अवध' क दिहल गइल।<ref name="(India)Drake-Brockman1934">{{cite book|author1=United Provinces of Agra and Oudh (India)|author2=D.L. Drake-Brockman|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: supp.D.Pilibhit District|url=https://books.google.com/books?id=VUNuAAAAMAAJ|accessdate=1 अक्टूबर 2012|year=1934|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces}}</ref> आमतौर पर एकरा के यूनाइटेड प्रोविंस भा यूपी कहल जाए लागल।<ref name="Chakrabarti1997">{{cite book|author=Dilip K. Chakrabarti|title=Colonial Indology: sociopolitics of the ancient Indian past|url=https://books.google.com/books?id=ADZuAAAAMAAJ|accessdate=26 जुलाई 2012|date=1 जून 1997|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd.|location=Michigan|isbn=978-81-215-0750-9|page=257}}</ref><ref name="Cohn1996">{{cite book|author=Bernard S. Cohn|title=Colonialism and Its Forms of Knowledge: The British in India|url=https://books.google.com/books?id=uIalYaenrTkC|accessdate=26 जुलाई 2012|date=19 अगस्त 1996|publisher=प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-691-00043-5|page=189}}</ref>
1920 में राजधानी के इलाहाबाद से लखनऊ ले जाइल गइल। हाईकोर्ट के इलाहाबादे में रहे दिहल गइल बाकी एगो बेंच के स्थापना लखनउओ में कइल गइल। इलाहाबाद आज भी बिबिध प्रशासनिक आ सरकारी बिभागन के मुख्यालय बा आ महत्व के शहर हवे।<ref name="Nair2004">{{cite book|author=K. Balasankaran Nair|title=Law Of Contempt Of Court In India|url=https://books.google.com/books?id=gujNYPcNETMC|accessdate=26 जुलाई 2012|date=1 जनवरी 2004|publisher=अटलांटिक पब्लिशर्स & डिस्ट्री॰|isbn=978-81-269-0359-7|page=320}}</ref> उत्तर प्रदेश भारत के राजनीति में आपन केंद्रीय महत्व बाद में भी कायम रखले रहल आ भारत के आजादी के लड़ाई में ई इलाका बहुत गरमागरमी वाला रहल। एही दौर में उत्तर प्रदेश में बनारस हिंदू विश्वविद्यालय, अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय, आ दारुल-उलूम देवबंद जइसन आधुनिक शिक्षा के केंद्र सभ के स्थापना भइल। क्रांतिकारी लोग में राम प्रसाद बिस्मिल आ चंद्रशेखर आजाद नियर लोग आ मोतीलाल नेहरू, जवाहरलाल नेहरू, मदन मोहन मालवीय, गोबिंद बल्लभ पंत नियर लोग उत्तर प्रदेश के रहल जे भारत के आजादी के आंदोलन में राष्ट्रीय स्तर पर सक्रिय रहल आ एकर अगुआई कइल। कांग्रेस के लखनऊ सत्र में 11 अप्रैल 1936 के आल इंडिया किसान सभा के स्थापना भइल आ परसिद्ध राष्ट्रवादी स्वामी सहजानंद सरस्वती के पहिला अध्यक्ष बनावल गइल,<ref>{{cite book
| first = Bandyopādhyāya
| last = Śekhara
| title = From Plassey to Partition: A History of Modern India
| publisher = Orient Longman
| year = 2004
| isbn = 978-81-250-2596-2
| page = 407
}}</ref> एकर मकसद ढेर दिना से चल आइल रहल खेतिहर लोग के असंतोख के दूर कइल आ जमींदारी ब्यवस्था के तहत बड़हन भूस्वामी लोग के द्वारा खेतिहर लोगग के जमीन अधिकार पर हमला के खिलाफ खेतिहर लोग के आगे कइल आ भारत में किसान आंदोलन के सुरुआत कइल भी एकर उद्देश्य रहल।<ref>{{cite book
| first = Śekhara
| last = Bandyopādhyāya
| title = From Plassey to Partition: A History of Modern India
| publisher = Orient Longman
| year = 2004
| isbn = 978-81-250-2596-2
| page = 406
}}</ref> सन 1942 के भारत छोड़ो आंदोलन में, [[बलियाँ]] जिला में चित्तू पांडे के अगुआई में ब्रिटिश राज के कुछ दिन खातिर खतम क दिहल गइल रहे। बलियाँ के, एकरे आजादी के लड़ाई में उग्र योगदान खातिर "बागी बलियाँ" के नाँव से जानल जाला।<ref name="Chatterji2006">{{cite book|author=Bankim Chandra Chatterji|title=Anandamath|url=https://books.google.com/books?id=7Gmjn63ogDUC|accessdate=26 July 2012|date=15 जनवरी 2006|publisher=Orient Paperbacks|isbn=978-81-222-0130-7|page=168}}</ref>
====आजादी के बाद====
भारत के आजादी के बाद, यूनाइटेड प्रोविंस के नाँव बदल के "उत्तर प्रदेश" कइल गइल, एकर छोट नाँव यूपी के ओही तरे रखे खातिर,<ref>{{cite web|title=Uttar Pradesh - States and Union Territories |url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=28 |website=Know India: National Portal of India |accessdate=14 जुलाई 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Uttar Pradesh |url=http://www.whatisindia.com/issues/uttarpra/uttar_general.html |publisher=What is India |accessdate=8 अक्टूबर 2016 |date=22 अगस्त 2007}}</ref> एकरा संबंधी नोटिफिकेशन के संघ के गजट में 24 जनवरी 1950 के छापल गइल।<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2017-05-02 |title=Uttar Pradesh introduces new transfer policy |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2017/May/02/uttar-pradesh-introduces-new-transfer-policy-1600219.html |access-date=2026-01-13 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ई राज्य से अबले आठ गो भारतीय परधानमंत्री हो चुकल बा लोग आ संसद में लोकसभा में सभसे ढेर हिस्सेदारी एही राज्य के बा। एकरा बावजूद भी, राजीनीतिक रूप से एतना महत्व वाला ई राज्य अपराध आ भ्रष्टाचार के चलते आर्थिक आ सामाजिक रूप से पिछड़पन के सिकार बा। जातीय आ सामुदायिक हिंसा से कई बेर परभावित भइल बा।<ref>{{cite news|title=Communal violence|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/uttar-pradesh-tops-home-ministry-list-on-communal-violence-114080601639_1.html |accessdate=25 अगस्त 2014 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |agency=कोटक महिंद्रा बैंक |publisher=आनंद प्रकाशन |date=6 अगस्त 2014}}</ref> 1992 में अजोध्या में बाबरी महजिद के ध्वस्त करे के घटना के बाद राज्य में आ भारत भर में हिंसा भइल।<ref name="communal violence">{{cite news|last=communal violence|first=in uttar pradesh|title=Communal conflicts in state|url=http://www.tehelka.com/what-led-to-the-muzaffarnagar-communal-riots/|accessdate=12 January 2014|newspaper=Tehalka|archive-date=12 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112232933/http://www.tehelka.com/what-led-to-the-muzaffarnagar-communal-riots/|url-status=dead}}</ref> साल 2000 एकर उत्तरी पहाड़ी भाग के बिलगा के अलग राज्य [[उत्तराखंड]] बनावल गइल।<ref name=separation>{{cite book |author1=J. C. Aggarwal |author2=S. P. Agrawal |date=1995 |title=Uttarakhand: Past, Present, and Future |url=https://books.google.com/books?id=alRh51xE_v0C&pg=PA391 |publisher=Concept Publishing Company of India |page=391 |isbn=978-81-7022-572-0}}</ref>
== भूगोल ==
<!-- {{Main article|उत्तर प्रदेश के भूगोल}} -->
[[File:Indo-Gangetic Plain.jpg|thumb|alt="photograph"|गंगा के मैदान के हिस्सा]]
उत्तर प्रदेश के कुल रकबा 2,43,290 बर्ग किलोमीटर बा, आ एह मायने में ई भारत के चउथा सभसे बड़हन राज्य बा। ई भारत के उत्तरी भाग में स्थित बा आ एकर अंतरराष्ट्रीय चौहद्दी नेपाल के साथ बा। एह राज्य के उत्तर में हिमालय परबत शुरू हो जाला,<ref name=land>{{cite web|title=Most critical factors|url=http://upenvis.nic.in/Database/Land_830.aspx|publisher=Uttar Pradesh climate department|accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref> बाकी प्रदेश के ज्यादातर इलाका मैदानी बा आ ई मैदान हिमालय के पहाड़ी इलाका के तुलना में एकदम्मे अलग चीज बाड़ें।<ref name=Geography>{{cite web|title=Uttar Pradesh Geography|url=http://www.uponline.in/About/Profile/Geography/index.html|publisher=Uttar Pradesh State Profile|accessdate=22 July 2012|archive-date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723070728/http://www.uponline.in/About/Profile/geography/index.html|url-status=dead}}</ref> मैदानी इलाका के भी कई भाग में बाँटल जाला: ऊपरी गंगा मैदान, गंगा-जमुना दुआबा, घाघरा मैदान, आ तराई के मैदान।<ref name=Terai>{{cite web|title=The larger Gangetic Plain|url=http://www.gecafs.org/publications/Publications/IGP_Paper.pdf|publisher=Gecafs|accessdate=22 July 2012|archive-date=26 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226202743/http://www.gecafs.org/publications/Publications/IGP_Paper.pdf|url-status=dead}}</ref> प्रदेश के दक्खिनी इलाका में [[बिंध्य परबत श्रेणी|बिंध्य परबत]] के पठारी हिस्सा बा।<ref name=autogenerated8>{{cite web|title=Gangetic Plains and Vindhya Hills and plateau. |url=http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/profile.html/2 |publisher=[[Zee news]] |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406104938/http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/profile.html/2 |archivedate=6 April 2012 }}</ref> ई दक्खिनी हिस्सा में मुख्य रूप से कड़ेर चट्टानी इलाका, पहाड़ी आ पठार आ मैदानी घाटी पावल जालीं। मैदान के उत्तरी हिस्सा में भाबर आ तराई के इलाका पावल जाला, तराई में दलदली जमीन, जंगल आ लमहर हाथी घास पावल जाले।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> भाबर के इलाका में नदी सभ के पानी काफी हद तक जमीन के नीचे (अंडरग्राउंड) बहे ला आ तराई के समानांतर ई पातर पट्टी के रूप में बा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> मुख्य मैदानी इलाका के तीन हिस्सा में बाँटल जाला: पूरबी उत्तर प्रदेश, जेह में 14 गो जिला सामिल बाने, अक्सर सूखा या बाढ़ के स्थिति पैदा हो जाले, बहुत घन आबादी होखे के कारण प्रति बेकती जमीन के रकबा कम बा आ बिपन्नता के इलाका मानल जाला; बिचला उत्तर प्रदेश आ पच्छिमी उत्तर प्रदेश के स्थिति कुछ बेहतर बा आ नहर इत्यादी के बिकास के कारण सिंचनी के सुबिधान बा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> उत्तर प्रदेश के कई इलाका सभ में जलजमाव (वाटरलॉगिंग) या फिर ऊसर जमीन के टुकड़ा भी पावल जालें।<ref name="BhargavaBhatt2005">{{cite book|author1=Gopal K. Bhargava|author2=Shankarlal C. Bhatt|title=Land and people of Indian states and union territories. 28. Uttar Pradesh|url=https://books.google.com/books?id=FCG5hGZ-hJsC&pg=PA31|accessdate=5 अक्टूबर 2012|year=2005|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-384-5|pages=31–33}}</ref> एकरे अलावा, राज्य के बहुत सारा हिस्सा सूखा वाला इलाका भी बा। राज्य में कुल 32 गो गिनावे लायक छोट-बड़ नदी बाड़ी जिनहन में गंगा, यमुना, सरजू, बेतवा वगैरह के हिंदू धरम में भी महत्व बाटे।<ref name=rivers>{{cite news|title=Rivers of Uttar Pradesh|url=http://economictimes.indiatimes.com/topiclist/Rivers-of-Uttar-Pradesh|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=22 July 2012}}</ref>
उत्तर परदेश में गहन खेती होला।<ref name=glossary>{{cite web|title=The Glossary of Meteorology |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface2 |publisher=Allen Press Inc. |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005143046/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface2 |archivedate=5 अक्टूबर 2012 }}</ref> मैदानी हिस्सा के निचला इलाका सभ में बहुत उपजाऊँ जमीन बा। कुछ पहाड़ी ढाल सभ पर भी गहन खेती होले हालाँकि ई सिंचनी के सुबिधा पर निर्भर होला।<ref name=Irrigation>{{cite web|title=Potential Creation and Utilisation|url=http://irrigation.up.nic.in/aboutus_irrigation_potential.htm|publisher=Irrigation department U.P|accessdate=22 July 2012|archive-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213084300/http://irrigation.up.nic.in/aboutus_irrigation_potential.htm|url-status=dead}}</ref> शिवालिक के पहाड़ी ढाल, जे एह प्रदेश के सभसे उत्तरी हिस्सा में बाने, के बाद तुरंते नीचे दक्खिन के ओर "भाबर" के इलाका हवे जहाँ हिमालयी नदी सभ द्वारा ले आइल बोल्डर आ मोट बालू के बनल जमीन हवे।<ref name=Preface>{{cite web|title=Purports to define every important meteorological term likely to be found in the literature today. |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface1 |publisher=Allen Press,Inc. |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712214139/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface1 |archivedate=12 July 2012 }}</ref> तराई आ भाबर के एह पातर पट्टी में इतिहासी रूप से घन [[बन]] रहल हवें, अभिन ले भी कुछ इलाका में बन मिले लें।<ref name="Singh1998">{{cite book|author=Vir Singh|title=Mountain Ecosystems: A Scenario of Unsustainability|url=https://books.google.com/books?id=SX7ML4-0oGQC&pg=PA102|accessdate=27 July 2012|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-7387-081-1|pages=102–264}}</ref>
===जलवायु===
<!-- {{main article|उत्तर प्रदेश के जलवायु}} -->
[[File:Monsoon clouds Lucknow.JPG|thumb|alt=refer to adjacent text|लखनऊ शहर के ऊपर मानसून के बादर।]]
उत्तर प्रदेश में [[नम उपोष्णकटिबंधी जलवायु]] होले आ साल में चार गो [[सीजन]] होला।<ref name="Board2008" /> दिसंबर से फरवरी के बीच जाड़ा, आ मार्च से मई ले गरमी के सीजन होला। एकरे बाद [[मानसून]] के सीजन आवे ला जून से सितंबर ले रहे ला।<ref name=Climate>{{cite web|title=Climate change impacts|url=http://upenvis.nic.in/Database/Climate_861.aspx|publisher=Uttar Pradesh climate department|accessdate=22 July 2012}}</ref> गर्मी के सीजन बहुत ढेर अतिमान वाला होला जब अधिकतम तापमान 48 °C से ऊपर ले चहुँप जाला।<ref name=climate009>{{cite web|title=Climate|url=http://www.webindia123.com/uttar/index.htm|publisher=Uttar Prades:Land. Suni System (P) Ltd.|accessdate=5 अगस्त 2012}}</ref> गंगा के मैदान में जलवायु उप-आर्द्र से ले के अर्द्ध-शुष्क के बीच पावल जाले।<ref name=Climate/> राज्य के औसत सालाना बरखा 650 मिमी होले जबकि उत्तरी-पूरबी कोने के जिला सभ में ई 1000 मिमी होले,<ref name=rainfall>{{cite web|last=Government of Uttar Pradesh, Lucknow|first=Irrigation Department Uttar Pradesh|title=Average rainfall pattern of Uttar Pradesh|url=http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3ifUEcnYzdTEwMLVy8TA89gU38XT-8AIwM3A_2CbEdFAHA_W1g!|publisher=Irrigation Department Uttar Pradesh|accessdate=22 July 2012|archive-date=24 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824174636/http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3ifUEcnYzdTEwMLVy8TA89gU38XT-8AIwM3A_2CbEdFAHA_W1g!|url-status=dead}}</ref> क्रम से पच्छिम के ओर बरखा के मात्रा में कमी आवत जाले। इहाँ ज्यादातर बरखा मानसून के बंगाल के खाड़ी वाली शाखा से होला। जाड़ा के सीजन में भी कुछ बरखा होले जे पच्छिमी डिस्टर्बेंस के कारण होले आ चक्रवाती प्रकार के होले।<ref name="Board2008">{{cite book|author=Upkar Prakashan - Editorial Board|title=Uttar Pradesh General Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=_ce8FpJzR-4C&pg=PA26|accessdate=9 मार्च 2011|year=2008|publisher=Upkar Prakashan|isbn=978-81-7482-408-0|pages=26–}}</ref><ref name=WesDist>{{cite news|last=Sethi|first=Nitin|title=Met dept blames it on 'western disturbance'|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-13/india/27887812_1_met-dept-disturbance-rains|accessdate=9 मार्च 2011|newspaper=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|date=13 February 2007|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811031649/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-13/india/27887812_1_met-dept-disturbance-rains|url-status=dead}}</ref>
{{Weather box
|location = उत्तर प्रदेश
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 29.9
|Feb high C = 31.9
|Mar high C = 35.4
|Apr high C = 37.7
|May high C = 36.9
|Jun high C = 31.7
|Jul high C = 28.4
|Aug high C = 27.4
|Sep high C = 29.4
|Oct high C = 31.4
|Nov high C = 30.1
|Dec high C = 28.9
|year high C =
|Jan low C = 11.0
|Feb low C = 12.1
|Mar low C = 15.8
|Apr low C = 19.9
|May low C = 22.4
|Jun low C = 22.9
|Jul low C = 22.2
|Aug low C = 21.6
|Sep low C = 20.8
|Oct low C = 18.5
|Nov low C = 14.4
|Dec low C = 11.5
|year low C =
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 0
|Feb precipitation mm = 3
|Mar precipitation mm = 2
|Apr precipitation mm = 11
|May precipitation mm = 40
|Jun precipitation mm = 138
|Jul precipitation mm = 163
|Aug precipitation mm = 129
|Sep precipitation mm = 155
|Oct precipitation mm = 68
|Nov precipitation mm = 28
|Dec precipitation mm = 4
|year precipitation mm =
|Jan precipitation days = 0.1
|Feb precipitation days = 0.3
|Mar precipitation days = 0.3
|Apr precipitation days = 1.1
|May precipitation days = 3.3
|Jun precipitation days = 10.9
|Jul precipitation days = 17.0
|Aug precipitation days = 16.2
|Sep precipitation days = 10.9
|Oct precipitation days = 5.0
|Nov precipitation days = 2.4
|Dec precipitation days = 0.3
|Jan sun = 291.4
|Feb sun = 282.8
|Mar sun = 300.7
|Apr sun = 303.0
|May sun = 316.2
|Jun sun = 186.0
|Jul sun = 120.9
|Aug sun = 111.6
|Sep sun = 177.0
|Oct sun = 248.44
|Nov sun = 270.0
|Dec sun = 288.3
|year sun =
|source 1 =<ref>{{cite web|url=http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=42369 |title=Local Weather Report |publisher=Local Weather Report and Forecast Department |date=21 May 2012 |accessdate=18 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120501134209/http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=42369 |archivedate=1 May 2012 }}</ref>||date=जून 2012
}}
<!-- [[File:Anandabodhi.jpg|thumb|alt=refer to adjacent text|Anandabodhi tree in Jetavana Monastery, [[Sravasti]]]]
[[File:Tropaeolum majus.jpg|thumb|right|alt=Tropaeolum majus|A hybrid nasturtium (''[[Tropaeolum majus]]'') showing nectar spur, found mainly in [[Hardoi district]]]]
-->
<center>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
| colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"|उत्तर प्रदेश के बिबिध शहर सभ के औसत ऊपरी आ निचला तापमान
|- style="background:#e5afaa; color:#000"
| '''शहर'''
| '''जन'''
| '''फर'''
| '''मार्च'''
| '''अप्रै'''
| '''मई'''
| '''जून'''
| '''जुल'''
| '''अग'''
| '''सित'''
| '''अक्टू'''
| '''नवं'''
| '''दिसं'''
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
|[[लखनऊ]]<ref name=lucknowweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Lucknow |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/lucknow.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208074134/http://www.imd.gov.in/section/climate/lucknow.htm |archivedate= 8 February 2013 |df= }}</ref>
| 73/44
| 79/49
| 90/58
| 101/69
| 105/76
| 102/81
| 92/79
| 90/78
| 92/76
| 91/66
| 79/53
| 75/45
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[कानपुर]]<ref name=kanpurweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Kanpur |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/kannur2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202134824/http://www.imd.gov.in/section/climate/kannur2.htm |archivedate=2 February 2014 }}</ref>
| 91/71
| 92/72
| 92/75
| 93/78
| 92/78
| 85/74
| 84/73
| 84/72
| 88/78
| 88/74
| 89/74
| 90/71
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[गाजियाबाद]]<ref name=ghazForecast>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Ghaziabad |url=http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/INXX0051 |publisher=India Meteorological Department |accessdate=24 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113174957/http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/INXX0051 |archivedate=13 November 2013 }}</ref>
| 70/45
| 73/50
| 84/59
| 97/70
| 102/79
| 100/82
| 93/81
| 91/79
| 93/75
| 91/66
| 82/55
| 73/46
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[इलाहाबाद]]<ref name=AllahabadForecast>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Allahabaad |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/allahabad2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=24 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031015105/http://www.imd.gov.in/section/climate/allahabad2.htm |archivedate=31 अक्टूबर 2012 }}</ref>
| 74/47
| 81/52
| 92/62
| 103/73
| 108/80
| 104/83
| 93/79
| 91/78
| 92/77
| 92/69
| 86/57
| 77/49
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[आगरा]]<ref name=agraweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Agra |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/agra2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202135110/http://www.imd.gov.in/section/climate/agra2.htm |archivedate=2 February 2014 }}</ref>
| 72/45
| 75/51
| 90/60
| 101/72
| 107/80
| 105/84
| 95/79
| 91/78
| 93/76
| 93/67
| 85/55
| 75/47
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[बनारस]]<ref name=varaweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Varanasi |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/varanasi2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709160100/http://www.imd.gov.in/section/climate/varanasi2.htm |archivedate=9 July 2012 }}</ref>
| 74/47
| 80/52
| 92/61
| 102/72
| 106/80
| 102/83
| 92/79
| 91/794
| 91/77
| 90/69
| 85/57
| 76/49
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[गोरखपुर]]<ref name=gorweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Gorakhpur |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/gorakhpur2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109193600/http://www.imd.gov.in/section/climate/gorakhpur2.htm |archivedate=9 January 2010 }}</ref>
| 74/49
| 80/53
| 91/72
| 103/77
| 99/79
| 92/78
| 91/78
| 91/76
| 91/70
| 85/59
| 76/51
| 76/49
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[बरेली]]<ref name=bareiweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Bareilly |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/bareilly2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603055234/http://www.imd.gov.in/section/climate/bareilly2.htm |archivedate=3 जून 2012 }}</ref>
| 71/47
| 77/57
| 88/60
| 99/70
| 105/77
| 102/81
| 93/79
| 91/78
| 92/76
| 90/67
| 83/56
| 74/48
|}</center>
==बनस्पति आ जियाजंतु==
{| class="toccolours" style="margin:1em; float:right; width:25%;"
|+ '''उत्तर प्रदेश के राजकीय चीन्हा'''<ref>{{cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animal, Bird, Tree and Flower |website=Panna Tiger Reserve |accessdate=29 अगस्त 2014 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="dance">{{cite web |title=Music & Dance |url=http://uptourism.gov.in/pages/top/experience/top-experience-music-and-dance |website=uptourism.gov.in |publisher=''Uttar Pradesh Tourism'' |accessdate=3 मार्च 2017 |archive-date=2017-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170123210405/http://www.uptourism.gov.in/pages/top/experience/top-experience-music-and-dance |url-status=dead }}</ref>
|-
| '''राजकीय पशु'''
| बारहसिंगा || [[File:The barasingha.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय पक्षी'''
| [[सारस]] || [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय वृक्ष'''
| अशोक || [[File:Ashoka (Polyalthia longifolia) flowers W IMG 7050.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय फूल'''
| पलाश || [[File:STS 001 Butea monosperma.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय नाच'''
| कत्थक || [[File:Kathak 3511900193 986f6440f6 b retouched.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय खेल'''
| हाकी || [[File:Field hockey.jpg|50px]]
|}
{{Multiple image
| align = left
| direction = vertical
| header =
| header_align = left/right/center
| header_background =
| footer =
| footer_align = left/right/center
| footer_background =
| width = 220
| image1 = Ganges calling.jpg|thumb
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[तराई]] के इलाका
| image2 = Gavialis gangeticus, ZOO Praha 045.jpg|thumb
| width2 =
| alt2 =
| caption2 =[[घड़ियाल]] (''Gavialis gangeticus'') [[गंगा नदी]] में पावल जाला
}}
राज्य में प्राकृतिक संसाधन पर्याप्त रूप से मौजूद बा।<ref name=Flora>{{cite web|title=Uttar Pradesh Forest Corporation |url=http://www.upforestcorporation.in/Default.aspx |publisher=Forest department uttar pradesh |accessdate=23 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120145111/http://www.upforestcorporation.in/Default.aspx |archivedate=20 January 2013 |df= }}</ref> साल 2011 में राज्य में कुल दर्ज कइल गइल बन क्षेत्र {{convert|16583|km2|sqmi|abbr=on}} रहे जे राज्य के कुल भूगोली रकबा के 6.88% इलाका पर बिस्तार लिहले रहल।<ref name="fsiwbforest">{{cite web|url=http://www.fsi.org.in/cover_2011/uttarapradesh.pdf|format=PDF|title=Forest and tree resources in states and union territories: Uttar Pradesh|work=India state of forest report 2009|publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment & Forests, Government of India|accessdate=4 मार्च 2012|archive-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107201030/http://www.fsi.org.in/cover_2011/uttarapradesh.pdf|url-status=dead}}</ref> तेजी से बनकटाई आ जानवरन के शिकार के बावजूद अभिन ले राज्य में बनस्पति आ जियाजंतु के मामिला में भरपूर बिबिधता देखे के मिले ला। कई प्रकार के फेड़न के प्रजाति, बिबिध छोट-बड़ मैमल, रेप्टाइल आ कीड़ा-मकोड़ा के प्रजाति ऊपरी समशीतोष्ण जंगली इलाका में पावल जालीं। कई प्रकार के पौधा जंगली रूप से पावल जालें जे जड़ी-बूटी के तौर पर इस्तेमाल होलें<ref>{{cite web|url=http://bsienvis.nic.in/medi.htm#Balanites |title=Aegyptica |publisher=Bsienvis.nic.in |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506192204/http://bsienvis.nic.in/medi.htm |archivedate=6 May 2009 }}</ref> आ एह तरह के दवा-बीरो वाला पौधा सभ के ब्यापारिक रूप से भी उपजावल जाला। तराई-दुआर इलाका में चारा के रूप में इस्तेमाल होखे वाली घास भी मिले ले आ कागज उद्योग में इस्तेमाल होखे वाली घास भी। नम-पतझड़ वाला फेड़ सभ गंगा के मैदान में नदी के किनारे वाला इलाका में पावल जालें। ई मैदान बिबिध प्रकार के कीरा-बिच्छी आ अन्य रेंगे वाला जंतु सभ के आवास भी हवे। गंगा आ अन्य नद्दी सभ में बिबिध प्रजाति के मछरी आ खेखड़ा, झींगा, डोंका वगैरह भी मिले लें। बिंध्य इलाका आ पठारी भाग में बब्बुर आ औरी अइसने सूखा इलाका के फेड़ मिले लें। चिंकारा पुराना समय में बहुत पावल जाय आ नीलगाय अभिन भी बहुत संख्या में मिले लीं।<ref name=animals>{{cite web|title=Bird Sanctuary |url=http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/wild_life.htm |publisher=U.P tourism |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120704191031/http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/wild_life.htm |archivedate=4 July 2012 }}</ref><ref name=Predominant>{{cite web|title=Sanctuary Park in U.P |url=http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/places_of_interest.htm#Suhelva |publisher=U.P tourism |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718025605/http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/places_of_interest.htm |archivedate=18 July 2012 }}</ref>
पूरा मैदानी इलाका में उष्णकटिबंधीय पतझड़ वाली बनस्पति मिले ले आ जमीन ले भरपूर घाम के पहुँच के चलते घास आ झाड़ीदार पौधा भी खूब पावल जालें।<ref name="Vegetation and Flora">{{cite web|title=Few patches of natural forest|url=http://upgov.nic.in/upwealth.aspx|publisher=State government of Uttar Pradesh|accessdate=22 July 2012|archive-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520140217/http://upgov.nic.in/upwealth.aspx|url-status=dead}}</ref> खेती बदे, प्राचीन समय में मैदानी इलाका के जंगल सभ के साफ़ कइल गइल आ अब कहीं-कहीं कुछ टुकड़ा बचल बाने जहाँ प्राकृतिक जंगल होखे। दक्खिनी हिस्सा में पठारी भाग में अइसन कुछ इलाका बचल बाने जहाँ कांटेदार पौधा आ सूखा इलाका वाली झाडी के इलाका पथरीला जमीन होखे के कारण साफ़ नइखे कइल गइल।<ref name="Thorny Forest">{{cite web|last=The Forests and biodiversity|first=in UP are important in many ways|title=Miscellaneous Statistics|url=http://upenvis.nic.in/Database/Forest_838.aspx|publisher= Ministry of Environment and Forests|accessdate=22 July 2012}}</ref> अइसन जंगल कम बरखा वाला क्षेत्र (50–70 सेमी), आ औसत तापमान 25-27 °C आ कम नमी वाला क्षेत्र में बाने।
उत्तर प्रदेश में चिरई सभ के बिबिध प्रजाति मिले लीं।<ref name=Avifauna>{{cite web|title=Conservation of the Avifauna|url=http://ww.orientalbirdclub.org/publications/forktail/14pdfs/Javed-Dudwa.pdf|publisher=[[Dudhwa National Park]]|accessdate=20 July 2012}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रमुख प्रजाति में [[घरेलू गौरइया]], मैना, गंगा मैना, पंडुक, कबूतर, मोर, सुग्गा, कोयल, बुलबुल, चोंचा, मछरेंगा, कठफोड़वे, आ अउरी कई चिरई गिनावल जा सके लीं। राज्य में बखीरा, चंबल, चंद्रप्रभा, हस्तिनापुर, कैमूर आ सुरहा ताल नियर कई गो पक्षी-बिहार स्थापित कइल गइल बाने।<ref name="sanctuaries">{{cite web|title=Major wildlife sanctuaries and reserves of Uttar Pradesh|url=https://sites.google.com/site/viveklpm/wild-and-zoo-animal-care-and-management/major-wildlife-sanctuaries-and-reserves-in-india/major-wildlife-sanctuaries-and-reserves-of-uttar-pradesh|publisher=''sites.google.com''|accessdate=4 February 2017}}</ref><ref name="Bakhira">{{cite web |title= Bakhira Bird Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/StaticPages/bakhirabird_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''UP Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204170352/http://upforest.gov.in/StaticPages/bakhirabird_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref name="Chambal Gharial">{{cite web|title=National Chambal Gharial Wildlife Sanctuary|url=http://nationalchambalsanctuary.in/|publisher=''National Chambal Sanctuary''|accessdate=4 February 2017|archive-date=1 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101110955/http://www.nationalchambalsanctuary.in/|url-status=dead}}</ref><ref name="Chandra Prabha">{{cite web |title=Chandra Prabha Wildlife Sanctuary And Picnic Spots |url=http://www.uptourism.gov.in/pages/top/explore/top-explore-chandra-prabha |website=uptourism.gov.in |publisher=''Uttar Pradesh Tourism'' |accessdate=4 February 2017 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170953/http://www.uptourism.gov.in/pages/top/explore/top-explore-chandra-prabha |url-status=dead }}</ref><ref name="Hastinapur Wild Life">{{cite web |title= Hastinapur Wild Life Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/STATICpages/hastinapurwild_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''P Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204170724/http://upforest.gov.in/STATICpages/hastinapurwild_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref name="Kaimoor Wild Life">{{cite web |title= Kaimoor Wild Life Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/StaticPages/kaimoorwildlife_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''Forest and Wildlife Department Uttar Pradesh'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204171033/http://upforest.gov.in/StaticPages/kaimoorwildlife_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Inside Okhla Bird Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/STATICpages/okhlabird_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''UP Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204171135/http://upforest.gov.in/STATICpages/okhlabird_Home.aspx |url-status= dead }}</ref>
रेप्टाइल, यानी रेंगे वाला जीव में बिस्तुइया, गिरगिट, गोह, कोबरा (गहुअन), करइत, धामिन, घड़ियाल वगैरह पावल जाला। महसीर, टेंगना आ ट्राउट मछरी पावल जालीं। कई जियाजंतु सभ जे पहिले इहाँ पावल जायँ अब बिलुप्त भी हो चुकल बाने आ कई खतरा में भी बाने।<ref name="S.k.agarwal">{{cite book|author=S. K. Agarwal|title=Environment Biotechnology|url=https://books.google.com/books?id=0UeDTX6HEK8C&pg=PA61|accessdate=25 July 2012|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-313-0294-1|page=61}}</ref> सरकार के कोसिस के बावजूद कई तरह के जानवरन के शिकार से भी खतरा बा।<ref name=fauna>{{cite web|title=Processing of manuscripts of Fauna |url=http://zsi.gov.in/right_menu/Annual%20Meeting/Annual%20Meeting%202011-12/HQ/Fauna.pdf |publisher=Indian Government |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505093620/http://zsi.gov.in/right_menu/Annual%20Meeting/Annual%20Meeting%202011-12/HQ/Fauna.pdf |archivedate=5 May 2013 }}</ref>
=={{anchor|Constituent regions}}{{anchor|Regions and cities}}प्रशासनिक बिभाजन आ शहर==
[[File:Uttar Pradesh administrative divisions.svg|right|thumb|200px|alt="Administrative Divisions"|[[उत्तर प्रदेश के मंडल सभ]]]]
{{Main article|उत्तर प्रदेश के मंडल सभ|उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट}}
उत्तर प्रदेश के प्रशासनिक रूप से कुल 75 गो जिला में बाँटल गइल बा आ ई जिला 18 गो मंडल में ब्यवस्थित बाने।<ref name=divisions>{{cite web|title=State division of Uttar Pradesh |url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |publisher=Government of India |accessdate=22 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archivedate=10 मई 2012 }}</ref> हर जिला के प्रशासन जिलाधिकारी के हाथ में होला जे एगो आईएएस अधिकारी होलें। मंडल यानि कमिशनरी के मुखिया कमिश्नर (मंडलायुक्त) होलें।
हर एक जिला के कई गो तहसील में बाँटल गइल बा। तहसील के प्रशासन के काम डिप्टी कलक्टर (एसडीएम) के जिम्मे होला आ ऊ लोग जिलाधिकारी (डीएम) के रिपोट करे ला। तहसील के नीचे ब्लॉक होलें, हालाँकि ई प्रशासनिक स्तर न हवें बलुक पंचायती राज आ बिकास के कामकाज खातिर बनावल इकाई हऽ। ब्लाक यानि बिकासखंड स्तर पर बीडीओ राज्य के अधिकारी आ ब्लाक प्रमुख जनता के प्रतिनिधि होलें। हर ब्लाक के ग्रामपंचायत में बाँटल गइल बा, एकर मुखिया जनता द्वारा चुनल प्रतिनिधि - ग्राम परधान होलें। एक ठो ग्राम पंचायत में कई गो गाँव सामिल हो सके लें।<ref name=blocks>{{cite web|title=Directory of district, sub division, panchayat samiti/ block and gram panchayats in Uttar Pradesh|url=http://panchayatiraj.up.nic.in/Acts%20And%20Rules%20Pdfs/Panchayat%20Raj%20Act_1947_ch6.57-70.pdf|work=Panchayati Raj Department|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref> ब्लाक में शहरी इलाका भी हो सके लें, जइसे छोट जनगणना कस्बा (''सेंसस टाउन'')<ref name=panchayat>{{cite web|title=Administration of block|url=http://panchayatiraj.up.nic.in/Acts%20And%20Rules%20Pdfs/Panchayat%20Raj%20Act_1947_ch4.38-50.pdf|work=Panchayati Raj Department|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref> जबकि बड़हन नगर सभ में अलग से नगर पंचायत के गठन होला।
उत्तर प्रदेश में सभसे बड़हन प्रशासनिक बिभाग, 18 गो मंडल सभ के लिस्ट नीचे दिहल बा:
{| style="margin-left:30px"
{{col-begin}}
{{col-break|width=57%}}
{{ordered list|start=1
|[[सहारनपुर मंडल|सहारनपुर]]
|[[मुरादाबाद मंडल|मुरादाबाद]]
|[[बरेली मंडल|बरेली]]
|[[लखनऊ मंडल|लखनऊ]]
|[[देवीपाटन मंडल|देवीपाटन]]
|[[बस्ती मंडल|बस्ती]]
|[[गोरखपुर मंडल|गोरखपुर]]
|[[मेरठ मंडल|मेरठ]]
|[[अलीगढ़ मंडल|अलीगढ़]]
}}
{{col-break}}
{{ordered list|start=10
|[[आगरा मंडल|आगरा]]
|[[कानपुर मंडल|कानपुर]]
|[[फैजाबाद मंडल|फैजाबाद]]
|[[आजमगढ़ मंडल|आजमगढ़]]
|[[झाँसी मंडल|झाँसी]]
|[[चित्रकूट मंडल|चित्रकूट]]
|[[इलाहाबाद मंडल|इलाहाबाद]]
|[[वाराणसी मंडल|वाराणसी]]
|[[मिर्जापुर मंडल|मिर्जापुर]]|
}}
{{Col-end}}
|}
नीचे उत्तर प्रदेश के सभसे ढेर जनसंख्या वाला छह गो जिला आ भारत के जिला सभ में इनहन के रैंक दिहल गइल बा:<ref name=districts1>{{cite web|title=Indian Districts by population|url=http://www.census2011.co.in/district.php|work=2011 Census of India|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref>
{| class="sortable wikitable"
|- style="background:#ccc; text-align:center;"
! रैंक (भारत में) !! जिला !! जनसंख्या !! बढ़ती दर (%) !! लिंगानुपात (औरत, प्रति 1000 पुरुष पर) !! साक्षरता (%)
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 13 || [[इलाहाबाद जिला|इलाहाबाद]] || 5,954,391 || 20.63 || 901 || 72.32
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 26 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]] || 4,772,006 || 25.22 || 906 || 56.77
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 27 || [[गाजियाबाद जिला|गाजियाबाद]] || 4,681,645 || 42.27 || 881 || 78.07
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 30 || [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]] || 4,613,913 || 17.11 || 1019 || 70.93
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 31 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]] || 4,589,838 || 25.82 || 917 || 77.29
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 32 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] || 4,581,268 || 9.92 || 862 || 79.65
|}
{| class="infobox" style="text-align:center; width:; margin-right:8px; font-size:90%"
! colspan=1 |
! colspan="6" style="padding:0.6em 0; line-height:1.1em;" | [[जनसंख्या अनुसार उत्तर प्रदेश के शहरन के लिस्ट|उत्तर प्रदेश के दसलाखी शहर]] (2011 के जनगणना)
! colspan=1 |
|-
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | नाँव
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | जनसंख्या
! style="text-align:center;background:#f5f5f5;" |
! style="text-align:center;background:#f5f5f5;" |
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | नाँव
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | जनसंख्या
! rowspan=11 |
<!-- Please do not change population numbers for individual metro areas. These numbers are all from the 2011 census and are all for CMA's (census metropolitan areas). Using different definitions of metro area or population estimates from different years or sources depending on the city provides a poor basis for comparison and ranking of the cities. You can find the census population data at http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.htmlLANG=Eng&T=201&S=3&O=D&RPP=150 -->
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[कानपुर]] || 2,920,067 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;"|[[लखनऊ]] || 2,901,474
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[गाजियाबाद]] || 2,358,525 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" |[[आगरा]] || 1,746,467
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[बनारस]] || 1,435,113 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[मेरठ]] || 1,424,908
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[इलाहाबाद]] || 1,216,719 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" |[[बरेली]] || 979,933
|}
अन्य राज्य सभ के तुलना में, उत्तर प्रदेश में [[जनसंख्या अनुसार उत्तर प्रदेश के शहरन के लिस्ट|सभसे ढेर मेट्रो शहर]] बाने।<ref name="metropolitan cities">{{cite news|title=Development of 13 metropolitan cities in Uttar Pradesh|url=http://www.indianexpress.com/news/panels-to-draft-development-plans-for-13-cities/674326/|accessdate=13 जुलाई 2012|newspaper=The Indian Express|date=30 अगस्त 2010}}</ref><ref name="Metro cities">{{cite web|title=The area and density of metropolitan cities |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF |publisher=The Ministry of Urban Development |accessdate=22 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015142027/http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF |archivedate=15 अक्टूबर 2012 |df= }}</ref> राज्य के कुल वास्तविक शहरी जनसंख्या 44.4 मिलियन रहल, ई भारत के कुल शहरी जनसंख्या के 11.8% बा आ एह तरीका से अन्य राज्यन के तुलना में उत्तर प्रदेश दूसरा स्थान पर बा।<ref name="Population info">{{cite web|title=Provisional population totals, Census of India 2011 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Rural_Urban_2011.pdf |publisher=Census of India 2011 |format=PDF |page=19 |accessdate=14 मार्च 2012}}</ref> जनगणना 2011 के अनुसार, कुल 15 गो शहरी संकुल अइसन रहलें जिनहन के जनसंख्या 5,00,000 से ढेर रहल।<ref name=Datasheet>{{cite web|title=Provisional population totals paper 1 of 2011 : Uttar Pradesh|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.html|publisher=Census of India 2011|accessdate=23 July 2012 }}</ref> कुल 14 गो नगर निगम रहलें, आ नोएडा अलग से एगो बिधिक संस्था द्वारा प्रशासित कइल जाला।<ref name="GENERAL AMENDMENT">{{cite web |title=The Uttar Pradesh municipal corporation |url=http://sec.up.nic.in/acts_rules/MUNICIPAL%20CORPORATION_1959_eng/Municipal_Corp_Act_1959_chap1.pdf |publisher=Municipal corporation of Uttar Pradesh |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324141206/http://sec.up.nic.in/acts_rules/MUNICIPAL%20CORPORATION_1959_eng/Municipal_Corp_Act_1959_chap1.pdf |archivedate=24 मार्च 2012 |accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref>
साल 2011 में, मायावती के मुख्यमंत्री काल में कैबिनेट मंत्री लोग ई निश्चय कइल कि उत्तर प्रदेश के चार गो राज्यन में बाँट दिहल जाय - पूर्वांचल, बुंदेलखंड, अवध प्रदेश आ पच्छिम प्रदेश। इनहन में क्रम से अठाईस, सात, तेईस, आ सत्रह गो जिला शामिल कइल जाए वाला रहलें। 2012 के चुनाव में जीत पावे वाली समाजवादी पार्टी के अखिलेश सरकार एह प्रस्ताव के नकार दिहलस।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/article2631472.ece | title=Maya splits U.P. poll scene wide open | publisher=[[दि हिंदू]] | date=16 नवंबर 2011 | accessdate=15 जून 2013 | author=Khan, Atiq |location=Lucknow}}</ref>
==जनसांख्यिकी==
{{main article|उत्तर प्रदेश के जनसांख्यिकी}}
{{IndiaCensusPop
| title= जनसंख्या बढ़ती
| 1951= 60274000
| 1961= 70144000
| 1971= 83849000
| 1981= 105137000
| 1991= 132062000
| 2001= 166198000
| 2011= 199581477
| estimate=
| estyear=
| estref=
| footnote=स्रोत:भारत के जनगणना
}}
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = उत्तर प्रदेश में धर्म (2011)<ref name=census2011>{{cite web
|publisher= Office of the Registrar General and Census Commissioner, India | url=http://www.census2011.co.in/data/religion/state/9-uttar-pradesh.html | title=Uttar Pradesh Religion Census 2011 |accessdate=2011-12-04}}</ref>
|label1 = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
|color1 = Orange
|value1 = 79.73
|label2 = [[इस्लाम]]
|color2 = Green
|value2 = 19.26
|label3 = [[सिख धर्म|सिख]]
|color3 = DarkKhaki
|value3 = 0.32
|label4 = [[ईसाई धर्म|इसाई]]
|color4 = DodgerBlue
|value4 = 0.18
|label5 = [[जैन धर्म|जैन]]
|color5 = red
|value5 = 0.11
|label6 = अन्य धर्म
|color6 = Gray
|value6 = 0.51
}}
उत्तर प्रदेश बिसाल जनसंख्या आ तेज जनसंख्या बढ़ती दर वाला राज्य बा। 1991 से 2001 के बीच प्रदेश के जनसंख्या में 26% के बढ़ती भइल।<ref name=population>{{cite web|title=The density of population in U.P. |url=http://upenvis.nic.in/Database/Overview_847.aspx |publisher=Environment and Related Issues Department U.P|accessdate=23 जुलाई 2012}}</ref> ई भारत के सभसे ढेर जनसंख्या वाला राज्य हवे, जहाँ 1 मार्च 2011 के कुल 199,581,477 निवासी लोग रहल।<ref name=autogenerated7>{{cite web|title=Provisional population totals|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/UP/7-pop-12-22.pdf|publisher=Census of India 2011|accessdate=23 जुलाई 2012}}</ref> एह तरीका से भारत देस के कुल जनसंख्या में उत्तर प्रदेश के हिस्सा 16.16% रहल। भले उत्तर प्रदेश भारत के चउथा सभसे बड़हन रकबा वाला राज्य होखे, एतना बिसाल जनसंख्या के कारण इहाँ के जनघनत्व 828 ब्यक्ति प्रति वर्गकिलोमीटर बा आ ई देस के सभसे घन बसल राज्यन में से एक बा।
2011 में, उत्तर प्रदेश में मानव लिंगानुपात 908 रहल (यानी 1000 मरदाना पर 908 जनाना), जे पूरा देस के औसत लिंगानुपात 933 के तुलना में कम रहल।<ref name="GOI_2011">{{cite web|title=Statistics of Uttar Pradesh|url=http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|work=Census of India 2011|publisher=UP Government|date=1 मार्च 2011|accessdate=31 जुलाई 2012|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426235914/http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|url-status=dead}}</ref> 2001–2011 के बीच दशकीय बृद्धि दर (उत्तराखंड के सामिल क के) 20.09% रहल जे देस भर के औसत 17.64% से ढेर रहल।<ref name=Decennial>{{cite web|title=Decennil growth of population by census|url=http://www.cwc.nic.in/Water_Data_Pocket_Book_2006/t9.01final.pdf|work=Census of India (2011)|accessdate=5 अक्टूबर 2011|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410021912/http://www.cwc.nic.in/Water_Data_Pocket_Book_2006/t9.01final.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=decennialgrowth>{{cite web|title=Decennial growth rate and density for 2011 at a glance for Uttar Pradesh and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.html|work=Census of India(2011)|accessdate=5 अक्टूबर 2011}}</ref> उत्तर प्रदेश में गरीबी रेखा से नीचे जीवन बितावे वाला लोग के भी भारी जनसंख्या बाटे।<ref name=poverty/> योजना आयोग के रिलीज कइल अनुमान के मोताबिक राज्य में कुल 59 मिलियन (5.9 करोड़) लोग गरीबी रेखा से नीचे रहल जे पूरा भारत के अउरी कवनो भी राज्य के तुलना में ढेर रहल।<ref name=poverty>{{cite web |title=The state with large no. of peoples living below poverty line|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=49731 |work=Government of India|publisher=Press Information Bureau|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref><ref name=commission>{{cite web |url=http://planningcommission.nic.in/news/pre_pov2307.pdf |title=Press Note on Poverty Estimates, 2011-12 |website=योजना आयोग |publisher=भारत सरकार |accessdate=11 अगस्त 2014}}</ref>
2011 के जनगणना के अनुसार, भारत के सभसे ढेर जनसंख्या वाला उत्तर प्रदेश, कुल हिंदू आ मुसलमान जनसंख्या के मामिला में भी सभसे ऊपर रहल।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/497347/muslim-population-grew-faster-census.html|title=Muslim population grew faster: Census}}</ref> धरम के आधार पर, साल 2011 के जनसंख्या में 79.73% हिंदू, 19.26% मुसलमान, 0.32% सिख, 0.18% ईसाई, 0.11% जैन, 0.10% बौद्ध, आ 0.30% अन्य दूसर धरम माने वाला लोग रहल।<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW09C-01%20MDDS.XLS C1 - Population by religious community, Uttar Pradesh.] भारत के जनगणना, 2011. पहुँचतिथि 10 सितंबर 2011.</ref>
राज्य में 2011 के आँकड़ा अनुसार साक्षारता दर 67.7% रहल, जे राष्ट्रीय औसत 74% से कमे रहल।<ref name="Literacy rate">{{cite web|title=Uttar Pradesh Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND009_Uttar%20Pradesh.pdf|publisher=Census of India 2011|accessdate=16 अक्टूबर 2010}}</ref><ref name="literacy rates">{{cite web |title= A comparison of the literacy rates |url= http://censusmp.gov.in/censusmp/All-PDF/6Literacy21.12.pdf |publisher= censusmp.gov.in |accessdate= 16 अक्टूबर 2010 |archive-date= 2012-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120417110338/http://censusmp.gov.in/censusmp/All-PDF/6Literacy21.12.pdf |url-status= dead }}</ref> पुरुष साक्षारता 79% आ औरतन के साक्षरता दर 59% रहल। एकरे पहिले, 2001 के जनगणना में कुल साक्षरता दर 56.27%, पुरुष साक्षरता 67% आ औरतन के साक्षरता दर 43% दर्ज कइल गइल रहल।<ref name=Literacy>{{cite web |title=Literacy rate in Uttar Pradesh |url= http://www.census2011.co.in/census/state/uttar+pradesh.html |publisher= Census of India 2011 |accessdate= 16 अक्टूबर 2010}}</ref>
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]इहाँ के प्रमुख भाषा हवे आ आँकड़ा के मोताबिक (91.32%) लोग<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to जून 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |format=PDF |accessdate=4 दिसंबर 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate= 8 जुलाई 2016 |df= }}</ref> अपना के हिंदी भाषी बतावल। [[उर्दू]] दुसरही भाषा हवे जे राजकाज में इस्तेमाल होले।<ref name="2011lang"/> [[भोजपुरी]] अन्य प्रमुख भाषा बा जे पूर्वांचल में बिसाल जनसंख्या द्वारा बोलल जाले हालाँकि, भारत सरकार एकरा के हिंदी के बोली माने ले जवना कारण भोजपुरी आ हिंदी दूनो के वास्तविक बोले वाला लोग के संख्या के अंजाद लगावल कठिन बा।
==सरकार आ प्रशासन==
{{Main article|उत्तर प्रदेश सरकार}}
[[File:Vidhan Sabha (at day).jpg|thumb|alt=उत्तर प्रदेश के बिधान सभा के बिल्डिंग|उत्तर प्रदेश बिधानसभा, ई उत्तर प्रदेश के बिधायिका के निचला सदन हवे|453x453px]]
राज्य कसे शासन प्रातिनिधिक लोकतंत्र के संसदीय सिस्टम से चले ला। उत्तर प्रदेश भारत के सात गो अइसन राज्य सभ में से एक बा जहाँ दू सदन वाली विधायिका बाटे: निचला सदन के बिधान सभा आ ऊपरी सदन के बिधान परिषद कहल जाला।<ref name="vidhan parishad">{{cite web|title=UP vidhan parishad|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/UttarPradesh-LC.htm|publisher=Government of India|accessdate=22 July 2012}}</ref><ref name="Vidhan Sabha">{{cite web|title=UP vidhan sabha structure|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/UTTAR%20PRADESH.htm|publisher=Government of India|accessdate=22 July 2012}}</ref> उत्तर प्रदेश बिधान सभा में कुल 404 सीट बा इनहन खातिर जनता सीधे आपन प्रतिनिधि चुने ले जे लोग के बिधायक कहल जाला। बिधान सभा के सदस्य, यानी ई बिधायक लोग पाँच बरिस खातिर चुनल जाला। उत्तर प्रदेश के बिधान परिषद, यानी ऊपरी सदन, 100 सदस्य वाला एगो परमानेंट सदन हवे आ दू तिहाई सदस्य (33 गो) हर दूसरा साल चुनल जाला। चूँकि, भारतीय संसद में उत्तर प्रदेश के सभसे ढेर लेजिस्लेटर (सांसद) लोग जाला, ई राज्य देस के राजनीति मेंभी बहुत महत्व के मानल जाला।<ref name="elections">{{cite web|last=Four other states seen as barometer of support for federal government.|title=Legislative elections in Uttar Pradesh|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2012/02/2012286478579763.html|publisher=Al Jazeera|accessdate=8 फरवरी 2012}}</ref> भारतीय संसद में 80 गो लोक सभा सदस्य आ 31 गो राज्यसभा सदस्य उत्तरे प्रदेश के होला लोग।<ref>{{cite web|url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |title=Statewise List |publisher=164.100.47.5 |date= |accessdate=29 जुलाई 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp |title=Rajya Sabha |publisher=Rajya Sabha |date= |accessdate=29 जुलाई 2015}}</ref><ref name="Grover1989">{{cite book|author=Verinder Grover|title=Legislative Council in State Legislatures|url=https://books.google.com/books?id=fRqrO0Hx0Y0C&pg=PA37|accessdate=27 जुलाई 2012|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7100-193-4|pages=37–255}}</ref><ref>{{cite web |url= http://rajyasabha.nic.in/rsnew/rsat_work/chapter-2.pdf|format=PDF|title=राज्य सभा के संघटन |work=राज्य सभा |publisher=राज्य सभा सेक्रेट्रीयेट |location=नई दिल्ली |pages=24–25 |accessdate=15 फरवरी 2012}}</ref>
उत्तर प्रदेश में लोकतांत्रिक रूप से शासन के संबैधानिक मुखिया राज्यपाल (गवर्नर) होलें जिनके नियुक्ति राष्ट्रपति द्वारा कइल जाला। राज्यपाल के कार्यकाल पाँच साल होला।<ref>{{cite web |title=Role of The Governor |url= http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/roleofgov.htm |website= upgovernor.gov.in |publisher=''Raj Bhavan Uttar Pradesh''|accessdate=17 मार्च 2017}}</ref> बिधान सभा में मेजारिटी के दल भा गठबंधन के नेता के राज्यपाल द्वारा मुख्यमंत्री नियुक्त कइल जाला आ इनके सलाह अनुसार बाकी मंत्रिमंडल के भी नियुक्ति राज्यपाले करे लें। प्रतीकात्मक रूप से सरकार के मुखिया राज्यपाल होलें आ रोजमर्रा के सरकारी कामकाज के जिम्मेदारी मुख्यमंत्री आ उनके मंत्रिमंडल के होला।
हर जिला के प्रशासन जिलाधिकारी (डीएम) के हाथे होला जे भारतीय प्रशासनिक सेवा (आइएएस) अधिकारी होलें आ इनके मातहत राज्य सेवा के अधिकारी लोग होला।<ref name=judiciary>{{cite web |title= Judiciary in the state |url= http://www.allahabadnagarnigam.in/Hindi/download_hindifont_hin.htm |publisher= इलाहाबाद नगर निगम |accessdate= 17 फरवरी 2011 |archive-date= 2012-08-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120801195906/http://www.allahabadnagarnigam.in/hindi/download_hindifont_hin.htm |url-status= dead }}</ref> पुलिस कप्तान ({{abbr|एसपी|सुपरिंटेंडेंट ऑफ पुलिस}}), भारतीय पुलिस सेवा (आइपीएस) अधिकारी होलें आ इनके सहायता में राज्य पुलिस के अधिकारी लोग होला।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> न्यायपालिका में इहाँ सभसे ऊपर [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]] बा जेकर एगो बेंच लखनऊ में भी बा। एकरे नीचे हर जिला में जिला न्यायालय आ सत्र न्यायालय बाने आ तहसील स्तर पर भी कुछ मुकदमा के सुनवाई होला।<ref name=courts/> हाइकोर्ट के मुख्य न्यायाधीस के नियुक्ती राष्ट्रपति द्वारा, सुप्रीम कोर्ट के मुख्य न्यायाधीस के सलाह पर होले।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> बाकी जज लोग के नियुक्ति इहाँ के मुख्य न्यायाधीश के सलाह पर राष्ट्रपति द्वारा होले।<ref name=courts>{{cite web |title= Uttar Pradesh judiciary |url= http://www.mapsofindia.com/uttar-pradesh/local-government/judiciary.html |publisher= Maps of India |accessdate=19 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904072538/http://www.mapsofindia.com/uttar-pradesh/local-government/judiciary.html |archivedate=4 September 2012 }}</ref><ref name=Constitution>{{cite web|title=Constitutional setup|url=http://www.upgov.nic.in/upconstitution.aspx|publisher=[[उत्तर प्रदेश सरकार]]|accessdate=19 सितंबर 2012|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925090047/http://www.upgov.nic.in/upconstitution.aspx|url-status=dead}}</ref> निचली अदालत सभ, दू हिस्सा में बिभाजित होलीं: उत्तर प्रदेश सिविल न्यायिक सेवा आ उत्तर प्रदेश उच्च न्यायिक सेवा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> जहाँ सिविल जूडीशियल सर्विस में सिविल जज (जूनियर डिवीजन)/चीफ जूडीशियल मजिस्ट्रेट ओही जे, उत्तर प्रदेश के हायर जूडीशियल सेवा में सिविल आ सेशन (सत्र) जज लोग होला।<ref name="BhargavaBhatt2005"/><ref name="Civil Judiciary">{{cite web|title=Subordinate Civil Judiciary in Uttar Pradesh|url=http://www.allahabadhighcourt.in/event/TheHistoryRoleSubordinateJudiciaryBBPrasad.pdf|publisher=[[इलाहाबाद हाईकोर्ट]]|accessdate=19 सितंबर 2012}}</ref>
उत्तर प्रदेश के राजनीति में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, समाजवादी पार्टी, बहुजन समाज पार्टी आ भारतीय जनता पार्टी नियर चार गो राजनीतिक दल के मुख्य भूमिका बाटे। उत्तर प्रदेश के राजनीतिग्य लोग भारत के राष्ट्रीय राजनीति में भी प्रमुख भूमिका अदा कइले बा, कुछ लोग काफी ऊँच पद तक ले चहुँपल बा, जइसे कि परधानमंत्री। एह मामिला में उत्तर प्रदेश के ''अंडर अचीवर'' भी मानल जाला कि देस के आठ गो परधानमंत्री देवे के बावजूद भी ई राज्य अभिन ले गरीब राज्य बा।<ref name="politically crucial state">{{cite web|title=UP: the nerve centre of politics|url=http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/issues.html|publisher=[[जी न्यूज]]|accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref>
{{clear}}
==अर्थब्यवस्था==
[[File:A Busy road in Main Market.JPG|thumb|left|alt=सड़क के किनारे लागल दुकान|सड़क के किनारे लागल दुकान सभ। उत्तर प्रदेश में भारी जनसंख्या गैर-औपचारिक सेक्टर में रोजगार पावे ले।]]
{| class="wikitable" cellspacing="1" style="float:right; width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f4f5f6; border:#c6c7c8 solid; font-size:90%;"
| colspan="2" style="background:#c2d6e5; text-align:center;"| '''राज्य के नेट घरेलू उत्पाद, फैक्टर लागत पर आ चालू कीमत पर (2004–05 आधार)<ref name=rbinsdpstat>{{cite web
|url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592
|title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices)
|date=15 सितंबर 2011
|accessdate=7 फरवरी 2012
|work=Handbook of statistics on Indian economy
|publisher=[[भारतीय रिजर्व बैंक]]
|url-status=dead
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592
|archivedate=9 मार्च 2012
|df=dmy
}}</ref>'''
आँकड़ा करोड़ रुपिया में
|-
! साल || नेट घरेलू उत्पाद
|-
| 2004–2005 || 229,074
|-
| 2005–2006 || 256,699
|-
| 2006–2007 || 294,031
|-
| 2007–2008|| 332,352
|-
| 2008–2009 || 384,718
|-
| 2009–2010 || 453,020
|}
अगर [[नेट घरेलू उत्पाद|राज्य के नेट घरेलू उत्पाद]] (NSDP) के हिसाब से देखल जाय, महाराष्ट्र के बाद उत्तर प्रदेश भारत के दुसरा सभसे बड़ अर्थब्यवस्था हवे, जहाँ NSDP {{INRConvert|14.46|lc}} बा,<ref name=":0" /> आ एह तरीका से भारत के अर्थब्यवस्था में एकर जोगदान 8.406 % के बा। खेतीबारी एह राज्य के लोग के मुख्य पेशा हवे।<ref name=resources>{{cite web|title=The state profile |url=http://www.phdcci.in/admin/userfiles/file/Research-Bureau/Uttar-Pradesh.pdf |publisher=PHD Chember |accessdate=20 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121224141248/http://www.phdcci.in/admin/userfiles/file/Research-Bureau/Uttar-Pradesh.pdf |archivedate=24 दिसंबर 2012 }}</ref> इंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन के रपट के मोताबिक, साल 2014–15 में देस के कुल खाद्यान उत्पादन में उत्तर प्रदेश के 19% सझियाई रहल। साल 2014–15 में खाद्यान्न उत्पादन 47,773.4 हजार टन रहल। इहाँ गोहूँ मुख्य खाद्यान फसल हवे आ [[ऊखि]] प्रमुख आमदनी वाली फसल ह।<ref name="Policy">{{cite web|url=http://www.lexuniverse.com/industrial-policy/india/uttar-pradesh/uttar-pradesh2.html|title=Industrial policy of Uttar Pradesh|publisher=Lex Universe|accessdate=20 September 2012|archive-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501052825/http://www.lexuniverse.com/industrial-policy/india/uttar-pradesh/uttar-pradesh2.html|url-status=dead}}</ref> भारतीय चीनी मिल एसोसिएशन (ISMA) के रपट के मोताबिक, भारत में कुल ऊख के उत्पादन साल 2015 के सितंबर महीना में खतम होखे वाला बित्त बरिस में 28.3 मिलियन टन रहल जेह में से 10.47 मिलियन टन महाराष्ट्र में आ 7.35 मिलियन टन उत्तर प्रदेश से रहल।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiansugar.com/NewsDetails.aspx?nid=4584|title=Indian sugar mills association|website=www.indiansugar.com|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826083928/http://www.indiansugar.com/NewsDetails.aspx?nid=4584|url-status=dead}}</ref>
राज्य में उद्योग सभ के संकेद्रण कई टुकड़ा में बा। मुख्य उद्योग क्षेत्र में कानपुर आ नोएडा गिनावल जा सके ला। पूर्वांचल में भी कुछ उद्योग लागल बाने। बनारस-मुग़लसराय इलाका में रेलवे से संबंधित उद्योग लागल बाने जइसे मंडुआडीह में डीजल लोकोमोटिव कारखाना बा। इलाहाबाद के उपनगरी इलाका के रूप में नैनी में भी उद्योग क्षेत्र बा, आ जौनपुर में सतहरिया उद्योग क्षेत्र बिकसित कइल जा रहल बा। उत्तर प्रदेश में मुख्य उद्योग सभ में इंजीनियरी उत्पाद, इलेक्ट्रानिक्स, इलेक्ट्रिक सामान, केबिल, स्टील, चमड़ा से बनल सामान, कपड़ा उद्योग, गहना, ऑटोमोबाइल, रेल डिब्बा वगैरह बाने। छोटहन साइज के उद्योग सभ के संख्या उत्तर प्रदेश में सगरी राज्यन के तुलना में सभसे ढेर बा; कुल भारत के 23 लाख अइसन छोट इकाई सभ के लगभग 12 हिस्सा इहँवे उत्तरे प्रदेश में बा।<ref name="resources" /> With 359 manufacturing clusters, cement is the top sector of [[Ministry of Micro, Small and Medium Enterprises|SMEs]] in UP.<ref name="ET-20130620-SMEs">{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/emerging-businesses/sme-policy-trends/smes-employ-close-to-40-of-indias-workforce-but-contribute-only-17-to-gdp/articleshow/20496337.cms?curpg=2 | title=SMEs employ close to 40% of India's workforce, but contribute only 17% to GDP | work=The Economic TImes| date=9 Jun 2013<!-- , 05.00AM IST -->| accessdate=20 जून 2013 | author=Malini Goyal}}</ref>
==शिक्षा==
{{Main article|उत्तर प्रदेश में शिक्षा}}
{{See also|उत्तर प्रदेश में उच्चशिक्षा संस्थान सभ के लिस्ट}}
[[File:JRHU - Main Building.jpg|thumb|left|alt=दुनिया के पहिला बिकलांग बिस्वबिद्यालय |[[जगद्गुरु रामभद्राचार्य बिकलांग विश्वविद्यालय|जेआरएचयू]] दुनिया के पहिला बिकलांग शिक्षा केंद्र हवे]]
उत्तर प्रदेश में शिक्षा के बहुत पुरान परंपरा चल आइल बा भले ई इतिहासी दौर में उच्चबर्ग आ धार्मिक बिद्यालयन ले सीमित रहल होखे।<ref name=schools>{{cite news|title=Islamic religious schools|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/madrassas|archive-url=https://archive.is/20130103081247/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/madrassas|dead-url=yes|archive-date=3 जनवरी 2013|publisher=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|accessdate=25 अप्रैल 2003}}</ref> संस्कृत-आधारित शिक्षा इहाँ [[बैदिक काल]] से ले के [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त काल]] ले रहल आ एकरे बाद संस्कृति के बिकासक्रम में, पाली, फ़ारसी, आ अरबी बिद्या के चलन आइल। हिंदू-बौद्ध-मुसलमानी बिद्या के सामूहिक रूप तब तक ले इहाँ के बिसेसता रहल जबले ब्रिटिश राज के उदय ना भइल। वर्तमान इस्कूल-से-इन्वर्सिटी वाला सिस्टम बाकी भारत के साथे-साथ इहाँ भी स्थापित भइल आ एह सिस्टम के बिकास में ब्रिटिश राज आ ईसाई मिशनरी सभ के योगदान हवे।<ref name="Education System">{{cite web|title=British colonial administration system in state education system|url=http://www.upeducation.net/|publisher=State Education Board|accessdate=25 अप्रैल 2003|archive-date=2003-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20030421195013/http://upeducation.net/|url-status=dead}}</ref> राज्य में इस्कूल सभ या त सरकार द्वारा चलावल जालें या फिर प्राइवेट संस्था (ट्रस्ट) द्वारा। ज्यादातर इस्कूल सभ में पढ़ाई के माध्यम के रूप में हिंदी के इस्तेमाल होला; एकरे अलावा इंग्लिश-मीडियम इस्कूल भी बाने आ संस्कृत पाठशाला आ मदरसा भी जहाँ क्रम से अंग्रेजी, संस्कृत आ उर्दू माध्यम में पढ़ाई होला। सीबीएससी आ आइसीएससी बोर्ड से जुड़ल इस्कूल सभ में अंग्रेजी माध्यम से पढ़ाई होला।<ref name=Facts>{{cite web|title=Uttar Pradesh Facts & Figures|url=http://www.upeducation.net/Facts/|publisher=Uttar Pradesh education department|accessdate=16 अक्टूबर 2010|archive-date=2011-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403071219/http://www.upeducation.net/facts/|url-status=dead}}</ref>
[[File:Chattar Manzil 2005.jpg|thumb|270px|alt=Central Drug Research Institute|सेंट्रल ड्रग रिसर्च इंस्टीट्यूट के बिल्डिंग]]
उत्तर प्रदेश में कुल 45 गो विश्वविद्यालय बाने,<ref name=universities>{{cite web|title=List of universities|url=http://www.educationinfoindia.com/Universities/U-up.htm|publisher=Education department of india|accessdate=16 अक्टूबर 2010|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411015723/http://www.educationinfoindia.com/Universities/U-up.htm|url-status=dead}}</ref> जेह में 5 गो केंद्रीय विश्वविद्यालय, 28 गो राज्य विश्वविद्यालय, 8 डीम्ड विश्वविद्यालय, 2 गो आइआइटी, 1 ठो आइआइएम (लखनऊ), 1 ठो एनआइटी (इलाहाबाद), आ 2 गो ट्रिपल आइटी, 1 ठो नेशनल लॉ कॉलेज आ कई सारा इंजीनियरिंग कालेज आ पॉलिटेकनिक कॉलेज अउरी आइटीआई बाने।<ref name=Universities>{{cite web|title=List of Universities in Uttar Pradesh|url=http://www.upeducation.net/universities/|publisher=Education department of U.P|accessdate=27 जून 2012|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621081900/http://www.upeducation.net/universities/|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश के प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय आ उच्च शिक्षा संस्थान सभ में <!-- अच्छर क्रम में -->अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय, आईआईटी कानपुर, आईआईएम लखनऊ, इलाहाबाद विश्वविद्यालय, किंग जार्ज मेडिकल कॉलेज (केजीएमसी), बनारस हिंदू यूनिवर्सिटी (बीएचयू), मोतीलाल नेहरू नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी (एमएनआईटी), संजय गाँधी पीजीआई प्रमुख बाने।<ref name=IIT>{{cite news|title=Kanpur schools welcome IIT Council formula|url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/IIT-Kanpur|publisher=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|accessdate=27 जून 2012}}</ref><ref name=IIM>{{cite web|title=Official Website of IIM Lucknow|url=http://www.iiml.ac.in/|publisher=IIM Lucknow|accessdate=11 अप्रैल 2012|archive-date=2012-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413144029/http://www.iiml.ac.in/|url-status=dead}}</ref>
==पर्यटन==
{{Main article|उत्तर प्रदेश में पर्यटन}}
[[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|right|alt= कुंभ मेला सभसे बिसाल मेला हवे| इलाहाबाद के संगम पर 2013 के कुंभ मेला।]]
घरेलू पर्यटन के हिसाब से देखल जाय त उत्तर प्रदेश में सभसे ढेर पर्यटक लोग आवे ला, ई संख्या 71 मिलियन (7.1 करोड़) बा,<ref name="Board2010">{{cite book|author=Upkar Prakashan - Editorial Board|title=Uttar Pradesh General Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=_ce8FpJzR-4C&pg=PA46|accessdate=26 July 2012|date=1 September 2010|publisher=Upkar Prakashan|isbn=978-81-7482-408-0|pages=46–287}}</ref><ref name=Tourism>{{cite web|title=Performance of Tourist Centres in Uttar Pradesh|url=http://journal.asci.org.in/Vol.40(2010–11)/40_1_Masood%20H%20Siddiqui.pdf|publisher=Uttar Pradesh Tourist Department|date=8 July 2012}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जेकर वजह इहाँ के बिबिधता वाला भूगोल, संस्कृति, तिहुआर, स्मारक, प्राचीन पूजा अस्थान आ बौद्ध बिहार वगैरह के मौजूदगी बा। हर साल अकेले इलाहाबाद में माघ मेलवे में लाखन गो श्रद्धालू लोग नहान करे आवे ला।<ref name="MacLean2008">{{cite book|author=Kama MacLean|title=Pilgrimage and Power: The Kumbh Mela in Allahabad, 1765-1954|url=https://books.google.com/books?id=MALacgnsroMC|accessdate=25 July 2012|date=29 अगस्त 2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533894-2}}</ref> इहे मेला हर 12वाँ बरिस अउरी बिसाल पैमाना पर आयोजित होला आ कुंभ मेला कहाला, एह समय लगभग एक करोड़ लोग एह गंगा-जमुना के संगम पर एकट्ठा हो जाला आ ई लोगन के दुनिया में सभसे बड़ समागम बन जाला।<ref name="Magh Mela">{{cite news|title=Hindus gather for the Kumbh Mela at the Ganges in India and Maha Shivaratri in Allahabad|url=http://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/worldnews/7222387/pictures-Hindus-gather-for-the-Kumbh-Mela-in-India-and-Maha-Shivaratri-in-Nepal.html|publisher=The Daily Telegraph|accessdate=25 January 2011|date=12 February 2010}}</ref>
इतिहासी रूप से महत्त्व के जगह बनारस खुद भी बा आ एकरे लगे सारनाथ भी बा<ref name=SARNATH>{{cite web|title=SARNATH GENERAL INFORMATION|url=http://varanasi.nic.in/tourist/tourist7.html|publisher=Tourism department of Varanasi|accessdate=8 July 2012}}</ref> जहाँ गौतम बुद्ध आपन पहिला उपदेस दिहले रहलें; एकरे उत्तर में गोरखपुर के आगे कुशीनगर भी बौद्ध धरम के लोग खातिर महत्व के अस्थान बा जहाँ बुद्ध के निधन भइल। सारनाथ में मौजूद [[अशोक स्तंभ|अशोक के खम्हा]] आ एकर सिंह मुकुट दुनो राष्ट्रीय महत्त्व के चीज बा। बनारस से लगभग 80 किमी के दूरी पर मौजूद [[गाजीपुर]] अपना गंगा घाट खातिर भी मशहूर बा आ हेइजे लार्ड कार्नवालिस के निधन भइल रहल आ उनुके मकबरा मौजूद बा।<ref name="Joon">{{cite book|author=Sanjeev Joon|title=Complete Guide for SSC|url=https://books.google.com/books?id=E9YfW2709psC&pg=RA2-PA93|accessdate=25 July 2012|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-070645-3|page=255}}</ref> राज्य में कई गो पक्षी बिहार भी बाने, जइसे एटा में, समसपुर में, आ [[बलियाँ]] में [[सुरहा ताल]]।
राजधानी लखनऊ में भी कई सारा इतिहासी धरोहर भवन मौजूद बाने।<ref name=Monuments>{{cite web|title=List of Monuments - Uttar Pradesh|url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_uttarpradesh_lucknow.asp|publisher=Archaeological Survey of India|date=8 July 2012}}</ref><ref name="Bara Imambara">{{cite web|title=The historical monument called Bara Imambara of Lucknow that is also known as Asfi Imambara|url=http://www.lucknow.org.uk/tourist-attractions/bara-imambara.html|publisher=Lucknow online news|accessdate=8 July 2012|archive-date=3 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203233602/http://www.lucknow.org.uk/tourist-attractions/bara-imambara.html|url-status=dead}}</ref> इहाँ अवध काल के ब्रिटिश रेजीडेंसी के भवन अबहिन ले संरक्षित बा आ एकर जीर्णोद्धार भी कइल गइल बा। बड़ा आ छोटा इमामबाड़ा आ अउरी कई गो भवन बाने जिनहन के देखे लोग आवे ला। उत्तर प्रदेश में आगरा आ एकरे नजदीक में तीन गो [[बिस्व धरोहर स्थल|बिस्व धरोहर अस्थान]] बाने: [[ताज महल]], आगरा के किला आ फतेहपुर सीकरी।
पर्यटन के बढ़ावा देवे खातिर इहाँ 1972 में पर्यटन डाइरेक्टरेट के स्थापना कइल गइल जेकर मुखिया एगो आइएएस अफसर होलें। एकरे बाद 1974 में उत्तर प्रदेश राज्य पर्यटन निगम के स्थापना कइल गइल जे पर्यटन से जुड़ल बानिज्यिक क्रियाकलाप के देखरेख करे ला।<ref name=autogenerated10>{{cite web|title=The Tourism Development Policy |url=http://www.up-tourism.com/about_tourism.htm |publisher=Department of Tourism, Uttar Pradesh |accessdate=8 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614064428/http://www.up-tourism.com/about_tourism.htm |archivedate=14 जून 2012 }}</ref>
==सेहत आ सेहत सुबिधा==
[[File:District Hospital.jpg|thumb|right|कानपुर देहात के जिला अस्पताल]]
उत्तर प्रदेश में सरकारी आ निजी क्षेत्र मिला के बड़हन पैमाना पर स्वास्थ्य सुबिधा खातिर [[इंफ्रास्ट्रक्चर]] के बिकास भइल बा बाकी सेहत के अलग-अलग पैरामीटर पर अन्य राज्य सभ से तुलना कइल जाय त इहाँ के परफारमेंस बहुत उत्साहजनक नइखे। भले पब्लिक आ प्राइवेट सेक्टर में स्वास्थ्य सुबिधा के लमहर-चाकर इन्फ्रास्ट्रक्चर मौजूद होखे, इहँवा के बिसाल जनसंख्या के कारण ई जरूरत भर के ना बाटे आ अइसन सेवा सभ के डिमांड पूरा ना क पावे ला।
पछिला 15 साल में, उत्तर प्रदेश के जनसंख्या में लगभग 25 प्रतिशत से अधिका के बढ़ती भइल बा। जबकि, सरकारी स्वास्थ्य केंद्र, जवन पब्लिक सेक्टर के सभसे अगिला मोर्चा के स्वास्थ्य सुबिधा बा, इनहन के संख्या में आठ प्रतिशत के गिरावट आइल बा।<ref name="health"/> छोटहन उपकेंद्र सभ, जहाँ जनता के पहिला संपर्क एह सुबिधा सभ से होला, इनहन के संख्या में बस 2 प्रतिशत के बढती भइल बा अगर 2015 के पहिले के 25 साल में भइल बदलाव के देखल जाय, जबकि एही समय में राज्य के जनसँख्या में 51 परसेंट से ढेर के बढ़ती भइल बा।<ref name="health"/> एगो नया पैदा भइल बच्चा के जिए के आशा के तुलना कइल जाय त बिहार के तुलना में ओकर जीवन प्रत्याशा चार बरिस कम, हरियाणा के तुलना में पाँच साल कम, आ हिमाचल प्रदेश के तुलना में सात बरिस कम रहे ला। भारत के स्तर पर, सगरी छुआछूत से फइले वाली भा गैर-छुआछूत वाली बेमारी सभ में उत्तर प्रदेश लगभग सभन में सभसे ढेर केस वाला रहल, एह में टाईफाइड से होखे वाला मउअत के 48 परसेंट (2014); 17 परसेंट कैंसर से होखे वाला मौत आ 18 परसेंट टीबी से होखे वाला मउअत (2015) उत्तर प्रदेश से रहल।<ref name="health"/> महतारी मउअत दर के मामिला में आसाम के बाद उत्तर प्रदेश भारत में दूसरा नमर प बाटे आ इहाँ हर एक लाख जचगी करे वाली औरतन में से 285 के मौत के एभरेज (2013) बाटे, आ सौ में 62 गर्भवती औरतन के जचगी के बाद जवन कमसेकम स्वास्थ्य-सुबिधा मिले के चाहीं ऊ ना उपलब्ध हो पावे ला।<ref name="health">{{cite web|title=Factsheet- Uttar Pradesh|url=http://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/AHSBulletins/AHS_Factsheets_2012-13/FACTSHEET-UTTAR_PRADESH.pdf|website=censusindia.gov.in|publisher=''Ministry of Home Affairs''|accessdate=14 अगस्त 2017|ref=health}}</ref>
अभिन भी राज्य में 42 प्रतिशत औरत, संख्या में ई 15 लाख से ढेर होखी, घरहीं जचगी करे लीं। अइसन जचगी सभ में से लगभग दू तिहाई हिस्सा (61 प्रतिशत) सुरक्षित ना होला।<ref name="Health and Family">{{cite web|title=State of Health in Uttar Pradesh- Urban Health Resource Center|url=http://www.uhrc.in/downloads/Reports/up.pdf|website=uhrc.in|publisher=''Ministry of Health and Family Welfare''|accessdate=14 अगस्त 2017}}</ref> शिशु मौत दर के आँकड़ा उत्तर प्रदेश में हाई बाटे, नवजात मौत दर (NNMR) से पाँच बरिस के भीतर मरे वाला बच्चा सभ के इंडिकेटर देखल जाय त हर 1000 जनमल बच्चा सभ में से 64 गो मर जालें, एह में से 35 गो महीना के भीतरे मर जालें आ 50 गो साल भर के उमिर पूरा ना का पावे लें।<ref name="Rural">{{cite web|title=Rural Health Statistics|url=http://wcd.nic.in/sites/default/files/RHS_1.pdf|website=wcd.nic.in|publisher=''Ministry of Health and Family Welfare Statistics Division''|accessdate=14 अगस्त 2017}}</ref> अगर भारत के मानक के हिसाब से देखल जाय, प्रदेश के लगभग एक तिहाई हिस्सा ग्रामीण जनसंख्या मूलभूत स्वास्थ्य सुबिधा से बंचित बाटे।<ref name="Delivery">{{cite web|title=Public Private Partnership in Uttar Pradesh Health Care Delivery System|url=http://www.cehat.org/go/uploads/PPP/bibisratpaper.pdf|website=cehat.org|publisher=''UPHSDP''|accessdate=14 अगस्त 2017|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140924/http://www.cehat.org/go/uploads/PPP/bibisratpaper.pdf|url-status=dead}}</ref> हाल में, [[गोरखपुर]] में 60 ढेर बच्चन के अस्पताल में मौत हो गइल, एकर कारण उहाँ ऑक्सीजन के सप्लाई में कमी होखल बतावल गइल।<ref name="oxygen">{{cite news|title=India to Investigate 64 Children’s Deaths at Hospital in Uttar Pradesh|url=https://www.wsj.com/articles/indian-province-to-investigate-64-childrens-deaths-at-hospital-1502628951|agency=Wall Street Journal}}</ref>
==संस्कृति==
===भाषा आ साहित्य===
{{Main article|उत्तर प्रदेश के भाषा}}
[[File:Kurukshetra.jpg|thumb|230px|alt=एगो हाथ से लिखल पोथी|कुरुक्षेत्र के जुद्ध, महाभारत]]
बहुत सारा वैदिक मंत्र सभ के रचना प्राचीन काल में एह इलाका में भइल जे आज उत्तर प्रदेश के अंदर पड़े ला। महर्षि व्यास, जे परंपरागत रूप से वेद सभ के बिभाजन करे वाला मानल जालें आ पुराणन आ महाभारत के रचइता मानल जालें आ जिनके समर्पित तिहुआर गुरु पूर्णिमा आज भी एह क्षेत्र में मनावल जाला, उत्तर परदेस के कालपी के नजदीक जमुना नदी के एगो दीप पर जनमल बतावल जालें।<ref>[https://books.google.com/books?id=KnCxH85Vra4C&pg=PA205&lpg=PA205&dq=vyasa+born+yamuna&source=bl&ots=aX4O103DiT&sig=1pMtLNI3Ajf8Bz56WirIu2leukM&hl=en&sa=X&ei=E-jyU7eVBpaPuAS46YGIBw&ved=0CDcQ6AEwBA#v=onepage&q=vyasa%20born%20yamuna&f=false Essays on the Mahābhārata], Arvind Sharma, Motilal Banarsidass Publisher, p. 205</ref><ref name=ci>{{cite book|title=Awakening Indians to India|url=https://books.google.com/books?id=AIU4LzftaPAC&pg=PA167&dq=%22Guru+Purnima%22+-inpublisher:icon&cd=8#v=onepage&q=%22Guru%20Purnima%22%20-inpublisher%3Aicon&f=false|year=2008|publisher=Chinmaya Mission|isbn=81-7597-434-6|page=167|accessdate=5 अगस्त 2012}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बाद के समय में, हिंदी साहित्य आ लोक साहित्य में एह प्रदेश के बहुत योगदान रहल बा आ [[तुलसीदास]], सूरदास आ [[कबीरदास]] नियर लोग एही राज्य से रहल बा। बनारस पुराना समय से शिक्षा आ साहित्य के केंद्र रहल चल आइल बा। आधुनिक समय (19वीं आ 20वीं-सदी) के [[हिंदी भाषा]] के साहित्य में भी बहुत सारा लोग के नाँव गिनावल जा सके ला जइसे कि भारतेंदु हरिश्चंद्र, जयशंकर प्रसाद, मैथिलीशरण गुप्त, [[मुंशी प्रेमचंद]], [[महादेवी वर्मा]], सुभद्राकुमारी चौहान, सूर्यकांत त्रिपाठी निराला, बाबू गुलाबराय, अज्ञेय, हरिवंश राय बच्चन, [[हजारी प्रसाद द्विवेदी]],<ref name=authors>{{cite web|title=The Indus Valley Civilization|url=http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/indus/indus_civ.html|publisher=The Hindu universe|accessdate=8 July 2012}}</ref> शिवप्रसाद सिंह आ काशीनाथ सिंह वगैरह।
राज्य के कबो-कबो ''हिंदी हार्टलैंड'' (मने कि, हिंदी हृदय प्रदेश) भी कहल जाला।<ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/topstory-fullnews-67268.html |title=Three indian children to attend J8 summit in Rome.:. newkerala.com Online News |publisher=New kerala |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614094016/http://www.newkerala.com/topstory-fullnews-67268.html |archivedate=14 जून 2011 }}</ref> [[हिंदी भाषा]] राज्य के प्रशासन के ऑफिशियल भाषा 1951 के उत्तर प्रदेश ऑफिशियल भाषा अधिनियम से बनल आ 1989 में एह अधिनियम में सुधार कइल गइल आ [[उर्दू]] के अतिरिक्त भाषा के दर्जा दिहल गइल।<ref>{{cite web|url=http://uplegassembly.nic.in/UPLL.HTML |title=Uttar Pradesh Legislature |publisher=U.P assembly |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619093010/http://www.uplegassembly.nic.in/UPLL.HTML |archivedate=19 जून 2009 }}</ref> भाषा बिज्ञान के हिसाब से राज्य के बिस्तार [[हिंदी पट्टी]] के पच्छिमी, मध्य आ पूरबी हिंदी तीनो के कुछ इलाका कभर करे ला। मुख्य भाषा आ बोली सभ में अवधी, [[भोजपुरी]], ब्रजभाषा, बुन्देली, कनौजी, बघेली आ कड़ी बोली गिनावल जाली सऽ।<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bfy |title=Ethnologue report for language code: bfy |publisher=Ethnologue|accessdate=21 September 2009}}</ref>
===संगीत आ नाच===
उत्तर प्रदेश से आवे वाला संगीत के क्षेत्र के हस्ती लोग में अनूप जलोटा, गिरिजा देवी, किशन महराज, विकास महराज,<ref>{{cite web |url=http://www.varanasi.nic.in/ |title=Official Website Of Varanasi District |publisher=Varanasi.nic.in |date= |accessdate=2015-07-29 |archive-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802010349/http://www.varanasi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> नौशाद अली, रविशंकर, शुबहा मुद्गल, सिद्धेश्वरी देवी, तलत महमूद आ उस्ताद [[बिस्मिल्ला ख़ाँ|बिस्मिल्ला खान]] के नाँव प्रमुख बा। परसिद्ध गजल गायिका बेगम अख्तर उत्तरे परदेश के रहली। लोक संगीत के भी इहाँ बहुत धनी परंपरा बा आ ब्रज क्षेत्र के रसिया आ होरी कृष्ण भक्ति के संगीत हवे। अन्य लोग संगीत के रूप में फगुआ, कजरी, चैती, सोहर, ठुमरी, बिरहा, आ सोरठी बाटे। लखनऊ में भातखंडे संगीत संस्थान आ इलाहाबाद में प्रयाग संगीत समीति इहाँ के प्रमुख संगीत शिक्षा के संस्थान बाड़ें।<ref name=Institute>{{cite web|title=Bhatkhande music institute|url=http://www.upeducation.net/universities/Bhatkhande_Music_Institute/|publisher=Uttar Pradesh Education Department|accessdate=25 July 2012|archive-date=10 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110184217/http://www.upeducation.net/universities/Bhatkhande_Music_Institute/|url-status=dead}}</ref>
शाश्त्रीय नाच के बिधा [[कथक]] के पैदाइश उत्तरे प्रदेश में भइल।<ref name="dance"/> तबला आ पखावज के साथ एह नाच के प्रस्तुति उत्तर भारतीय संगीत पर आधारित होले।<ref>{{cite web|title=North Indian: Kathak|url=http://www.worldartswest.org/plm/guide/printablepages/kathak.pdf|publisher=Dance style loacator|accessdate=23 जून 2012|archive-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508154646/http://www.worldartswest.org/plm/guide/printablepages/kathak.pdf|url-status=dead}}</ref> शास्त्रीय नाच के चार गो घराना प्रमुख बाने: लखनऊ घराना, अज्राड़ा घराना, फर्रूखाबाद घराना आ बनारस घराना।<ref name=gharana>{{cite web|title=Lucknow gharana, developed with Kathak. |url=http://www.hindustaniclassical.com/lucknow.asp |publisher=Hindustani classical music |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605174519/http://www.hindustaniclassical.com/lucknow.asp |archivedate=5 जून 2010 }}</ref><ref name="benaras gharna">{{cite web|title=Benaras Gharana, traditional style and way of teaching and performing Indian classical music. |url=http://www.benaresmusicacademy.com/page-1|publisher=Benares music academy|accessdate=23 जून 2012}}</ref> [[पूर्वांचल]] के लोक नाच में धोबिअऊ आ कहरऊ नाच के ख़ास अस्थान बा।
===मेला आ परब-तिहुआर===
[[File:India - Varanasi sun greet - 0270.jpg|thumb|230px|alt=संझा आरती|[[बनारस]] में घाट पर गंगा आरती करत हिंदू पुजारी]]
[[दिपावली]], [[होली]] आ [[रामनवमी]] उत्तर प्रदेश के बहुत प्रमुख तिहुआर हवें। इलाहाबाद के [[कुंभ मेला]] सभसे बड़हन मेला हवे।<ref name=Mela>{{cite web|title=Kumbh Mela - India|url=https://www.youtube.com/watch?v=WqvzEjgYTFA|publisher=[[YouTube]]|accessdate=18 July 2012}}</ref> बरसाना आ मथुरा में होली के पहिले लट्ठमार होली एक ठो परसिद्ध तिहुआर हवे। [[बुद्ध पूर्णिमा]], जहिया [[गौतम बुद्ध]] के जनम, ज्ञान, आ निर्वाण तीनो भइल, बौद्ध लोग आ हिंदू लोग के पावन परब हवे। अन्य तिहुआर सभ में ईद-उल-फ़ित्र, बकरीद, बिजयदसिमी, खिचड़ी, बसंत पंचिमी, सतुआन, जन्माष्टमी, देव दीपावली, गंगा दसहरा, छठ पूजा, महावीर जयंती, मोहर्रम, आ हनुमान जयंती प्रमुख बाने।<ref name=traditions>{{cite web|title=The glorious traditions and mythological legacy |url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm |publisher=Department of tourism U.P |accessdate=18 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629052417/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm |archivedate=29 जून 2012 }}</ref> आगरा के [[ताज महोत्सव]], आधुनिक समय के चीज हवे आ संस्कृति के बिबिध रंगीन रूप देखे के मिले ला।<ref name="Braj Holi">{{cite news|title=The Braj Holi: Legend in real life |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/lifestyle/The-Braj-Holi-Legend-in-real-life/Article1-675341.aspx |accessdate=13 जुलाई 2012 |work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]] |date=19 मार्च 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322041343/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/lifestyle/The-Braj-Holi-Legend-in-real-life/Article1-675341.aspx |archivedate=22 मार्च 2011 }}</ref> इलाहाबाद में, त्रिवेणी महोत्सव भी मनावल जाला।
===खानपान===
{{Main article|उत्तर प्रदेश के खाना}}
[[File:Vegetarian Curry.jpeg|alt=photograph|thumb|230px|उत्तर प्रदेशी थाली, नान, दाल, रायता, आ शाही पनीर के संघे।]]
[[File:Paan, (betel leaves) being served with silver foil, India.jpg|thumb|230px|चानी के वरक लागल पान।]]
रोज-रोज खाइल जाए वाला खाना में, उत्तर भारत के बाकी इलाका नियर, उत्तर प्रदेश में भी थाली में [[रोटी]], दाल, सब्जी आ चावल (भात) प्रमुख भोजन हवे। एकरे संघे, चटनी, रायता, [[अँचार]] आ पापड़ नियर चीज चटकार करे खातिर भोजन के सहजोगी आइटम हवें सऽ। खास मोका महाले, रोटी के जगह पूड़ी खाइल जाला। अइसन मोका सभ पर कड़ाही में छान के बनावल पकवान सभ के प्रमुखता हो जाला, इनहन के पक्का खाना कहल जाला। पूड़ी, कचउड़ी, सब्जी, पोलाव, पापड़, रायता आ मीठा आइटम में खीर (तस्मई) भा सेवई खाइल जाला। पेय (पियल जाए वाला) चीज सभ में छाछ (भा माँठा) अभिन भी बहुत सारा लोग पसंद करे ला। भोजन के बाद पान खाए-खियावे के चलन भी हवे।
बहुत सारा समुदाय-बिरादरी सभ के आपन ख़ास पकवान भी होला। जैन, कायस्थ आ मुसलमान लोग के अपना तरीका के भोजन होला। एही तरीका से एह बड़हन राज्य में क्षेत्र के अनुसार भी बिबिधता देखे के मिले ला। अवधी खाना, लखनऊ के परभाव में कबाब, बिरियानी, कीमा आ निहारी नियर पकवान सभ खातिर बहुत परसिद्ध हवे। मिठाई के आइटम में, खुरचन, बरफी, पेड़ा, गुलाबजामुन, पेठा, राबड़ी नियर चीज बहुत चलन में बाड़ी आ हिंदू लोग के भोजन में इनहन के बहुत प्रमुख अस्थान बाटे। लखनऊ के चाट आ बनारस के पान अपना सवाद आ सामग्री खाती पुरा दुनिया में मशहूर हवे।<ref name=paan>{{cite news|title=Banarasi paan or tobacco|url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Banarasi-paan-or-tobacco|accessdate=14 July 2012|work=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=28 अप्रैल 2012}}</ref>
अवधी खानपान पर मुख्य रूप से लखनऊ क परभाव देखल जाला। नबाब लोग के शासन काल में, मुगलई पकवान के इहाँ चलन बहुत बढ़ल आ एही कारण इहाँ के भोजन भी काश्मीर, मध्य एशिया, पंजाब आ हैदराबादी पकवान सभ से परभावित भइल; आज शहर के अपना नबाबी खाना खातिर जानल जाला।<ref name="books.google.nl">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v-2TyjzZhZEC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=central+asian+influence+on+mughal+cuisine|title=Royal Mughal Ladies and Their Contributions|accessdate=1 जून 2014|isbn=9788121207607|author1=Mukherjee|first1=Soma|year=2001}}</ref>
लखनऊ के बावर्ची आ रकाबदार लोग इहाँ खास 'दम पुख्त' स्टाइल शुरू कइल (जेह में कई तरह के "दम" शामिल बाने, इनहन के मद्धिम आँच पर देरी ले पकावल जाला) आ अब ई लखनऊ के खास चीन्हा बन चुकल बा। एही स्टाइल के बिस्तार के रूप में, कबाब, कोरमा, बिरियानी, कलिया, कुलचा, जरदा, शीरमाल, रूमाली रोटी, आ वरकी पराठा भी लखनऊ के खास चीज मानल जाला। अवध के खाना खाली भर बिबिधते के मामिला में धनी नइखे, पकवान बनावे में इस्तेमाल होखे वाला सामान में भी बहुत चीज शामिल कइल जाला जेह में इलायची, केसर आ जाफरान नियर खुशबूदार मसाला वगैरह गिनावल जा सके लें।
पूरबी उत्तर प्रदेश के खाना, जहाँ भोजपुरी संस्कृति बा, कुछ अलगे किसिम के होला। आम उत्तर परदेशी थाली इहाँ ओइसने होले जइसन बाकी उत्तर भारत में, बाकी पूरुब बढ़े पर भात के महत्त्व आ मछरी के महत्व बढ़त जाला। खास परब तिहुआरन पर पूड़ी कचौड़ी के साथ कढ़ी-बरी वगैरह के महत्व भी बढ़ जाला। भउरी-चोखा ([[लिट्टी]]-चोखा), सतुआ आ दही-चिउड़ा एह इलाका में काफी चलन में रहल बा। तराई के इलाका में मछरी के परभाव बढ़त देखल जाला।
===पहिनावा===
उत्तर प्रदेश के लोग के पहिनावा में परंपरागत पहिनावा आ पच्छिमी स्टाइल के पहिनावा, दुनों सामिल बा।<ref name=Costumes>{{cite web|title=Costumes of Uttar Pradesh|url=http://www.indfy.com/uttar-pradesh/dresses.html|publisher=Indify|accessdate=1 अक्टूबर 2012}}</ref> परंपरागत रूप से एह इलाका में धोती-कुरता भा पैजामा-कुरता मरदाना लोग के पोशाक हवे आ औरतन के पोशाक [[साड़ी]] आ सलवार-कमीज हवे।<ref name=Costumes/> नया जमाना के लोग अब पैंट-बुशट, जींस-टीशर्ट भी पहिरत बा। टोपी आ पगड़ी पुरुष लोग के पोशाक के हिस्सा हवे।<ref name=Costumes/> शेरवानी आ चूड़ीदार पैजामा, मर्दाना लोग बिसेस मोका-महाले पहिरे ला जइसे कि शादी बियाह भा तिहुआर के समय पर।{{r|Costumes}}
==मीडिया==
उत्तर प्रदेश से कई गो अंग्रेजी, हिंदी आ उर्दू अखबार आ पत्रिका सभ के प्रकाशन होला। अंग्रेजी के ''पायनियर'' के अस्थापना 1865 में जार्ज एलेन द्वारा इलाहाबाद में कइल गइल।<ref name=dasgupta>{{cite journal|doi=10.1017/S0026749X00015092|author=Das Gupta, Uma|year= 1977|title=The Indian Press 1870–1880: A Small World of Journalism|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=2701888|journal=Modern Asian Studies|volume=11|issue=2|pages=213–235|format=see pages 233–234|jstor=311549|ref=harv}}</ref> ''[[अमर उजाला]]'', ''[[दैनिक जागरण]]'', ''[[हिंदुस्तान (अखबार)|हिन्दुस्तान]]'' वगैरह के भारी सर्कुलेशन बा आ इनहन के लोकल संस्करण कई जगह से छपे ला। इहाँ छपे आ बिकाये वाला प्रमुख अंग्रेजी अखबार सभ में ''[[दि टेलीग्राफ (कलकत्ता)|दि टेलीग्राफ]]'', ''[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]'', ''[[हिंदुस्तान टाइम्स]]'', ''[[दि हिंदू]]'', ''[[दि स्टेट्समैन]]'', ''[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]'', आ ''[[एशियन एज]]'' बाड़ें। अर्थजगत आ फाइनेंस से जुड़ल प्रमुख अखबार ''[[दि इकोनॉमिक टाइम्स]]'', ''[[दि फाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|दि फाइनेंशियल एक्सप्रेस]]'', ''[[बिजनेस लाइन]]'', आ ''[[बिजनेस स्टैंडर्ड ]]'' के सर्कुलेशन उल्लेख जोग बा। देसी भाषा सभ में भी कई गो अखबार बिकालें जेह में नेपाली, गुजराती, पंजाबी, बंगाली, ओडिया आ उर्दू भाषा के अखबार शामिल बाड़ें, हालाँकि इनहन के पाठक लोग के संख्या गिनल चुनल बा।
दूरदर्शन राज्य द्वारा चलावल जाये वाला टीवी चैनल हवे। एकरे अलावा बिबिध हिंदी, अंग्रेजी आ क्षेत्रीय भाषा सभ के चैनल केबिल प्रसारण आ डिश द्वारा उपलब्ध बाने। 24 घंटा समाचार प्रसारण वाला चैनल में ''[[एनडीटीवी इंडिया]]'', ''[[डीडी न्यूज]]'', ''जी न्यूज'', ''जन टीवी'', ''आइबीएन-7'', ''आज तक'' आ ''एबीपी न्यूज'' प्रमुख बाने। आल इंडिया रेडियो (आकाशवाणी) राज्य के रेडियो चैनल हवे। एकरे अलावा 32 गो प्राइवेट फ्रीक्वेंसी वाला एफएम चैनल के प्रसारण उत्तर प्रदेश के अलग-अलग शहर सभ में हो रहल बा।<ref name="RADIO STATIONS">{{cite web|title=Radio Stations in Uttar Pradesh, India|url=http://www.asiawaves.net/india/uttar-pradesh-radio.htm|publisher=Asiawaves|accessdate=14 July 2012}}</ref><ref name="FM Stations">{{cite web|title=Indian FM Stations Statewise|url=http://fmstations.bharatiyamobile.com/Indian-FM-Stations-Statewise.php?state=Uttar+Pradesh&location=Aligarh|publisher=Bharatiya mobile|accessdate=14 July 2012}}</ref> सेलफोन नेटवर्क सभ में राज्य के मालिकाना वाला बीएसएनएल बा आ प्राइवेट में वोडाफोन, रिलायंस, एयरटेल, एयरसेल, टेलिनोर, टाटा इंडीकॉम, आइडिया सेलुलर आ टाटा डूकोमो बाने। कुछ चुनल शहर सभ में ब्राडबैंड के सुबिधा उपलब्ध बा जे बीएसएनएल आ कुछ प्राइवेट कंपनी सभ द्वारा उपलब्ध करावल जाले।<ref name=cellular>{{cite web|title=Uttar Pradesh (East)|url=http://www.india-cellular.com/UPE-page.html|publisher=India cellular phone industry|accessdate=14 July 2012}}</ref> बीएसएनएल आ अन्य प्रदाता सभ द्वारा डायल-अप सेवा भी उपलब्ध करावल जाले।<ref name="dial up">{{cite web|title=Internet Service Provider|url=http://www.datainfocom.in/services/isp.htm|publisher=Data Infocom Limited|accessdate=14 July 2012|archive-date=25 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725111443/http://datainfocom.in/services/isp.htm|url-status=dead}}</ref>
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
{{भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र}}
{{उत्तर प्रदेश}}
{{Uttar Pradesh topics}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश| ]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य]]
mq912a0xyteaqw7ubhehz1glrk82lgf
805602
805601
2026-09-24T14:58:56Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805602
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox state
| name = उत्तर प्रदेश
| official_name =
| type = [[भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|राज्य]]
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Taj Mahal (105136313).jpeg
| photo2a = PremMandirSideViewFromCanteen.jpg
| photo2b = 62 Fatehpur Sikrí 11.jpg
| photo3a = India-5163 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg
| photo3b = Manikarnika Cremation Ghat, Varanasi.jpg
| photo4a = On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg
| spacing = 1
| color_border = black
| color = black
| size = 260
| foot_montage = From top, left to right:<br />[[Taj Mahal]], Prem Mandir in [[Vrindavan]], [[Fatehpur Sikri]], [[Sarnath]], [[Manikarnika Ghat]], [[New Yamuna Bridge]]
}}
| image_shield = Seal of Uttar Pradesh.png
| image_caption = बीच में: [[बनारस]] क मुंशी घाट; ऊपर से घड़ी के दिसा में: [[ताज महल]]; [[काशी विश्वनाथ मंदिर]]; बुलंद दरवाजा; एत्मादुदौला के मकबरा; [[इलाहाबाद]] में [[नया यमुना पुल]]; [[सारनाथ]] में धम्मेक स्तूप; प्रेम मंदिर, मथुरा; [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]]
| seal_alt =
| image_map = India UP.svg
| image_map1 = India_Uttar_Pradesh_location_map.svg
| map_caption = भारत में लोकेशन
| coordinates = {{coord|26.85|80.91|region:IN-UP_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देस
| subdivision_name = {{flag|भारत}}
| established_title = राज्य के दर्जा
| established_date = 26 जनवरी 1950
{{hidden end}}
| parts_type = [[उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट|जिला]]
| parts_style = para
| p1 = [[उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट|75]]<ref name="GOI_2011" />
| seat_type = राजधानी
| seat = [[लखनऊ]]
| government_footnotes =
| governing_body = उत्तर प्रदेश सरकार
| leader_title = राज्यपाल
| leader_name = [[आनंदी बेन पटेल]]<ref>{{cite news|title=Anandiben Patel sworn-in as UP governor|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anandiben-patel-sworn-in-as-up-governor/articleshow/70431152.cms|accessdate=3 अगस्त 2019|agency=पीटीआइ|publisher=दि इकोनामिक टाइम्स|date=29 जुलाई 2019}}</ref>
| leader_title1 = मुख्यमंत्री
| leader_name1 = [[आदित्यनाथ|योगी आदित्यनाथ]] ([[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]])
| leader_title2 = [[उत्तर प्रदेश बिधानसभा|बिधानसभा]]
| leader_name2 = {{Plainlist|
* दू सदनी
* [[उत्तर प्रदेश बिधानपरिषद|बिधानपरिषद]] 100
* [[उत्तर प्रदेश बिधानसभा|बिधानसभा]] 404
}}
| leader_title3 = [[भारतीय संसद|संसद सीट]]
| leader_name3 = {{Plainlist|
* [[राज्यसभा]] 31
* [[लोकसभा]] 80
}}
| leader_title4 = हाइकोर्ट
| leader_name4 = [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]]
| unit_pref = Metric<!-- or US or UK -->
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 240928
| area_note =
| area_rank = [[रकबा के आधार पर भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|4था]]
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes = <ref name="GOI_2011">{{cite web|title=Statistics of Uttar Pradesh|url=http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|work=Census of India 2011|publisher=UP Government|date=1 मार्च 2011|accessdate=31 जुलाई 2012|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426235914/http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|url-status=dead}}</ref>
| population_total = 199281477
| population_as_of = 2011
| population_rank = 1
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_demonym =
| demographics_type1 = भाषा
| demographics1_title1 = ऑफिशियल
| demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]]
| demographics1_title2 = दूसर ऑफिशियल
| demographics1_info2 = [[उर्दू]]
| demographics1_title3 = अन्य लोकल
| demographics1_info3 = [[भोजपुरी]], अवधी
| timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आइएसटी]]
| utc_offset1 = +05:30
| blank_name_sec1 = एचडीआइ
| blank_info_sec1 = {{increase}} 0.5415 (<span style="color:#FFA500;">medium</span>)
| blank1_name_sec1 = एचडीआइ रैंक
| blank1_info_sec1 = 18<sup>वाँ</sup> (2007-08)
| blank_name_sec2 = साक्षरता
| blank_info_sec2 = {{Plainlist|
* 69.72%
* 79.24% (पुरुष)
* 59.26% (महिला)
}}
| area_code_type = UN/LOCODE
| area_code = IN-UP
| registration_plate = UP 01—XX
| website = [http://www.up.gov.in/ www.up.gov.in]
| footnotes =
}}
'''उत्तर प्रदेश''' [[भारत]] क सभसे ढेर जनसंख्या वाला राज्य आ दुनिया में सभसे ढेर जनसंख्या वाला देस-उपबिभाग बाटे। भारतीय उपमहादीप के [[उत्तर भारत|उत्तरी]]-बिचला इलाक में पड़े वाला एह राज्य के कुल आबादी लगभग 200 मिलियन (20 करोड़)बाटे। [[लखनऊ]] एह राज्य के राजधानी हवे।
ब्रिटिश शासन के दौरान 1 अप्रैल 1937 के यूनाइटेड प्रोविंस के नाँव से ई प्रदेश के रूप में बनावल गइल आ आजादी के बाद 1950 में एकर नाँव बदल के '''उत्तर प्रदेश''' रखाइल। 9 नवंबर 2000 के एह राज्य से उत्तरी पहाड़ी इलाका के अलग क के [[उत्तराखंड|उत्तरांचल]] (अब उत्तराखंड) राज्य बनल। वर्तमान में, प्रशासन खातिर ई अठारह गो मंडल आ 75 जिला में बिभाजित कइल गइल बा।
भूगोलीय रूप से ई राज्य [[सिंधु गंगा के मैदान|गंगा के मैदान]] के सपाट हिस्सा में स्थित बा आ इहाँ उष्णकटिबंधीय मानसूनी जलवायु पावल जाले। राज्य के पछिम ओर [[राजस्थान]]; उत्तर-पच्छिम में [[हरियाणा]], [[दिल्ली]] आ [[हिमाचल प्रदेश]]; उत्तर में [[उत्तराखंड]] आ [[नेपाल]]; पूरुब ओर [[बिहार]] आ दक्खिन ओर [[मध्य प्रदेश]] बाड़ें; जबकि एकदम दक्खिन-पूरुब के छोर पर एकर कुछ सीमा [[झारखंड]] आ [[छत्तीसगढ़]] के साथ भी सटल बा। कुल 243,290 बर्ग किलोमीटर (93,933 बर्गमील) रकबा वाला ई राज्य भारत के 7.33% भाग हवे आ चउथा सबसे बड़ राज्य भी हवे।
अर्थब्यवस्था के आकार के मामिला में ई भारत के तीसरा सभसे बड़ राज्य बा जहाँ जीडीपी ₹9,763 बिलियन (US$150 बिलियन) बाटे। खेती आ सर्विस क्षेत्र प्रमुख आर्थिक कामकाज बाड़ें; सर्विस सेक्टर में परिवहन, पर्यटन, होटल, अचल संपत्ति, इंशोरेंस आ फाइनेंस संबंधी चीज सामिल बाटे। [[गाजियाबाद, उत्तर प्रदेश|गाजियाबाद]], [[बुलंदशहर]], [[कानपुर]], [[गोरखपुर]], [[इलाहाबाद]], [[भदोही]], [[रायबरेली]], [[मुरादाबाद]], [[बरेली]], [[अलीगढ़]], [[सोनभद्र]], आ [[बनारस]] एह राज्य में औद्योगिक रूप से महत्व वाला शहर बाने।
प्राचीन आ मध्य्कालीन दौर में उत्तर प्रदेश ताकतवर राज सभ के भूमि रहल बा। इहाँ प्राकृतिक आ इतिहासी पर्यटन के कई जगह बा जइसे की [[आगरा]], बनारस, [[कौशांबी]], [[बलियाँ]], श्रावस्ती, गोरखपुर, [[कुशीनगर]], लखनऊ, इलाहाबाद वगैरह। धार्मिक रूप से [[हिंदू धर्म]] के सबसे प्रमुख शाखा वैष्णव मत के दू गो अवतार [[राम]] आ [[कृष्ण]] एही राज्य में पैदा भइल बतावल जालें आ [[अजोध्या]] आ [[मथुरा]] प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थ हवें। गंगा के तीरे बसल बनारस आ गंगा आ यमुना नदी के संगम पर मौजूद इलाहाबाद के हिंदू धरम में बहुत महत्व बा। दूर उत्तर-पूरुब कोना पर मौजूद गोरखपुर नाथ सम्प्रदाय के संस्थापक [[गोरखनाथ]] के भूमि मानल जाले।
== इतिहास ==
=== आदिकाल ===
शिकार आ भोजन संग्रह करे वाला आदिम मनुष्य लोग के उपस्थिति एह इलाका में रहल जहाँ आज के उत्तर प्रदेश बा<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMoJj-0Z94UC&pg=PA69|page=69|title=Recent Advances in Indo-Pacific Prehistory: proceedings of the international symposium held at Poona |author=Virendra N. Misra, Peter Bellwood|isbn=90-04-07512-7|accessdate=23 July 2012|year=1985}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA58|page=58|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|author=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-28550-X|accessdate=23 July 2012|date=29 July 1982}}</ref><ref>{{cite book |author1=Hasmukhlal Dhirajlal Sankalia |author2=Shantaram Bhalchandra Deo |author3=Madhukar Keshav Dhavalikar |date=1985 |title=Studies in Indian Archaeology: Professor H.D. Sankalia Felicitation Volume |url=https://books.google.com/books?id=35DP1Z-2dnYC&pg=PA96 |publisher=Popular Prakashan |page=96 |isbn=978-0-86132-088-2}}</ref> आ अनुमान बा की ई लोग<ref>Confidence limits for the age are 85 (±11) and 72 (±8) thousand years ago.</ref> 85,000 से 72,000 साल पहिले इहाँ रहे। इहाँ से पुरापाषाणकाल के चीज भी मिलल बा जे 21,000–31,000 साल पुरान बतावल गइल बा<ref>{{cite journal|last1=Gibling|first1=Sinha|last2=Sinha|first2=Roy|last3=Roy|first3=Tandon|last4=Tandon|first4=Jain|last5=Jain|first5=M|title=Quaternary fluvial and eolian deposits on the Belan river, India: paleoclimatic setting of Paleolithic to Neolithic archeological sites over the past 85,000 years|journal=Quaternary Science Reviews|volume=27|page=391|year=2008|doi=10.1016/j.quascirev.2007.11.001|issue=3–4|ref=harv}}</ref> आ मेसोलिथिक/माइक्रोलिथिक जमाना के आदिम लोग के 10550–9550 ईसा पूर्व के बस्ती के अवशेष [[प्रतापगढ़ जिला]] से मिलल बा जेह में पालतू मवेशी, बकरी आ भेड़ पाले आ खेती के सुरुआत के प्रमाण कम से कम 6000 ईसा पूर्व तक ले के मिलल बा जे धीरे-धीरे c. 4000 से 1500 ईसापूर्व ले बिकसित भइल; सिंधु घाटी सभ्यता आ हड़प्पा संस्कृति के दौर से होत वैदिक काल आ लोहा के जुग ले आइल।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&pg=PA263|publisher=University of Michigan Press|year= 2000|isbn=0-472-11013-6|page=263|title=God-apes and Fossil Men|author=Kenneth A. R. Kennedy|accessdate=23 July 2012}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA119|page=119|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-28550-X|year=1982|title=The Rise of Civilization in India and Pakistan|author=Bridget Allchin, Frank Raymond Allchin|accessdate=23 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/nov2001/491.pdf |title=Prehistoric human colonization of India |format=PDF |accessdate=5 April 2012}}</ref>
===प्राचीन जुग===
[[File:Rama in forest.jpg|thumb|upright|left|alt=राम क पेंटिंग, बगल में सीता आ लक्ष्मन भी बाने|राम के बनगमन के दृश्य, सीता आ लछमन के साथ।]]
महाजनपद काल में कोसल राज्य के बिस्तार ओही इलाका में रहे जवन आज के जमाना के उत्तर प्रदेश के सीमा के भीतर आवे ला।<ref name="Sen1999">{{cite book|author=Sailendra Nath Sen|title=Ancient Indian History And Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA105|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 जनवरी 1999|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0|pages=105–106}}</ref> हिंदू कथा के मोताबिक अवतारी पुरुष राम अजोध्या के राजा रहलन जे कोसल के राजधानी रहे।<ref name="Buck2000">{{cite book|author=William Buck|title=Ramayana|url=https://books.google.com/books?id=vvuIp2kqIkMC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 January 2000|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1720-3}}</ref> [[कृष्ण]], हिंदू कथा के अन्य पात्र, जिनके महाभारत में प्रमुख भूमिका रहल आ जिनके [[बिष्णु]] के अवतार मानल जाला, उत्तर प्रदेश के मथुरा में पैदा भइल बतावल जालें।<ref name="Sen1999"/> महाभारत के लड़ाई ऊपरी दुआबा आ दिल्ली के आसपास के इलाका में भइल रहल जहाँ कुरु महाजनपद रहल आ पांडव लोग के शासन भइल। इतिहास के हिसाब से कुरु जनपद के काल उहे हवे जे करिया आ लाल माटी के बर्तन वाला जुग हवे, यानि उत्तरी-पच्छिमी भारत में लोहा जुग के सुरुआत, लगभग 1000 ईसा पूर्व के समय।<ref name="Sen1999"/>
दक्खिन भारत पर हमला करे वाला ज्यादातर लोग गंगा के मैदान के इलाका से जरूर गुजरल जेकरा आज के उत्तर प्रदेश कहल जाला। एह इलाका पर कंट्रोल कइल सगरी भारतीय साम्राज्य सभ खातिर बहुत महत्व के चीज रहल बा आ अपना स्थायित्व आ बिकास खातिर सगरी बड़हन साम्राज्य सभ एह इलाका के महत्व दिहले बाने, एह में [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य]] (320–200 BC), कुषाण (CE 100–250), गुप्त (350–600), आ गुर्जर-प्रतिहार (650–1036) साम्राज्य के नाँव गिनावल जा सकत बाटे।<ref name="White2010">{{cite book|author=Richard White|title=The Middle Ground: Indians, Empires, and Republics in the Great Lakes Region, 1650-1815|url=https://books.google.com/books?id=fHLfiOZVzmMC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=8 November 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-00562-4}}</ref> गुप्त साम्राज्य के तूर देवे वाला हूण आक्रमण के पाछे-पाछे गंगा के मैदान के एह इलाका में कन्नौज के उदय भइल।<ref name="Corporation2007">{{cite book|author=Marshall Cavendish Corporation|title=World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia|url=https://books.google.com/books?id=V1pQkwIXTG0C&pg=PA331|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=September 2007|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7631-3|pages=331–335}}</ref> हर्षवर्धन (590–647) के राज में कन्नौज के राजघराना अपना चरम पर पहुँच गइल।<ref name="Corporation2007"/> एह समय ई पंजाब से लेके गुजरात ले आ पूरुब में बंगाल से उड़ीसा ले बिस्तार लिहले रहल।<ref name="Sen1999"/> एह में मध्य भारत के कुछ अइसन इलाका भी शामिल रहल जे [[नर्मदा नदी]] के दक्खिन के इलाका रहल, पूरा गंगा-जमुना मैदान टेम्पलेट एकर भाग रहबे कइल।<ref name="Chopra2003"/> वर्तमान भारत में कई समुदाय बाने जे अपना के एह कन्नौज के राज से फइलल लोग के बंसज बतावे ला।<ref name="Bowman2000"/> हर्ष के मउअति के बाद उनके ई साम्राज्य कई राजघराना सभ में टूट गइल, इनहन पर गुर्जर-प्रतिहार लोग आक्रमण कइल आ शासन कइल, एकरा बाद ई लोग के बंगाल के पाल बंस के भी चुनौती दिहल।<ref name="Chopra2003">{{cite book|author=Pran Nath Chopra|title=A Comprehensive History of Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA196|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 दिसंबर 2003|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-2503-4|page=196}}</ref> कन्नौज पर दक्खिनी भारत के राष्ट्रकूट बंस के लोग द्वारा आठवी से दसवीं सदी के बीच भी कई गो आक्रमण भइल।<ref>The History of India by Kenneth Pletcher p.102</ref><ref>The City in South Asia by James Heitzman p.37</ref>
===मध्यकाल आ सुरुआती आधुनिक जुग===
16वीं सदी में, फरगाना घाटी (आधुनिक उजबेकिस्तान) के रहे वाला आ तैमूर आ चंगेज खान के बंसज, [[बाबर]] द्वारा खैबर दर्रा से हो के दक्खिनी एशिया में आक्रमण कइल गइल आ [[मुग़ल साम्राज्य]] के स्थापना भइल जेह में वर्तमान समय के अफगानिस्तान, पाकिस्तान, उत्तर भारत आ बांग्लादेश के हिस्सा आवे लें।<ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927121217/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |date=27 September 2011 }}</ref> मुग़ल लोग मध्य एशिया के तुर्क लोग के बंसज रहे आ इनहन लोग के बंस में मंगोल पूर्वज लोग के भी मिलावट रहे। मुग़ल काल में उत्तर प्रदेश के इलाका साम्राज्य के हिरदय (हार्टलैंड) नियर बन गइल।<ref name="Bowman2000">{{cite book|author=John Stewart Bowman|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|url=https://books.google.com/books?id=cYoHOqC7Yx4C&pg=PA273|accessdate=2 अगस्त 2012|year=2000|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-11004-4|page=273}}</ref> मुग़ल शासक बाबर आ हुमायूँ [[दिल्ली]] से शासन कइल।<ref name="Schimmel2004">{{cite book|author=Annemarie Schimmel|title=The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture|url=https://books.google.com/books?id=N7sewQQzOHUC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=5 February 2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-185-3}}</ref><ref name="Hindustan)Hiro2006">{{cite book|author1=Babur (Emperor of Hindustan)|author2=Dilip Hiro|title=Babur Nama: Journal of Emperor Babur|url=https://books.google.com/books?id=VW2HJL689wgC|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 मार्च 2006|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-400149-1}}</ref> साल 1540 में अफगान योद्धा, [[शेर शाह सूरी]] द्वारा मुग़ल बादशाह हुमायूँ के हरा के उत्तर प्रदेश पर अधिकार जमा लिहल गइल।<ref name="Ramirez-Faria2007">{{cite book|author=Carlos Ramirez-Faria|title=Concise Encyclopeida Of World History|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PA171|accessdate=2 अगस्त 2012|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0775-5|page=171}}</ref> शेर शाह आ उनके लड़िका इस्लाम शाह द्वारा उत्तर प्रदेश पर ग्वालियर से शासन कइल गइल।<ref name=hindustan>{{cite book|last=Stronge|first=Susan|title=Mughal Hindustan is renowned for its opulence|date=16 अक्टूबर 2012|publisher=The Arts of the Sikh Kingdoms (V&A 1999)|location=London|page=255|url=https://books.google.com/books?id=PVrSYgEACAAJ&dq=hindustan+by+mughal|accessdate=23 July 2012|isbn=9788174366962}}</ref> इस्लाम शाह के मौत के बाद उनके परधानमंत्री हेमू उत्तर प्रदेश के ''डि फैक्टो'' शासक बन गइल अ एह राज में बिहार, मध्य प्रदेश, आ बंगाल के पच्छिमी हिस्सा भी शामिल रहल। हेमू आपन टाइटिल ''हेमचंद्र विक्रमादित्य'' रखलें आ उनके औपचारिक राज्यारोहण दिल्ली के पुराना किला में 7 अक्टूबर 1556 के भइल। पानीपत के दूसरा जुद्ध में हेमू के निधन भइल आ उत्तर प्रदेश पर [[अकबर]] क शासन स्थापित भइल।<ref name="Agrawal1983">{{cite book|author=Ashvini Agrawal|title=Studies In Mughal History|url=https://books.google.com/books?id=AZdCrUxFAHEC&pg=PA30|accessdate=27 July 2012|date=1 January 1983|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-2326-6|pages=30–46}}</ref> अकबर द्वारा [[आगरा]] आ फतेहपुर सीकरी से शासन चलावल गइल।<ref>Fergus Nicoll, ''Shah Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor'' (2009)</ref> 18वीं सदी में मुगल साम्राज्य के पतन के बाद खाली जगह के मराठा साम्राज्य द्वारा भरल गइल आ मराठा लोग उत्तर प्रदेश पर हमला कइल जेह में रोहिल्ला लोग हार गइल आ रुहेलखण्ड पर रघुनाथ राव आ मल्हाराव होलकर के शासन हो गइल। मराठा आ रोहिल्ला लोग के बिचा में संघर्ष के अंत भइल 18{{nbsp}}दिसंबर 1788 के, जब नजीबुद्दौला के पोता गुलाम कादिर के महादजी सिंधिया द्वारा हरा के गिरफ्तार क लिहल गइल। 1803 में दूसरा आंग्ल-मराठा जुद्ध के बाद ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा मराठा लोग के हरा दिहल गइल आ उत्तर प्रदेश पर [[ब्रिटिश राज|अंग्रेजी राज]] स्थापित हो गइल।<ref>{{cite book
|last = Mayaram
|first = Shail
|title = Against history, against state: counterperspectives from the margins Cultures of history
|year = 2003
|url = https://archive.org/details/againsthistoryag0000maya
|publisher = Columbia University Press, 2003
|isbn = 978-0-231-12731-8}}</ref>
====ब्रिटिश राज में====
{{Infobox
| above = उत्तर प्रदेश के नाँव बदलाव आ क्षेत्र बदलाव के समयरेखा<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html |title=आर्काइव कॉपी के बा |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503114407/http://www.hindustantimes.com/lucknow/uttar-pradesh-day-how-the-state-was-born-67-years-back/story-Y2JhCTBIo2UuQYvQSTBNgN.html |url-status=dead }}</ref>
| label2 = 1807 | data2 = सीडेड एंड कॉन्कर्ड प्रोविंस
| label3 = 14 नवं 1834 | data3 = आगरा प्रेसिडेंसी
| label4 = 1 जन 1836 | data4 = नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस
| label5 = 3 अप्रै 1858 | data5 = ब्रिटिश अवध अलग भइल, दिल्ली के नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस से बिलगा के पंजाब में सामिल कइल गइल
| label6 = 1 अप्रै 1871 | data6 = अजमेर, मेवाड़ आ केकरी के अलग कमिश्नर-शिप में डालल गइल
| label7 = 15 फर 1877 | data7 = नार्थ वेस्टर्न प्रोविंस में अवध के शामिल कइल गइल
| label8 = 22 मार्च 1902 | data8 = 'आगरा अवध संजुक्त प्रांत' नाँव कइल गइल
| label9 = 3 जन 1921 | data9 = 'ब्रिटिश भारत के संजुक्त प्रांत' नाँव कइल गइल
| label10 = 1 अप्रै 1937 | data10 = 'संजुक्त प्रान्त (यूनाइटेड प्रोविंस)' नाँव कइल गइल
| label11 = 1 अप्रै 1946 | data11 = खुद शासन के स्वीकार कइल गइल
| label12 = 15 अग 1947 | data12 = आजाद भारत के राज्य
| label13 = 24 जन 1950 | data13 = नाँव बदल के 'उत्तर प्रदेश' कइल गइल
| label14 = 9 नवं 2000 | data14 = वर्तमान [[उत्तराखंड]] के 'उत्तरांचल' के नाँव से अलग राज्य बनावल गइल।
}}
18वीं सदी के दूसरा हिस्सा में उत्तर भारत में कई गो लड़ाई, बंगाल से सुरू हो के पच्छिम के ओर बढ़त क्रम में, भइल आ इलाका धीरे-धीरे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के शासन में आ गइल।<ref name="Kudaisya2006">{{cite book |author=Gyanesh Kudaisya |title=Region, nation, "heartland": Uttar Pradesh in India's body-politic |year=1994 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-2097-8 |pages=126–376}}</ref> [[अजमेर]] आ [[जयपुर]] के राजघराना एही कंपनी राज में नार्थ-वेस्टर्न टेरीटरी (उत्तर-पच्छिमी इलाका) में शामिल कइल गइल रहल आ एकर नाँव तब "नार्थ-वेस्टर्न प्रोविंस" (आगरा के) रखल गइल रहे। बाद में यूपी भारत के पाँचवाँ सभसे बड़ राज्य बनल, बाकिर ई तबो ब्रिटिश भारत के सभसे छोट राज्य रहे।<ref name="Sivaramakrishnan1999">{{cite book|author=K. Sivaramakrishnan|title=Modern Forests: Statemaking and Environmental Change in Colonial Eastern India|url=https://books.google.com/books?id=TM7oYBG4M04C&pg=PA240|accessdate=26 July 2012|date=3 December 1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4556-7|pages=240–276}}</ref> एकर राजधानी दू बेर आगरा आ इलाहाबाद के बीच एहर-ओहर कइल गइल।<ref>{{cite book |title=Town Planning Regeneration of Cities|author=Ashutosh Joshi|publisher=New India Publishing|date= 1 जनवरी 2008|isbn=8189422820 |page=237 |url=https://books.google.com/books?id=UFaGME0XDBkC&pg=PA151&dq=Naini&hl=en&sa=X&ei=CN7OUsznI8yTrgeDwYDgCw&ved=0CDEQ6AEwATgU#v=onepage&q=Allahabad%20capital&f=false }}</ref>
ब्रिटिश शासन से गम्हिराहे असंतोख के चलते बंगाल रेजीमेंट के सिपाही लोग जे मेरठ में तैनात रहल, बिद्रोह क दिहल। एह घटना में उत्तर प्रदेश के [[मंगल पांडे]] के बिद्रोह के सुरुआत करे के श्रेय दिहल जाला।<ref name="Mukherjee2005">{{cite book|author=Rudrangshu Mukherjee|title=Mangal Pandey: brave martyr or accidental hero?|url=https://books.google.com/books?id=-SluAAAAMAAJ|accessdate=1 अक्टूबर 2012|date=1 जून 2005|publisher=पेंगुइन बुक्स|isbn=978-0-14-303256-4}}</ref> एकरे बाद क्रम से बिद्रोह के बिस्तार होत गइल आ इतिहास में ई [[1857 के बिद्रोह]] भा भारत के पहिली आजादी के लड़ाई के रूप में देखल जाला। कानपुर में नाना साहेब, तात्यां टोपे, आ अजीमुल्ला, लखनऊ में बेगम हजरत महल, झाँसी में रानी लक्ष्मीबाई, बरेली में खान बहादुर खान, फैजाबाद में मौलवी अहमदुल्लाह, कालपी में ताँत्या टोपे, इलाहाबाद में लियाकत अली, मेरठ में कदम सिंह आ मथुरा में देवी सिंह एह बिद्रोह के अगुआई कइल लोग। कुछ दिन बाद जब ब्रिटिश सासन दोबारा आपन सत्ता कायम क लिहलस, 1 नवंबर 1958 के इलाहाबाद में दरबार के आयोजन कइल गइल आ लार्ड कैनिंग महारानी के घोषणापत्र पढ़लें आ एकरे बाद भारत के सत्ता ईस्ट इंडिया कंपनी के हाथ से सीधे इंग्लैंड के महारानी के हाथ में चल गइल। बिद्रोह के बिफलता के बाद के राजीनीतिक स्थिति में अंग्रेज लोग आपन स्थिति अउरी पोढ़ करे खाती बिद्रोही प्रदेश सभ के बाँट के नया तरीका से राजनीतिक बिभाजन कइल। नार्थ-वेस्ट प्रोविंस के दिल्ली इलाका के पंजाब के संघे बिलय क दिहल गइल, अजमेर आ मारवाड़ के राजपुताना में बिलय कइल गइल, अवध के नया राज्य के रूप में स्थापित कइल गइल आ एकर नाँव 'नार्थ वेस्टर्न प्रोविंस ऑफ आगरा एंड अवध' रखल गइल, जेकरा के 1902 में 'यूनाइटेड प्रोविंस ऑफ आगरा एंड अवध' क दिहल गइल।<ref name="(India)Drake-Brockman1934">{{cite book|author1=United Provinces of Agra and Oudh (India)|author2=D.L. Drake-Brockman|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: supp.D.Pilibhit District|url=https://books.google.com/books?id=VUNuAAAAMAAJ|accessdate=1 अक्टूबर 2012|year=1934|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces}}</ref> आमतौर पर एकरा के यूनाइटेड प्रोविंस भा यूपी कहल जाए लागल।<ref name="Chakrabarti1997">{{cite book|author=Dilip K. Chakrabarti|title=Colonial Indology: sociopolitics of the ancient Indian past|url=https://books.google.com/books?id=ADZuAAAAMAAJ|accessdate=26 जुलाई 2012|date=1 जून 1997|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd.|location=Michigan|isbn=978-81-215-0750-9|page=257}}</ref><ref name="Cohn1996">{{cite book|author=Bernard S. Cohn|title=Colonialism and Its Forms of Knowledge: The British in India|url=https://books.google.com/books?id=uIalYaenrTkC|accessdate=26 जुलाई 2012|date=19 अगस्त 1996|publisher=प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-691-00043-5|page=189}}</ref>
1920 में राजधानी के इलाहाबाद से लखनऊ ले जाइल गइल। हाईकोर्ट के इलाहाबादे में रहे दिहल गइल बाकी एगो बेंच के स्थापना लखनउओ में कइल गइल। इलाहाबाद आज भी बिबिध प्रशासनिक आ सरकारी बिभागन के मुख्यालय बा आ महत्व के शहर हवे।<ref name="Nair2004">{{cite book|author=K. Balasankaran Nair|title=Law Of Contempt Of Court In India|url=https://books.google.com/books?id=gujNYPcNETMC|accessdate=26 जुलाई 2012|date=1 जनवरी 2004|publisher=अटलांटिक पब्लिशर्स & डिस्ट्री॰|isbn=978-81-269-0359-7|page=320}}</ref> उत्तर प्रदेश भारत के राजनीति में आपन केंद्रीय महत्व बाद में भी कायम रखले रहल आ भारत के आजादी के लड़ाई में ई इलाका बहुत गरमागरमी वाला रहल। एही दौर में उत्तर प्रदेश में बनारस हिंदू विश्वविद्यालय, अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय, आ दारुल-उलूम देवबंद जइसन आधुनिक शिक्षा के केंद्र सभ के स्थापना भइल। क्रांतिकारी लोग में राम प्रसाद बिस्मिल आ चंद्रशेखर आजाद नियर लोग आ मोतीलाल नेहरू, जवाहरलाल नेहरू, मदन मोहन मालवीय, गोबिंद बल्लभ पंत नियर लोग उत्तर प्रदेश के रहल जे भारत के आजादी के आंदोलन में राष्ट्रीय स्तर पर सक्रिय रहल आ एकर अगुआई कइल। कांग्रेस के लखनऊ सत्र में 11 अप्रैल 1936 के आल इंडिया किसान सभा के स्थापना भइल आ परसिद्ध राष्ट्रवादी स्वामी सहजानंद सरस्वती के पहिला अध्यक्ष बनावल गइल,<ref>{{cite book
| first = Bandyopādhyāya
| last = Śekhara
| title = From Plassey to Partition: A History of Modern India
| publisher = Orient Longman
| year = 2004
| isbn = 978-81-250-2596-2
| page = 407
}}</ref> एकर मकसद ढेर दिना से चल आइल रहल खेतिहर लोग के असंतोख के दूर कइल आ जमींदारी ब्यवस्था के तहत बड़हन भूस्वामी लोग के द्वारा खेतिहर लोगग के जमीन अधिकार पर हमला के खिलाफ खेतिहर लोग के आगे कइल आ भारत में किसान आंदोलन के सुरुआत कइल भी एकर उद्देश्य रहल।<ref>{{cite book
| first = Śekhara
| last = Bandyopādhyāya
| title = From Plassey to Partition: A History of Modern India
| publisher = Orient Longman
| year = 2004
| isbn = 978-81-250-2596-2
| page = 406
}}</ref> सन 1942 के भारत छोड़ो आंदोलन में, [[बलियाँ]] जिला में चित्तू पांडे के अगुआई में ब्रिटिश राज के कुछ दिन खातिर खतम क दिहल गइल रहे। बलियाँ के, एकरे आजादी के लड़ाई में उग्र योगदान खातिर "बागी बलियाँ" के नाँव से जानल जाला।<ref name="Chatterji2006">{{cite book|author=Bankim Chandra Chatterji|title=Anandamath|url=https://books.google.com/books?id=7Gmjn63ogDUC|accessdate=26 July 2012|date=15 जनवरी 2006|publisher=Orient Paperbacks|isbn=978-81-222-0130-7|page=168}}</ref>
====आजादी के बाद====
भारत के आजादी के बाद, यूनाइटेड प्रोविंस के नाँव बदल के "उत्तर प्रदेश" कइल गइल, एकर छोट नाँव यूपी के ओही तरे रखे खातिर,<ref>{{cite web|title=Uttar Pradesh - States and Union Territories |url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=28 |website=Know India: National Portal of India |accessdate=14 जुलाई 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Uttar Pradesh |url=http://www.whatisindia.com/issues/uttarpra/uttar_general.html |publisher=What is India |accessdate=8 अक्टूबर 2016 |date=22 अगस्त 2007}}</ref> एकरा संबंधी नोटिफिकेशन के संघ के गजट में 24 जनवरी 1950 के छापल गइल।<ref>{{Cite web |last=archive |first=From our online |date=2017-05-02 |title=Uttar Pradesh introduces new transfer policy |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2017/May/02/uttar-pradesh-introduces-new-transfer-policy-1600219.html |access-date=2026-01-13 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ई राज्य से अबले आठ गो भारतीय परधानमंत्री हो चुकल बा लोग आ संसद में लोकसभा में सभसे ढेर हिस्सेदारी एही राज्य के बा। एकरा बावजूद भी, राजीनीतिक रूप से एतना महत्व वाला ई राज्य अपराध आ भ्रष्टाचार के चलते आर्थिक आ सामाजिक रूप से पिछड़पन के सिकार बा। जातीय आ सामुदायिक हिंसा से कई बेर परभावित भइल बा।<ref>{{cite news|title=Communal violence|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/uttar-pradesh-tops-home-ministry-list-on-communal-violence-114080601639_1.html |accessdate=25 अगस्त 2014 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |agency=कोटक महिंद्रा बैंक |publisher=आनंद प्रकाशन |date=6 अगस्त 2014}}</ref> 1992 में अजोध्या में बाबरी महजिद के ध्वस्त करे के घटना के बाद राज्य में आ भारत भर में हिंसा भइल।<ref name="communal violence">{{cite news|last=communal violence|first=in uttar pradesh|title=Communal conflicts in state|url=http://www.tehelka.com/what-led-to-the-muzaffarnagar-communal-riots/|accessdate=12 January 2014|newspaper=Tehalka|archive-date=12 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112232933/http://www.tehelka.com/what-led-to-the-muzaffarnagar-communal-riots/|url-status=dead}}</ref> साल 2000 एकर उत्तरी पहाड़ी भाग के बिलगा के अलग राज्य [[उत्तराखंड]] बनावल गइल।<ref name=separation>{{cite book |author1=J. C. Aggarwal |author2=S. P. Agrawal |date=1995 |title=Uttarakhand: Past, Present, and Future |url=https://books.google.com/books?id=alRh51xE_v0C&pg=PA391 |publisher=Concept Publishing Company of India |page=391 |isbn=978-81-7022-572-0}}</ref>
== भूगोल ==
<!-- {{Main article|उत्तर प्रदेश के भूगोल}} -->
[[File:Indo-Gangetic Plain.jpg|thumb|alt="photograph"|गंगा के मैदान के हिस्सा]]
उत्तर प्रदेश के कुल रकबा 2,43,290 बर्ग किलोमीटर बा, आ एह मायने में ई भारत के चउथा सभसे बड़हन राज्य बा। ई भारत के उत्तरी भाग में स्थित बा आ एकर अंतरराष्ट्रीय चौहद्दी नेपाल के साथ बा। एह राज्य के उत्तर में हिमालय परबत शुरू हो जाला,<ref name=land>{{cite web|title=Most critical factors|url=http://upenvis.nic.in/Database/Land_830.aspx|publisher=Uttar Pradesh climate department|accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref> बाकी प्रदेश के ज्यादातर इलाका मैदानी बा आ ई मैदान हिमालय के पहाड़ी इलाका के तुलना में एकदम्मे अलग चीज बाड़ें।<ref name=Geography>{{cite web|title=Uttar Pradesh Geography|url=http://www.uponline.in/About/Profile/Geography/index.html|publisher=Uttar Pradesh State Profile|accessdate=22 July 2012|archive-date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723070728/http://www.uponline.in/About/Profile/geography/index.html|url-status=dead}}</ref> मैदानी इलाका के भी कई भाग में बाँटल जाला: ऊपरी गंगा मैदान, गंगा-जमुना दुआबा, घाघरा मैदान, आ तराई के मैदान।<ref name=Terai>{{cite web|title=The larger Gangetic Plain|url=http://www.gecafs.org/publications/Publications/IGP_Paper.pdf|publisher=Gecafs|accessdate=22 July 2012|archive-date=26 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226202743/http://www.gecafs.org/publications/Publications/IGP_Paper.pdf|url-status=dead}}</ref> प्रदेश के दक्खिनी इलाका में [[बिंध्य परबत श्रेणी|बिंध्य परबत]] के पठारी हिस्सा बा।<ref name=autogenerated8>{{cite web|title=Gangetic Plains and Vindhya Hills and plateau. |url=http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/profile.html/2 |publisher=[[Zee news]] |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406104938/http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/profile.html/2 |archivedate=6 April 2012 }}</ref> ई दक्खिनी हिस्सा में मुख्य रूप से कड़ेर चट्टानी इलाका, पहाड़ी आ पठार आ मैदानी घाटी पावल जालीं। मैदान के उत्तरी हिस्सा में भाबर आ तराई के इलाका पावल जाला, तराई में दलदली जमीन, जंगल आ लमहर हाथी घास पावल जाले।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> भाबर के इलाका में नदी सभ के पानी काफी हद तक जमीन के नीचे (अंडरग्राउंड) बहे ला आ तराई के समानांतर ई पातर पट्टी के रूप में बा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> मुख्य मैदानी इलाका के तीन हिस्सा में बाँटल जाला: पूरबी उत्तर प्रदेश, जेह में 14 गो जिला सामिल बाने, अक्सर सूखा या बाढ़ के स्थिति पैदा हो जाले, बहुत घन आबादी होखे के कारण प्रति बेकती जमीन के रकबा कम बा आ बिपन्नता के इलाका मानल जाला; बिचला उत्तर प्रदेश आ पच्छिमी उत्तर प्रदेश के स्थिति कुछ बेहतर बा आ नहर इत्यादी के बिकास के कारण सिंचनी के सुबिधान बा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> उत्तर प्रदेश के कई इलाका सभ में जलजमाव (वाटरलॉगिंग) या फिर ऊसर जमीन के टुकड़ा भी पावल जालें।<ref name="BhargavaBhatt2005">{{cite book|author1=Gopal K. Bhargava|author2=Shankarlal C. Bhatt|title=Land and people of Indian states and union territories. 28. Uttar Pradesh|url=https://books.google.com/books?id=FCG5hGZ-hJsC&pg=PA31|accessdate=5 अक्टूबर 2012|year=2005|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-384-5|pages=31–33}}</ref> एकरे अलावा, राज्य के बहुत सारा हिस्सा सूखा वाला इलाका भी बा। राज्य में कुल 32 गो गिनावे लायक छोट-बड़ नदी बाड़ी जिनहन में गंगा, यमुना, सरजू, बेतवा वगैरह के हिंदू धरम में भी महत्व बाटे।<ref name=rivers>{{cite news|title=Rivers of Uttar Pradesh|url=http://economictimes.indiatimes.com/topiclist/Rivers-of-Uttar-Pradesh|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=22 July 2012}}</ref>
उत्तर परदेश में गहन खेती होला।<ref name=glossary>{{cite web|title=The Glossary of Meteorology |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface2 |publisher=Allen Press Inc. |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005143046/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface2 |archivedate=5 अक्टूबर 2012 }}</ref> मैदानी हिस्सा के निचला इलाका सभ में बहुत उपजाऊँ जमीन बा। कुछ पहाड़ी ढाल सभ पर भी गहन खेती होले हालाँकि ई सिंचनी के सुबिधा पर निर्भर होला।<ref name=Irrigation>{{cite web|title=Potential Creation and Utilisation|url=http://irrigation.up.nic.in/aboutus_irrigation_potential.htm|publisher=Irrigation department U.P|accessdate=22 July 2012|archive-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213084300/http://irrigation.up.nic.in/aboutus_irrigation_potential.htm|url-status=dead}}</ref> शिवालिक के पहाड़ी ढाल, जे एह प्रदेश के सभसे उत्तरी हिस्सा में बाने, के बाद तुरंते नीचे दक्खिन के ओर "भाबर" के इलाका हवे जहाँ हिमालयी नदी सभ द्वारा ले आइल बोल्डर आ मोट बालू के बनल जमीन हवे।<ref name=Preface>{{cite web|title=Purports to define every important meteorological term likely to be found in the literature today. |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface1 |publisher=Allen Press,Inc. |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712214139/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/preface1 |archivedate=12 July 2012 }}</ref> तराई आ भाबर के एह पातर पट्टी में इतिहासी रूप से घन [[बन]] रहल हवें, अभिन ले भी कुछ इलाका में बन मिले लें।<ref name="Singh1998">{{cite book|author=Vir Singh|title=Mountain Ecosystems: A Scenario of Unsustainability|url=https://books.google.com/books?id=SX7ML4-0oGQC&pg=PA102|accessdate=27 July 2012|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-7387-081-1|pages=102–264}}</ref>
===जलवायु===
<!-- {{main article|उत्तर प्रदेश के जलवायु}} -->
[[File:Monsoon clouds Lucknow.JPG|thumb|alt=refer to adjacent text|लखनऊ शहर के ऊपर मानसून के बादर।]]
उत्तर प्रदेश में [[नम उपोष्णकटिबंधी जलवायु]] होले आ साल में चार गो [[सीजन]] होला।<ref name="Board2008" /> दिसंबर से फरवरी के बीच जाड़ा, आ मार्च से मई ले गरमी के सीजन होला। एकरे बाद [[मानसून]] के सीजन आवे ला जून से सितंबर ले रहे ला।<ref name=Climate>{{cite web|title=Climate change impacts|url=http://upenvis.nic.in/Database/Climate_861.aspx|publisher=Uttar Pradesh climate department|accessdate=22 July 2012}}</ref> गर्मी के सीजन बहुत ढेर अतिमान वाला होला जब अधिकतम तापमान 48 °C से ऊपर ले चहुँप जाला।<ref name=climate009>{{cite web|title=Climate|url=http://www.webindia123.com/uttar/index.htm|publisher=Uttar Prades:Land. Suni System (P) Ltd.|accessdate=5 अगस्त 2012}}</ref> गंगा के मैदान में जलवायु उप-आर्द्र से ले के अर्द्ध-शुष्क के बीच पावल जाले।<ref name=Climate/> राज्य के औसत सालाना बरखा 650 मिमी होले जबकि उत्तरी-पूरबी कोने के जिला सभ में ई 1000 मिमी होले,<ref name=rainfall>{{cite web|last=Government of Uttar Pradesh, Lucknow|first=Irrigation Department Uttar Pradesh|title=Average rainfall pattern of Uttar Pradesh|url=http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3ifUEcnYzdTEwMLVy8TA89gU38XT-8AIwM3A_2CbEdFAHA_W1g!|publisher=Irrigation Department Uttar Pradesh|accessdate=22 July 2012|archive-date=24 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824174636/http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3ifUEcnYzdTEwMLVy8TA89gU38XT-8AIwM3A_2CbEdFAHA_W1g!|url-status=dead}}</ref> क्रम से पच्छिम के ओर बरखा के मात्रा में कमी आवत जाले। इहाँ ज्यादातर बरखा मानसून के बंगाल के खाड़ी वाली शाखा से होला। जाड़ा के सीजन में भी कुछ बरखा होले जे पच्छिमी डिस्टर्बेंस के कारण होले आ चक्रवाती प्रकार के होले।<ref name="Board2008">{{cite book|author=Upkar Prakashan - Editorial Board|title=Uttar Pradesh General Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=_ce8FpJzR-4C&pg=PA26|accessdate=9 मार्च 2011|year=2008|publisher=Upkar Prakashan|isbn=978-81-7482-408-0|pages=26–}}</ref><ref name=WesDist>{{cite news|last=Sethi|first=Nitin|title=Met dept blames it on 'western disturbance'|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-13/india/27887812_1_met-dept-disturbance-rains|accessdate=9 मार्च 2011|newspaper=दि टाइम्स ऑफ इंडिया|date=13 February 2007|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811031649/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-13/india/27887812_1_met-dept-disturbance-rains|url-status=dead}}</ref>
{{Weather box
|location = उत्तर प्रदेश
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 29.9
|Feb high C = 31.9
|Mar high C = 35.4
|Apr high C = 37.7
|May high C = 36.9
|Jun high C = 31.7
|Jul high C = 28.4
|Aug high C = 27.4
|Sep high C = 29.4
|Oct high C = 31.4
|Nov high C = 30.1
|Dec high C = 28.9
|year high C =
|Jan low C = 11.0
|Feb low C = 12.1
|Mar low C = 15.8
|Apr low C = 19.9
|May low C = 22.4
|Jun low C = 22.9
|Jul low C = 22.2
|Aug low C = 21.6
|Sep low C = 20.8
|Oct low C = 18.5
|Nov low C = 14.4
|Dec low C = 11.5
|year low C =
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 0
|Feb precipitation mm = 3
|Mar precipitation mm = 2
|Apr precipitation mm = 11
|May precipitation mm = 40
|Jun precipitation mm = 138
|Jul precipitation mm = 163
|Aug precipitation mm = 129
|Sep precipitation mm = 155
|Oct precipitation mm = 68
|Nov precipitation mm = 28
|Dec precipitation mm = 4
|year precipitation mm =
|Jan precipitation days = 0.1
|Feb precipitation days = 0.3
|Mar precipitation days = 0.3
|Apr precipitation days = 1.1
|May precipitation days = 3.3
|Jun precipitation days = 10.9
|Jul precipitation days = 17.0
|Aug precipitation days = 16.2
|Sep precipitation days = 10.9
|Oct precipitation days = 5.0
|Nov precipitation days = 2.4
|Dec precipitation days = 0.3
|Jan sun = 291.4
|Feb sun = 282.8
|Mar sun = 300.7
|Apr sun = 303.0
|May sun = 316.2
|Jun sun = 186.0
|Jul sun = 120.9
|Aug sun = 111.6
|Sep sun = 177.0
|Oct sun = 248.44
|Nov sun = 270.0
|Dec sun = 288.3
|year sun =
|source 1 =<ref>{{cite web|url=http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=42369 |title=Local Weather Report |publisher=Local Weather Report and Forecast Department |date=21 May 2012 |accessdate=18 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120501134209/http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=42369 |archivedate=1 May 2012 }}</ref>||date=जून 2012
}}
<!-- [[File:Anandabodhi.jpg|thumb|alt=refer to adjacent text|Anandabodhi tree in Jetavana Monastery, [[Sravasti]]]]
[[File:Tropaeolum majus.jpg|thumb|right|alt=Tropaeolum majus|A hybrid nasturtium (''[[Tropaeolum majus]]'') showing nectar spur, found mainly in [[Hardoi district]]]]
-->
<center>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
| colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"|उत्तर प्रदेश के बिबिध शहर सभ के औसत ऊपरी आ निचला तापमान
|- style="background:#e5afaa; color:#000"
| '''शहर'''
| '''जन'''
| '''फर'''
| '''मार्च'''
| '''अप्रै'''
| '''मई'''
| '''जून'''
| '''जुल'''
| '''अग'''
| '''सित'''
| '''अक्टू'''
| '''नवं'''
| '''दिसं'''
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
|[[लखनऊ]]<ref name=lucknowweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Lucknow |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/lucknow.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208074134/http://www.imd.gov.in/section/climate/lucknow.htm |archivedate= 8 February 2013 |df= }}</ref>
| 73/44
| 79/49
| 90/58
| 101/69
| 105/76
| 102/81
| 92/79
| 90/78
| 92/76
| 91/66
| 79/53
| 75/45
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[कानपुर]]<ref name=kanpurweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Kanpur |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/kannur2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202134824/http://www.imd.gov.in/section/climate/kannur2.htm |archivedate=2 February 2014 }}</ref>
| 91/71
| 92/72
| 92/75
| 93/78
| 92/78
| 85/74
| 84/73
| 84/72
| 88/78
| 88/74
| 89/74
| 90/71
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[गाजियाबाद]]<ref name=ghazForecast>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Ghaziabad |url=http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/INXX0051 |publisher=India Meteorological Department |accessdate=24 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113174957/http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/INXX0051 |archivedate=13 November 2013 }}</ref>
| 70/45
| 73/50
| 84/59
| 97/70
| 102/79
| 100/82
| 93/81
| 91/79
| 93/75
| 91/66
| 82/55
| 73/46
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[इलाहाबाद]]<ref name=AllahabadForecast>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Allahabaad |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/allahabad2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=24 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031015105/http://www.imd.gov.in/section/climate/allahabad2.htm |archivedate=31 अक्टूबर 2012 }}</ref>
| 74/47
| 81/52
| 92/62
| 103/73
| 108/80
| 104/83
| 93/79
| 91/78
| 92/77
| 92/69
| 86/57
| 77/49
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[आगरा]]<ref name=agraweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Agra |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/agra2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202135110/http://www.imd.gov.in/section/climate/agra2.htm |archivedate=2 February 2014 }}</ref>
| 72/45
| 75/51
| 90/60
| 101/72
| 107/80
| 105/84
| 95/79
| 91/78
| 93/76
| 93/67
| 85/55
| 75/47
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[बनारस]]<ref name=varaweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Varanasi |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/varanasi2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709160100/http://www.imd.gov.in/section/climate/varanasi2.htm |archivedate=9 July 2012 }}</ref>
| 74/47
| 80/52
| 92/61
| 102/72
| 106/80
| 102/83
| 92/79
| 91/794
| 91/77
| 90/69
| 85/57
| 76/49
|- style="background:#f8f3ca; color:#000"
| [[गोरखपुर]]<ref name=gorweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Gorakhpur |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/gorakhpur2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109193600/http://www.imd.gov.in/section/climate/gorakhpur2.htm |archivedate=9 January 2010 }}</ref>
| 74/49
| 80/53
| 91/72
| 103/77
| 99/79
| 92/78
| 91/78
| 91/76
| 91/70
| 85/59
| 76/51
| 76/49
|- style="background:#c5dfe1; color:#000"
| [[बरेली]]<ref name=bareiweather>{{cite web|title=Weather Report & Forecast for Bareilly |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/bareilly2.htm |publisher=India Meteorological Department |accessdate=5 अक्टूबर 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603055234/http://www.imd.gov.in/section/climate/bareilly2.htm |archivedate=3 जून 2012 }}</ref>
| 71/47
| 77/57
| 88/60
| 99/70
| 105/77
| 102/81
| 93/79
| 91/78
| 92/76
| 90/67
| 83/56
| 74/48
|}</center>
==बनस्पति आ जियाजंतु==
{| class="toccolours" style="margin:1em; float:right; width:25%;"
|+ '''उत्तर प्रदेश के राजकीय चीन्हा'''<ref>{{cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animal, Bird, Tree and Flower |website=Panna Tiger Reserve |accessdate=29 अगस्त 2014 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="dance">{{cite web |title=Music & Dance |url=http://uptourism.gov.in/pages/top/experience/top-experience-music-and-dance |website=uptourism.gov.in |publisher=''Uttar Pradesh Tourism'' |accessdate=3 मार्च 2017 |archive-date=2017-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170123210405/http://www.uptourism.gov.in/pages/top/experience/top-experience-music-and-dance |url-status=dead }}</ref>
|-
| '''राजकीय पशु'''
| बारहसिंगा || [[File:The barasingha.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय पक्षी'''
| [[सारस]] || [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय वृक्ष'''
| अशोक || [[File:Ashoka (Polyalthia longifolia) flowers W IMG 7050.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय फूल'''
| पलाश || [[File:STS 001 Butea monosperma.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय नाच'''
| कत्थक || [[File:Kathak 3511900193 986f6440f6 b retouched.jpg|50px]]
|-
| '''राजकीय खेल'''
| हाकी || [[File:Field hockey.jpg|50px]]
|}
{{Multiple image
| align = left
| direction = vertical
| header =
| header_align = left/right/center
| header_background =
| footer =
| footer_align = left/right/center
| footer_background =
| width = 220
| image1 = Ganges calling.jpg|thumb
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[तराई]] के इलाका
| image2 = Gavialis gangeticus, ZOO Praha 045.jpg|thumb
| width2 =
| alt2 =
| caption2 =[[घड़ियाल]] (''Gavialis gangeticus'') [[गंगा नदी]] में पावल जाला
}}
राज्य में प्राकृतिक संसाधन पर्याप्त रूप से मौजूद बा।<ref name=Flora>{{cite web|title=Uttar Pradesh Forest Corporation |url=http://www.upforestcorporation.in/Default.aspx |publisher=Forest department uttar pradesh |accessdate=23 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120145111/http://www.upforestcorporation.in/Default.aspx |archivedate=20 January 2013 |df= }}</ref> साल 2011 में राज्य में कुल दर्ज कइल गइल बन क्षेत्र {{convert|16583|km2|sqmi|abbr=on}} रहे जे राज्य के कुल भूगोली रकबा के 6.88% इलाका पर बिस्तार लिहले रहल।<ref name="fsiwbforest">{{cite web|url=http://www.fsi.org.in/cover_2011/uttarapradesh.pdf|format=PDF|title=Forest and tree resources in states and union territories: Uttar Pradesh|work=India state of forest report 2009|publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment & Forests, Government of India|accessdate=4 मार्च 2012|archive-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107201030/http://www.fsi.org.in/cover_2011/uttarapradesh.pdf|url-status=dead}}</ref> तेजी से बनकटाई आ जानवरन के शिकार के बावजूद अभिन ले राज्य में बनस्पति आ जियाजंतु के मामिला में भरपूर बिबिधता देखे के मिले ला। कई प्रकार के फेड़न के प्रजाति, बिबिध छोट-बड़ मैमल, रेप्टाइल आ कीड़ा-मकोड़ा के प्रजाति ऊपरी समशीतोष्ण जंगली इलाका में पावल जालीं। कई प्रकार के पौधा जंगली रूप से पावल जालें जे जड़ी-बूटी के तौर पर इस्तेमाल होलें<ref>{{cite web|url=http://bsienvis.nic.in/medi.htm#Balanites |title=Aegyptica |publisher=Bsienvis.nic.in |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506192204/http://bsienvis.nic.in/medi.htm |archivedate=6 May 2009 }}</ref> आ एह तरह के दवा-बीरो वाला पौधा सभ के ब्यापारिक रूप से भी उपजावल जाला। तराई-दुआर इलाका में चारा के रूप में इस्तेमाल होखे वाली घास भी मिले ले आ कागज उद्योग में इस्तेमाल होखे वाली घास भी। नम-पतझड़ वाला फेड़ सभ गंगा के मैदान में नदी के किनारे वाला इलाका में पावल जालें। ई मैदान बिबिध प्रकार के कीरा-बिच्छी आ अन्य रेंगे वाला जंतु सभ के आवास भी हवे। गंगा आ अन्य नद्दी सभ में बिबिध प्रजाति के मछरी आ खेखड़ा, झींगा, डोंका वगैरह भी मिले लें। बिंध्य इलाका आ पठारी भाग में बब्बुर आ औरी अइसने सूखा इलाका के फेड़ मिले लें। चिंकारा पुराना समय में बहुत पावल जाय आ नीलगाय अभिन भी बहुत संख्या में मिले लीं।<ref name=animals>{{cite web|title=Bird Sanctuary |url=http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/wild_life.htm |publisher=U.P tourism |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120704191031/http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/wild_life.htm |archivedate=4 July 2012 }}</ref><ref name=Predominant>{{cite web|title=Sanctuary Park in U.P |url=http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/places_of_interest.htm#Suhelva |publisher=U.P tourism |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718025605/http://www.up-tourism.com/destination/wild_life/places_of_interest.htm |archivedate=18 July 2012 }}</ref>
पूरा मैदानी इलाका में उष्णकटिबंधीय पतझड़ वाली बनस्पति मिले ले आ जमीन ले भरपूर घाम के पहुँच के चलते घास आ झाड़ीदार पौधा भी खूब पावल जालें।<ref name="Vegetation and Flora">{{cite web|title=Few patches of natural forest|url=http://upgov.nic.in/upwealth.aspx|publisher=State government of Uttar Pradesh|accessdate=22 July 2012|archive-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520140217/http://upgov.nic.in/upwealth.aspx|url-status=dead}}</ref> खेती बदे, प्राचीन समय में मैदानी इलाका के जंगल सभ के साफ़ कइल गइल आ अब कहीं-कहीं कुछ टुकड़ा बचल बाने जहाँ प्राकृतिक जंगल होखे। दक्खिनी हिस्सा में पठारी भाग में अइसन कुछ इलाका बचल बाने जहाँ कांटेदार पौधा आ सूखा इलाका वाली झाडी के इलाका पथरीला जमीन होखे के कारण साफ़ नइखे कइल गइल।<ref name="Thorny Forest">{{cite web|last=The Forests and biodiversity|first=in UP are important in many ways|title=Miscellaneous Statistics|url=http://upenvis.nic.in/Database/Forest_838.aspx|publisher= Ministry of Environment and Forests|accessdate=22 July 2012}}</ref> अइसन जंगल कम बरखा वाला क्षेत्र (50–70 सेमी), आ औसत तापमान 25-27 °C आ कम नमी वाला क्षेत्र में बाने।
उत्तर प्रदेश में चिरई सभ के बिबिध प्रजाति मिले लीं।<ref name=Avifauna>{{cite web|title=Conservation of the Avifauna|url=http://ww.orientalbirdclub.org/publications/forktail/14pdfs/Javed-Dudwa.pdf|publisher=[[Dudhwa National Park]]|accessdate=20 July 2012}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रमुख प्रजाति में [[घरेलू गौरइया]], मैना, गंगा मैना, पंडुक, कबूतर, मोर, सुग्गा, कोयल, बुलबुल, चोंचा, मछरेंगा, कठफोड़वे, आ अउरी कई चिरई गिनावल जा सके लीं। राज्य में बखीरा, चंबल, चंद्रप्रभा, हस्तिनापुर, कैमूर आ सुरहा ताल नियर कई गो पक्षी-बिहार स्थापित कइल गइल बाने।<ref name="sanctuaries">{{cite web|title=Major wildlife sanctuaries and reserves of Uttar Pradesh|url=https://sites.google.com/site/viveklpm/wild-and-zoo-animal-care-and-management/major-wildlife-sanctuaries-and-reserves-in-india/major-wildlife-sanctuaries-and-reserves-of-uttar-pradesh|publisher=''sites.google.com''|accessdate=4 February 2017}}</ref><ref name="Bakhira">{{cite web |title= Bakhira Bird Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/StaticPages/bakhirabird_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''UP Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204170352/http://upforest.gov.in/StaticPages/bakhirabird_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref name="Chambal Gharial">{{cite web|title=National Chambal Gharial Wildlife Sanctuary|url=http://nationalchambalsanctuary.in/|publisher=''National Chambal Sanctuary''|accessdate=4 February 2017|archive-date=1 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101110955/http://www.nationalchambalsanctuary.in/|url-status=dead}}</ref><ref name="Chandra Prabha">{{cite web |title=Chandra Prabha Wildlife Sanctuary And Picnic Spots |url=http://www.uptourism.gov.in/pages/top/explore/top-explore-chandra-prabha |website=uptourism.gov.in |publisher=''Uttar Pradesh Tourism'' |accessdate=4 February 2017 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170953/http://www.uptourism.gov.in/pages/top/explore/top-explore-chandra-prabha |url-status=dead }}</ref><ref name="Hastinapur Wild Life">{{cite web |title= Hastinapur Wild Life Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/STATICpages/hastinapurwild_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''P Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204170724/http://upforest.gov.in/STATICpages/hastinapurwild_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref name="Kaimoor Wild Life">{{cite web |title= Kaimoor Wild Life Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/StaticPages/kaimoorwildlife_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''Forest and Wildlife Department Uttar Pradesh'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204171033/http://upforest.gov.in/StaticPages/kaimoorwildlife_Home.aspx |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Inside Okhla Bird Sanctuary |url= http://upforest.gov.in/STATICpages/okhlabird_Home.aspx |website= upforest.gov.in |publisher= ''UP Forest and Wildlife Department'' |accessdate= 4 February 2017 |archive-date= 4 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170204171135/http://upforest.gov.in/STATICpages/okhlabird_Home.aspx |url-status= dead }}</ref>
रेप्टाइल, यानी रेंगे वाला जीव में बिस्तुइया, गिरगिट, गोह, कोबरा (गहुअन), करइत, धामिन, घड़ियाल वगैरह पावल जाला। महसीर, टेंगना आ ट्राउट मछरी पावल जालीं। कई जियाजंतु सभ जे पहिले इहाँ पावल जायँ अब बिलुप्त भी हो चुकल बाने आ कई खतरा में भी बाने।<ref name="S.k.agarwal">{{cite book|author=S. K. Agarwal|title=Environment Biotechnology|url=https://books.google.com/books?id=0UeDTX6HEK8C&pg=PA61|accessdate=25 July 2012|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-313-0294-1|page=61}}</ref> सरकार के कोसिस के बावजूद कई तरह के जानवरन के शिकार से भी खतरा बा।<ref name=fauna>{{cite web|title=Processing of manuscripts of Fauna |url=http://zsi.gov.in/right_menu/Annual%20Meeting/Annual%20Meeting%202011-12/HQ/Fauna.pdf |publisher=Indian Government |accessdate=22 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505093620/http://zsi.gov.in/right_menu/Annual%20Meeting/Annual%20Meeting%202011-12/HQ/Fauna.pdf |archivedate=5 May 2013 }}</ref>
=={{anchor|Constituent regions}}{{anchor|Regions and cities}}प्रशासनिक बिभाजन आ शहर==
[[File:Uttar Pradesh administrative divisions.svg|right|thumb|200px|alt="Administrative Divisions"|[[उत्तर प्रदेश के मंडल सभ]]]]
{{Main article|उत्तर प्रदेश के मंडल सभ|उत्तर प्रदेश के जिला सभ के लिस्ट}}
उत्तर प्रदेश के प्रशासनिक रूप से कुल 75 गो जिला में बाँटल गइल बा आ ई जिला 18 गो मंडल में ब्यवस्थित बाने।<ref name=divisions>{{cite web|title=State division of Uttar Pradesh |url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |publisher=Government of India |accessdate=22 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archivedate=10 मई 2012 }}</ref> हर जिला के प्रशासन जिलाधिकारी के हाथ में होला जे एगो आईएएस अधिकारी होलें। मंडल यानि कमिशनरी के मुखिया कमिश्नर (मंडलायुक्त) होलें।
हर एक जिला के कई गो तहसील में बाँटल गइल बा। तहसील के प्रशासन के काम डिप्टी कलक्टर (एसडीएम) के जिम्मे होला आ ऊ लोग जिलाधिकारी (डीएम) के रिपोट करे ला। तहसील के नीचे ब्लॉक होलें, हालाँकि ई प्रशासनिक स्तर न हवें बलुक पंचायती राज आ बिकास के कामकाज खातिर बनावल इकाई हऽ। ब्लाक यानि बिकासखंड स्तर पर बीडीओ राज्य के अधिकारी आ ब्लाक प्रमुख जनता के प्रतिनिधि होलें। हर ब्लाक के ग्रामपंचायत में बाँटल गइल बा, एकर मुखिया जनता द्वारा चुनल प्रतिनिधि - ग्राम परधान होलें। एक ठो ग्राम पंचायत में कई गो गाँव सामिल हो सके लें।<ref name=blocks>{{cite web|title=Directory of district, sub division, panchayat samiti/ block and gram panchayats in Uttar Pradesh|url=http://panchayatiraj.up.nic.in/Acts%20And%20Rules%20Pdfs/Panchayat%20Raj%20Act_1947_ch6.57-70.pdf|work=Panchayati Raj Department|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref> ब्लाक में शहरी इलाका भी हो सके लें, जइसे छोट जनगणना कस्बा (''सेंसस टाउन'')<ref name=panchayat>{{cite web|title=Administration of block|url=http://panchayatiraj.up.nic.in/Acts%20And%20Rules%20Pdfs/Panchayat%20Raj%20Act_1947_ch4.38-50.pdf|work=Panchayati Raj Department|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref> जबकि बड़हन नगर सभ में अलग से नगर पंचायत के गठन होला।
उत्तर प्रदेश में सभसे बड़हन प्रशासनिक बिभाग, 18 गो मंडल सभ के लिस्ट नीचे दिहल बा:
{| style="margin-left:30px"
{{col-begin}}
{{col-break|width=57%}}
{{ordered list|start=1
|[[सहारनपुर मंडल|सहारनपुर]]
|[[मुरादाबाद मंडल|मुरादाबाद]]
|[[बरेली मंडल|बरेली]]
|[[लखनऊ मंडल|लखनऊ]]
|[[देवीपाटन मंडल|देवीपाटन]]
|[[बस्ती मंडल|बस्ती]]
|[[गोरखपुर मंडल|गोरखपुर]]
|[[मेरठ मंडल|मेरठ]]
|[[अलीगढ़ मंडल|अलीगढ़]]
}}
{{col-break}}
{{ordered list|start=10
|[[आगरा मंडल|आगरा]]
|[[कानपुर मंडल|कानपुर]]
|[[फैजाबाद मंडल|फैजाबाद]]
|[[आजमगढ़ मंडल|आजमगढ़]]
|[[झाँसी मंडल|झाँसी]]
|[[चित्रकूट मंडल|चित्रकूट]]
|[[इलाहाबाद मंडल|इलाहाबाद]]
|[[वाराणसी मंडल|वाराणसी]]
|[[मिर्जापुर मंडल|मिर्जापुर]]|
}}
{{Col-end}}
|}
नीचे उत्तर प्रदेश के सभसे ढेर जनसंख्या वाला छह गो जिला आ भारत के जिला सभ में इनहन के रैंक दिहल गइल बा:<ref name=districts1>{{cite web|title=Indian Districts by population|url=http://www.census2011.co.in/district.php|work=2011 Census of India|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref>
{| class="sortable wikitable"
|- style="background:#ccc; text-align:center;"
! रैंक (भारत में) !! जिला !! जनसंख्या !! बढ़ती दर (%) !! लिंगानुपात (औरत, प्रति 1000 पुरुष पर) !! साक्षरता (%)
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 13 || [[इलाहाबाद जिला|इलाहाबाद]] || 5,954,391 || 20.63 || 901 || 72.32
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 26 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]] || 4,772,006 || 25.22 || 906 || 56.77
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 27 || [[गाजियाबाद जिला|गाजियाबाद]] || 4,681,645 || 42.27 || 881 || 78.07
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 30 || [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]] || 4,613,913 || 17.11 || 1019 || 70.93
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 31 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]] || 4,589,838 || 25.82 || 917 || 77.29
|- style="vertical-align: middle; text-align: center;"
| 32 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] || 4,581,268 || 9.92 || 862 || 79.65
|}
{| class="infobox" style="text-align:center; width:; margin-right:8px; font-size:90%"
! colspan=1 |
! colspan="6" style="padding:0.6em 0; line-height:1.1em;" | [[जनसंख्या अनुसार उत्तर प्रदेश के शहरन के लिस्ट|उत्तर प्रदेश के दसलाखी शहर]] (2011 के जनगणना)
! colspan=1 |
|-
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | नाँव
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | जनसंख्या
! style="text-align:center;background:#f5f5f5;" |
! style="text-align:center;background:#f5f5f5;" |
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | नाँव
! style="text-align:left;background:#f5f5f5;" | जनसंख्या
! rowspan=11 |
<!-- Please do not change population numbers for individual metro areas. These numbers are all from the 2011 census and are all for CMA's (census metropolitan areas). Using different definitions of metro area or population estimates from different years or sources depending on the city provides a poor basis for comparison and ranking of the cities. You can find the census population data at http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.htmlLANG=Eng&T=201&S=3&O=D&RPP=150 -->
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[कानपुर]] || 2,920,067 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;"|[[लखनऊ]] || 2,901,474
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[गाजियाबाद]] || 2,358,525 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" |[[आगरा]] || 1,746,467
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[बनारस]] || 1,435,113 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[मेरठ]] || 1,424,908
|-
| style="text-align:left;background:#f0f0f0;" | [[इलाहाबाद]] || 1,216,719 || ||||style="text-align:left;background:#f0f0f0;" |[[बरेली]] || 979,933
|}
अन्य राज्य सभ के तुलना में, उत्तर प्रदेश में [[जनसंख्या अनुसार उत्तर प्रदेश के शहरन के लिस्ट|सभसे ढेर मेट्रो शहर]] बाने।<ref name="metropolitan cities">{{cite news|title=Development of 13 metropolitan cities in Uttar Pradesh|url=http://www.indianexpress.com/news/panels-to-draft-development-plans-for-13-cities/674326/|accessdate=13 जुलाई 2012|newspaper=The Indian Express|date=30 अगस्त 2010}}</ref><ref name="Metro cities">{{cite web|title=The area and density of metropolitan cities |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF |publisher=The Ministry of Urban Development |accessdate=22 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015142027/http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF |archivedate=15 अक्टूबर 2012 |df= }}</ref> राज्य के कुल वास्तविक शहरी जनसंख्या 44.4 मिलियन रहल, ई भारत के कुल शहरी जनसंख्या के 11.8% बा आ एह तरीका से अन्य राज्यन के तुलना में उत्तर प्रदेश दूसरा स्थान पर बा।<ref name="Population info">{{cite web|title=Provisional population totals, Census of India 2011 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Rural_Urban_2011.pdf |publisher=Census of India 2011 |format=PDF |page=19 |accessdate=14 मार्च 2012}}</ref> जनगणना 2011 के अनुसार, कुल 15 गो शहरी संकुल अइसन रहलें जिनहन के जनसंख्या 5,00,000 से ढेर रहल।<ref name=Datasheet>{{cite web|title=Provisional population totals paper 1 of 2011 : Uttar Pradesh|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.html|publisher=Census of India 2011|accessdate=23 July 2012 }}</ref> कुल 14 गो नगर निगम रहलें, आ नोएडा अलग से एगो बिधिक संस्था द्वारा प्रशासित कइल जाला।<ref name="GENERAL AMENDMENT">{{cite web |title=The Uttar Pradesh municipal corporation |url=http://sec.up.nic.in/acts_rules/MUNICIPAL%20CORPORATION_1959_eng/Municipal_Corp_Act_1959_chap1.pdf |publisher=Municipal corporation of Uttar Pradesh |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324141206/http://sec.up.nic.in/acts_rules/MUNICIPAL%20CORPORATION_1959_eng/Municipal_Corp_Act_1959_chap1.pdf |archivedate=24 मार्च 2012 |accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref>
साल 2011 में, मायावती के मुख्यमंत्री काल में कैबिनेट मंत्री लोग ई निश्चय कइल कि उत्तर प्रदेश के चार गो राज्यन में बाँट दिहल जाय - पूर्वांचल, बुंदेलखंड, अवध प्रदेश आ पच्छिम प्रदेश। इनहन में क्रम से अठाईस, सात, तेईस, आ सत्रह गो जिला शामिल कइल जाए वाला रहलें। 2012 के चुनाव में जीत पावे वाली समाजवादी पार्टी के अखिलेश सरकार एह प्रस्ताव के नकार दिहलस।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/article2631472.ece | title=Maya splits U.P. poll scene wide open | publisher=[[दि हिंदू]] | date=16 नवंबर 2011 | accessdate=15 जून 2013 | author=Khan, Atiq |location=Lucknow}}</ref>
==जनसांख्यिकी==
{{main article|उत्तर प्रदेश के जनसांख्यिकी}}
{{IndiaCensusPop
| title= जनसंख्या बढ़ती
| 1951= 60274000
| 1961= 70144000
| 1971= 83849000
| 1981= 105137000
| 1991= 132062000
| 2001= 166198000
| 2011= 199581477
| estimate=
| estyear=
| estref=
| footnote=स्रोत:भारत के जनगणना
}}
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = उत्तर प्रदेश में धर्म (2011)<ref name=census2011>{{cite web
|publisher= Office of the Registrar General and Census Commissioner, India | url=http://www.census2011.co.in/data/religion/state/9-uttar-pradesh.html | title=Uttar Pradesh Religion Census 2011 |accessdate=2011-12-04}}</ref>
|label1 = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
|color1 = Orange
|value1 = 79.73
|label2 = [[इस्लाम]]
|color2 = Green
|value2 = 19.26
|label3 = [[सिख धर्म|सिख]]
|color3 = DarkKhaki
|value3 = 0.32
|label4 = [[ईसाई धर्म|इसाई]]
|color4 = DodgerBlue
|value4 = 0.18
|label5 = [[जैन धर्म|जैन]]
|color5 = red
|value5 = 0.11
|label6 = अन्य धर्म
|color6 = Gray
|value6 = 0.51
}}
उत्तर प्रदेश बिसाल जनसंख्या आ तेज जनसंख्या बढ़ती दर वाला राज्य बा। 1991 से 2001 के बीच प्रदेश के जनसंख्या में 26% के बढ़ती भइल।<ref name=population>{{cite web|title=The density of population in U.P. |url=http://upenvis.nic.in/Database/Overview_847.aspx |publisher=Environment and Related Issues Department U.P|accessdate=23 जुलाई 2012}}</ref> ई भारत के सभसे ढेर जनसंख्या वाला राज्य हवे, जहाँ 1 मार्च 2011 के कुल 199,581,477 निवासी लोग रहल।<ref name=autogenerated7>{{cite web|title=Provisional population totals|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/UP/7-pop-12-22.pdf|publisher=Census of India 2011|accessdate=23 जुलाई 2012}}</ref> एह तरीका से भारत देस के कुल जनसंख्या में उत्तर प्रदेश के हिस्सा 16.16% रहल। भले उत्तर प्रदेश भारत के चउथा सभसे बड़हन रकबा वाला राज्य होखे, एतना बिसाल जनसंख्या के कारण इहाँ के जनघनत्व 828 ब्यक्ति प्रति वर्गकिलोमीटर बा आ ई देस के सभसे घन बसल राज्यन में से एक बा।
2011 में, उत्तर प्रदेश में मानव लिंगानुपात 908 रहल (यानी 1000 मरदाना पर 908 जनाना), जे पूरा देस के औसत लिंगानुपात 933 के तुलना में कम रहल।<ref name="GOI_2011">{{cite web|title=Statistics of Uttar Pradesh|url=http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|work=Census of India 2011|publisher=UP Government|date=1 मार्च 2011|accessdate=31 जुलाई 2012|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426235914/http://upgov.nic.in/upstateglance.aspx|url-status=dead}}</ref> 2001–2011 के बीच दशकीय बृद्धि दर (उत्तराखंड के सामिल क के) 20.09% रहल जे देस भर के औसत 17.64% से ढेर रहल।<ref name=Decennial>{{cite web|title=Decennil growth of population by census|url=http://www.cwc.nic.in/Water_Data_Pocket_Book_2006/t9.01final.pdf|work=Census of India (2011)|accessdate=5 अक्टूबर 2011|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410021912/http://www.cwc.nic.in/Water_Data_Pocket_Book_2006/t9.01final.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=decennialgrowth>{{cite web|title=Decennial growth rate and density for 2011 at a glance for Uttar Pradesh and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_up.html|work=Census of India(2011)|accessdate=5 अक्टूबर 2011}}</ref> उत्तर प्रदेश में गरीबी रेखा से नीचे जीवन बितावे वाला लोग के भी भारी जनसंख्या बाटे।<ref name=poverty/> योजना आयोग के रिलीज कइल अनुमान के मोताबिक राज्य में कुल 59 मिलियन (5.9 करोड़) लोग गरीबी रेखा से नीचे रहल जे पूरा भारत के अउरी कवनो भी राज्य के तुलना में ढेर रहल।<ref name=poverty>{{cite web |title=The state with large no. of peoples living below poverty line|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=49731 |work=Government of India|publisher=Press Information Bureau|accessdate=5 अक्टूबर 2012}}</ref><ref name=commission>{{cite web |url=http://planningcommission.nic.in/news/pre_pov2307.pdf |title=Press Note on Poverty Estimates, 2011-12 |website=योजना आयोग |publisher=भारत सरकार |accessdate=11 अगस्त 2014}}</ref>
2011 के जनगणना के अनुसार, भारत के सभसे ढेर जनसंख्या वाला उत्तर प्रदेश, कुल हिंदू आ मुसलमान जनसंख्या के मामिला में भी सभसे ऊपर रहल।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/497347/muslim-population-grew-faster-census.html|title=Muslim population grew faster: Census}}</ref> धरम के आधार पर, साल 2011 के जनसंख्या में 79.73% हिंदू, 19.26% मुसलमान, 0.32% सिख, 0.18% ईसाई, 0.11% जैन, 0.10% बौद्ध, आ 0.30% अन्य दूसर धरम माने वाला लोग रहल।<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW09C-01%20MDDS.XLS C1 - Population by religious community, Uttar Pradesh.] भारत के जनगणना, 2011. पहुँचतिथि 10 सितंबर 2011.</ref>
राज्य में 2011 के आँकड़ा अनुसार साक्षारता दर 67.7% रहल, जे राष्ट्रीय औसत 74% से कमे रहल।<ref name="Literacy rate">{{cite web|title=Uttar Pradesh Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND009_Uttar%20Pradesh.pdf|publisher=Census of India 2011|accessdate=16 अक्टूबर 2010}}</ref><ref name="literacy rates">{{cite web |title= A comparison of the literacy rates |url= http://censusmp.gov.in/censusmp/All-PDF/6Literacy21.12.pdf |publisher= censusmp.gov.in |accessdate= 16 अक्टूबर 2010 |archive-date= 2012-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120417110338/http://censusmp.gov.in/censusmp/All-PDF/6Literacy21.12.pdf |url-status= dead }}</ref> पुरुष साक्षारता 79% आ औरतन के साक्षरता दर 59% रहल। एकरे पहिले, 2001 के जनगणना में कुल साक्षरता दर 56.27%, पुरुष साक्षरता 67% आ औरतन के साक्षरता दर 43% दर्ज कइल गइल रहल।<ref name=Literacy>{{cite web |title=Literacy rate in Uttar Pradesh |url= http://www.census2011.co.in/census/state/uttar+pradesh.html |publisher= Census of India 2011 |accessdate= 16 अक्टूबर 2010}}</ref>
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]इहाँ के प्रमुख भाषा हवे आ आँकड़ा के मोताबिक (91.32%) लोग<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to जून 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |format=PDF |accessdate=4 दिसंबर 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate= 8 जुलाई 2016 |df= }}</ref> अपना के हिंदी भाषी बतावल। [[उर्दू]] दुसरही भाषा हवे जे राजकाज में इस्तेमाल होले।<ref name="2011lang"/> [[भोजपुरी]] अन्य प्रमुख भाषा बा जे पूर्वांचल में बिसाल जनसंख्या द्वारा बोलल जाले हालाँकि, भारत सरकार एकरा के हिंदी के बोली माने ले जवना कारण भोजपुरी आ हिंदी दूनो के वास्तविक बोले वाला लोग के संख्या के अंजाद लगावल कठिन बा।
==सरकार आ प्रशासन==
{{Main article|उत्तर प्रदेश सरकार}}
[[File:Vidhan Sabha (at day).jpg|thumb|alt=उत्तर प्रदेश के बिधान सभा के बिल्डिंग|उत्तर प्रदेश बिधानसभा, ई उत्तर प्रदेश के बिधायिका के निचला सदन हवे|453x453px]]
राज्य कसे शासन प्रातिनिधिक लोकतंत्र के संसदीय सिस्टम से चले ला। उत्तर प्रदेश भारत के सात गो अइसन राज्य सभ में से एक बा जहाँ दू सदन वाली विधायिका बाटे: निचला सदन के बिधान सभा आ ऊपरी सदन के बिधान परिषद कहल जाला।<ref name="vidhan parishad">{{cite web|title=UP vidhan parishad|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/UttarPradesh-LC.htm|publisher=Government of India|accessdate=22 July 2012}}</ref><ref name="Vidhan Sabha">{{cite web|title=UP vidhan sabha structure|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/UTTAR%20PRADESH.htm|publisher=Government of India|accessdate=22 July 2012}}</ref> उत्तर प्रदेश बिधान सभा में कुल 404 सीट बा इनहन खातिर जनता सीधे आपन प्रतिनिधि चुने ले जे लोग के बिधायक कहल जाला। बिधान सभा के सदस्य, यानी ई बिधायक लोग पाँच बरिस खातिर चुनल जाला। उत्तर प्रदेश के बिधान परिषद, यानी ऊपरी सदन, 100 सदस्य वाला एगो परमानेंट सदन हवे आ दू तिहाई सदस्य (33 गो) हर दूसरा साल चुनल जाला। चूँकि, भारतीय संसद में उत्तर प्रदेश के सभसे ढेर लेजिस्लेटर (सांसद) लोग जाला, ई राज्य देस के राजनीति मेंभी बहुत महत्व के मानल जाला।<ref name="elections">{{cite web|last=Four other states seen as barometer of support for federal government.|title=Legislative elections in Uttar Pradesh|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2012/02/2012286478579763.html|publisher=Al Jazeera|accessdate=8 फरवरी 2012}}</ref> भारतीय संसद में 80 गो लोक सभा सदस्य आ 31 गो राज्यसभा सदस्य उत्तरे प्रदेश के होला लोग।<ref>{{cite web|url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |title=Statewise List |publisher=164.100.47.5 |date= |accessdate=29 जुलाई 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp |title=Rajya Sabha |publisher=Rajya Sabha |date= |accessdate=29 जुलाई 2015}}</ref><ref name="Grover1989">{{cite book|author=Verinder Grover|title=Legislative Council in State Legislatures|url=https://books.google.com/books?id=fRqrO0Hx0Y0C&pg=PA37|accessdate=27 जुलाई 2012|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7100-193-4|pages=37–255}}</ref><ref>{{cite web |url= http://rajyasabha.nic.in/rsnew/rsat_work/chapter-2.pdf|format=PDF|title=राज्य सभा के संघटन |work=राज्य सभा |publisher=राज्य सभा सेक्रेट्रीयेट |location=नई दिल्ली |pages=24–25 |accessdate=15 फरवरी 2012}}</ref>
उत्तर प्रदेश में लोकतांत्रिक रूप से शासन के संबैधानिक मुखिया राज्यपाल (गवर्नर) होलें जिनके नियुक्ति राष्ट्रपति द्वारा कइल जाला। राज्यपाल के कार्यकाल पाँच साल होला।<ref>{{cite web |title=Role of The Governor |url= http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/roleofgov.htm |website= upgovernor.gov.in |publisher=''Raj Bhavan Uttar Pradesh''|accessdate=17 मार्च 2017}}</ref> बिधान सभा में मेजारिटी के दल भा गठबंधन के नेता के राज्यपाल द्वारा मुख्यमंत्री नियुक्त कइल जाला आ इनके सलाह अनुसार बाकी मंत्रिमंडल के भी नियुक्ति राज्यपाले करे लें। प्रतीकात्मक रूप से सरकार के मुखिया राज्यपाल होलें आ रोजमर्रा के सरकारी कामकाज के जिम्मेदारी मुख्यमंत्री आ उनके मंत्रिमंडल के होला।
हर जिला के प्रशासन जिलाधिकारी (डीएम) के हाथे होला जे भारतीय प्रशासनिक सेवा (आइएएस) अधिकारी होलें आ इनके मातहत राज्य सेवा के अधिकारी लोग होला।<ref name=judiciary>{{cite web |title= Judiciary in the state |url= http://www.allahabadnagarnigam.in/Hindi/download_hindifont_hin.htm |publisher= इलाहाबाद नगर निगम |accessdate= 17 फरवरी 2011 |archive-date= 2012-08-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120801195906/http://www.allahabadnagarnigam.in/hindi/download_hindifont_hin.htm |url-status= dead }}</ref> पुलिस कप्तान ({{abbr|एसपी|सुपरिंटेंडेंट ऑफ पुलिस}}), भारतीय पुलिस सेवा (आइपीएस) अधिकारी होलें आ इनके सहायता में राज्य पुलिस के अधिकारी लोग होला।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> न्यायपालिका में इहाँ सभसे ऊपर [[इलाहाबाद हाइकोर्ट]] बा जेकर एगो बेंच लखनऊ में भी बा। एकरे नीचे हर जिला में जिला न्यायालय आ सत्र न्यायालय बाने आ तहसील स्तर पर भी कुछ मुकदमा के सुनवाई होला।<ref name=courts/> हाइकोर्ट के मुख्य न्यायाधीस के नियुक्ती राष्ट्रपति द्वारा, सुप्रीम कोर्ट के मुख्य न्यायाधीस के सलाह पर होले।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> बाकी जज लोग के नियुक्ति इहाँ के मुख्य न्यायाधीश के सलाह पर राष्ट्रपति द्वारा होले।<ref name=courts>{{cite web |title= Uttar Pradesh judiciary |url= http://www.mapsofindia.com/uttar-pradesh/local-government/judiciary.html |publisher= Maps of India |accessdate=19 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904072538/http://www.mapsofindia.com/uttar-pradesh/local-government/judiciary.html |archivedate=4 September 2012 }}</ref><ref name=Constitution>{{cite web|title=Constitutional setup|url=http://www.upgov.nic.in/upconstitution.aspx|publisher=[[उत्तर प्रदेश सरकार]]|accessdate=19 सितंबर 2012|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925090047/http://www.upgov.nic.in/upconstitution.aspx|url-status=dead}}</ref> निचली अदालत सभ, दू हिस्सा में बिभाजित होलीं: उत्तर प्रदेश सिविल न्यायिक सेवा आ उत्तर प्रदेश उच्च न्यायिक सेवा।<ref name="BhargavaBhatt2005"/> जहाँ सिविल जूडीशियल सर्विस में सिविल जज (जूनियर डिवीजन)/चीफ जूडीशियल मजिस्ट्रेट ओही जे, उत्तर प्रदेश के हायर जूडीशियल सेवा में सिविल आ सेशन (सत्र) जज लोग होला।<ref name="BhargavaBhatt2005"/><ref name="Civil Judiciary">{{cite web|title=Subordinate Civil Judiciary in Uttar Pradesh|url=http://www.allahabadhighcourt.in/event/TheHistoryRoleSubordinateJudiciaryBBPrasad.pdf|publisher=[[इलाहाबाद हाईकोर्ट]]|accessdate=19 सितंबर 2012}}</ref>
उत्तर प्रदेश के राजनीति में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, समाजवादी पार्टी, बहुजन समाज पार्टी आ भारतीय जनता पार्टी नियर चार गो राजनीतिक दल के मुख्य भूमिका बाटे। उत्तर प्रदेश के राजनीतिग्य लोग भारत के राष्ट्रीय राजनीति में भी प्रमुख भूमिका अदा कइले बा, कुछ लोग काफी ऊँच पद तक ले चहुँपल बा, जइसे कि परधानमंत्री। एह मामिला में उत्तर प्रदेश के ''अंडर अचीवर'' भी मानल जाला कि देस के आठ गो परधानमंत्री देवे के बावजूद भी ई राज्य अभिन ले गरीब राज्य बा।<ref name="politically crucial state">{{cite web|title=UP: the nerve centre of politics|url=http://zeenews.india.com/state-elections-2012/up/issues.html|publisher=[[जी न्यूज]]|accessdate=22 जुलाई 2012}}</ref>
{{clear}}
==अर्थब्यवस्था==
[[File:A Busy road in Main Market.JPG|thumb|left|alt=सड़क के किनारे लागल दुकान|सड़क के किनारे लागल दुकान सभ। उत्तर प्रदेश में भारी जनसंख्या गैर-औपचारिक सेक्टर में रोजगार पावे ले।]]
{| class="wikitable" cellspacing="1" style="float:right; width:260px; margin:0 0 1em 1em; background:#f4f5f6; border:#c6c7c8 solid; font-size:90%;"
| colspan="2" style="background:#c2d6e5; text-align:center;"| '''राज्य के नेट घरेलू उत्पाद, फैक्टर लागत पर आ चालू कीमत पर (2004–05 आधार)<ref name=rbinsdpstat>{{cite web
|url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592
|title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices)
|date=15 सितंबर 2011
|accessdate=7 फरवरी 2012
|work=Handbook of statistics on Indian economy
|publisher=[[भारतीय रिजर्व बैंक]]
|url-status=dead
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592
|archivedate=9 मार्च 2012
|df=dmy
}}</ref>'''
आँकड़ा करोड़ रुपिया में
|-
! साल || नेट घरेलू उत्पाद
|-
| 2004–2005 || 229,074
|-
| 2005–2006 || 256,699
|-
| 2006–2007 || 294,031
|-
| 2007–2008|| 332,352
|-
| 2008–2009 || 384,718
|-
| 2009–2010 || 453,020
|}
अगर [[नेट घरेलू उत्पाद|राज्य के नेट घरेलू उत्पाद]] (NSDP) के हिसाब से देखल जाय, महाराष्ट्र के बाद उत्तर प्रदेश भारत के दुसरा सभसे बड़ अर्थब्यवस्था हवे, जहाँ NSDP {{INRConvert|14.46|lc}} बा,<ref name=":0" /> आ एह तरीका से भारत के अर्थब्यवस्था में एकर जोगदान 8.406 % के बा। खेतीबारी एह राज्य के लोग के मुख्य पेशा हवे।<ref name=resources>{{cite web|title=The state profile |url=http://www.phdcci.in/admin/userfiles/file/Research-Bureau/Uttar-Pradesh.pdf |publisher=PHD Chember |accessdate=20 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121224141248/http://www.phdcci.in/admin/userfiles/file/Research-Bureau/Uttar-Pradesh.pdf |archivedate=24 दिसंबर 2012 }}</ref> इंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन के रपट के मोताबिक, साल 2014–15 में देस के कुल खाद्यान उत्पादन में उत्तर प्रदेश के 19% सझियाई रहल। साल 2014–15 में खाद्यान्न उत्पादन 47,773.4 हजार टन रहल। इहाँ गोहूँ मुख्य खाद्यान फसल हवे आ [[ऊखि]] प्रमुख आमदनी वाली फसल ह।<ref name="Policy">{{cite web|url=http://www.lexuniverse.com/industrial-policy/india/uttar-pradesh/uttar-pradesh2.html|title=Industrial policy of Uttar Pradesh|publisher=Lex Universe|accessdate=20 September 2012|archive-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501052825/http://www.lexuniverse.com/industrial-policy/india/uttar-pradesh/uttar-pradesh2.html|url-status=dead}}</ref> भारतीय चीनी मिल एसोसिएशन (ISMA) के रपट के मोताबिक, भारत में कुल ऊख के उत्पादन साल 2015 के सितंबर महीना में खतम होखे वाला बित्त बरिस में 28.3 मिलियन टन रहल जेह में से 10.47 मिलियन टन महाराष्ट्र में आ 7.35 मिलियन टन उत्तर प्रदेश से रहल।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiansugar.com/NewsDetails.aspx?nid=4584|title=Indian sugar mills association|website=www.indiansugar.com|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826083928/http://www.indiansugar.com/NewsDetails.aspx?nid=4584|url-status=dead}}</ref>
राज्य में उद्योग सभ के संकेद्रण कई टुकड़ा में बा। मुख्य उद्योग क्षेत्र में कानपुर आ नोएडा गिनावल जा सके ला। पूर्वांचल में भी कुछ उद्योग लागल बाने। बनारस-मुग़लसराय इलाका में रेलवे से संबंधित उद्योग लागल बाने जइसे मंडुआडीह में डीजल लोकोमोटिव कारखाना बा। इलाहाबाद के उपनगरी इलाका के रूप में नैनी में भी उद्योग क्षेत्र बा, आ जौनपुर में सतहरिया उद्योग क्षेत्र बिकसित कइल जा रहल बा। उत्तर प्रदेश में मुख्य उद्योग सभ में इंजीनियरी उत्पाद, इलेक्ट्रानिक्स, इलेक्ट्रिक सामान, केबिल, स्टील, चमड़ा से बनल सामान, कपड़ा उद्योग, गहना, ऑटोमोबाइल, रेल डिब्बा वगैरह बाने। छोटहन साइज के उद्योग सभ के संख्या उत्तर प्रदेश में सगरी राज्यन के तुलना में सभसे ढेर बा; कुल भारत के 23 लाख अइसन छोट इकाई सभ के लगभग 12 हिस्सा इहँवे उत्तरे प्रदेश में बा।<ref name="resources" /> With 359 manufacturing clusters, cement is the top sector of [[Ministry of Micro, Small and Medium Enterprises|SMEs]] in UP.<ref name="ET-20130620-SMEs">{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/emerging-businesses/sme-policy-trends/smes-employ-close-to-40-of-indias-workforce-but-contribute-only-17-to-gdp/articleshow/20496337.cms?curpg=2 | title=SMEs employ close to 40% of India's workforce, but contribute only 17% to GDP | work=The Economic TImes| date=9 Jun 2013<!-- , 05.00AM IST -->| accessdate=20 जून 2013 | author=Malini Goyal}}</ref>
==शिक्षा==
{{Main article|उत्तर प्रदेश में शिक्षा}}
{{See also|उत्तर प्रदेश में उच्चशिक्षा संस्थान सभ के लिस्ट}}
[[File:JRHU - Main Building.jpg|thumb|left|alt=दुनिया के पहिला बिकलांग बिस्वबिद्यालय |[[जगद्गुरु रामभद्राचार्य बिकलांग विश्वविद्यालय|जेआरएचयू]] दुनिया के पहिला बिकलांग शिक्षा केंद्र हवे]]
उत्तर प्रदेश में शिक्षा के बहुत पुरान परंपरा चल आइल बा भले ई इतिहासी दौर में उच्चबर्ग आ धार्मिक बिद्यालयन ले सीमित रहल होखे।<ref name=schools>{{cite news|title=Islamic religious schools|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/madrassas|archive-url=https://archive.is/20130103081247/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/madrassas|dead-url=yes|archive-date=3 जनवरी 2013|publisher=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|accessdate=25 अप्रैल 2003}}</ref> संस्कृत-आधारित शिक्षा इहाँ [[बैदिक काल]] से ले के [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त काल]] ले रहल आ एकरे बाद संस्कृति के बिकासक्रम में, पाली, फ़ारसी, आ अरबी बिद्या के चलन आइल। हिंदू-बौद्ध-मुसलमानी बिद्या के सामूहिक रूप तब तक ले इहाँ के बिसेसता रहल जबले ब्रिटिश राज के उदय ना भइल। वर्तमान इस्कूल-से-इन्वर्सिटी वाला सिस्टम बाकी भारत के साथे-साथ इहाँ भी स्थापित भइल आ एह सिस्टम के बिकास में ब्रिटिश राज आ ईसाई मिशनरी सभ के योगदान हवे।<ref name="Education System">{{cite web|title=British colonial administration system in state education system|url=http://www.upeducation.net/|publisher=State Education Board|accessdate=25 अप्रैल 2003|archive-date=2003-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20030421195013/http://upeducation.net/|url-status=dead}}</ref> राज्य में इस्कूल सभ या त सरकार द्वारा चलावल जालें या फिर प्राइवेट संस्था (ट्रस्ट) द्वारा। ज्यादातर इस्कूल सभ में पढ़ाई के माध्यम के रूप में हिंदी के इस्तेमाल होला; एकरे अलावा इंग्लिश-मीडियम इस्कूल भी बाने आ संस्कृत पाठशाला आ मदरसा भी जहाँ क्रम से अंग्रेजी, संस्कृत आ उर्दू माध्यम में पढ़ाई होला। सीबीएससी आ आइसीएससी बोर्ड से जुड़ल इस्कूल सभ में अंग्रेजी माध्यम से पढ़ाई होला।<ref name=Facts>{{cite web|title=Uttar Pradesh Facts & Figures|url=http://www.upeducation.net/Facts/|publisher=Uttar Pradesh education department|accessdate=16 अक्टूबर 2010|archive-date=2011-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403071219/http://www.upeducation.net/facts/|url-status=dead}}</ref>
[[File:Chattar Manzil 2005.jpg|thumb|270px|alt=Central Drug Research Institute|सेंट्रल ड्रग रिसर्च इंस्टीट्यूट के बिल्डिंग]]
उत्तर प्रदेश में कुल 45 गो विश्वविद्यालय बाने,<ref name=universities>{{cite web|title=List of universities|url=http://www.educationinfoindia.com/Universities/U-up.htm|publisher=Education department of india|accessdate=16 अक्टूबर 2010|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411015723/http://www.educationinfoindia.com/Universities/U-up.htm|url-status=dead}}</ref> जेह में 5 गो केंद्रीय विश्वविद्यालय, 28 गो राज्य विश्वविद्यालय, 8 डीम्ड विश्वविद्यालय, 2 गो आइआइटी, 1 ठो आइआइएम (लखनऊ), 1 ठो एनआइटी (इलाहाबाद), आ 2 गो ट्रिपल आइटी, 1 ठो नेशनल लॉ कॉलेज आ कई सारा इंजीनियरिंग कालेज आ पॉलिटेकनिक कॉलेज अउरी आइटीआई बाने।<ref name=Universities>{{cite web|title=List of Universities in Uttar Pradesh|url=http://www.upeducation.net/universities/|publisher=Education department of U.P|accessdate=27 जून 2012|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621081900/http://www.upeducation.net/universities/|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश के प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय आ उच्च शिक्षा संस्थान सभ में <!-- अच्छर क्रम में -->अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय, आईआईटी कानपुर, आईआईएम लखनऊ, इलाहाबाद विश्वविद्यालय, किंग जार्ज मेडिकल कॉलेज (केजीएमसी), बनारस हिंदू यूनिवर्सिटी (बीएचयू), मोतीलाल नेहरू नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी (एमएनआईटी), संजय गाँधी पीजीआई प्रमुख बाने।<ref name=IIT>{{cite news|title=Kanpur schools welcome IIT Council formula|url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/IIT-Kanpur|publisher=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|accessdate=27 जून 2012}}</ref><ref name=IIM>{{cite web|title=Official Website of IIM Lucknow|url=http://www.iiml.ac.in/|publisher=IIM Lucknow|accessdate=11 अप्रैल 2012|archive-date=2012-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413144029/http://www.iiml.ac.in/|url-status=dead}}</ref>
==पर्यटन==
{{Main article|उत्तर प्रदेश में पर्यटन}}
[[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|right|alt= कुंभ मेला सभसे बिसाल मेला हवे| इलाहाबाद के संगम पर 2013 के कुंभ मेला।]]
घरेलू पर्यटन के हिसाब से देखल जाय त उत्तर प्रदेश में सभसे ढेर पर्यटक लोग आवे ला, ई संख्या 71 मिलियन (7.1 करोड़) बा,<ref name="Board2010">{{cite book|author=Upkar Prakashan - Editorial Board|title=Uttar Pradesh General Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=_ce8FpJzR-4C&pg=PA46|accessdate=26 July 2012|date=1 September 2010|publisher=Upkar Prakashan|isbn=978-81-7482-408-0|pages=46–287}}</ref><ref name=Tourism>{{cite web|title=Performance of Tourist Centres in Uttar Pradesh|url=http://journal.asci.org.in/Vol.40(2010–11)/40_1_Masood%20H%20Siddiqui.pdf|publisher=Uttar Pradesh Tourist Department|date=8 July 2012}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जेकर वजह इहाँ के बिबिधता वाला भूगोल, संस्कृति, तिहुआर, स्मारक, प्राचीन पूजा अस्थान आ बौद्ध बिहार वगैरह के मौजूदगी बा। हर साल अकेले इलाहाबाद में माघ मेलवे में लाखन गो श्रद्धालू लोग नहान करे आवे ला।<ref name="MacLean2008">{{cite book|author=Kama MacLean|title=Pilgrimage and Power: The Kumbh Mela in Allahabad, 1765-1954|url=https://books.google.com/books?id=MALacgnsroMC|accessdate=25 July 2012|date=29 अगस्त 2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533894-2}}</ref> इहे मेला हर 12वाँ बरिस अउरी बिसाल पैमाना पर आयोजित होला आ कुंभ मेला कहाला, एह समय लगभग एक करोड़ लोग एह गंगा-जमुना के संगम पर एकट्ठा हो जाला आ ई लोगन के दुनिया में सभसे बड़ समागम बन जाला।<ref name="Magh Mela">{{cite news|title=Hindus gather for the Kumbh Mela at the Ganges in India and Maha Shivaratri in Allahabad|url=http://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/worldnews/7222387/pictures-Hindus-gather-for-the-Kumbh-Mela-in-India-and-Maha-Shivaratri-in-Nepal.html|publisher=The Daily Telegraph|accessdate=25 January 2011|date=12 February 2010}}</ref>
इतिहासी रूप से महत्त्व के जगह बनारस खुद भी बा आ एकरे लगे सारनाथ भी बा<ref name=SARNATH>{{cite web|title=SARNATH GENERAL INFORMATION|url=http://varanasi.nic.in/tourist/tourist7.html|publisher=Tourism department of Varanasi|accessdate=8 July 2012}}</ref> जहाँ गौतम बुद्ध आपन पहिला उपदेस दिहले रहलें; एकरे उत्तर में गोरखपुर के आगे कुशीनगर भी बौद्ध धरम के लोग खातिर महत्व के अस्थान बा जहाँ बुद्ध के निधन भइल। सारनाथ में मौजूद [[अशोक स्तंभ|अशोक के खम्हा]] आ एकर सिंह मुकुट दुनो राष्ट्रीय महत्त्व के चीज बा। बनारस से लगभग 80 किमी के दूरी पर मौजूद [[गाजीपुर]] अपना गंगा घाट खातिर भी मशहूर बा आ हेइजे लार्ड कार्नवालिस के निधन भइल रहल आ उनुके मकबरा मौजूद बा।<ref name="Joon">{{cite book|author=Sanjeev Joon|title=Complete Guide for SSC|url=https://books.google.com/books?id=E9YfW2709psC&pg=RA2-PA93|accessdate=25 July 2012|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-070645-3|page=255}}</ref> राज्य में कई गो पक्षी बिहार भी बाने, जइसे एटा में, समसपुर में, आ [[बलियाँ]] में [[सुरहा ताल]]।
राजधानी लखनऊ में भी कई सारा इतिहासी धरोहर भवन मौजूद बाने।<ref name=Monuments>{{cite web|title=List of Monuments - Uttar Pradesh|url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_uttarpradesh_lucknow.asp|publisher=Archaeological Survey of India|date=8 July 2012}}</ref><ref name="Bara Imambara">{{cite web|title=The historical monument called Bara Imambara of Lucknow that is also known as Asfi Imambara|url=http://www.lucknow.org.uk/tourist-attractions/bara-imambara.html|publisher=Lucknow online news|accessdate=8 July 2012|archive-date=3 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203233602/http://www.lucknow.org.uk/tourist-attractions/bara-imambara.html|url-status=dead}}</ref> इहाँ अवध काल के ब्रिटिश रेजीडेंसी के भवन अबहिन ले संरक्षित बा आ एकर जीर्णोद्धार भी कइल गइल बा। बड़ा आ छोटा इमामबाड़ा आ अउरी कई गो भवन बाने जिनहन के देखे लोग आवे ला। उत्तर प्रदेश में आगरा आ एकरे नजदीक में तीन गो [[बिस्व धरोहर स्थल|बिस्व धरोहर अस्थान]] बाने: [[ताज महल]], आगरा के किला आ फतेहपुर सीकरी।
पर्यटन के बढ़ावा देवे खातिर इहाँ 1972 में पर्यटन डाइरेक्टरेट के स्थापना कइल गइल जेकर मुखिया एगो आइएएस अफसर होलें। एकरे बाद 1974 में उत्तर प्रदेश राज्य पर्यटन निगम के स्थापना कइल गइल जे पर्यटन से जुड़ल बानिज्यिक क्रियाकलाप के देखरेख करे ला।<ref name=autogenerated10>{{cite web|title=The Tourism Development Policy |url=http://www.up-tourism.com/about_tourism.htm |publisher=Department of Tourism, Uttar Pradesh |accessdate=8 जुलाई 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614064428/http://www.up-tourism.com/about_tourism.htm |archivedate=14 जून 2012 }}</ref>
==सेहत आ सेहत सुबिधा==
[[File:District Hospital.jpg|thumb|right|कानपुर देहात के जिला अस्पताल]]
उत्तर प्रदेश में सरकारी आ निजी क्षेत्र मिला के बड़हन पैमाना पर स्वास्थ्य सुबिधा खातिर [[इंफ्रास्ट्रक्चर]] के बिकास भइल बा बाकी सेहत के अलग-अलग पैरामीटर पर अन्य राज्य सभ से तुलना कइल जाय त इहाँ के परफारमेंस बहुत उत्साहजनक नइखे। भले पब्लिक आ प्राइवेट सेक्टर में स्वास्थ्य सुबिधा के लमहर-चाकर इन्फ्रास्ट्रक्चर मौजूद होखे, इहँवा के बिसाल जनसंख्या के कारण ई जरूरत भर के ना बाटे आ अइसन सेवा सभ के डिमांड पूरा ना क पावे ला।
पछिला 15 साल में, उत्तर प्रदेश के जनसंख्या में लगभग 25 प्रतिशत से अधिका के बढ़ती भइल बा। जबकि, सरकारी स्वास्थ्य केंद्र, जवन पब्लिक सेक्टर के सभसे अगिला मोर्चा के स्वास्थ्य सुबिधा बा, इनहन के संख्या में आठ प्रतिशत के गिरावट आइल बा।<ref name="health"/> छोटहन उपकेंद्र सभ, जहाँ जनता के पहिला संपर्क एह सुबिधा सभ से होला, इनहन के संख्या में बस 2 प्रतिशत के बढती भइल बा अगर 2015 के पहिले के 25 साल में भइल बदलाव के देखल जाय, जबकि एही समय में राज्य के जनसँख्या में 51 परसेंट से ढेर के बढ़ती भइल बा।<ref name="health"/> एगो नया पैदा भइल बच्चा के जिए के आशा के तुलना कइल जाय त बिहार के तुलना में ओकर जीवन प्रत्याशा चार बरिस कम, हरियाणा के तुलना में पाँच साल कम, आ हिमाचल प्रदेश के तुलना में सात बरिस कम रहे ला। भारत के स्तर पर, सगरी छुआछूत से फइले वाली भा गैर-छुआछूत वाली बेमारी सभ में उत्तर प्रदेश लगभग सभन में सभसे ढेर केस वाला रहल, एह में टाईफाइड से होखे वाला मउअत के 48 परसेंट (2014); 17 परसेंट कैंसर से होखे वाला मौत आ 18 परसेंट टीबी से होखे वाला मउअत (2015) उत्तर प्रदेश से रहल।<ref name="health"/> महतारी मउअत दर के मामिला में आसाम के बाद उत्तर प्रदेश भारत में दूसरा नमर प बाटे आ इहाँ हर एक लाख जचगी करे वाली औरतन में से 285 के मौत के एभरेज (2013) बाटे, आ सौ में 62 गर्भवती औरतन के जचगी के बाद जवन कमसेकम स्वास्थ्य-सुबिधा मिले के चाहीं ऊ ना उपलब्ध हो पावे ला।<ref name="health">{{cite web|title=Factsheet- Uttar Pradesh|url=http://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/AHSBulletins/AHS_Factsheets_2012-13/FACTSHEET-UTTAR_PRADESH.pdf|website=censusindia.gov.in|publisher=''Ministry of Home Affairs''|accessdate=14 अगस्त 2017|ref=health}}</ref>
अभिन भी राज्य में 42 प्रतिशत औरत, संख्या में ई 15 लाख से ढेर होखी, घरहीं जचगी करे लीं। अइसन जचगी सभ में से लगभग दू तिहाई हिस्सा (61 प्रतिशत) सुरक्षित ना होला।<ref name="Health and Family">{{cite web|title=State of Health in Uttar Pradesh- Urban Health Resource Center|url=http://www.uhrc.in/downloads/Reports/up.pdf|website=uhrc.in|publisher=''Ministry of Health and Family Welfare''|accessdate=14 अगस्त 2017}}</ref> शिशु मौत दर के आँकड़ा उत्तर प्रदेश में हाई बाटे, नवजात मौत दर (NNMR) से पाँच बरिस के भीतर मरे वाला बच्चा सभ के इंडिकेटर देखल जाय त हर 1000 जनमल बच्चा सभ में से 64 गो मर जालें, एह में से 35 गो महीना के भीतरे मर जालें आ 50 गो साल भर के उमिर पूरा ना का पावे लें।<ref name="Rural">{{cite web|title=Rural Health Statistics|url=http://wcd.nic.in/sites/default/files/RHS_1.pdf|website=wcd.nic.in|publisher=''Ministry of Health and Family Welfare Statistics Division''|accessdate=14 अगस्त 2017}}</ref> अगर भारत के मानक के हिसाब से देखल जाय, प्रदेश के लगभग एक तिहाई हिस्सा ग्रामीण जनसंख्या मूलभूत स्वास्थ्य सुबिधा से बंचित बाटे।<ref name="Delivery">{{cite web|title=Public Private Partnership in Uttar Pradesh Health Care Delivery System|url=http://www.cehat.org/go/uploads/PPP/bibisratpaper.pdf|website=cehat.org|publisher=''UPHSDP''|accessdate=14 अगस्त 2017|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140924/http://www.cehat.org/go/uploads/PPP/bibisratpaper.pdf|url-status=dead}}</ref> हाल में, [[गोरखपुर]] में 60 ढेर बच्चन के अस्पताल में मौत हो गइल, एकर कारण उहाँ ऑक्सीजन के सप्लाई में कमी होखल बतावल गइल।<ref name="oxygen">{{cite news|title=India to Investigate 64 Children’s Deaths at Hospital in Uttar Pradesh|url=https://www.wsj.com/articles/indian-province-to-investigate-64-childrens-deaths-at-hospital-1502628951|agency=Wall Street Journal}}</ref>
==संस्कृति==
===भाषा आ साहित्य===
{{Main article|उत्तर प्रदेश के भाषा}}
[[File:Kurukshetra.jpg|thumb|230px|alt=एगो हाथ से लिखल पोथी|कुरुक्षेत्र के जुद्ध, महाभारत]]
बहुत सारा वैदिक मंत्र सभ के रचना प्राचीन काल में एह इलाका में भइल जे आज उत्तर प्रदेश के अंदर पड़े ला। महर्षि व्यास, जे परंपरागत रूप से वेद सभ के बिभाजन करे वाला मानल जालें आ पुराणन आ महाभारत के रचइता मानल जालें आ जिनके समर्पित तिहुआर गुरु पूर्णिमा आज भी एह क्षेत्र में मनावल जाला, उत्तर परदेस के कालपी के नजदीक जमुना नदी के एगो दीप पर जनमल बतावल जालें।<ref>[https://books.google.com/books?id=KnCxH85Vra4C&pg=PA205&lpg=PA205&dq=vyasa+born+yamuna&source=bl&ots=aX4O103DiT&sig=1pMtLNI3Ajf8Bz56WirIu2leukM&hl=en&sa=X&ei=E-jyU7eVBpaPuAS46YGIBw&ved=0CDcQ6AEwBA#v=onepage&q=vyasa%20born%20yamuna&f=false Essays on the Mahābhārata], Arvind Sharma, Motilal Banarsidass Publisher, p. 205</ref><ref name=ci>{{cite book|title=Awakening Indians to India|url=https://books.google.com/books?id=AIU4LzftaPAC&pg=PA167&dq=%22Guru+Purnima%22+-inpublisher:icon&cd=8#v=onepage&q=%22Guru%20Purnima%22%20-inpublisher%3Aicon&f=false|year=2008|publisher=Chinmaya Mission|isbn=81-7597-434-6|page=167|accessdate=5 अगस्त 2012}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बाद के समय में, [[हिंदी साहित्य]] आ लोक साहित्य में एह प्रदेश के बहुत योगदान रहल बा आ [[तुलसीदास]], [[सूरदास]] आ [[कबीरदास]] नियर लोग एही राज्य से रहल बा। बनारस पुराना समय से शिक्षा आ साहित्य के केंद्र रहल चल आइल बा। आधुनिक समय (19वीं आ 20वीं-सदी) के [[हिंदी भाषा]] के साहित्य में भी बहुत सारा लोग के नाँव गिनावल जा सके ला जइसे कि [[भारतेंदु हरिश्चंद्र]], [[जयशंकर प्रसाद]], [[मैथिलीशरण गुप्त]], [[मुंशी प्रेमचंद]], [[महादेवी वर्मा]], [[सुभद्राकुमारी चौहान]], [[निराला|सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']], बाबू गुलाबराय, [[अज्ञेय]], [[हरिवंश राय बच्चन]], [[हजारी प्रसाद द्विवेदी]],<ref name=authors>{{cite web|title=The Indus Valley Civilization|url=http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/indus/indus_civ.html|publisher=The Hindu universe|accessdate=8 July 2012}}</ref> [[शिवप्रसाद सिंह]] आ [[काशीनाथ सिंह]] वगैरह।
राज्य के कबो-कबो ''हिंदी हार्टलैंड'' (मने कि, हिंदी हृदय प्रदेश) भी कहल जाला।<ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/topstory-fullnews-67268.html |title=Three indian children to attend J8 summit in Rome.:. newkerala.com Online News |publisher=New kerala |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614094016/http://www.newkerala.com/topstory-fullnews-67268.html |archivedate=14 जून 2011 }}</ref> [[हिंदी भाषा]] राज्य के प्रशासन के ऑफिशियल भाषा 1951 के उत्तर प्रदेश ऑफिशियल भाषा अधिनियम से बनल आ 1989 में एह अधिनियम में सुधार कइल गइल आ [[उर्दू]] के अतिरिक्त भाषा के दर्जा दिहल गइल।<ref>{{cite web|url=http://uplegassembly.nic.in/UPLL.HTML |title=Uttar Pradesh Legislature |publisher=U.P assembly |accessdate=21 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619093010/http://www.uplegassembly.nic.in/UPLL.HTML |archivedate=19 जून 2009 }}</ref> भाषा बिज्ञान के हिसाब से राज्य के बिस्तार [[हिंदी पट्टी]] के पच्छिमी, मध्य आ पूरबी हिंदी तीनो के कुछ इलाका कभर करे ला। मुख्य भाषा आ बोली सभ में अवधी, [[भोजपुरी]], ब्रजभाषा, बुन्देली, कनौजी, बघेली आ कड़ी बोली गिनावल जाली सऽ।<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bfy |title=Ethnologue report for language code: bfy |publisher=Ethnologue|accessdate=21 September 2009}}</ref>
===संगीत आ नाच===
उत्तर प्रदेश से आवे वाला संगीत के क्षेत्र के हस्ती लोग में अनूप जलोटा, गिरिजा देवी, किशन महराज, विकास महराज,<ref>{{cite web |url=http://www.varanasi.nic.in/ |title=Official Website Of Varanasi District |publisher=Varanasi.nic.in |date= |accessdate=2015-07-29 |archive-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802010349/http://www.varanasi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> नौशाद अली, रविशंकर, शुबहा मुद्गल, सिद्धेश्वरी देवी, तलत महमूद आ उस्ताद [[बिस्मिल्ला ख़ाँ|बिस्मिल्ला खान]] के नाँव प्रमुख बा। परसिद्ध गजल गायिका बेगम अख्तर उत्तरे परदेश के रहली। लोक संगीत के भी इहाँ बहुत धनी परंपरा बा आ ब्रज क्षेत्र के रसिया आ होरी कृष्ण भक्ति के संगीत हवे। अन्य लोग संगीत के रूप में फगुआ, कजरी, चैती, सोहर, ठुमरी, बिरहा, आ सोरठी बाटे। लखनऊ में भातखंडे संगीत संस्थान आ इलाहाबाद में प्रयाग संगीत समीति इहाँ के प्रमुख संगीत शिक्षा के संस्थान बाड़ें।<ref name=Institute>{{cite web|title=Bhatkhande music institute|url=http://www.upeducation.net/universities/Bhatkhande_Music_Institute/|publisher=Uttar Pradesh Education Department|accessdate=25 July 2012|archive-date=10 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110184217/http://www.upeducation.net/universities/Bhatkhande_Music_Institute/|url-status=dead}}</ref>
शाश्त्रीय नाच के बिधा [[कथक]] के पैदाइश उत्तरे प्रदेश में भइल।<ref name="dance"/> तबला आ पखावज के साथ एह नाच के प्रस्तुति उत्तर भारतीय संगीत पर आधारित होले।<ref>{{cite web|title=North Indian: Kathak|url=http://www.worldartswest.org/plm/guide/printablepages/kathak.pdf|publisher=Dance style loacator|accessdate=23 जून 2012|archive-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508154646/http://www.worldartswest.org/plm/guide/printablepages/kathak.pdf|url-status=dead}}</ref> शास्त्रीय नाच के चार गो घराना प्रमुख बाने: लखनऊ घराना, अज्राड़ा घराना, फर्रूखाबाद घराना आ बनारस घराना।<ref name=gharana>{{cite web|title=Lucknow gharana, developed with Kathak. |url=http://www.hindustaniclassical.com/lucknow.asp |publisher=Hindustani classical music |accessdate=23 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605174519/http://www.hindustaniclassical.com/lucknow.asp |archivedate=5 जून 2010 }}</ref><ref name="benaras gharna">{{cite web|title=Benaras Gharana, traditional style and way of teaching and performing Indian classical music. |url=http://www.benaresmusicacademy.com/page-1|publisher=Benares music academy|accessdate=23 जून 2012}}</ref> [[पूर्वांचल]] के लोक नाच में धोबिअऊ आ कहरऊ नाच के ख़ास अस्थान बा।
===मेला आ परब-तिहुआर===
[[File:India - Varanasi sun greet - 0270.jpg|thumb|230px|alt=संझा आरती|[[बनारस]] में घाट पर गंगा आरती करत हिंदू पुजारी]]
[[दिपावली]], [[होली]] आ [[रामनवमी]] उत्तर प्रदेश के बहुत प्रमुख तिहुआर हवें। इलाहाबाद के [[कुंभ मेला]] सभसे बड़हन मेला हवे।<ref name=Mela>{{cite web|title=Kumbh Mela - India|url=https://www.youtube.com/watch?v=WqvzEjgYTFA|publisher=[[YouTube]]|accessdate=18 July 2012}}</ref> बरसाना आ मथुरा में होली के पहिले लट्ठमार होली एक ठो परसिद्ध तिहुआर हवे। [[बुद्ध पूर्णिमा]], जहिया [[गौतम बुद्ध]] के जनम, ज्ञान, आ निर्वाण तीनो भइल, बौद्ध लोग आ हिंदू लोग के पावन परब हवे। अन्य तिहुआर सभ में ईद-उल-फ़ित्र, बकरीद, बिजयदसिमी, खिचड़ी, बसंत पंचिमी, सतुआन, जन्माष्टमी, देव दीपावली, गंगा दसहरा, छठ पूजा, महावीर जयंती, मोहर्रम, आ हनुमान जयंती प्रमुख बाने।<ref name=traditions>{{cite web|title=The glorious traditions and mythological legacy |url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm |publisher=Department of tourism U.P |accessdate=18 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629052417/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm |archivedate=29 जून 2012 }}</ref> आगरा के [[ताज महोत्सव]], आधुनिक समय के चीज हवे आ संस्कृति के बिबिध रंगीन रूप देखे के मिले ला।<ref name="Braj Holi">{{cite news|title=The Braj Holi: Legend in real life |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/lifestyle/The-Braj-Holi-Legend-in-real-life/Article1-675341.aspx |accessdate=13 जुलाई 2012 |work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]] |date=19 मार्च 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322041343/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/lifestyle/The-Braj-Holi-Legend-in-real-life/Article1-675341.aspx |archivedate=22 मार्च 2011 }}</ref> इलाहाबाद में, त्रिवेणी महोत्सव भी मनावल जाला।
===खानपान===
{{Main article|उत्तर प्रदेश के खाना}}
[[File:Vegetarian Curry.jpeg|alt=photograph|thumb|230px|उत्तर प्रदेशी थाली, नान, दाल, रायता, आ शाही पनीर के संघे।]]
[[File:Paan, (betel leaves) being served with silver foil, India.jpg|thumb|230px|चानी के वरक लागल पान।]]
रोज-रोज खाइल जाए वाला खाना में, उत्तर भारत के बाकी इलाका नियर, उत्तर प्रदेश में भी थाली में [[रोटी]], दाल, सब्जी आ चावल (भात) प्रमुख भोजन हवे। एकरे संघे, चटनी, रायता, [[अँचार]] आ पापड़ नियर चीज चटकार करे खातिर भोजन के सहजोगी आइटम हवें सऽ। खास मोका महाले, रोटी के जगह पूड़ी खाइल जाला। अइसन मोका सभ पर कड़ाही में छान के बनावल पकवान सभ के प्रमुखता हो जाला, इनहन के पक्का खाना कहल जाला। पूड़ी, कचउड़ी, सब्जी, पोलाव, पापड़, रायता आ मीठा आइटम में खीर (तस्मई) भा सेवई खाइल जाला। पेय (पियल जाए वाला) चीज सभ में छाछ (भा माँठा) अभिन भी बहुत सारा लोग पसंद करे ला। भोजन के बाद पान खाए-खियावे के चलन भी हवे।
बहुत सारा समुदाय-बिरादरी सभ के आपन ख़ास पकवान भी होला। जैन, कायस्थ आ मुसलमान लोग के अपना तरीका के भोजन होला। एही तरीका से एह बड़हन राज्य में क्षेत्र के अनुसार भी बिबिधता देखे के मिले ला। अवधी खाना, लखनऊ के परभाव में कबाब, बिरियानी, कीमा आ निहारी नियर पकवान सभ खातिर बहुत परसिद्ध हवे। मिठाई के आइटम में, खुरचन, बरफी, पेड़ा, गुलाबजामुन, पेठा, राबड़ी नियर चीज बहुत चलन में बाड़ी आ हिंदू लोग के भोजन में इनहन के बहुत प्रमुख अस्थान बाटे। लखनऊ के चाट आ बनारस के पान अपना सवाद आ सामग्री खाती पुरा दुनिया में मशहूर हवे।<ref name=paan>{{cite news|title=Banarasi paan or tobacco|url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Banarasi-paan-or-tobacco|accessdate=14 July 2012|work=[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=28 अप्रैल 2012}}</ref>
अवधी खानपान पर मुख्य रूप से लखनऊ क परभाव देखल जाला। नबाब लोग के शासन काल में, मुगलई पकवान के इहाँ चलन बहुत बढ़ल आ एही कारण इहाँ के भोजन भी काश्मीर, मध्य एशिया, पंजाब आ हैदराबादी पकवान सभ से परभावित भइल; आज शहर के अपना नबाबी खाना खातिर जानल जाला।<ref name="books.google.nl">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v-2TyjzZhZEC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=central+asian+influence+on+mughal+cuisine|title=Royal Mughal Ladies and Their Contributions|accessdate=1 जून 2014|isbn=9788121207607|author1=Mukherjee|first1=Soma|year=2001}}</ref>
लखनऊ के बावर्ची आ रकाबदार लोग इहाँ खास 'दम पुख्त' स्टाइल शुरू कइल (जेह में कई तरह के "दम" शामिल बाने, इनहन के मद्धिम आँच पर देरी ले पकावल जाला) आ अब ई लखनऊ के खास चीन्हा बन चुकल बा। एही स्टाइल के बिस्तार के रूप में, कबाब, कोरमा, बिरियानी, कलिया, कुलचा, जरदा, शीरमाल, रूमाली रोटी, आ वरकी पराठा भी लखनऊ के खास चीज मानल जाला। अवध के खाना खाली भर बिबिधते के मामिला में धनी नइखे, पकवान बनावे में इस्तेमाल होखे वाला सामान में भी बहुत चीज शामिल कइल जाला जेह में इलायची, केसर आ जाफरान नियर खुशबूदार मसाला वगैरह गिनावल जा सके लें।
पूरबी उत्तर प्रदेश के खाना, जहाँ भोजपुरी संस्कृति बा, कुछ अलगे किसिम के होला। आम उत्तर परदेशी थाली इहाँ ओइसने होले जइसन बाकी उत्तर भारत में, बाकी पूरुब बढ़े पर भात के महत्त्व आ मछरी के महत्व बढ़त जाला। खास परब तिहुआरन पर पूड़ी कचौड़ी के साथ कढ़ी-बरी वगैरह के महत्व भी बढ़ जाला। भउरी-चोखा ([[लिट्टी]]-चोखा), सतुआ आ दही-चिउड़ा एह इलाका में काफी चलन में रहल बा। तराई के इलाका में मछरी के परभाव बढ़त देखल जाला।
===पहिनावा===
उत्तर प्रदेश के लोग के पहिनावा में परंपरागत पहिनावा आ पच्छिमी स्टाइल के पहिनावा, दुनों सामिल बा।<ref name=Costumes>{{cite web|title=Costumes of Uttar Pradesh|url=http://www.indfy.com/uttar-pradesh/dresses.html|publisher=Indify|accessdate=1 अक्टूबर 2012}}</ref> परंपरागत रूप से एह इलाका में धोती-कुरता भा पैजामा-कुरता मरदाना लोग के पोशाक हवे आ औरतन के पोशाक [[साड़ी]] आ सलवार-कमीज हवे।<ref name=Costumes/> नया जमाना के लोग अब पैंट-बुशट, जींस-टीशर्ट भी पहिरत बा। टोपी आ पगड़ी पुरुष लोग के पोशाक के हिस्सा हवे।<ref name=Costumes/> शेरवानी आ चूड़ीदार पैजामा, मर्दाना लोग बिसेस मोका-महाले पहिरे ला जइसे कि शादी बियाह भा तिहुआर के समय पर।{{r|Costumes}}
==मीडिया==
उत्तर प्रदेश से कई गो अंग्रेजी, हिंदी आ उर्दू अखबार आ पत्रिका सभ के प्रकाशन होला। अंग्रेजी के ''पायनियर'' के अस्थापना 1865 में जार्ज एलेन द्वारा इलाहाबाद में कइल गइल।<ref name=dasgupta>{{cite journal|doi=10.1017/S0026749X00015092|author=Das Gupta, Uma|year= 1977|title=The Indian Press 1870–1880: A Small World of Journalism|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=2701888|journal=Modern Asian Studies|volume=11|issue=2|pages=213–235|format=see pages 233–234|jstor=311549|ref=harv}}</ref> ''[[अमर उजाला]]'', ''[[दैनिक जागरण]]'', ''[[हिंदुस्तान (अखबार)|हिन्दुस्तान]]'' वगैरह के भारी सर्कुलेशन बा आ इनहन के लोकल संस्करण कई जगह से छपे ला। इहाँ छपे आ बिकाये वाला प्रमुख अंग्रेजी अखबार सभ में ''[[दि टेलीग्राफ (कलकत्ता)|दि टेलीग्राफ]]'', ''[[दि टाइम्स ऑफ इंडिया]]'', ''[[हिंदुस्तान टाइम्स]]'', ''[[दि हिंदू]]'', ''[[दि स्टेट्समैन]]'', ''[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]'', आ ''[[एशियन एज]]'' बाड़ें। अर्थजगत आ फाइनेंस से जुड़ल प्रमुख अखबार ''[[दि इकोनॉमिक टाइम्स]]'', ''[[दि फाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|दि फाइनेंशियल एक्सप्रेस]]'', ''[[बिजनेस लाइन]]'', आ ''[[बिजनेस स्टैंडर्ड ]]'' के सर्कुलेशन उल्लेख जोग बा। देसी भाषा सभ में भी कई गो अखबार बिकालें जेह में नेपाली, गुजराती, पंजाबी, बंगाली, ओडिया आ उर्दू भाषा के अखबार शामिल बाड़ें, हालाँकि इनहन के पाठक लोग के संख्या गिनल चुनल बा।
दूरदर्शन राज्य द्वारा चलावल जाये वाला टीवी चैनल हवे। एकरे अलावा बिबिध हिंदी, अंग्रेजी आ क्षेत्रीय भाषा सभ के चैनल केबिल प्रसारण आ डिश द्वारा उपलब्ध बाने। 24 घंटा समाचार प्रसारण वाला चैनल में ''[[एनडीटीवी इंडिया]]'', ''[[डीडी न्यूज]]'', ''जी न्यूज'', ''जन टीवी'', ''आइबीएन-7'', ''आज तक'' आ ''एबीपी न्यूज'' प्रमुख बाने। आल इंडिया रेडियो (आकाशवाणी) राज्य के रेडियो चैनल हवे। एकरे अलावा 32 गो प्राइवेट फ्रीक्वेंसी वाला एफएम चैनल के प्रसारण उत्तर प्रदेश के अलग-अलग शहर सभ में हो रहल बा।<ref name="RADIO STATIONS">{{cite web|title=Radio Stations in Uttar Pradesh, India|url=http://www.asiawaves.net/india/uttar-pradesh-radio.htm|publisher=Asiawaves|accessdate=14 July 2012}}</ref><ref name="FM Stations">{{cite web|title=Indian FM Stations Statewise|url=http://fmstations.bharatiyamobile.com/Indian-FM-Stations-Statewise.php?state=Uttar+Pradesh&location=Aligarh|publisher=Bharatiya mobile|accessdate=14 July 2012}}</ref> सेलफोन नेटवर्क सभ में राज्य के मालिकाना वाला बीएसएनएल बा आ प्राइवेट में वोडाफोन, रिलायंस, एयरटेल, एयरसेल, टेलिनोर, टाटा इंडीकॉम, आइडिया सेलुलर आ टाटा डूकोमो बाने। कुछ चुनल शहर सभ में ब्राडबैंड के सुबिधा उपलब्ध बा जे बीएसएनएल आ कुछ प्राइवेट कंपनी सभ द्वारा उपलब्ध करावल जाले।<ref name=cellular>{{cite web|title=Uttar Pradesh (East)|url=http://www.india-cellular.com/UPE-page.html|publisher=India cellular phone industry|accessdate=14 July 2012}}</ref> बीएसएनएल आ अन्य प्रदाता सभ द्वारा डायल-अप सेवा भी उपलब्ध करावल जाले।<ref name="dial up">{{cite web|title=Internet Service Provider|url=http://www.datainfocom.in/services/isp.htm|publisher=Data Infocom Limited|accessdate=14 July 2012|archive-date=25 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725111443/http://datainfocom.in/services/isp.htm|url-status=dead}}</ref>
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
{{भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र}}
{{उत्तर प्रदेश}}
{{Uttar Pradesh topics}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश| ]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य]]
pgn4yzuopnfoykss2hybv57gqv0aupx
विद्यापति
0
8290
805600
797102
2026-09-24T14:53:46Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805600
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writer
| name = विद्यापति
| native_name =
| native_name_lang =
| image = Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg
| image_size = 240px
| alt = एगो पुरुष के चित्र सोझा देखत
| caption = भारत के 1965 में जारी डाक टिकट पर बिद्यापति
| pseudonym =
| birth_date = 1352<ref name="ignca"/><ref name="britannica"/>
| birth_place = बिस्फी, [[मधुबनी]]<ref name="britannica"/> (वर्तमान में [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य में)
| death_date = 1448<ref name="ignca"/>
| death_place = बिस्फी, मधुबनी, बिहार<ref name="britannica"/>
<!-- <br/> विद्यापति नगर (वर्तमान नाँव), वर्तमान समस्तीपुर, बिहार, भारत<br/>
[[जनकपुर]] (निर्वास में) (वर्तमान में [[नेपाल]] के [[जनकपुर]]) --><!-- ई जगह सभ के बारे में परमान मिले तब जोड़ीं -->
| resting_place = <!-- इनके दफ्नावल ना गइल, एह पैरामीटर के मत जोड़ीं -->
| occupation = [[कवी]]
| language = [[मैथिली]], [[अवहट्ठ|अवहट्ट]], [[संस्कृत]]
| nationality = [[भारत के लोग|भारतीय]]
| period = मध्यजुग
| genre = पद, गीत
| subjects = [[भक्ति]], शृंगार
| movement =
| notableworks = ''कीर्तिलता'', ''पदावली''
| years_active =
| module =
| website =
}}
'''विद्यापति''' (1352–1448), चाहे '''बिद्यापति''', एगो भारतीय कवी रहलें जे [[मैथिली]], [[अवहट्ट]] आ [[संस्कृत]] में आपन रचना कइलें, प्रमुख रूप से इनके मैथिली के रचना खाती जानल-मानल जाला आ मैथिली भाषा के आदि कवी आ "मैथिल कोकिल" के उपाधी दिहल जाला। कबिता के अलावा संस्कृत में गद्य लेखन के काम भी कइलेन। [[भक्ति ]] आ शृंगार इनके रचना सभ के मुख्य बिसय रहल आ कबिता के रूप गीत आ पद रहल। [[शिव]]-[[पार्वती|पारबती]] आ [[राधा]]-[[कृष्ण]] दुनों इनके भक्ति वाली रचना के बिसय बनल लोग।
इनके साहित्यिक परभाव बाद के [[हिंदी भाषा|हिंदुस्तानी भाषा]], मैथिली भाषा आ [[बंगाली भाषा|बंगाली]] भाषा के साहित्य पर सीधा-सीधा, आ अप्रत्यक्ष रूप से [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[ओडिया]] आ [[असमिया भाषा|असमिया]] भाषा के साहित्य पर पड़ल। विद्यापति के समय अइसन रहे जेह समय साहित्य आ संपर्क के भाषा अवहट्ट रहल आ वर्तमान मैथिली, बंगाली वगैरह देसी भाषा सभ के बिकास सुरू भइल रहल, एही से इनके रचना सभ के परभाव, जे देसी बोली के साहित्य के भाषा बना के रचल गइली सऽ, एह सगरी पूरबी भाषा सभ पर परल। एही कारन बिद्यापति के भारतीय साहित्य में लगभग उहे दर्जा दिहल जाला जे इटली में [[दांते]] के भा [[इंग्लैंड]] में [[ज्यॉफ्री चॉसर|चॉसर]] के दिहल जाला।{{sfn|विद्यापति ठाकुर|1979|p=1}}
इनके मैथिलि रचना सभ प आधारित बिदापती नाच बाद के समय में बिहार-नेपाल के मिथिला क्षेत्र के खास बिधा के रूप में अस्थापित भइल। विद्यापति के मैथिली गीत सभ आज भी [[लोकगीत]] के रूप में सुनल-गावल जालें आ इनके रचना साहित्य में उच्च-कक्षा सभ में पढ़ावल जालीं।
==समय==
विद्यापति के जनम भा निधन के बारे में लिखित रूप से कुछ ना मिले ला, एही कारन इनके समय अनुमान के बिसय हवे{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=1}} आ कई किसिम के अनुमान कई आधार प लगावल जाला। उपलब्ध साक्ष्य के हवाला से, [[रामधारी सिंह दिनकर]] इनके जनम 1350 ईसवी के आसपास भइल होखी अइसन लिखे लें।{{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=11}}
डाकटर सुभद्र झा के मत के अनुसार, विद्यापति के काल 1352 ईसवी से 1448 ईसवी हवे।<ref name="ignca">{{cite web|last1=मिश्र|first1=पूनम|title=विद्यापति: कृतित्व एवं जीवन, एक परिचय|url=http://www.ignca.nic.in/coilnet/vp001.htm|website=ignca.nic.in|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|accessdate=5 मार्च 2018|language=hi}}</ref> इहे तारीख अंग्रेजी के प्रसिद्ध ज्ञानकोश ब्रिटैनिका एनसाइक्लोपीडिया प भी मिले ला।<ref name="britannica">{{cite web|title=Vidyapati: Indian writer and poet|url=https://www.britannica.com/biography/Vidyapati-Indian-writer-and-poet|website=britannica.com|publisher=एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका (ऑनलाइन)|accessdate=5 मार्च 2018|language=en}}</ref>
सभसे बिशद बिबरन प्रस्तुत कइले बाने शिवप्रसाद सिंह, जे विद्यापति प किताब लिखलें।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|pp=46-55}} इनके द्वारा सोझा रखल गइल बिबिध मत के तुलना अनुसार, विद्यापति के रचना ''कीर्तिलता'' में बिबरन मिले ला कि राजा गणेश्वर के निधन लक्ष्मण संवत 252 में भइल आ ई अनुमान मानल जाला कि एह समय विद्यापति के उमिर दस बारह बरिस के रहल, यानी कि इनके जनम लगभग 242 लक्ष्मण संवत में भइल होखी। समस्या ई बा कि लक्ष्मण संवत कब सुरू भइल एहू में बिबाद बा। कुछ अनुमान के मोताबिक एह परमान के आधार प विद्यापति के जनम के तिथी 1360 ईसवी के आसपास मान लिहल गइल, काहें कि लक्ष्मण संवत के सुरुआत पर अलग-अलग मत के अनुसार 1106 से 1119 ईसवी मानल जाला आ एह तरीका से गणेश्वर के निधन के तिथी 1358 से 1371 ईसवी के बिचा में ठहरे ले। हालाँकि, शिवप्रसाद सिंह ''कीर्तिलता'' के आधार पर विद्यापति के समय के निर्धारण के ठीक ना बुझे लें आ कई लोगन के मत के परिच्छा करे के बाद आपन मत देलें कि इनके जनम 1373 ईसवी के आसपास भइल होखे ई संभव बा।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|p=51}}{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=194}}<ref name="ignca" />
एही तरह से इनके निधन के तिथी के बारे में भी अनुमाने लगावल जाला। लखनसेन नाँव के कवी के कविता के हवाला से अनुमान लगावे पर शिवप्रसाद सिंह बतावे लें कि एह आधार पर विद्यापति के निधन 1424 ईसवी के आसपास ठहरे ला; हालाँकि ऊ खुदे एह बारे में लिखे लें कि ई विद्यापति के अंतिम समय मानल ठीक ना बुझाला। कुछ जगह ई बिबरन मिले ला कि विद्यापति लक्ष्मण संवत 299 (1418 ईसवी, अगर लक्ष्मण संवत के सुरुआत 1119 ईसवी मानल जाय) में ''लिखनावली'' ग्रंथ पूरा कइलेन आ 309 में भागवत के एगो प्रति लिख के पूरा कइलें, यानी एह आधार प ऊ 1428 ईसवी तक जियत रहलें। एही कारण सिंह, लखनसेन के आधार पर 1424 वाल मत ठीक ना माने लें, बस एकरा के एगो मत के रूप में लोगन के सोझा रखे लें।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=198}} अन्य कथा के हवाला दे के लिखे लें कि राजा शिवसिंह के निधन के बत्तीस बरिस बाद विद्यापति एगो सपना देखलें आ उनके आपन मउअत नगीचे बुझाए लागल, यानी शिवसिंह के निधन भइल 1415 में आ एह में 32 जोड़ल जाय तब विद्यापति के निधन 1447 ईसवी के कुछ समय बाद भइल होखी।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=196}}<ref name="ignca" />
अउरी दूसर मत सभ में डॉ. बिमानबिहारी मजुमदार विद्यापति के जनम 1380 ईसवी आ निधन 1460 के बाद कबो भइल माने लें; नगेन्द्रनाथ गुप्त 1440 के इनके निधन तिथी माने लें आ उमेश मिश्र इनके निधन के तिथी 1466 के बाद ले माने लें।<ref name="ignca" /> हालाँकि, मजुमदार अपना बिचार में 1460 के बाद बिद्यापति के होखे के बात के खंडन करे लें। मजुमदार के मोताबिक विद्यापति के जिनगी के महत्व वाला घटना सभ के क्रम बा: 1380 के आसपास इनके जनम, 1395-96 ईसवी के आसपास पद लिख के गियासुद्दीन आ नसरत शाह के समर्पित कइल, 1397 में सुलतान जौनपुर द्वारा तिरहुत जीतल गइल जेकरे पहिले ई दुनों पद लिखल गइल रहलें; 1400 के आसपास ''भूपरिक्रमा'' के रचना, 1402-04 के बीच इब्राहिम शाह द्वारा तिरहुत के सिंघासन पर कीर्तिसिंह के स्थापित कइल आ ओही समय के आसपास ''कीर्तिलता'' के रचना; 1410 से 1414 के बीच शिवसिंह के राज्यकाल में दू सौ पद सभ के रचना; 1440 से 1460 के बीच ''विभागसागर'', ''दान-वाक्यावली'', आ ''दुर्गाभक्ति तरंगिणी'' के रचना।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|pp=53-54}}
[[हिंदी साहित्य]] के परंपरा में, विद्यापति के समय "आदिकाल" में परे ला। आदिकाल के दूसर नाँव "वीरगाथा काल" भी हवे, हालाँकि, विद्यापति के काब्य के बीरगाथा से कवनो तालमेल ना बा, साथे-साथ ई एह काल के समाप्ति के बाद ले रहलें अइसन भी बिचार कइल जाला, यानी लोग इनके आदिकाल में रखे पर संतोख ना करे ला। आदिकाल के बाद के समय के "भक्तिकाल" मानल जाला, जबकि रामचंद्र शुक्ल इनका के भक्ति वाला कवी ना माने लें।{{sfn|रामचंद्र शुक्ल|2010|p=37}} शुक्ल जी के अइसन बिचार के कारन विद्यापति के शृंगार प्रधान रचना बा।{{efn|शुकुल जी के कहनाम कोट कइल जाला कि "विद्यापति के पद अधिकतर शृंगार के ही हैं जिनमें नायिका और नायक राधा-कृष्ण हैं। इन पदों की रचना जयदेव के गीतकाव्य के अनुकरण पर ही शायद की गई है। इनका माधुर्य अद्भूत है। विद्यापति शैव थे। इन्होंने इन पदों की रचना शृंगार काव्य की दृष्टि से की है, भक्त के रूप में नहीं। विद्यापति को कृष्णभक्तों की परंपरा में नहीं समझना चाहिये।"<ref name="dustudy">{{cite web|title=विद्यापति भक्त या शृंगारिक कवि|url=http://vle.du.ac.in/mod/book/print.php?id=12922&chapterid=27770|website=du.ac.in|publisher=दिल्ली विश्वविद्यालय|accessdate=5 मार्च 2018|language=hi}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} जबकि [[हजारी प्रसाद द्विवेदी]] शुकुल जी के बिचार के निवारण करे लें आ विद्यापति के भक्ती वाली रचना सभ के पूरबी भाषा सभ के साहित्य पर बाद में परल परभाव के ओर धियान दिवावे लें।{{efn|हजारी प्रसाद जी के हवाला दिहल जाला की, "विद्यापति शृंगार रस के सिद्धवाक कवि थे। उनकी पदावली में राधा और कृष्ण की जिस प्रेमलीला का चित्रण है, वह अपूर्व है। इस वर्णन में प्रेम के शरीर पक्ष की प्रधानता अवश्य है पर इससे सहृदय के चित्त में विकार नहीं उत्पन्न होता बल्कि भावों की सांद्रता और अभिव्यक्ति की प्रेषणगुणिता के कारण वह बहुत ही आकर्षक हो गया है। ...राधा और कृष्ण के प्रेम प्रसंगों को यह पुस्तक प्रथम बार उत्तर भारत में गेय पदों में प्रकाशित करती है। इस पुस्तक के पदों ने आगे चलकर बंगाल, असम, और उड़ीसा के वैष्णव भक्तों को खूब प्रभावित किया और उन प्रदेशों के भक्ति साहित्य में नई प्रेरणा और प्राणधारा संचारित करने में समर्थ हुई। इसीलिए पूर्वी प्रदेशों में सर्वत्र यह पुस्तक धर्म ग्रंथ की महिमा पा सकी।"<ref name="dustudy" />}} कुल मिला के विद्यापति, अपना काब्य के बिसेस्ता के आधार पर ना त आदिकाल के कवी के रूप में साबित होखे लें ना भक्ति काल के बिसेस्ता उनुका रचना में निर्बिबाद रूप से खोजल जा सके ला। दिनकर के कहनाम बा की, ''"...विद्यापति कवनो बर्ग में ना समा सके लें। उनुके सत्कार खाती अइसन सिंघासन चाही जवना प खाली उहे बइठ सके लें। ऊ खाली कबी रहलें आ कबिता में सौंदर्य आ आनंद के छाड़ के ऊ अउरी कवनो बात के जगहा ना दें।"''{{efn|''"विद्यापति किसी भी वर्ग में नहीं समा सकते। उनके सत्कार के लिए ऐसा सिंहासन चाहिए जिस पर केवल वही बैठ सकते हैं। वे केवल कवि थे और कविता में सौन्दर्य और आनन्द को छोड़ कर वे किसी और बात को स्थान नहीं देते थे।"'' रामधारी सिंह दिनकर।{{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=12}} }}
== रचना संसार ==
[[चित्र:Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg|thumb|alt=सीना से ऊपर के हिस्सा देखावत एगो मूर्ती|विद्यापति के एगो मुर्ती, बिस्फी, [[मधुबनी]], बिहार]]
=== पदावली ===
पदावली बिद्यापति के सभसे परसिद्ध रचना हवे। एह में गावल जा सके वाला सुघर पद बाड़ें। इनहन के बिसय शिव के भक्ती, राधा-कृष्ण के प्रेम, आम प्रेम आ सुंदरता के बखान बाटे।
=== अन्य रचना ===
अउरी बिबिध बिसय पर बिद्यापति कलम चलवलें जेह में मुख्य-मुख्य बाड़ें:
* ''पुरुष परीक्षा'' — मुख्य रूप से नैतिक शिक्षा आ सदाचार संबंधी उपदेशन पर आधारित बा। हाल में प्रकाशन विभाग, [[भारत सरकार]] द्वारा एह ग्रंथ के हिंदी अनुबाद प्रकाशित कइल गइल बा, जेकर अनुबाद अखिलेश झा कइले बाड़ें। एह पुस्तक में मूल रचना के 44 कहानी सभ में से चुनल गइल 25 कहानी शामिल बाड़ी स। एकरे साथे पुस्तक में विद्यापति आ पुरुष परीक्षा दुनो पर विद्वत्तापूर्ण भूमिका (परिचयात्मक लेख) भी दिहल गइल बा। पुरुष परीक्षा के प्रमुख विषय नैतिक शिक्षा, मानव चरित्र के परख आ आदर्श आचरण के मार्गदर्शन हवे।
* ''लिखनावली'' लेखन के काम के बारे में।
* ''भू-परिक्रमा'', भूगोल के बारे में, एह में आसपास के जगह वगैरह के बरनन बाटे।
* ''विभागसार'' आत्मकथा नियर रचना।
* ''दानवाक्यावली'' दान के बारे में।
* ''गंगावाक्यावली''
* ''वर्षकृत्य''
* ''दुर्गाभक्तितरंगिणी''
* ''शैवसर्वस्वहार''
* ''कीर्तिपताका''
* ''कीर्तिलता''
{{clear}}
==नोट आ टीका-टिप्पणी==
<references group="नोट"/>
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
==संदर्भ ग्रंथ==
{{refbegin}}
* {{cite book|author=रामचंद्र शुक्ल |title=हिंदी साहित्य का इतिहास|url=|year=2010|publisher=लोकभारती प्रकाशन |place=इलाहाबाद}}<!-- {{sfn|रामचंद्र शुक्ल|2010|p=37}} -->
* {{cite book|author=रामधारी सिंह दिनकर|title=कवि और कविता|url=https://books.google.com/books?id=9FqZPDa6NqcC&pg=PA11|year=2008|publisher=राजकमल प्रकाशन |isbn=978-81-8031-324-0}}<!-- {{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=}} -->
* {{cite book|author=शिवप्रसाद सिंह|title=कीर्तिलता और अवहट्ट भाषा |url=https://books.google.com/books?id=TVkvD3EZaBIC&pg=PT209|year=1999|publisher=वाणी प्रकाशन|isbn=978-93-5000-020-5}} <!-- {{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=}} -->
* {{cite book|author=शिवप्रसाद सिंह|title=विद्यापति |url=https://books.google.com/books?id=0eWvGQAn7NwC |year=2007 |publisher=लोकभारती प्रकाशन ( अब राजकमल प्रकाशन) |place=इलाहाबाद|isbn=}} <!-- {{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|p=}} -->
* {{cite book|author=शुभकार कपूर|title=विद्यापति और उनका काव्य: महाकवि विद्यापति की काव्य-कला एवं जीवनाकृति |url=https://books.google.com/books?id=y7VHAAAAMAAJ|year=1966|publisher=गंगा पुस्तकमाला कार्यालय}}<!-- {{sfn|शुभकार कपूर|1966|p=}} -->
* {{cite book|author=मोहन लाल|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4565|year=1992|publisher=साहित्य अकादमी|isbn=978-81-260-1221-3}}<!-- {{sfn|मोहन लाल|1992|p=}} -->
* {{cite book|author=राम दयाल राकेश|title=Vidyapati, the Greatest Poet of Mithila|url=https://books.google.com/books?id=MbBIAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Greater Janakpur Area Development Council|isbn=978-9937-2-0148-3}}<!-- {{sfn|राम दयाल राकेश|2007|p=}} -->
* {{cite book|author=विद्यापति ठाकुर|title=Vidyapati Bangiya Padabali: Songs of the Love of Radha and Krishna |trans-title=विद्यापति बंगीय पदाबली: राधा अउरी कृष्ण के परेम-गीत |url=https://books.google.com/books?id=OqVDRnEf6SEC&pg=PT3|year=1979|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-1475-2}}<!-- {{sfn|विद्यापति ठाकुर|1979|p=1}} -->
* {{cite book|author=राधाकृष्ण चौधरी|title=A Survey of Maithili Literature |trans-title=मैथिली साहित्य के सर्वेक्षण |url=https://books.google.com/books?id=C0f898HDLAYC&pg=PA51|year=1976|publisher=Ram Vilas Sahu|isbn=978-93-80538-36-5}} <!-- {{harv|राधाकृष्ण चौधरी|1976|p=}} -->
{{refend}}
==बाहरी कड़ी==
* [http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF विद्यापति कऽ रचना सभ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504122744/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF |date=2009-05-04 }}, कविता कोश में। {{In lang|hi}}
* [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/vidyapati-1963-love-songs-of.html 27 poems] transl. Deben Bhattacharya, from ''Love Songs of Vidyapati'', (UNESCO) 1963. {{in lang|en}}
* [https://hdl.handle.net/2027/coo1.ark:/13960/t6446799m {{IAST|Songs of the love of Rādhā and Krishna}}], translated into English by Ananda Coomaraswamy and Arun Sen 1915. {{in lang|en}}
<!-- https://www.prabhatkhabar.com/news/63307.aspx बादमें इस्तेमाल खाती -->
<!-- http://www.pupdepartments.ac.in/de/lesson/ug/ba/Semester%203/Hindi/L-%201-15%20Title.pdf बाद में इस्तेमाल खाती -->
<!-- http://www.sahityasudha.com/articles_nov_2016/lekh/nayana_deliwala/lekh_adikaleen_kaviyon.html बाद में इस्तेमाल खाती -->
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारतीय कवि]]
[[श्रेणी:मैथिली-भाषा के लेखक]]
[[श्रेणी:मैथिली-भाषा के कवि]]
[[श्रेणी:बिहार के लोग]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के कवि]]
[[श्रेणी:15वीं-सदी के भारतीय कवि]]
[[श्रेणी:मध्यजुग के भारतीय कवि]]
ktmtbd9o6cpe8kqj8va4jq3o6lztdcz
805604
805600
2026-09-24T15:00:12Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805604
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writer
| name = विद्यापति
| native_name =
| native_name_lang =
| image = Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg
| image_size = 240px
| alt = एगो पुरुष के चित्र सोझा देखत
| caption = भारत के 1965 में जारी डाक टिकट पर बिद्यापति
| pseudonym =
| birth_date = 1352<ref name="ignca"/><ref name="britannica"/>
| birth_place = बिस्फी, [[मधुबनी]]<ref name="britannica"/> (वर्तमान में [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य में)
| death_date = 1448<ref name="ignca"/>
| death_place = बिस्फी, मधुबनी, बिहार<ref name="britannica"/>
<!-- <br/> विद्यापति नगर (वर्तमान नाँव), वर्तमान समस्तीपुर, बिहार, भारत<br/>
[[जनकपुर]] (निर्वास में) (वर्तमान में [[नेपाल]] के [[जनकपुर]]) --><!-- ई जगह सभ के बारे में परमान मिले तब जोड़ीं -->
| resting_place = <!-- इनके दफ्नावल ना गइल, एह पैरामीटर के मत जोड़ीं -->
| occupation = [[कवी]]
| language = [[मैथिली]], [[अवहट्ठ|अवहट्ट]], [[संस्कृत]]
| nationality = [[भारत के लोग|भारतीय]]
| period = मध्यजुग
| genre = पद, गीत
| subjects = [[भक्ति]], शृंगार
| movement =
| notableworks = ''कीर्तिलता'', ''पदावली''
| years_active =
| module =
| website =
}}
'''विद्यापति''' (1352–1448), चाहे '''बिद्यापति''', एगो भारतीय कवी रहलें जे [[मैथिली]], [[अवहट्ट]] आ [[संस्कृत]] में आपन रचना कइलें, प्रमुख रूप से इनके मैथिली के रचना खाती जानल-मानल जाला आ मैथिली भाषा के आदि कवी आ "मैथिल कोकिल" के उपाधी दिहल जाला। कबिता के अलावा संस्कृत में गद्य लेखन के काम भी कइलेन। [[भक्ति ]] आ शृंगार इनके रचना सभ के मुख्य बिसय रहल आ कबिता के रूप गीत आ पद रहल। [[शिव]]-[[पार्वती|पारबती]] आ [[राधा]]-[[कृष्ण]] दुनों इनके भक्ति वाली रचना के बिसय बनल लोग।
इनके साहित्यिक परभाव बाद के [[हिंदी भाषा|हिंदुस्तानी भाषा]], मैथिली भाषा आ [[बंगाली भाषा|बंगाली]] भाषा के साहित्य पर सीधा-सीधा, आ अप्रत्यक्ष रूप से [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[ओडिया]] आ [[असमिया भाषा|असमिया]] भाषा के साहित्य पर पड़ल। विद्यापति के समय अइसन रहे जेह समय साहित्य आ संपर्क के भाषा अवहट्ट रहल आ वर्तमान मैथिली, बंगाली वगैरह देसी भाषा सभ के बिकास सुरू भइल रहल, एही से इनके रचना सभ के परभाव, जे देसी बोली के साहित्य के भाषा बना के रचल गइली सऽ, एह सगरी पूरबी भाषा सभ पर परल। एही कारन बिद्यापति के भारतीय साहित्य में लगभग उहे दर्जा दिहल जाला जे इटली में [[दांते]] के भा [[इंग्लैंड]] में [[ज्यॉफ्री चॉसर|चॉसर]] के दिहल जाला।{{sfn|विद्यापति ठाकुर|1979|p=1}}
इनके मैथिलि रचना सभ प आधारित बिदापती नाच बाद के समय में बिहार-नेपाल के मिथिला क्षेत्र के खास बिधा के रूप में अस्थापित भइल। विद्यापति के मैथिली गीत सभ आज भी [[लोकगीत]] के रूप में सुनल-गावल जालें आ इनके रचना साहित्य में उच्च-कक्षा सभ में पढ़ावल जालीं।
==समय==
विद्यापति के जनम भा निधन के बारे में लिखित रूप से कुछ ना मिले ला, एही कारन इनके समय अनुमान के बिसय हवे{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=1}} आ कई किसिम के अनुमान कई आधार प लगावल जाला। उपलब्ध साक्ष्य के हवाला से, [[रामधारी सिंह दिनकर]] इनके जनम 1350 ईसवी के आसपास भइल होखी अइसन लिखे लें।{{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=11}}
डाकटर सुभद्र झा के मत के अनुसार, विद्यापति के काल 1352 ईसवी से 1448 ईसवी हवे।<ref name="ignca">{{cite web|last1=मिश्र|first1=पूनम|title=विद्यापति: कृतित्व एवं जीवन, एक परिचय|url=http://www.ignca.nic.in/coilnet/vp001.htm|website=ignca.nic.in|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|accessdate=5 मार्च 2018|language=hi}}</ref> इहे तारीख अंग्रेजी के प्रसिद्ध ज्ञानकोश ब्रिटैनिका एनसाइक्लोपीडिया प भी मिले ला।<ref name="britannica">{{cite web|title=Vidyapati: Indian writer and poet|url=https://www.britannica.com/biography/Vidyapati-Indian-writer-and-poet|website=britannica.com|publisher=एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका (ऑनलाइन)|accessdate=5 मार्च 2018|language=en}}</ref>
सभसे बिशद बिबरन प्रस्तुत कइले बाने शिवप्रसाद सिंह, जे विद्यापति प किताब लिखलें।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|pp=46-55}} इनके द्वारा सोझा रखल गइल बिबिध मत के तुलना अनुसार, विद्यापति के रचना ''कीर्तिलता'' में बिबरन मिले ला कि राजा गणेश्वर के निधन लक्ष्मण संवत 252 में भइल आ ई अनुमान मानल जाला कि एह समय विद्यापति के उमिर दस बारह बरिस के रहल, यानी कि इनके जनम लगभग 242 लक्ष्मण संवत में भइल होखी। समस्या ई बा कि लक्ष्मण संवत कब सुरू भइल एहू में बिबाद बा। कुछ अनुमान के मोताबिक एह परमान के आधार प विद्यापति के जनम के तिथी 1360 ईसवी के आसपास मान लिहल गइल, काहें कि लक्ष्मण संवत के सुरुआत पर अलग-अलग मत के अनुसार 1106 से 1119 ईसवी मानल जाला आ एह तरीका से गणेश्वर के निधन के तिथी 1358 से 1371 ईसवी के बिचा में ठहरे ले। हालाँकि, शिवप्रसाद सिंह ''कीर्तिलता'' के आधार पर विद्यापति के समय के निर्धारण के ठीक ना बुझे लें आ कई लोगन के मत के परिच्छा करे के बाद आपन मत देलें कि इनके जनम 1373 ईसवी के आसपास भइल होखे ई संभव बा।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|p=51}}{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=194}}<ref name="ignca" />
एही तरह से इनके निधन के तिथी के बारे में भी अनुमाने लगावल जाला। लखनसेन नाँव के कवी के कविता के हवाला से अनुमान लगावे पर शिवप्रसाद सिंह बतावे लें कि एह आधार पर विद्यापति के निधन 1424 ईसवी के आसपास ठहरे ला; हालाँकि ऊ खुदे एह बारे में लिखे लें कि ई विद्यापति के अंतिम समय मानल ठीक ना बुझाला। कुछ जगह ई बिबरन मिले ला कि विद्यापति लक्ष्मण संवत 299 (1418 ईसवी, अगर लक्ष्मण संवत के सुरुआत 1119 ईसवी मानल जाय) में ''लिखनावली'' ग्रंथ पूरा कइलेन आ 309 में भागवत के एगो प्रति लिख के पूरा कइलें, यानी एह आधार प ऊ 1428 ईसवी तक जियत रहलें। एही कारण सिंह, लखनसेन के आधार पर 1424 वाल मत ठीक ना माने लें, बस एकरा के एगो मत के रूप में लोगन के सोझा रखे लें।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=198}} अन्य कथा के हवाला दे के लिखे लें कि राजा शिवसिंह के निधन के बत्तीस बरिस बाद विद्यापति एगो सपना देखलें आ उनके आपन मउअत नगीचे बुझाए लागल, यानी शिवसिंह के निधन भइल 1415 में आ एह में 32 जोड़ल जाय तब विद्यापति के निधन 1447 ईसवी के कुछ समय बाद भइल होखी।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=196}}<ref name="ignca" />
अउरी दूसर मत सभ में डॉ. बिमानबिहारी मजुमदार विद्यापति के जनम 1380 ईसवी आ निधन 1460 के बाद कबो भइल माने लें; नगेन्द्रनाथ गुप्त 1440 के इनके निधन तिथी माने लें आ उमेश मिश्र इनके निधन के तिथी 1466 के बाद ले माने लें।<ref name="ignca" /> हालाँकि, मजुमदार अपना बिचार में 1460 के बाद बिद्यापति के होखे के बात के खंडन करे लें। मजुमदार के मोताबिक विद्यापति के जिनगी के महत्व वाला घटना सभ के क्रम बा: 1380 के आसपास इनके जनम, 1395-96 ईसवी के आसपास पद लिख के गियासुद्दीन आ नसरत शाह के समर्पित कइल, 1397 में सुलतान जौनपुर द्वारा तिरहुत जीतल गइल जेकरे पहिले ई दुनों पद लिखल गइल रहलें; 1400 के आसपास ''भूपरिक्रमा'' के रचना, 1402-04 के बीच इब्राहिम शाह द्वारा तिरहुत के सिंघासन पर कीर्तिसिंह के स्थापित कइल आ ओही समय के आसपास ''कीर्तिलता'' के रचना; 1410 से 1414 के बीच शिवसिंह के राज्यकाल में दू सौ पद सभ के रचना; 1440 से 1460 के बीच ''विभागसागर'', ''दान-वाक्यावली'', आ ''दुर्गाभक्ति तरंगिणी'' के रचना।{{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|pp=53-54}}
[[हिंदी साहित्य]] के परंपरा में, विद्यापति के समय "आदिकाल" में परे ला। आदिकाल के दूसर नाँव "वीरगाथा काल" भी हवे, हालाँकि, विद्यापति के काब्य के बीरगाथा से कवनो तालमेल ना बा, साथे-साथ ई एह काल के समाप्ति के बाद ले रहलें अइसन भी बिचार कइल जाला, यानी लोग इनके आदिकाल में रखे पर संतोख ना करे ला। आदिकाल के बाद के समय के "भक्तिकाल" मानल जाला, जबकि रामचंद्र शुक्ल इनका के भक्ति वाला कवी ना माने लें।{{sfn|रामचंद्र शुक्ल|2010|p=37}} शुक्ल जी के अइसन बिचार के कारन विद्यापति के शृंगार प्रधान रचना बा।{{efn|शुकुल जी के कहनाम कोट कइल जाला कि "विद्यापति के पद अधिकतर शृंगार के ही हैं जिनमें नायिका और नायक राधा-कृष्ण हैं। इन पदों की रचना जयदेव के गीतकाव्य के अनुकरण पर ही शायद की गई है। इनका माधुर्य अद्भूत है। विद्यापति शैव थे। इन्होंने इन पदों की रचना शृंगार काव्य की दृष्टि से की है, भक्त के रूप में नहीं। विद्यापति को कृष्णभक्तों की परंपरा में नहीं समझना चाहिये।"<ref name="dustudy">{{cite web|title=विद्यापति भक्त या शृंगारिक कवि|url=http://vle.du.ac.in/mod/book/print.php?id=12922&chapterid=27770|website=du.ac.in|publisher=दिल्ली विश्वविद्यालय|accessdate=5 मार्च 2018|language=hi}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} जबकि [[हजारी प्रसाद द्विवेदी]] शुकुल जी के बिचार के निवारण करे लें आ विद्यापति के भक्ती वाली रचना सभ के पूरबी भाषा सभ के साहित्य पर बाद में परल परभाव के ओर धियान दिवावे लें।{{efn|हजारी प्रसाद जी के हवाला दिहल जाला की, "विद्यापति शृंगार रस के सिद्धवाक कवि थे। उनकी पदावली में राधा और कृष्ण की जिस प्रेमलीला का चित्रण है, वह अपूर्व है। इस वर्णन में प्रेम के शरीर पक्ष की प्रधानता अवश्य है पर इससे सहृदय के चित्त में विकार नहीं उत्पन्न होता बल्कि भावों की सांद्रता और अभिव्यक्ति की प्रेषणगुणिता के कारण वह बहुत ही आकर्षक हो गया है। ...राधा और कृष्ण के प्रेम प्रसंगों को यह पुस्तक प्रथम बार उत्तर भारत में गेय पदों में प्रकाशित करती है। इस पुस्तक के पदों ने आगे चलकर बंगाल, असम, और उड़ीसा के वैष्णव भक्तों को खूब प्रभावित किया और उन प्रदेशों के भक्ति साहित्य में नई प्रेरणा और प्राणधारा संचारित करने में समर्थ हुई। इसीलिए पूर्वी प्रदेशों में सर्वत्र यह पुस्तक धर्म ग्रंथ की महिमा पा सकी।"<ref name="dustudy" />}} कुल मिला के विद्यापति, अपना काब्य के बिसेस्ता के आधार पर ना त आदिकाल के कवी के रूप में साबित होखे लें ना भक्ति काल के बिसेस्ता उनुका रचना में निर्बिबाद रूप से खोजल जा सके ला। दिनकर के कहनाम बा की, ''"...विद्यापति कवनो बर्ग में ना समा सके लें। उनुके सत्कार खाती अइसन सिंघासन चाही जवना प खाली उहे बइठ सके लें। ऊ खाली कबी रहलें आ कबिता में सौंदर्य आ आनंद के छाड़ के ऊ अउरी कवनो बात के जगहा ना दें।"''{{efn|''"विद्यापति किसी भी वर्ग में नहीं समा सकते। उनके सत्कार के लिए ऐसा सिंहासन चाहिए जिस पर केवल वही बैठ सकते हैं। वे केवल कवि थे और कविता में सौन्दर्य और आनन्द को छोड़ कर वे किसी और बात को स्थान नहीं देते थे।"'' रामधारी सिंह दिनकर।{{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=12}} }}
== रचना संसार ==
[[चित्र:Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg|thumb|alt=सीना से ऊपर के हिस्सा देखावत एगो मूर्ती|विद्यापति के एगो मुर्ती, बिस्फी, [[मधुबनी]], बिहार]]
=== पदावली ===
पदावली बिद्यापति के सभसे परसिद्ध रचना हवे। एह में गावल जा सके वाला सुघर पद बाड़ें। इनहन के बिसय शिव के भक्ती, राधा-कृष्ण के प्रेम, आम प्रेम आ सुंदरता के बखान बाटे।
=== अन्य रचना ===
अउरी बिबिध बिसय पर बिद्यापति कलम चलवलें जेह में मुख्य-मुख्य बाड़ें:
* ''पुरुष परीक्षा'' — मुख्य रूप से नैतिक शिक्षा आ सदाचार संबंधी उपदेशन पर आधारित बा। हाल में प्रकाशन विभाग, [[भारत सरकार]] द्वारा एह ग्रंथ के हिंदी अनुबाद प्रकाशित कइल गइल बा, जेकर अनुबाद अखिलेश झा कइले बाड़ें। एह पुस्तक में मूल रचना के 44 कहानी सभ में से चुनल गइल 25 कहानी शामिल बाड़ी स। एकरे साथे पुस्तक में विद्यापति आ पुरुष परीक्षा दुनो पर विद्वत्तापूर्ण भूमिका (परिचयात्मक लेख) भी दिहल गइल बा। पुरुष परीक्षा के प्रमुख विषय नैतिक शिक्षा, मानव चरित्र के परख आ आदर्श आचरण के मार्गदर्शन हवे।
* ''लिखनावली'' लेखन के काम के बारे में।
* ''भू-परिक्रमा'', भूगोल के बारे में, एह में आसपास के जगह वगैरह के बरनन बाटे।
* ''विभागसार'' आत्मकथा नियर रचना।
* ''दानवाक्यावली'' दान के बारे में।
* ''गंगावाक्यावली''
* ''वर्षकृत्य''
* ''दुर्गाभक्तितरंगिणी''
* ''शैवसर्वस्वहार''
* ''कीर्तिपताका''
* ''कीर्तिलता''
{{clear}}
==नोट आ टीका-टिप्पणी==
<references group="नोट"/>
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
==संदर्भ ग्रंथ==
{{refbegin}}
* {{cite book|author=रामचंद्र शुक्ल |author-link= रामचंद्र शुक्ल|title=हिंदी साहित्य का इतिहास|url=|year=2010|publisher=लोकभारती प्रकाशन |place=इलाहाबाद}}<!-- {{sfn|रामचंद्र शुक्ल|2010|p=37}} -->
* {{cite book|author=रामधारी सिंह दिनकर |author-link= रामधारी सिंह दिनकर|title=कवि और कविता|url=https://books.google.com/books?id=9FqZPDa6NqcC&pg=PA11|year=2008|publisher=राजकमल प्रकाशन |isbn=978-81-8031-324-0}}<!-- {{sfn|रामधारी सिंह दिनकर|2008|p=}} -->
* {{cite book|author=शिवप्रसाद सिंह|title=कीर्तिलता और अवहट्ट भाषा |url=https://books.google.com/books?id=TVkvD3EZaBIC&pg=PT209|year=1999|publisher=वाणी प्रकाशन|isbn=978-93-5000-020-5}} <!-- {{sfn|शिवप्रसाद सिंह|1999|p=}} -->
* {{cite book|author=शिवप्रसाद सिंह|title=विद्यापति |url=https://books.google.com/books?id=0eWvGQAn7NwC |year=2007 |publisher=लोकभारती प्रकाशन ( अब राजकमल प्रकाशन) |author-link= शिवप्रसाद सिंह|place=इलाहाबाद|isbn=}} <!-- {{sfn|शिवप्रसाद सिंह|2007|p=}} -->
* {{cite book|author=शुभकार कपूर|title=विद्यापति और उनका काव्य: महाकवि विद्यापति की काव्य-कला एवं जीवनाकृति |url=https://books.google.com/books?id=y7VHAAAAMAAJ|year=1966|publisher=गंगा पुस्तकमाला कार्यालय}}<!-- {{sfn|शुभकार कपूर|1966|p=}} -->
* {{cite book|author=मोहन लाल|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4565|year=1992|publisher=साहित्य अकादमी|isbn=978-81-260-1221-3}}<!-- {{sfn|मोहन लाल|1992|p=}} -->
* {{cite book|author=राम दयाल राकेश|title=Vidyapati, the Greatest Poet of Mithila|url=https://books.google.com/books?id=MbBIAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Greater Janakpur Area Development Council|isbn=978-9937-2-0148-3}}<!-- {{sfn|राम दयाल राकेश|2007|p=}} -->
* {{cite book|author=विद्यापति ठाकुर|title=Vidyapati Bangiya Padabali: Songs of the Love of Radha and Krishna |trans-title=विद्यापति बंगीय पदाबली: राधा अउरी कृष्ण के परेम-गीत |url=https://books.google.com/books?id=OqVDRnEf6SEC&pg=PT3|year=1979|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-1475-2}}<!-- {{sfn|विद्यापति ठाकुर|1979|p=1}} -->
* {{cite book|author=राधाकृष्ण चौधरी|title=A Survey of Maithili Literature |trans-title=मैथिली साहित्य के सर्वेक्षण |url=https://books.google.com/books?id=C0f898HDLAYC&pg=PA51|year=1976|publisher=Ram Vilas Sahu|isbn=978-93-80538-36-5}} <!-- {{harv|राधाकृष्ण चौधरी|1976|p=}} -->
{{refend}}
==बाहरी कड़ी==
* [http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF विद्यापति कऽ रचना सभ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504122744/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF |date=2009-05-04 }}, कविता कोश में। {{In lang|hi}}
* [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/vidyapati-1963-love-songs-of.html 27 poems] transl. Deben Bhattacharya, from ''Love Songs of Vidyapati'', (UNESCO) 1963. {{in lang|en}}
* [https://hdl.handle.net/2027/coo1.ark:/13960/t6446799m {{IAST|Songs of the love of Rādhā and Krishna}}], translated into English by Ananda Coomaraswamy and Arun Sen 1915. {{in lang|en}}
<!-- https://www.prabhatkhabar.com/news/63307.aspx बादमें इस्तेमाल खाती -->
<!-- http://www.pupdepartments.ac.in/de/lesson/ug/ba/Semester%203/Hindi/L-%201-15%20Title.pdf बाद में इस्तेमाल खाती -->
<!-- http://www.sahityasudha.com/articles_nov_2016/lekh/nayana_deliwala/lekh_adikaleen_kaviyon.html बाद में इस्तेमाल खाती -->
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारतीय कवि]]
[[श्रेणी:मैथिली-भाषा के लेखक]]
[[श्रेणी:मैथिली-भाषा के कवि]]
[[श्रेणी:बिहार के लोग]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के कवि]]
[[श्रेणी:15वीं-सदी के भारतीय कवि]]
[[श्रेणी:मध्यजुग के भारतीय कवि]]
c2w365md1hv8fv64ngxtp0eq92uorgi
जमुना नदी
0
8328
805639
729938
2026-09-25T06:26:57Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[जमुना]] के [[जमुना नदी]] पर स्थानांतरण कइलें
729938
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|यमुना}}{{about|उत्तर भारत में [[गंगा]] के सहायिका नदी}}
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = जमुना
|other_name = यमुना
<!-- *** Map section *** -->
<!-- General section *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|state = [[उत्तराखंड]]
|state1 = [[हिमाचल प्रदेश]]
|state2 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state3 = [[हरियाणा]]
|state4 =[[दिल्ली]]
|city = [[यमुना नगर]]
|city1 = [[दिल्ली]]
|city2 = [[मथुरा]]
|city3 = [[आगरा]]
|city4 = [[इटावा]]
|city5 = [[कालपी]]
|city6 = [[इलाहाबाद]]
|city7 =
|length = 1376
|length_imperial =
|watershed = 366223
|watershed_imperial =
|discharge_location = mouth
|discharge_average = 2950
|discharge_note = <ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref>
|discharge_average_imperial =
|discharge_max_month =
|discharge_max =
|discharge_max_imperial =
|discharge_min_month =
|discharge_min =
|discharge_min_imperial =
|discharge1_location =
|discharge1_average =
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[यमुनोत्री]]
|source_location = बंदरपुंछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखंड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3293
|source_elevation_imperial =
|source_coordinates = {{coord|31|01|0.12|N|78|27|0|E|display=inline}}
|mouth_name = [[संगम]]
|mouth_location = [[इलाहाबाद]]
|mouth_country = भारत
|mouth_country1 =
|mouth_elevation = 74
|mouth_elevation_imperial =
|capital_coordinates =
|mouth_coordinates = {{coord|25|25|11.44|N|81|53|5.80|E|display=inline,title}}
|tributary_right = [[चंबल]]
|tributary_right1 = [[बेतवा]]
|tributary_right2 = [[केन नदी]]
|tributary_right3 = [[सिंध नदी|सिंध]]
|tributary_right4 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_left = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_left1 = [[काली नदी (उत्तराखंड)|शारदा]]
|tributary_left2 = गिरी
|tributary_left3 = ऋषिगंगा
|tributary_left4 = हनुमान गंगा
|tributary_left5 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image File:Vishram Ghat.jpg
|image_size =
|image_caption = यमुनोत्री मंदिर
<!-- ***Map*** --->
|map = Yamunarivermap.jpg
|map_size = 240px
|map_caption=नक्शा पर यमुना नदी के थाला
}}
'''जमुना नदी''' ({{Lang-hi|यमुना}}) उत्तरी भारत के एक ठो प्रमुख नदी हवे जे [[उत्तराखंड]] राज्य में यमुनोत्री से निकले ले आ [[प्रयाग]] में [[गंगा]] नदी में मिल जाले। ई उत्तरी भारत के इलाका में, गंगा नदी के सभसे बड़हन सहायिका नदी हवे। उत्तराखंड में [[हिमालय|मध्य हिमालय]] के बंदरपुंछ चोटी के पच्छिमी हिस्सा में मौजूद यमुनोत्री ग्लेशियर से करीबन 6,387 मीटर के ऊंचाई पर एह नदी के उदगम होला आ ई नदी कुल {{convert|1376|km|mi}} के दूरी तय करे ले जबकि एकरे [[नदी थाला|थाला]] के बिस्तार कुल {{convert|366223|km2|mi2}} एरिया में बा जे गंगा नदी के कुल थाला के लगभग 40.2% हिस्सा बाटे। जमुना नदी, [[इलाहाबाद]] में गंगा नदी से मिले ले आ एह अस्थान के [[संगम|त्रिवेणी संगम]] के नाँव से जानल जाला, हिंदू धर्म में पबित्र तीर्थ के रूप में एह जगह के मान्यता हवे आ हर साल इहाँ माघ मेला आ हर बारहवाँ बरिस [[कुंभ मेला]] लागे ला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Commons category}}
{{Reflist|35em}}
{{Hydrography of Uttar Pradesh}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:गंगा के सहायिका]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नदी]]
{{india-geo-stub}}
fp11rvdfwai3mjl8og1654frt6b19cx
805643
805639
2026-09-25T06:38:38Z
SM7
3953
हैटनोट सुधारा
805643
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|यमुना}}{{about|उत्तर भारत में [[गंगा]] के सहायिका नदी|बांग्लादेश के नदी|जमुना नदी, बांग्लादेश|अउरी दूसर अरथ|जमुना (बहुअर्थी)}}
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = जमुना
|other_name = यमुना
<!-- *** Map section *** -->
<!-- General section *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|state = [[उत्तराखंड]]
|state1 = [[हिमाचल प्रदेश]]
|state2 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state3 = [[हरियाणा]]
|state4 =[[दिल्ली]]
|city = [[यमुना नगर]]
|city1 = [[दिल्ली]]
|city2 = [[मथुरा]]
|city3 = [[आगरा]]
|city4 = [[इटावा]]
|city5 = [[कालपी]]
|city6 = [[इलाहाबाद]]
|city7 =
|length = 1376
|length_imperial =
|watershed = 366223
|watershed_imperial =
|discharge_location = mouth
|discharge_average = 2950
|discharge_note = <ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref>
|discharge_average_imperial =
|discharge_max_month =
|discharge_max =
|discharge_max_imperial =
|discharge_min_month =
|discharge_min =
|discharge_min_imperial =
|discharge1_location =
|discharge1_average =
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[यमुनोत्री]]
|source_location = बंदरपुंछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखंड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3293
|source_elevation_imperial =
|source_coordinates = {{coord|31|01|0.12|N|78|27|0|E|display=inline}}
|mouth_name = [[संगम]]
|mouth_location = [[इलाहाबाद]]
|mouth_country = भारत
|mouth_country1 =
|mouth_elevation = 74
|mouth_elevation_imperial =
|capital_coordinates =
|mouth_coordinates = {{coord|25|25|11.44|N|81|53|5.80|E|display=inline,title}}
|tributary_right = [[चंबल]]
|tributary_right1 = [[बेतवा]]
|tributary_right2 = [[केन नदी]]
|tributary_right3 = [[सिंध नदी|सिंध]]
|tributary_right4 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_left = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_left1 = [[काली नदी (उत्तराखंड)|शारदा]]
|tributary_left2 = गिरी
|tributary_left3 = ऋषिगंगा
|tributary_left4 = हनुमान गंगा
|tributary_left5 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image File:Vishram Ghat.jpg
|image_size =
|image_caption = यमुनोत्री मंदिर
<!-- ***Map*** --->
|map = Yamunarivermap.jpg
|map_size = 240px
|map_caption=नक्शा पर यमुना नदी के थाला
}}
'''जमुना नदी''' ({{Lang-hi|यमुना}}) उत्तरी भारत के एक ठो प्रमुख नदी हवे जे [[उत्तराखंड]] राज्य में यमुनोत्री से निकले ले आ [[प्रयाग]] में [[गंगा]] नदी में मिल जाले। ई उत्तरी भारत के इलाका में, गंगा नदी के सभसे बड़हन सहायिका नदी हवे। उत्तराखंड में [[हिमालय|मध्य हिमालय]] के बंदरपुंछ चोटी के पच्छिमी हिस्सा में मौजूद यमुनोत्री ग्लेशियर से करीबन 6,387 मीटर के ऊंचाई पर एह नदी के उदगम होला आ ई नदी कुल {{convert|1376|km|mi}} के दूरी तय करे ले जबकि एकरे [[नदी थाला|थाला]] के बिस्तार कुल {{convert|366223|km2|mi2}} एरिया में बा जे गंगा नदी के कुल थाला के लगभग 40.2% हिस्सा बाटे। जमुना नदी, [[इलाहाबाद]] में गंगा नदी से मिले ले आ एह अस्थान के [[संगम|त्रिवेणी संगम]] के नाँव से जानल जाला, हिंदू धर्म में पबित्र तीर्थ के रूप में एह जगह के मान्यता हवे आ हर साल इहाँ माघ मेला आ हर बारहवाँ बरिस [[कुंभ मेला]] लागे ला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Commons category}}
{{Reflist|35em}}
{{Hydrography of Uttar Pradesh}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:गंगा के सहायिका]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नदी]]
{{india-geo-stub}}
eaemf7th8eknzhx838jtwyna011bgni
805645
805643
2026-09-25T07:03:01Z
SM7
3953
फोटो बदलल गइल
805645
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|यमुना}}{{about|उत्तर भारत में [[गंगा]] के सहायिका नदी|बांग्लादेश के नदी|जमुना नदी, बांग्लादेश|अउरी दूसर अरथ|जमुना (बहुअर्थी)}}
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = जमुना
|other_name = यमुना
<!-- *** Map section *** -->
<!-- General section *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|state = [[उत्तराखंड]]
|state1 = [[हिमाचल प्रदेश]]
|state2 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state3 = [[हरियाणा]]
|state4 =[[दिल्ली]]
|city = [[यमुना नगर]]
|city1 = [[दिल्ली]]
|city2 = [[मथुरा]]
|city3 = [[आगरा]]
|city4 = [[इटावा]]
|city5 = [[कालपी]]
|city6 = [[इलाहाबाद]]
|city7 =
|length = 1376
|length_imperial =
|watershed = 366223
|watershed_imperial =
|discharge_location = mouth
|discharge_average = 2950
|discharge_note = <ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref>
|discharge_average_imperial =
|discharge_max_month =
|discharge_max =
|discharge_max_imperial =
|discharge_min_month =
|discharge_min =
|discharge_min_imperial =
|discharge1_location =
|discharge1_average =
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[यमुनोत्री]]
|source_location = बंदरपुंछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखंड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3293
|source_elevation_imperial =
|source_coordinates = {{coord|31|01|0.12|N|78|27|0|E|display=inline}}
|mouth_name = [[संगम]]
|mouth_location = [[इलाहाबाद]]
|mouth_country = भारत
|mouth_country1 =
|mouth_elevation = 74
|mouth_elevation_imperial =
|capital_coordinates =
|mouth_coordinates = {{coord|25|25|11.44|N|81|53|5.80|E|display=inline,title}}
|tributary_right = [[चंबल]]
|tributary_right1 = [[बेतवा]]
|tributary_right2 = [[केन नदी]]
|tributary_right3 = [[सिंध नदी|सिंध]]
|tributary_right4 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_left = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_left1 = [[काली नदी (उत्तराखंड)|शारदा]]
|tributary_left2 = गिरी
|tributary_left3 = ऋषिगंगा
|tributary_left4 = हनुमान गंगा
|tributary_left5 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image =File:Vishram Ghat.jpg
|image_size =
|image_caption = [[मथुरा]] में जमुना तीरे बिश्राम घाट
<!-- ***Map*** --->
|map = Yamunarivermap.jpg
|map_size = 240px
|map_caption=नक्शा पर यमुना नदी के थाला
}}
'''जमुना नदी''' ({{Lang-hi|यमुना}}) उत्तरी भारत के एक ठो प्रमुख नदी हवे जे [[उत्तराखंड]] राज्य में यमुनोत्री से निकले ले आ [[प्रयाग]] में [[गंगा]] नदी में मिल जाले। ई उत्तरी भारत के इलाका में, गंगा नदी के सभसे बड़हन सहायिका नदी हवे। उत्तराखंड में [[हिमालय|मध्य हिमालय]] के बंदरपुंछ चोटी के पच्छिमी हिस्सा में मौजूद यमुनोत्री ग्लेशियर से करीबन 6,387 मीटर के ऊंचाई पर एह नदी के उदगम होला आ ई नदी कुल {{convert|1376|km|mi}} के दूरी तय करे ले जबकि एकरे [[नदी थाला|थाला]] के बिस्तार कुल {{convert|366223|km2|mi2}} एरिया में बा जे गंगा नदी के कुल थाला के लगभग 40.2% हिस्सा बाटे। जमुना नदी, [[इलाहाबाद]] में गंगा नदी से मिले ले आ एह अस्थान के [[संगम|त्रिवेणी संगम]] के नाँव से जानल जाला, हिंदू धर्म में पबित्र तीर्थ के रूप में एह जगह के मान्यता हवे आ हर साल इहाँ माघ मेला आ हर बारहवाँ बरिस [[कुंभ मेला]] लागे ला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Commons category}}
{{Reflist|35em}}
{{Hydrography of Uttar Pradesh}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:गंगा के सहायिका]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नदी]]
{{india-geo-stub}}
p7oa4nwes0x49t5c98uao0xywzykglx
805647
805645
2026-09-25T07:04:52Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805647
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|यमुना}}{{about|उत्तर भारत में [[गंगा]] के सहायिका नदी|बांग्लादेश के नदी|जमुना नदी, बांग्लादेश|अउरी दूसर अरथ|जमुना (बहुअर्थी)}}
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = जमुना नदी
|other_name = यमुना नदी
<!-- *** Map section *** -->
<!-- General section *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|state = [[उत्तराखंड]]
|state1 = [[हिमाचल प्रदेश]]
|state2 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state3 = [[हरियाणा]]
|state4 =[[दिल्ली]]
|city = [[यमुना नगर]]
|city1 = [[दिल्ली]]
|city2 = [[मथुरा]]
|city3 = [[आगरा]]
|city4 = [[इटावा]]
|city5 = [[कालपी]]
|city6 = [[इलाहाबाद]]
|city7 =
|length = 1376
|length_imperial =
|watershed = 366223
|watershed_imperial =
|discharge_location = mouth
|discharge_average = 2950
|discharge_note = <ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref>
|discharge_average_imperial =
|discharge_max_month =
|discharge_max =
|discharge_max_imperial =
|discharge_min_month =
|discharge_min =
|discharge_min_imperial =
|discharge1_location =
|discharge1_average =
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[यमुनोत्री]]
|source_location = बंदरपुंछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखंड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3293
|source_elevation_imperial =
|source_coordinates = {{coord|31|01|0.12|N|78|27|0|E|display=inline}}
|mouth_name = [[संगम]]
|mouth_location = [[इलाहाबाद]]
|mouth_country = भारत
|mouth_country1 =
|mouth_elevation = 74
|mouth_elevation_imperial =
|capital_coordinates =
|mouth_coordinates = {{coord|25|25|11.44|N|81|53|5.80|E|display=inline,title}}
|tributary_right = [[चंबल]]
|tributary_right1 = [[बेतवा]]
|tributary_right2 = [[केन नदी]]
|tributary_right3 = [[सिंध नदी|सिंध]]
|tributary_right4 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_left = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_left1 = [[काली नदी (उत्तराखंड)|शारदा]]
|tributary_left2 = गिरी
|tributary_left3 = ऋषिगंगा
|tributary_left4 = हनुमान गंगा
|tributary_left5 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image =File:Vishram Ghat.jpg
|image_size =
|image_caption = [[मथुरा]] में जमुना तीरे बिश्राम घाट
<!-- ***Map*** --->
|map = Yamunarivermap.jpg
|map_size = 240px
|map_caption=नक्शा पर यमुना नदी के थाला
}}
'''जमुना नदी''' ({{Lang-hi|यमुना}}) उत्तरी भारत के एक ठो प्रमुख नदी हवे जे [[उत्तराखंड]] राज्य में यमुनोत्री से निकले ले आ [[प्रयाग]] में [[गंगा]] नदी में मिल जाले। ई उत्तरी भारत के इलाका में, गंगा नदी के सभसे बड़हन सहायिका नदी हवे। उत्तराखंड में [[हिमालय|मध्य हिमालय]] के बंदरपुंछ चोटी के पच्छिमी हिस्सा में मौजूद यमुनोत्री ग्लेशियर से करीबन 6,387 मीटर के ऊंचाई पर एह नदी के उदगम होला आ ई नदी कुल {{convert|1376|km|mi}} के दूरी तय करे ले जबकि एकरे [[नदी थाला|थाला]] के बिस्तार कुल {{convert|366223|km2|mi2}} एरिया में बा जे गंगा नदी के कुल थाला के लगभग 40.2% हिस्सा बाटे। जमुना नदी, [[इलाहाबाद]] में गंगा नदी से मिले ले आ एह अस्थान के [[संगम|त्रिवेणी संगम]] के नाँव से जानल जाला, हिंदू धर्म में पबित्र तीर्थ के रूप में एह जगह के मान्यता हवे आ हर साल इहाँ माघ मेला आ हर बारहवाँ बरिस [[कुंभ मेला]] लागे ला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Commons category}}
{{Reflist|35em}}
{{Hydrography of Uttar Pradesh}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:गंगा के सहायिका]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नदी]]
{{india-geo-stub}}
hyeht4wo0stle2z4pklrt1iuvm947hx
805648
805647
2026-09-25T07:15:14Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805648
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|यमुना}}{{about|उत्तर भारत में [[गंगा]] के सहायिका नदी|बांग्लादेश के नदी|जमुना नदी, बांग्लादेश|अउरी दूसर अरथ|जमुना (बहुअर्थी)}}
{{Geobox
|नदी
<!-- *** Name section *** -->
|name = जमुना नदी
|other_name = यमुना नदी
<!-- *** Map section *** -->
<!-- General section *** -->
|country = {{flag|भारत}}
|state = [[उत्तराखंड]]
|state1 = [[हिमाचल प्रदेश]]
|state2 = [[उत्तर प्रदेश]]
|state3 = [[हरियाणा]]
|state4 =[[दिल्ली]]
|city = [[यमुना नगर]]
|city1 = [[दिल्ली]]
|city2 = [[मथुरा]]
|city3 = [[आगरा]]
|city4 = [[इटावा]]
|city5 = [[कालपी]]
|city6 = [[इलाहाबाद]]
|city7 =
|length = 1376
|length_imperial =
|watershed = 366223
|watershed_imperial =
|discharge_location = mouth
|discharge_average = 2950
|discharge_note = <ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref>
|discharge_average_imperial =
|discharge_max_month =
|discharge_max =
|discharge_max_imperial =
|discharge_min_month =
|discharge_min =
|discharge_min_imperial =
|discharge1_location =
|discharge1_average =
|discharge1_average_imperial =
<!-- *** Source *** -->
|source_name = [[यमुनोत्री]]
|source_location = बंदरपुंछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखंड]]
|source_country = भारत
|source_country1 =
|source_elevation = 3293
|source_elevation_imperial =
|source_coordinates = {{coord|31|01|0.12|N|78|27|0|E|display=inline}}
|mouth_name = [[संगम]]
|mouth_location = [[इलाहाबाद]]
|mouth_country = भारत
|mouth_country1 =
|mouth_elevation = 74
|mouth_elevation_imperial =
|capital_coordinates =
|mouth_coordinates = {{coord|25|25|11.44|N|81|53|5.80|E|display=inline,title}}
|tributary_right = [[चंबल]]
|tributary_right1 = [[बेतवा]]
|tributary_right2 = [[केन नदी]]
|tributary_right3 = [[सिंध नदी|सिंध]]
|tributary_right4 = [[टोंस नदी|टोंस]]
|tributary_left = [[हिंडन नदी|हिंडन]]
|tributary_left1 = [[काली नदी (उत्तराखंड)|शारदा]]
|tributary_left2 = गिरी
|tributary_left3 = ऋषिगंगा
|tributary_left4 = हनुमान गंगा
|tributary_left5 = [[ससुर खदेरी]]
<!-- *** Image *** --->
|image =File:Vishram Ghat.jpg
|image_size =
|image_caption = [[मथुरा]] में जमुना तीरे बिश्राम घाट
<!-- ***Map*** --->
|map = Yamunarivermap.jpg
|map_size = 240px
|map_caption=नक्शा पर यमुना नदी के थाला
}}
'''जमुना नदी''' ({{Langx|sa|यमुना}}, {{Langx|en|Yamuna}} भा पुरानी अंग्रेजी में ''Jumna'') उत्तरी भारत के एक ठो प्रमुख नदी हवे जे [[उत्तराखंड]] राज्य में [[यमुनोत्री]] से निकले ले आ [[प्रयाग]] में [[गंगा]] नदी में मिल जाले। ई [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]] के इलाका में, गंगा नदी के सभसे बड़हन सहायिका नदी हवे। उत्तराखंड में [[हिमालय|मध्य हिमालय]] के बंदरपुंछ चोटी के पच्छिमी हिस्सा में मौजूद यमुनोत्री ग्लेशियर से करीबन 6,387 मीटर के ऊंचाई पर एह नदी के उदगम होला आ ई नदी कुल {{convert|1376|km|mi}} के दूरी तय करे ले जबकि एकरे [[नदी थाला|थाला]] के बिस्तार कुल {{convert|366223|km2|mi2}} एरिया में बा जे गंगा नदी के कुल थाला के लगभग 40.2% हिस्सा बाटे। जमुना नदी, [[इलाहाबाद]] में गंगा नदी से मिले ले आ एह अस्थान के [[संगम|त्रिवेणी संगम]] के नाँव से जानल जाला, हिंदू धर्म में पबित्र तीर्थ के रूप में एह जगह के मान्यता हवे आ हर साल इहाँ माघ मेला आ हर बारहवाँ बरिस [[कुंभ मेला]] लागे ला।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Commons category}}
{{Reflist|35em}}
{{Hydrography of Uttar Pradesh}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:भारत के नदी]]
[[श्रेणी:गंगा के सहायिका]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नदी]]
{{india-geo-stub}}
{{नदी-आधार}}
6srj649qoz98dju2ptek3jcst5s5zb8
वार्तालाप:जमुना नदी
1
10888
805641
533766
2026-09-25T06:26:58Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[वार्तालाप:जमुना]] के [[वार्तालाप:जमुना नदी]] पर स्थानांतरण कइलें
533766
wikitext
text/x-wiki
{{बात-चीत}}
6ebukdssxqh4tkvyapm2dc2m8xkqd5k
खाना
0
13365
805589
756252
2026-09-24T13:57:25Z
~2026-51281-27
41027
805589
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Myaso (3897728158).jpg|thumb|भोजन]]
'''भोजन''' ऊ सभ चीज के कहल जाला जेवना के खा के शरीर के ताकत आ काम करे खातिर ऊर्जा मिलेला।
[[श्रेणी:खाना]]
{{भोजन-आधार}}
mnvf2cofc58zoeim7tw5fygqx06jh00
805609
805589
2026-09-24T15:25:07Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, फोटो जोड़ल गइल
805609
wikitext
text/x-wiki
[[File:Vegetarian Curry.jpeg|thumb|एगो रेस्टोरेंट में परोसल उत्तर भारतीय थाली]]
[[चित्र:Myaso (3897728158).jpg|thumb|भोजन]]
'''खाना''' भा '''भोजन''' ऊ सभ चीज के कहल जाला जेवना के खा के शरीर के ताकत आ काम करे खातिर ऊर्जा मिलेला।
[[श्रेणी:खाना| ]]
{{भोजन-आधार}}
nnrvvbl8nyk1k2epx2nwrjucdug2obn
जमुना नदी, बांग्लादेश
0
24287
805646
352907
2026-09-25T07:03:56Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805646
wikitext
text/x-wiki
{{Other uses|जमुना (बहुअर्थी){{!}}जमुना}}
'''जमुना नदी''' ({{langx|bn|যমুনা}}) [[बांग्लादेस]] में [[ब्रह्मपुत्र नदी]] के [[नदी शाखा|शाखा]] बाटे। ई [[गंगा]] के शाखा [[पदमा नदी|पदमा]] में मिल जाले आ एकरा बाद गंगा के ई मुख्य धारा के नाँव भी जमुना हो जाला जबले की ई [[मेघना नदी]] में न मिल जाय। मेघना में मिले की बाद नाँव बदल के मेघना हो जाला।
{{एशिया-भूगोल-आधार}}
[[श्रेणी:ब्रह्मपुत्र नदी]]
[[श्रेणी:गंगा]]
[[श्रेणी:बांग्लादेश के नदी]]
76se7tgdmmrm70jx2i6000xm5vx9fd7
जमुना (बहुअर्थी)
0
32821
805644
533770
2026-09-25T06:39:43Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805644
wikitext
text/x-wiki
'''जमुना''' शब्द के निचे दिहल कई अरथ हो सकेला:
;नदी
* [[जमुना नदी]] - भारत के प्रमुख नदी आ [[गंगा]] के सहायिका। एकरा के भोजपुरी में जमुना नदी कहल जाला, जबकि संस्कृत में '''यमुना''' नाँव हवे।
* [[जमुना नदी, बांग्लादेश]] - बांग्लादेश में नदी, गंगा के दूसर नाँव।
* [[जमुना नदी, पच्छिम बंगाल]] - [[इच्छामती नदी]] नदी के सहायिका।
;लोग
* [[जमुना, हिरोइन]] - एगो प्रसिद्द हिरोइन।
;जगह
* [[जमुना, इलाम जिला, नेपाल]] - [[नेपाल]] के [[इलाम जिल्ला]] में एगो [[गाविस]]।
{{बहुवि}}
l1dr8m5mzfpuju7eu60thk8jyu7e0mi
कुआर
0
36193
805668
754054
2026-09-25T10:26:32Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805668
wikitext
text/x-wiki
{{महीना पट्टी भोजपुरी}}
'''कुआर''' ({{lang|sa|आश्विन}}) [[हिंदू कलेंडर]] के एक ठो महीना बा।
[[काशी]] क्षेत्र में प्रचलन में [[बिक्रम संवत]] के अनुसार कुआर साल के सातवाँ महीना होला। अंग्रेजी ([[ग्रेगरियन कैलेंडर|ग्रेगोरियन कैलेंडर]]) के हिसाब से एह महीना के सुरुआत कौनों फिक्स डेट के ना पड़ेला बलुक खसकत रहेला। आमतौर पर ई [[सितंबर]]/[[अक्टूबर]] के महीना में पड़े ला।
[[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग]], जेवन सुरुज आधारित होला, में कुआर सातवाँ महीना हवे आ ग्रेगोरियन कैलेंडर के 23 सितंबर से एकर सुरुआत होले। [[नेपाल]] में प्रयुक्त कैलेंडर के हिसाब से ई साल के छठवाँ महीना हवे। [[बंगाली कैलेंडर]] में भी ई छठवाँ महीना होला।
==तिथि अनुसार पर्व/तिहुआर==
नीचे कुआर के महीना में पड़े वाला कुछ प्रमुख [[हिंदू तिहुआर सभ के लिस्ट|हिंदू ब्रत-तिहुआर]] सभ के लिस्ट तिथि अनुसार दिहल गइल बाटे<ref>आधार:श्रीहृषीकेशपंचाग, वाराणसी।</ref><ref name="Pillai1996">{{cite book|author=L.D.S. Pillai|title=Panchang and Horoscope|url=http://books.google.com/books?id=vV1s4T8y8J8C&pg=PA15|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0258-8|pages=15–19}}</ref>:
{| class ="wikitable"
!तिथि<br>कृष्णपक्ष
!संस्कृत नाँव
!तिहुआर
!तिथि<br>शुक्लपक्ष
!संस्कृत नाँव
!तिहुआर
|-
|[[एक्कम]]
|प्रतिपदा
|[[पितरपख]] सुरू
|एक्कम
|प्रतिपदा
|शरद [[नवरातर]] सुरू
|-
|[[दूइज]]
|द्वितीया
|[[ललिता देवी]] यात्रा
|दूइज
|द्वितीया
|
|-
|[[तीजि]]
|तृतीया
|संकष्टी [[गणेश चतुर्थी]]
|तीजि
|तृतीया
|
|-
|[[चउथि]]
|चतुर्थी
|
|चउथि
|चतुर्थी
|वैनायकी [[गणेश चतुर्थी]]
|-
|[[पंचिमी]]
|पञ्चमी
|
|पंचिमी
|पञ्चमी
|
|-
|[[छठि]]
|षष्ठी
|
|छठि
|षष्ठी
|
|-
|[[सत्तिमी]]
|सप्तमी
|
|सत्तिमी
|सप्तमी
|
|-
|[[अष्टिमी]]
|अष्टमी
|[[जिउतिया]]
|अष्टिमी
|अष्टमी
|महाअष्टिमी
|-
|[[नउमी]]
|नवमी
|मातृ नवमी
|नउमी
|नवमी
|दुर्गानवमी/[[महानवमी]]
|-
|[[दसिमी]]
|दशमी
|
|दसिमी
|दशमी
|[[विजयादशमी]]
|-
|[[एकादसी]]
|एकादशी
|इंदिरा [[एकादशी]]
|एकादसी
|एकादशी
|पापांकुशा [[एकादशी]]
|-
|[[दुआदसी]]
|द्वादशी
|वैष्णव श्राद्ध
|दुआदसी
|द्वादशी
|पद्मनाभ द्वादशी
|-
|[[तेरसि]]
|त्रयोदशी
|
|तेरसि
|त्रयोदशी
|
|-
|[[चतुर्दसी]]
|चतुर्दशी
|
|चतुर्दसी
|चतुर्दशी
|
|-
|[[अमौसा]]
|अमावस्या
|[[पितरपख|पितरसउनन]]
|[[पुर्नवाँसी]]
|[[पुर्नवासी|पूर्णिमा]]
|[[शरत्पूर्णिमा]], [[वाल्मीकि जयंती]]
|}
==संदर्भ==
{{Reflist}}
{{हिंदू कलेंडर}}
[[श्रेणी:हिंदू कलेंडर के महीना]]
{{हिंदू-आधार}}
4w1a0lio9bzjdyn6uekcckr8h6pdcx7
805669
805668
2026-09-25T10:29:05Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805669
wikitext
text/x-wiki
{{महीना पट्टी भोजपुरी}}
'''कुआर''' ({{lang|sa|आश्विन}}) [[हिंदू कलेंडर]] के एक ठो महीना बा।
[[काशी]] क्षेत्र में प्रचलन में [[बिक्रम संवत]] के अनुसार कुआर साल के सातवाँ महीना होला। अंग्रेजी ([[ग्रेगरियन कैलेंडर|ग्रेगोरियन कैलेंडर]]) के हिसाब से एह महीना के सुरुआत कौनों फिक्स डेट के ना पड़ेला बलुक खसकत रहेला। आमतौर पर ई [[सितंबर]]/[[अक्टूबर]] के महीना में पड़े ला।
[[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग]], जेवन सुरुज आधारित होला, में कुआर सातवाँ महीना हवे आ ग्रेगोरियन कैलेंडर के 23 सितंबर से एकर सुरुआत होले। [[नेपाल]] में प्रयुक्त कैलेंडर के हिसाब से ई साल के छठवाँ महीना हवे। [[बंगाली कैलेंडर]] में भी ई छठवाँ महीना होला।
==तिथि अनुसार पर्व/तिहुआर==
नीचे कुआर के महीना में पड़े वाला कुछ प्रमुख [[हिंदू तिहुआर सब के लिस्ट|हिंदू ब्रत-तिहुआर]] सभ के लिस्ट [[तिथि]] अनुसार दिहल गइल बाटे<ref>आधार: श्रीहृषीकेशपंचाग, वाराणसी।</ref><ref name="Pillai1996">{{cite book|author=L.D.S. Pillai|title=Panchang and Horoscope|url=http://books.google.com/books?id=vV1s4T8y8J8C&pg=PA15|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0258-8|pages=15–19}}</ref>:
{| class ="wikitable"
!तिथि<br>कृष्णपक्ष
![[संस्कृत]] नाँव
!तिहुआर
!तिथि<br>शुक्लपक्ष
!संस्कृत नाँव
!तिहुआर
|-
|[[एक्कम]]
|प्रतिपदा
|[[पितरपख]] सुरू
|एक्कम
|प्रतिपदा
|शरद [[नवरातर]] सुरू
|-
|[[दूइज]]
|द्वितीया
|[[ललिता देवी]] यात्रा
|दूइज
|द्वितीया
|
|-
|[[तीजि]]
|तृतीया
|संकष्टी [[गणेश चतुर्थी]]
|तीजि
|तृतीया
|
|-
|[[चउथि]]
|चतुर्थी
|
|चउथि
|चतुर्थी
|वैनायकी [[गणेश चतुर्थी]]
|-
|[[पंचिमी]]
|पञ्चमी
|
|पंचिमी
|पञ्चमी
|
|-
|[[छठि]]
|षष्ठी
|
|छठि
|षष्ठी
|
|-
|[[सत्तिमी]]
|सप्तमी
|
|सत्तिमी
|सप्तमी
|
|-
|[[अष्टिमी]]
|अष्टमी
|[[जिउतिया]]
|अष्टिमी
|अष्टमी
|महाअष्टिमी
|-
|[[नउमी]]
|नवमी
|मातृ नवमी
|नउमी
|नवमी
|दुर्गानवमी/[[महानवमी]]
|-
|[[दसिमी]]
|दशमी
|
|दसिमी
|दशमी
|[[विजयादशमी]]
|-
|[[एकादसी]]
|एकादशी
|इंदिरा [[एकादशी]]
|एकादसी
|एकादशी
|पापांकुशा [[एकादशी]]
|-
|[[दुआदसी]]
|द्वादशी
|वैष्णव श्राद्ध
|दुआदसी
|द्वादशी
|पद्मनाभ द्वादशी
|-
|[[तेरसि]]
|त्रयोदशी
|
|तेरसि
|त्रयोदशी
|
|-
|[[चतुर्दसी]]
|चतुर्दशी
|
|चतुर्दसी
|चतुर्दशी
|
|-
|[[अमौसा]]
|अमावस्या
|[[पितरपख|पितरसउनन]]
|[[पुर्नवाँसी]]
|[[पुर्नवासी|पूर्णिमा]]
|[[शरत्पूर्णिमा]], [[वाल्मीकि जयंती]]
|}
==संदर्भ==
{{Reflist}}
{{हिंदू कलेंडर}}
[[श्रेणी:हिंदू कलेंडर के महीना]]
{{हिंदू-आधार}}
6l14xgvdzhz7lj1o3e9a8s8bofbt94e
नोएडा
0
37435
805631
780797
2026-09-25T05:33:42Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[नोयडा]] के [[नोएडा]] पर स्थानांतरण कइलें: बेहतर/कॉमन भोजपुरी नाँव (Better/common name) ([[WP:COMMONNAME]])
780797
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = नोयडा
| native_name =
| native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->
| settlement_type = [[शहर]]
| image_skyline =
| image_alt =
| image_caption =
| etymology =
| nickname =
| population_as_of = 2011
| population_footnotes =
| population_total = 637272
| latd =
| longd =
| coordinates_type =
| coordinates_region =
| coordinates_display = inline,title
| subdivision_type = देस
| subdivision_name = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1 = [[भारत के राज्य अउरी संघ राज्यक्षेत्र|राज्य]]
| subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]]
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| website = <!-- {{URL|example.com}} -->
}}
'''नोयडा''' ({{Lang|en|[[:en:Noida|Noida]]}}) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में एक ठो शहर बा।
==जनसांख्यिकी==
साल 2011 के जनगणना<ref name="census2011">{{cite web|title=City Census 2011|url=http://www.census2011.co.in/city.php|website=census2011.co.in|accessdate=22 नवंबर 2016}}</ref> अनुसार नोयडा के कुल शहरी जनसंख्या 637272 बाटे आ आसपास के उपशहरी इलाका के मिला लिहल जाय तब कुल जनसंख्या 637272 बा। जनसंख्या के हिसाब से ई भारत के 68वाँ शहर बाटे।
जनगणना आँकड़ा के मोताबिक एह शहर में [[लिंगानुपात]] 824 आ [[साक्षरता दर|साक्षरता के दर]] 86.53% बाटे।<ref name="census2011" />
{{clear}}
==संदर्भ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:भारत के शहर आ कस्बा]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के शहर]]
{{India-geo-stub}}
ros6vt60qx04q1lq9bxjc5apeq1n544
द इंडियन एक्सप्रेस
0
41014
805630
754003
2026-09-25T05:30:53Z
SM7
3953
सफाई कइल गइल
805630
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox newspaper
| name = The Indian Express
| image =
| caption =
| type = दैनिक अख़बार
| format = [[ब्रॉडशीट]]
| foundation = 1931
| price on weekdays = Rs.2.50 ([[भारत]])
| price on sundays = [[रुपिया|Rs.]]4.50 (भारत)
| owners = इंडियन एक्सप्रेस समूह
| publisher =
| chiefeditor = राज कमल झा<ref>[http://www.exchange4media.com/55984_indian-express-rejig-raj-kamal-jha-made-chief-editor-unni-rajen-shanker-made-editor.html - Raj Kamal Jha made new chief editor]</ref>
| language = अंग्रेजी
| headquarters = B1/B, एक्सप्रेस बिल्डिंग, सेक्टर 10, नोएडा, उत्तर प्रदेश, भारत
| circulation =
| website = [http://www.indianexpress.com/ www.indianexpress.com]
| ISSN =
| oclc = 70274541
}}
'''''द इंडियन एक्सप्रेस''''' [[अंग्रेजी भाषा]] में छपे वाला, दैनिक, भारतीय अखबार बा। ई एक्सप्रेस समूह द्वारा छापल जाला आ एकर मुख्यालय [[मुंबई]] में रहल जे अब नोएडा में हो गइल बा। मुंबई के अलावे ई अउरी नौ जगह से छपे ला। एकरे संस्थापक [[रामनाथ गोयनका]] के निधन के बाद बँटवारा भइल आ दक्खिनी संस्करण अब ''दि न्यू इंडियन एक्सप्रेस'' के नाँव से छपे ला जबकि उत्तरी संस्करण, जेकर नांव पहिले खाली ''"इंडियन एक्सप्रेस"'' रहल, अब "'''द इंडियन एक्सप्रेस''" के नांव से छपे लागल बा।
भारतीय छापा मीडिया में एकरा सम्मानित जगह बा। एकर हिंदी साथी अखबार ''[[जनसत्ता]]'' हवे।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के अखबार]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के भारतीय अखबार]]
{{newspaper-stub}}
joz69xyh7mr8egbcqskngz4mepzj6u9
805633
805630
2026-09-25T05:34:57Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805633
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox newspaper
| name = The Indian Express
| image =
| caption =
| type = दैनिक अख़बार
| format = [[ब्रॉडशीट]]
| foundation = 1931
| price on weekdays = [[रुपिया|₹]]2.50 ([[भारत]])
| price on sundays = [[रुपिया|₹]]4.50 (भारत)
| owners = इंडियन एक्सप्रेस समूह
| publisher =
| chiefeditor = राज कमल झा<ref>[http://www.exchange4media.com/55984_indian-express-rejig-raj-kamal-jha-made-chief-editor-unni-rajen-shanker-made-editor.html Raj Kamal Jha made new chief editor]</ref>
| language = अंग्रेजी
| headquarters = B1/B, एक्सप्रेस बिल्डिंग, सेक्टर 10, [[नोएडा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत
| circulation =
| website = [http://www.indianexpress.com/ www.indianexpress.com]
| ISSN =
| oclc = 70274541
}}
'''''द इंडियन एक्सप्रेस''''' [[अंग्रेजी भाषा]] में छपे वाला, दैनिक, भारतीय अखबार बा। ई एक्सप्रेस समूह द्वारा छापल जाला आ एकर मुख्यालय [[मुंबई]] में रहल जे अब नोएडा में हो गइल बा। मुंबई के अलावे ई अउरी नौ जगह से छपे ला। एकरे संस्थापक [[रामनाथ गोयनका]] के निधन के बाद बँटवारा भइल आ दक्खिनी संस्करण अब ''दि न्यू इंडियन एक्सप्रेस'' के नाँव से छपे ला जबकि उत्तरी संस्करण, जेकर नांव पहिले खाली ''"इंडियन एक्सप्रेस"'' रहल, अब "'''द इंडियन एक्सप्रेस''" के नांव से छपे लागल बा।
भारतीय छापा मीडिया में एकरा सम्मानित जगह बा। एकर हिंदी साथी अखबार ''[[जनसत्ता]]'' हवे।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के अखबार]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के भारतीय अखबार]]
{{newspaper-stub}}
noey9r02crhlhbaea9x3qhypi88raq2
805634
805633
2026-09-25T05:41:01Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, +विकिकड़ी जोड़ल गइल
805634
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox newspaper
| name = The Indian Express
| image =
| caption =
| type = दैनिक अख़बार
| format = [[ब्रॉडशीट]]
| foundation = 1931
| price on weekdays = [[रुपिया|₹]]2.50 ([[भारत]])
| price on sundays = [[रुपिया|₹]]4.50 (भारत)
| owners = इंडियन एक्सप्रेस समूह
| publisher =
| chiefeditor = राज कमल झा<ref>[http://www.exchange4media.com/55984_indian-express-rejig-raj-kamal-jha-made-chief-editor-unni-rajen-shanker-made-editor.html Raj Kamal Jha made new chief editor]</ref>
| language = अंग्रेजी
| headquarters = B1/B, एक्सप्रेस बिल्डिंग, सेक्टर 10, [[नोएडा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत
| circulation =
| website = [http://www.indianexpress.com/ www.indianexpress.com]
| ISSN =
| oclc = 70274541
}}
'''''द इंडियन एक्सप्रेस''''' [[अंग्रेजी भाषा]] में छपे वाला, दैनिक, [[भारतीय अखबार अखबार सभ के लिस्ट|भारतीय अखबार]] बा। ई एक्सप्रेस समूह द्वारा छापल जाला आ पहिले एकर मुख्यालय [[मुंबई|बंबई]] में रहल जे अब उत्तर प्रदेश के [[नोएडा]] में शिफ्ट हो गइल बा। मुंबई के अलावे ई अउरी नौ जगहन से छपे ला। एकरे संस्थापक [[रामनाथ गोयनका]] के निधन के बाद बँटवारा भइल आ दक्खिनी संस्करण अब ''दि न्यू इंडियन एक्सप्रेस'' के नाँव से छपे ला जबकि उत्तरी संस्करण, जेकर नांव पहिले खाली ''"इंडियन एक्सप्रेस"'' रहल, अब "'''द इंडियन एक्सप्रेस''" के नांव से छपे लागल बा।
भारतीय छापा मीडिया में एकरा सम्मानित जगह बा। एकर [[हिंदी भाषा|हिंदी]] साथी अखबार ''[[जनसत्ता]]'' हवे।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के अखबार]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के भारतीय अखबार]]
{{newspaper-stub}}
l24v1wbptivsxc74eqt780nh8fy4q9g
शरद पूर्णिमा
0
49552
805662
774910
2026-09-25T09:50:04Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, अनुबाद कइल गइल
805662
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = शरद पूर्णिमा
|type = हिंदू
|image = File:The Moon on Sharad Purnima 2017.jpg
|caption = शरद पूर्णिमा के चंद्रमा, 2017
|begins = [[कुआर]] (आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]]
|date = [[कुआर]] [[पुर्नवासी]]
|date2016 = 15 October<ref>{{cite web|url=http://www.pujadatetime.in/2016/07/2016-hindu-holidays-celebrated-in-india.html|title=2016 Hindu Holidays Celebrated in India, Free Hindu Holidays Celebrated|website=Pujadatetime.in|accessdate=29 July 2017}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|date2017 = 5 October<ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/purnima/sharad/sharad-purnima-date-time.html|title=2017 Sharad Purnima date |website=drikpanchang.com}}</ref>
|frequency = सालाना
|duration = 1 दिन
|celebrations =
|observances =
|relatedto = [[लक्ष्मी]], [[चंद्रमा]], [[कृष्ण]]
}}
'''शरद पूर्णिमा''' [[कुआर]] महीना के पुर्नवासी के कहल जाला।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|33em}}
{{हिंदू तिहुआर}}
{{hinduism-stub}}
ezhrjpjve9aik21jawvh70laai2egjf
805663
805662
2026-09-25T10:10:05Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
805663
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = शरद पूर्णिमा
|type = हिंदू
|image = File:The Moon on Sharad Purnima 2017.jpg
|caption = शरद पूर्णिमा के चंद्रमा, 2017
|begins = [[कुआर]] (आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]]
|date = [[कुआर]] [[पुर्नवासी]]
|date2016 = 15 October<ref>{{cite web|url=http://www.pujadatetime.in/2016/07/2016-hindu-holidays-celebrated-in-india.html|title=2016 Hindu Holidays Celebrated in India, Free Hindu Holidays Celebrated|website=Pujadatetime.in|accessdate=29 July 2017}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|date2017 = 5 October<ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/purnima/sharad/sharad-purnima-date-time.html|title=2017 Sharad Purnima date |website=drikpanchang.com}}</ref>
|frequency = सालाना
|duration = 1 दिन
|celebrations =
|observances =
|relatedto = [[लक्ष्मी]], [[चंद्रमा]], [[कृष्ण]]
}}
'''शरद पूर्णिमा''' ({{Langx|en|शरत्पूर्णिमा}}) [[कुआर]] (आसिन भा आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]] के कहल जाला। एकरा के बरखा रितु, माने की [[मानसून|मानसून सीजन]], के अंत मानल जाला आ [[हिंदू|हिंदू लोग]] कई बिधि आ नाँव से ई [[तिहुआर]] के रूप में मनावे ला। हिंदू देवी [[लक्ष्मी]], जे धन-संपति के देवता हई, के बिसेस रूप के पूजा '''कोजागोरी पूर्णिमा''' के नाँव से [[बंगाल]] आ [[पूरबी भारत]] में मनावल जाला।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|33em}}
{{हिंदू तिहुआर}}
{{hinduism-stub}}
py5ce62ph5r3pe9f86vve5f98x5dlqr
805665
805663
2026-09-25T10:10:50Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805665
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = शरद पूर्णिमा
|type = हिंदू
|image = File:The Moon on Sharad Purnima 2017.jpg
|caption = शरद पूर्णिमा के चंद्रमा, 2017
|begins = [[कुआर]] (आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]]
|date = [[कुआर]] [[पुर्नवासी]]
|date2016 = 15 October<ref>{{cite web|url=http://www.pujadatetime.in/2016/07/2016-hindu-holidays-celebrated-in-india.html|title=2016 Hindu Holidays Celebrated in India, Free Hindu Holidays Celebrated|website=Pujadatetime.in|accessdate=29 July 2017}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|date2017 = 5 October<ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/purnima/sharad/sharad-purnima-date-time.html|title=2017 Sharad Purnima date |website=drikpanchang.com}}</ref>
|frequency = सालाना
|duration = 1 दिन
|celebrations =
|observances =
|relatedto = [[लक्ष्मी]], [[चंद्रमा]], [[कृष्ण]]
}}
'''शरद पूर्णिमा''' ({{Langx|sa|शरत्पूर्णिमा}}) [[कुआर]] (आसिन भा आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]] के कहल जाला। एकरा के बरखा रितु, माने की [[मानसून|मानसून सीजन]], के अंत मानल जाला आ [[हिंदू|हिंदू लोग]] कई बिधि आ नाँव से ई [[तिहुआर]] के रूप में मनावे ला। हिंदू देवी [[लक्ष्मी]], जे धन-संपति के देवता हई, के बिसेस रूप के पूजा '''कोजागोरी पूर्णिमा''' के नाँव से [[बंगाल]] आ [[पूरबी भारत]] में मनावल जाला।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|33em}}
{{हिंदू तिहुआर}}
{{hinduism-stub}}
nbxnpc27yojaft0ivriuilhnwvr6jsq
805666
805665
2026-09-25T10:19:39Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
805666
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = शरद पूर्णिमा
|type = हिंदू
|image = File:The Moon on Sharad Purnima 2017.jpg
|caption = शरद पूर्णिमा के चंद्रमा, 2017
|begins = [[कुआर]] (आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]]
|date = [[कुआर]] [[पुर्नवासी]]
|date2016 = 15 October<ref>{{cite web|url=http://www.pujadatetime.in/2016/07/2016-hindu-holidays-celebrated-in-india.html|title=2016 Hindu Holidays Celebrated in India, Free Hindu Holidays Celebrated|website=Pujadatetime.in|accessdate=29 July 2017}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|date2017 = 5 October<ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/purnima/sharad/sharad-purnima-date-time.html|title=2017 Sharad Purnima date |website=drikpanchang.com}}</ref>
|frequency = सालाना
|duration = 1 दिन
|celebrations =
|observances =
|relatedto = [[लक्ष्मी]], [[चंद्रमा]], [[कृष्ण]]
}}
'''शरद पूर्णिमा''' ({{Langx|sa|शरत्पूर्णिमा}}) [[कुआर]] (आसिन भा आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]] के कहल जाला। एकरा के बरखा रितु, माने की [[मानसून|मानसून सीजन]], के अंत मानल जाला<ref name=":2">{{Cite book |last=Melton |first=J. Gordon |url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&q=sharad |title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |date=2011-09-13 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-205-0 |pages=798 |language=en}}</ref> आ [[हिंदू|हिंदू लोग]] कई बिधि आ नाँव से ई [[तिहुआर]] के रूप में मनावे ला। हिंदू देवी [[लक्ष्मी]], जे धन-संपति के देवता हई, के बिसेस रूप के पूजा '''कोजागोरी पूर्णिमा''' के नाँव से [[बंगाल]] आ [[पूरबी भारत]] में मनावल जाला।<ref>{{cite book |last1=Maity |first1=Pradyot Kumar |title=Folk-rituals of Eastern India |date=1988 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-235-2 |page=26 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Folk_rituals_of_Eastern_India/Let4qsjYM8oC?hl=en&gbpv=1&dq=Kojagori%20Lakshmi&pg=PA26&printsec=frontcover |access-date=25 सितंबर 2026 |language=en}}</ref>
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|33em}}
{{हिंदू तिहुआर}}
{{hinduism-stub}}
6ndx2haczckm48w0a76fnbbhud1532q
805667
805666
2026-09-25T10:24:19Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा +[[श्रेणी:कुआर महीना के तिहुआर]]; +[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]], सुधार कइल गइल
805667
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = शरद पूर्णिमा
|type = हिंदू
|image = File:The Moon on Sharad Purnima 2017.jpg
|caption = शरद पूर्णिमा के चंद्रमा, 2017
|begins = [[कुआर]] (आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]]
|date = [[कुआर]] [[पुर्नवासी]]
|date2016 = 15 October<ref>{{cite web|url=http://www.pujadatetime.in/2016/07/2016-hindu-holidays-celebrated-in-india.html|title=2016 Hindu Holidays Celebrated in India, Free Hindu Holidays Celebrated|website=Pujadatetime.in|accessdate=29 July 2017}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|date2017 = 5 October<ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/purnima/sharad/sharad-purnima-date-time.html|title=2017 Sharad Purnima date |website=drikpanchang.com}}</ref>
|frequency = सालाना
|duration = 1 दिन
|celebrations =
|observances =
|relatedto = [[लक्ष्मी]], [[चंद्रमा]], [[कृष्ण]]
}}
'''शरद पूर्णिमा''' ({{Langx|sa|शरत्पूर्णिमा}}) [[कुआर]] (आसिन भा आश्विन) महीना के [[पुर्नवासी]] के कहल जाला। एकरा के बरखा रितु, माने की [[मानसून|मानसून सीजन]], के अंत मानल जाला<ref name=":2">{{Cite book |last=Melton |first=J. Gordon |url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&q=sharad |title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |date=2011-09-13 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-205-0 |pages=798 |language=en}}</ref> आ [[हिंदू|हिंदू लोग]] कई बिधि आ नाँव से ई [[तिहुआर]] के रूप में मनावे ला। हिंदू देवी [[लक्ष्मी]], जे धन-संपति के देवता हई, के बिसेस रूप के पूजा '''कोजागोरी पूर्णिमा''' के नाँव से [[बंगाल]] आ [[पूरबी भारत]] में मनावल जाला।<ref>{{cite book |last1=Maity |first1=Pradyot Kumar |title=Folk-rituals of Eastern India |date=1988 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-235-2 |page=26 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Folk_rituals_of_Eastern_India/Let4qsjYM8oC?hl=en&gbpv=1&dq=Kojagori%20Lakshmi&pg=PA26&printsec=frontcover |access-date=25 सितंबर 2026 |language=en}}</ref>
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|33em}}
{{हिंदू तिहुआर}}
[[श्रेणी:कुआर महीना के तिहुआर]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
{{उत्सव-आधार}}
i83zie9obcs5r61sp5defx54gc8d4pp
श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत
14
55280
805619
547458
2026-09-24T17:23:02Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय संगीत]] जोड़ल गइल
805619
wikitext
text/x-wiki
{{cat main}}
{{commonscat|Hindustani music}}
[[श्रेणी:संगीत]]
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति|संगीत]]
[[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय संगीत]]
kwals2i09g7g6juqmtu3hhlel6bxm5z
ॐ नमः शिवाय
0
62144
805623
789657
2026-09-24T17:34:46Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, +विकिकड़ी जोड़ल गइल
805623
wikitext
text/x-wiki
{{Italic title}}
[[चित्र:Om-Namah-Shivaaya.jpg|thumb|[[देवनागरी|देवनागरी लिपि]] में "ॐ नमः शिवाय" मंत्र]]
[[चित्र:Om Namah Shivaya audio.wav|thumb|ॐ नमः शिवाय श्रव्य]]
'''''ॐ नमः शिवाय''''' एगो हिंदू [[मंत्र|मंतर]] बा। [[हिंदू धर्म]] के चलनसार धार्मिक रीति रिवाज में ई काफी महत्व के मंतर हवे आ [[शैव मत]] में सभसे प्रमुख मंत्र में से एक हवे। एकरा के '''पंचाक्षर मंत्र''' भा '''शिव पंचाक्षर''' भी कहल जाला। एक शाब्दिक अरथ होला "[[शिव|भगवान शिव]] के नमस्कार बा"।
ई मंत्र अपना पंचाक्षर रूप "न मः शि वा य" में [[कृष्ण यजुर्वेद]] के [[श्री रुद्रम्]] के हिस्सा के रूप में<ref>{{Cite book |url=https://www.himalayanacademy.com/media/books/path-to-siva/web/ch16.html |title=What Is the Namaḥ Śivāya Mantra? from the "Path to Siva" Book |last=Satguru Bodhinatha |first=Veylanswami |publisher=Himalayan Academy |year=2017 |isbn=9781934145722 |location=USA |pages=chapter 16}}</ref> आ [[शुक्ल यजुर्वेद]] के रुद्राष्टाध्यायी में आइल बा।
== अउरी ग्रंथन में ==
[[चित्र:Om Namah Shivaya in Sri Rudram Hymn.png|thumb|upright=1.25| कृष्ण यजुर्वेद के श्री रुद्रम में नमः शिवाय]]
[[चित्र:Om_Namah_Shivaya_in_Panchakshara_form.png|पाठ=Panchakshara mantra|thumb|336x336px|पञ्चाक्षर के रूप में 'नमः शिवाय' मंत्र]]
"ॐ नमः शिवाय" मंतर में आवे वाला पाँच अक्षर — 'न', 'म', 'शि', 'वा', 'य' — के उल्लेख श्री रुद्रं चमकं में मिलेला, जे [[कृष्ण यजुर्वेद]] के हिस्सा ह। ई मंतर ओह समय के ह, जब "शिव" शब्द अबहीं तक नाम ना बनल रहे, बलुक [[रुद्र]] देवता के संबोधन के रूप में इस्तेमाल होखत रहे। ओह संदर्भ में "शिव" के मतलब होला — मंगलकारी, शुभ, स्नेही, यानी रुद्र के शांत रूप के आदर से कहल जाला।
एह मंतर के उल्लेख [[रुद्राष्टाध्यायी]] में भी बा, जे शुक्ल यजुर्वेद के हिस्सा ह।
पूरा [[पंचाक्षर स्तोत्र]] (पाँच अक्षर वाला स्तुति) इहे मंतर के समर्पित बा।
तमिल भाषा में लिखल [[तिरुमंतिरम्]] नाम के ग्रंथ में ई मंतर के मतलब आ महत्व के बारे में विस्तार से बतावल गइल बा।
[[शिव पुराण]] के पहिल खंड (अध्याय 1.2.10 – शब्द-ब्रह्म तनु), विद्येश्वर संहिता, आ वायवीय संहिता के अध्याय 13 में ई मंतर "ॐ नमः शिवाय" के रूप में आवेला। शिव पुराण में एह मंतर के कई जगह "पंचाक्षर मंतर" (5 अक्षर वाला मंतर) आ "षडाक्षर मंतर" (6 अक्षर वाला, जब '[[ॐ]]' जोड़ल जाला) कह के भी उल्लेख भइल बा।
तमिल शिवभक्तन के प्रसिद्ध भजन "तिरुवाचकम्" के शुरुआत भी एह पाँच अक्षर — 'न', 'म', 'शि', 'वा', 'य' — से होखे ला।
== अलग-अलग भाषा आ लिखाई में ==
{| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="margin-bottom: 10px;"
|+अलग-अलग भाषा आ लिखाई सभ में ॐ नमः शिवाय
!भाषा
|-
|[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]-हिंदी-भोजपुरी<br>(देवनागरी लिखाई)
|ॐ नम: शिवाय
|-
|[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]]
|ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯ
|-
|[[मलयालम भाषा|मलयालम]]
|ഓം നമഃ ശിവായ
|-
|[[तमिल भाषा|तमिल]]
|ஓம் நம சிவாய
|-
|[[तेलुगू भाषा|तेलुगु]]
|ఓం నమః శివాయ
|-
|[[बंगाली भाषा|बांग्ला]]
|ওঁ নমঃ শিবায়
|-
|[[गुजराती भाषा|गुजराती]]
|ૐ નમઃ શિવાય
|-
|[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|ਓਮ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ <ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/site/knowmyshivcom/singnificance-of-panchakshari|title=Translation|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020083515/https://sites.google.com/site/knowmyshivcom/singnificance-of-panchakshari|archive-date=20 अक्तूबर 2020|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>
|-
|[[ओड़िया भाषा|ओड़िया]]
|ଓଁ ନମଃ ଶିଵାୟ<ref>{{Cite web|url=http://www.moodiabahi.com/2017/06/shri-shiva-panchakshara-stotra-in-odia-download-pdf.html?m=1|title=odia translation|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329184754/http://www.moodiabahi.com/2017/06/shri-shiva-panchakshara-stotra-in-odia-download-pdf.html?m=1|archive-date=29 मार्च 2018|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>
|-
|[[रूसी भाषा|रूसी]]
|Ом Намах Шивайа
|}
== मंत्र के ब्याख्या ==
[[सिद्ध शैव मत]] आ [[शैव सिद्धांत]] परंपरा में “नमः शिवाय” के भगवान शिव के पंच बोध तत्व मानल जाला, जवन पाँच तत्व के सार्वभौमिक एकता के बतावेला:
*Na (न) ध्वनि पृथ्वी के दर्शावेला
*Ma (म) ध्वनि जल के दर्शावेला
*Śi (शि) ध्वनि अग्नि के दर्शावेला
*Vā (वा) ध्वनि प्राण वायु के दर्शावेला
*Ya (य) ध्वनि आकाश या ether के दर्शावेला
एह मंत्र के समग्र मतलब हवे कि “सार्वभौमिक चेतना एके बा।”
===पंचाक्षर मंत्र===
ई पाँच अक्षर वाला रूप (पंच अक्षर), जवन “ॐ” के हटाके बनल बा।
शैव सिद्धांत में ई पाँच अक्षर के मतलब अउरी तरह से भी समझावल जाला:
*Na (न) भगवान के छिपावे वाली कृपा (concealing grace)
*Ma (म) संसार
*Śi (शि) शिव के प्रतीक
*Vā (वा) भगवान के प्रकट करे वाली कृपा (revealing grace)
*Ya (य) आत्मा (Ātman)
''तिरुमंतिरम्'' (शैव सिद्धांत के एगो ग्रंथ) में कहल गइल बा: “उनकर चरण ‘न’ अक्षर हवे। नाभि ‘म’ हवे। कंधा ‘शि’ हवे। मुँह ‘वा’ हवे। आ माथा के ऊपर चमकत केंद्र ‘य’ हवे। एही तरह शिव के पाँच अक्षर वाला रूप बनत बा।”
{{Clear}}
== इहो देखल जाय ==
* [[शिव तांडव स्तोत्र]]
* [[शिव महिम्न स्तोत्र]]
* [[रुद्राष्टक]]
* [[हर-हर महादेव]]
* [[ॐ नमो नारायणाय]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:हिंदू धर्म]]
[[श्रेणी:शैव मत]]
[[श्रेणी:संस्कृत शब्द, वाक्य आ सूक्ति]]
{{hinduism-stub}}
46vzcmt5td3lpk13twk6ad5d6h0l3ov
देव दीपावली (बनारस)
0
62493
805594
595274
2026-09-24T14:11:22Z
SM7
3953
सफाई कइल गइल, अनुबाद कइल गइल
805594
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = Gods descent to the Ganga ghats at Varanasi and [[aarti]] for the [[Ganga River]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला देवता लोग के दिपावली। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग स्वर्ग से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
lhzmplcifbyaq4sjefugc68vnzh0rm0
805595
805594
2026-09-24T14:11:58Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]] जोड़ल गइल
805595
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = Gods descent to the Ganga ghats at Varanasi and [[aarti]] for the [[Ganga River]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला देवता लोग के दिपावली। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग स्वर्ग से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
bmv83ahk7kb7f1sz9lc6opkfbxip90o
805596
805595
2026-09-24T14:13:43Z
SM7
3953
अनुबाद कइल गइल
805596
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = देवता लोगन के गंगा घाट पर अवतरण <br> गंगा घाट पर दिया जरावल आ बिसेस [[आरती]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला देवता लोग के दिपावली। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग स्वर्ग से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
l9zfos288nvrzzy9lb6e4zo9mff9szu
805597
805596
2026-09-24T14:17:42Z
SM7
3953
अपडेट
805597
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|image = 'Dev Deepavali' celebrations in Varanasi on Karthik Purnima..jpg
|caption = एगो [[बनारस के घाट|घाट]] पर 2011 में देव दीवाली के रोशनी
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = देवता लोगन के गंगा घाट पर अवतरण <br> गंगा घाट पर दिया जरावल आ बिसेस [[आरती]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
|date2026 = 24 नवंबर<ref name = DevDeepawali>{{Cite web|url=https://www.devdeepawali.org/dev-deepawali/|title=Dev Diwali 2026|date=}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला देवता लोग के दिपावली। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग स्वर्ग से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
ssdn68o7gnh0cqhtjijb98pzmjbh4ww
805598
805597
2026-09-24T14:18:32Z
SM7
3953
संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
805598
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|image = 'Dev Deepavali' celebrations in Varanasi on Karthik Purnima..jpg
|caption = एगो [[बनारस के घाट|घाट]] पर 2011 में देव दीवाली के रोशनी
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = देवता लोगन के गंगा घाट पर अवतरण <br> गंगा घाट पर दिया जरावल आ बिसेस [[आरती]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
|date2026 = 24 नवंबर<ref name = DevDeepawali>{{Cite web|url=https://www.devdeepawali.org/dev-deepawali/|title=Dev Diwali 2026|date=}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref><ref>{{Cite book |last=Freitag |first=Sandria B. |url=https://books.google.com/books?id=Y6FqVKJNCfQC&dq=Bhojpuri+region+banaras&pg=PA21 |title=Collective Action and Community: Public Arenas and the Emergence of Communalism in North India |date=1989-01-01 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-06439-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Splendor of Dev Deepawali celebrations in Varanasi {{!}} IN PICS |url=https://www.indiatoday.in/india/photo/dev-deepawali-celebration-in-varanasi-2468492-2023-11-28 |access-date=2026-09-15 |website=India Today |language=en}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला देवता लोग के दिपावली। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग स्वर्ग से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
5ejj1x5467eq5k9lfaulbzx9lv3egpt
805599
805598
2026-09-24T14:36:39Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
805599
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = देव दीपावली
|image = 'Dev Deepavali' celebrations in Varanasi on Karthik Purnima..jpg
|caption = एगो [[बनारस के घाट|घाट]] पर 2011 में देव दीवाली के रोशनी
|observedby = [[हिंदू]]
|date = [[कातिक|कातिक महीना]] के [[पुर्नवासी]] तिथि के
|celebrations = देवता लोगन के गंगा घाट पर अवतरण <br> गंगा घाट पर दिया जरावल आ बिसेस [[आरती]]
|longtype = [[बनारस]]
|type = हिंदू
|significance = त्रिपुर पूर्णिमा चाहे भगवान् [[शिव]] के पूजा
|date2012 = 28 November<ref name=Tourism/>
|date2013 = 17 November<ref name=Tourism/>
|date2014 = 6 November
|date2015 = 25 November
|date2016 = 14 November
|date2017 = 3 November<ref name = Tourism>{{Cite web|url=http://www.drikpanchang.com/diwali/dev-diwali/dev-deepawali-date-time.html}}</ref>
|date2026 = 24 नवंबर<ref name = DevDeepawali>{{Cite web|url=https://www.devdeepawali.org/dev-deepawali/|title=Dev Diwali 2026|date=}}</ref>
}}
'''देव दीपावली''' एगो हिंदू तिहुआर हवे जे [[बनारस]] में मनावल जाला। आम [[दिपावली]] जे कातिक महीना के अमौसा के मनावल जाले एकरे बिपरीत बनारस में [[कातिक]] के [[पुर्नवासी]] के [[गंगा]] के [[बनारस के घाट|घाट]] पर दिया जरा के ई तिहुआर मनावल जाला।<ref name=festival>{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title= Fairs and festivals|accessdate=2 November 2012|publisher= National Informatics Center}}</ref><ref>{{Cite book |last=Freitag |first=Sandria B. |url=https://books.google.com/books?id=Y6FqVKJNCfQC&dq=Bhojpuri+region+banaras&pg=PA21 |title=Collective Action and Community: Public Arenas and the Emergence of Communalism in North India |date=1989-01-01 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-06439-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Splendor of Dev Deepawali celebrations in Varanasi {{!}} IN PICS |url=https://www.indiatoday.in/india/photo/dev-deepawali-celebration-in-varanasi-2468492-2023-11-28 |access-date=2026-09-15 |website=India Today |language=en}}</ref> एह दिन दक्खिन में रविदास घाट से ले के उत्तर में राजघाट तक, गंगा के तीरे क सगरी घाट सभ पर लाखन गो दिया बारल जालें।
देव दीपावली के शाब्दिक अरथ होला [[देवता]] लोग के [[दिपावली]]। मान्यता ई हवे कि एह दिन देवता लोग [[स्वर्ग]] से उतर के गंगा में अस्नान करे आवे ला। एही कारन एह दिन के देवता लोगन के दीपावली के रूप में मनावल जाला।<ref name= Deep>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Varanasi-gearing-up-to-celebrate-Dev-Deepawali/articleshow/6896245.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907113247/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-10/varanasi/28224935_1_dev-deepawali-ghats-holy-dip|url-status=live|archive-date=7 September 2011|title=Varanasi gearing up to celebrate Dev Deepawali|access-date=7 November 2012|work=[[The Times of India]]|date=10 November 2010}}</ref><ref name=Panch>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Ghats-dazzle-on-Dev-Deepawali/articleshow/6965731.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019051821/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-21/varanasi/28235087_1_ghats-diyas-kendriya-dev-deepawali-mahasamiti|url-status=live|archive-date=19 October 2013|title=Ghats dazzle on Dev Deepawali|access-date=7 November 2012|work=[[The Times of India]]|date=21 November 2010}}</ref> एह तिहुआर के एगो अउरी नाँव से मनावल जाला, '''त्रिपुर पूर्णिमा स्नान''' के नाँव से।<ref name=festival/><ref name= "Dwivedi2006">{{Cite book|last= Dwivedi |first= Dr. Bhojraj |title= Religious Basis of Hindu Beliefs |url=https://books.google.com/books?id=7wmqKuHFWWgC&q=Dev+Deepavali&pg=PA171|accessdate=7 November 2012|publisher= Diamond Pocket Books (P) Ltd.|year=2006|isbn=9788128812392|pages=171}}</ref> <!-- The tradition of lighting the lamps on the Dev Deepawali festival day was first started at the Dashashwamedh Ghat by Pandit Kishori Raman Dubey (Babu Maharaj) in 1991.<ref name=Panch/>-->
देव दीपाली के दिन मय बनारस में, आ खास तौर प बनारस के घाट सभ पर [[दिया]] जरावल जाला; देवता लोगन के झाँकी निकालल जाला, आ नद्दी में दिया तिरावल जाला।<ref name= "Publishing 2008">{{Cite book|last= Publishing |first= DK |title= India: People, Place, Culture, History|url=https://books.google.com/books?id=HUdHHuFZN_8C&q=Dev+Deepavali+at+Varanasi&pg=PA114|accessdate=7 November 2012|publisher= Penguin|year=2008|isbn=9780756649524|pages=114}}</ref>
{{Clear}}
==इहो देखल जाय==
* [[बनारस के घाट]]
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बनारस]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:कातिक महीना के तिहुआर]]
{{hinduism-stub}}
{{festival-stub}}
dim8p16z3porijguw3gyzhdgjyk997k
अमेजन जंगल
0
70526
805625
805438
2026-09-25T03:14:34Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805625
wikitext
text/x-wiki
{{for|अमेजन से शुरू होखे वाला अउरी कई चीज|अमेजन}}{{Infobox forest
| name = अमेज़न वर्षावन
| native_name = Floresta amazônica
| native_lang = pt
| native_name2 = Selva amazónica
| native_lang2 = es
| photo = Amazon Manaus forest.jpg
| photo_caption = ब्राजील के मानौस के नगीचे के एगो सीन
| photo_width =
| map =
| map_image = Amazon rainforest.jpg
| map_caption = [[वल्ड वाइड फंड फॉर नेचर]] संस्था द्वारा सीमांकन कइल नक्शा। पियरकी लाइन मोटा-मोटी [[अमेजन बेसिन|अमेजन के बहाव बेसिन]] के देखावत बाटे। देसन के सीमा के करिया लाइन से देखावल गइल बा।<br>{{small|([[सैटेलाइट इमेज|सैटलाइट से लिहल फोटो]] [[नासा]] के सौजन्य से)}}
| map_width =
| coordinates = {{coord|3|S|60|W|type:forest_source:kolossus-frwiki|display=title}}
| county =
| region = [[अमेजन बेसिन]], [[दक्खिन अमेरिका]]
| country = [[ब्राज़ील]], [[पेरू]], [[कोलंबिया]], [[वेनेजुएला]], [[इक्वेडोर]], [[बोलीविया]], [[गयाना]], [[सूरीनाम]], [[फ्रांस]] (''[[फ्रेंच गयाना]]'')
| elevation =
| area = {{convert|5500000|km2|abbr=on}}
| max_area =
| date_max_area =
| status =
| established =
| visitation =
| visitation_year =
| events =
| authority =
| website =
| ecosystem =
| classification_WWF =
| classification_EPA =
| classification_CEC =
| disturbance =
| forest_cover =
| species =
| indicator_plants =
| lesser_flora =
| fauna =
}}
'''अमेजन बरखाबन''' भा '''अमेजन जंगल''' ({{Lang|en|Amazon rainforest}}, ''अमॆजोन रेनफ़ॉरॆस्ट'') [[दक्खिन अमेरिका]] के [[ब्राजील]] आ आसपास के देसन में मौजूद चाकरपतई वाला, [[उष्णकटिबंध|उष्ण कटिबंधी]] नम जलवायु वाला [[बरसाती बन]] हवें। ई [[अमेजन नदी]] के [[अमेजन बेसिन|बेसिन]] में बिस्तार लिहले बाड़ें जेकरा चलते इनहन के ई नाँव पड़ल हवे। अंग्रेजी में इनहन के '''अमेजन रेनफारेस्ट''' भा '''अमेजोनिया''' भी कहल जाला आ लोकल भाषा में '''''सेल्वा ऍमॆजोनिया''''' के नाँव से जानल जाला। अमेजन बेसिन के बिस्तार लगभग {{convert|7,000,000|km2|sqmi|abbr=on}} रकबा पर बाटे आ एकर करीबन {{convert|5,500,000|km2|sqmi|abbr=on}} इलाका एह बरसाती बन सभ वाला बाटे। ई इलाका कुल नौ गो देसन के सीमा में बिस्तार लिहले बाटे।
एह बरसाती बन के जादेतर हिस्सा [[ब्राजील]] देस में पड़े ला, लगभग 60 % हिस्सा एही देस में बाटे, एकरे बाद [[पेरू]] देस में एकर लगभग 13 % हिस्सा, [[कोलंबिया]] में 10 %, आ बाकी के हिस्सा [[वेनेजुएला]], [[इक्वेडोर]], [[बोलीविया]], [[गयाना]], [[सूरीनाम]] आ [[फ्रांस]] ([[फ्रेंच गयाना]]) में बाटे। चार गो देसन में एह बन सभ खातिर "अमेजोनास"<!--intentional link to DAB page--> नाँव से पहिला-स्तर के प्रशासनिक बिभाग (प्रांत) बाड़ें। अमेजन के ई जंगल पूरा दुनिया में बचल बरसाती बन सभ के लगभग आधा हिस्सा बाड़ें।<ref>{{cite web | url=http://www.worldwildlife.org/places/amazon | title=WNF: Places: Amazon | accessdate=4 June 2016}}</ref> बरखाबन के सभसे बेसी एक साथ बिस्तार वाला ई जंगल सभसे बेसी जीवबिबिधता वाला बरखाबन हवे जहाँ एस्टीमेट के मोताबिल 390 बिलियन पेड़ बाने आ ई लगभग 16,000 प्रजातिन के बाड़ें।<ref name="eurekalert.org">{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-10/fm-fms101413.php|title=Field Museum scientists estimate 16,000 tree species in the Amazon|work=Field Museum|date=17 अक्टूबर 2013|accessdate=18 अक्टूबर 2013|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207091818/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-10/fm-fms101413.php|url-status=dead}}</ref>
2019 में ब्राजील के एह जंगल सभ में भारी जंगल के आग के खबर दुनिया के सोझा आइल जब इहाँ के अंतरिक्ष रिसर्च के नेशनल इन्स्टीट्यूट (''Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais'' — INPE) द्वारा जानकारी दिहल गइल कि कम से कम 75,336 जंगल के आग के घटना एह साल जनवरी से अगस्त 2019 ले हो चुकल बाड़ी स, ई अबतक के रिकार्ड सभसे बेसी संख्या बाटे जबसे 2013 आइएनपीई अइसन डेटा एकट्ठा क रहल बाटे।<ref name="BBC_20190821">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-49415973 |title='Record number of fires' in Brazilian rainforest |date=21 अगस्त 2019 |access-date= 21 अगस्त 2019 |work=BBC News Online |publisher=BBC Online |agency=[[बीबीसी]]}}</ref><ref name="CTVNews_Rodriguez_20190822">{{Cite news | title = As the Amazon burns, Brazil's president draws global outrage | work = CTV News | access-date = 22 अगस्त 2019 | url = https://www.ctvnews.ca/world/as-the-amazon-burns-brazil-s-president-draws-global-outrage-1.4560481 | date = 22 अगस्त 2019 | first = Jeremiah | last = Rodriguez | archive-date = 2019-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190827173049/https://www.ctvnews.ca/world/as-the-amazon-burns-brazil-s-president-draws-global-outrage-1.4560481 | url-status = dead }}</ref> ई आँकड़ा सैटेलाईट से लिहल तस्वीर सभ के सहारे एकट्ठा कइल जाला।<ref name="NYT_Andreoni_20190821">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/08/21/world/americas/amazon-rainforest.html|title=Fires in Amazon Rain Forest Have Surged This Year|last1=Andreoni|first1=Manuela|last2=Hauser|first2=Christine|date=21 अगस्त 2019|location=Rio de Janeiro|access-date=21 अगस्त 2019|newspaper=[[दि न्यूयॉर्क टाइम्स]]}}</ref> धियान देवे के बात ई बा इ एह जंगल सभ के "पृथिवी के फेफड़ा" नाँव दिहल जाला।<ref>{{cite web|title=Amazon: Lungs of the planet|url=http://www.bbc.com/future/story/20130226-amazon-lungs-of-the-planet|website=www.bbc.com|publisher=बीबीसी|accessdate=23 अगस्त 2019|language=en}}</ref>
== जीवबिबिधता ==
[[चित्र:Giant Waxy Monkey Frog.jpg|thumb|बन के बिनास के चलते एह जंगल में कई ठे प्रजाति सभ खतरा में बाड़ी; (चित्र में देखावल: जायंट लीफ़ मेंघुचा]]
[[चित्र:Ara macao - two at Lowry Park Zoo.jpg|thumb|upright|[[स्कार्लेट मकाऊ]], जे अमेरिकी उष्णकटिबंधी इलाका के नेटिव (मूल निवासी) प्रजाति के सुग्गा हवे।]]
नम उष्णकटिबंधी बन सभ के बिसेसता हवे की ई सभसे बेसी जीवबिबिधता वाला [[बायोम]] हवें। इहो उल्लेख के बात बा कि एशिया आ अफिरका में पावल जाए वाला अइसन बन सभ के तुलना में दक्खिन अमेरिका के ई अमेजन बन में बेसी जीव बिबिधता पावल जाले।<ref name="Turner 2001">Turner, I.M. 2001. ''The ecology of trees in the tropical rain forest''. [[कैंब्रिज युनिवर्सिटी प्रेस]], कैंब्रिज. {{ISBN|0-521-80183-4}}</ref> एगो सोलहग एतना बिस्तृत बन होखे के कारण एह जंगल सभ के जीवबिबिधता दुनिया में अपने-आप में सभसे बेसी बा जवना के तुलना अउरी कहीं से ना हो सके ला। दुनिया में जेतना प्रजाति सभ के जानकारी बाटे, दस में से एक प्रजाति इहाँ मिले ला।<ref>{{cite web | url=http://www.worldwildlife.org/wildplaces/amazon/index.cfm | title=Amazon Rainforest, Amazon Plants, Amazon River Animals | publisher=[[वल्ड वाइड फंड फॉर नेचर]] | accessdate=6 May 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517160541/http://worldwildlife.org/wildplaces/amazon/index.cfm | archivedate=17 May 2008<!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> एह तरीका से ई बायोम दुनिया के सभसे बिबिध प्रजाति सभ के इलाका बन जाला।
एह इलाका में 25 लाख प्राजाति के कीड़ा-मकोड़ा (इन्सेक्ट) पावल जालें,<ref>{{cite web|url=http://travel.mongabay.com/brazil/brazil_amazon_index.htm |title=Photos / Pictures of the Amazon Rainforest |publisher=Travel.mongabay.com |accessdate=18 December 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20081217091934/http://travel.mongabay.com/brazil/brazil_amazon_index.htm| archivedate= 17 December 2008 <!--DASHBot-->| url-status=live }}</ref> दसन हजार किसिम के फेड़ पावल जालें, 2,000 से बेसी प्रजाति के [[चिरई]] आ [[मैमल]] आ दू हजार से बेसी प्रजाति के मछरी पावल जालीं।<ref name="AlbertReis2011">{{cite book|author1=James S. Albert|author2=Roberto E. Reis|title=Historical Biogeography of Neotropical Freshwater Fishes|url=http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520268685|accessdate=28 June 2011|date=8 March 2011|publisher=University of California Press|page=308| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110630102154/http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520268685| archivedate= 30 June 2011 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> 1,294 birds, 427 mammals, 428 amphibians, and 378 reptiles have been scientifically classified in the region.<ref name = "Da Silva 2005">{{cite journal |author1=Da Silva |author2=Jose Maria Cardoso | title=The Fate of the Amazonian Areas of Endemism |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2005-06_19_3/page/689 | journal=Conservation Biology | year=2005 | volume=19 | issue=3 | pages=689–694 | doi=10.1111/j.1523-1739.2005.00705.x |display-authors=etal}}</ref> दुनिया के एक बटा पाँच किसिम के चिरई सभ एही जंगल में पावल जाली लगभग एतने, मने कि पाँच में एक, किसिम के मछरी अमेजन के सहायक नदी आ एह नदी में पावल जालीं। बैज्ञानिक लोग 96,660 से 128,843 गो इन्वर्टीब्रेट सभ के प्रजाति के जानकारी अकेल्ले ब्राजील में बतवले बा।<ref name = "Lewinsohn 2005">{{cite journal | last = Lewinsohn | first = Thomas M. |author2=Paulo Inácio Prado |date=June 2005 | title = How Many Species Are There in Brazil? | url = https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2005-06_19_3/page/619 | journal=Conservation Biology | volume = 19 | issue = 3 | pages = 619–624 | doi = 10.1111/j.1523-1739.2005.00680.x
}}</ref>
अमेजन बेसिन के वनस्पति जैव विविधता दुनिया में सबसे अधिक मानल जाले। 2001 में भइल एगो अध्ययन के अनुसार, इक्वाडोर के अमेजन वर्षावन के खाली पाव वर्ग किलोमीटर (लगभग 62 एकड़) क्षेत्र में 1,100 से अधिक पेड़ के प्रजाति पावल जाली।<ref>{{cite journal | last=Wright | first=S. Joseph | title=Plant diversity in tropical forests: a review of mechanisms of species coexistence | journal=Oecologia | date=12 October 2001 | volume=130 | issue=1 | pages=1–14 | doi=10.1007/s004420100809| pmid=28547014 | bibcode=2002Oecol.130....1W }}</ref>
1999 में भइल एगो अध्ययन में पता चलल कि अमेजन वर्षावन के एक वर्ग किलोमीटर (लगभग 247 एकड़) क्षेत्र में लगभग 90,790 टन जीवित वनस्पति मौजूद हो सकेली। औसतन, एह जंगल के वनस्पति जैवभार (Plant Biomass) के मात्रा लगभग 356 ± 47 टन प्रति हेक्टेयर आँकल गइल बा।<ref>{{cite journal | last=Laurance | first=William F. |author2=Fearnside, Philip M.|author3=Laurance, Susan G.|author4=Delamonica, Patricia|author5=Lovejoy, Thomas E.|author6=Rankin-de Merona, Judy M.|author7=Chambers, Jeffrey Q.|author8= Gascon, Claude | title=Relationship between soils and Amazon forest biomass: a landscape-scale study | url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_1999-06-14_118_1-3/page/127 | journal=Forest Ecology and Management | date=14 June 1999 | volume=118 | issue=1–3 | pages=127–138 | doi=10.1016/S0378-1127(98)00494-0}}</ref>
अब तक एह क्षेत्र में 4,38,000 से अधिक अइसन वनस्पति प्रजातियन के पंजीकृत कइल जा चुकल बा, जिनकर आर्थिक आ सामाजिक महत्व बा। हालाँकि, अबहियो बहुत सगरी प्रजातियन के खोज भा वैज्ञानिक विवरण बाकी बा।<ref>{{cite web |url = http://www.travelsouth-america.com/amazon.html |title = Amazon Rainforest |publisher = South AmericaTravel Guide |accessdate = 19 August 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080812021245/http://www.travelsouth-america.com/amazon.html |archivedate = 12 August 2008 |url-status=dead |df = mdy-all
}}</ref> पूरा अमेजन क्षेत्र में पेड़ के लगभग 16,000 प्रजाति होखे के अनुमान बा।<ref name="eurekalert.org"/>
पौधा आ पेड़ के हरियर पत्ती के क्षेत्रफल (Green Leaf Area) में मौसम के बदलाव के कारण लगभग 25 प्रतिशत तक उतार-चढ़ाव होखेला। सूखा मौसम में, जब सूरज के रोशनी सबसे अधिक मिलेला, तब नया पत्ती तेजी से निकल के फइल जाली। जबकि बरसात के मौसम में, जब बादल अधिक रहेला, तब पुरान पत्ती झड़ जाए लागेली। एह मौसमी बदलाव से प्रकाश-संश्लेषण (Photosynthesis) आ श्वसन (Respiration) के बीच कार्बन के संतुलन बनल रहेला।<ref>{{cite journal | author=Mynenia, Ranga B. | title=Large seasonal swings in leaf area of Amazon rainforests | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | date=13 March 2007 | volume=104 | pmid=17360360 | issue=12 | pages=4820–4823 | pmc=1820882 | doi=10.1073/pnas.0611338104 |bibcode = 2007PNAS..104.4820M |display-authors=etal}}</ref>
रेनफॉरेस्ट (वर्षावन) में कई अइसन प्रजाति पावल जाली, जवन खतरनाक हो सके लीं। सबसे बड़ साइज के शिकारी जानवरन में ब्लैक कैमन, जैगुआर, कूगर आ एनाकोंडा शामिल बाड़ें। नदी में इलेक्ट्रिक ईल (मछरी नियर जीव) बिजली के झटका दे सकेला, जवन आदमी के बेहोश या मार भी सकेला, जबकि पिरान्हा मछरी आदमी के काट के घायल कर सकेली।<ref>{{cite news | title=Piranha 'less deadly than feared' | date=2 July 2007 | work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6259946.stm | accessdate=2 July 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707045045/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6259946.stm | archivedate=7 July 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> कई तरह के जहरीला डार्ट मेंढक अपना शरीर से जहरीला पदार्थ (बिस) छोड़ेला। एह जंगल में बहुत सारा परजीवी (पेरासाईट) आ बीमारी फैलावे वाला जीव भी मिले लें। वैंपायर चमगादड़ एह जंगल में रहेला, जवन रेबीज वायरस फैला सकेला।<ref>{{cite journal | author1=da Rosa | author2=Elizabeth S. T. | title=Bat-transmitted Human Rabies Outbreaks, Brazilian Amazon | journal=Emerging Infectious Diseases |date=August 2006 | volume=12 | issue=8 | pages=1197–1202 | pmid=16965697 | pmc=3291204 | doi=10.3201/eid1708.050929|display-authors=etal}}</ref> साथे-साथ, अमेजन क्षेत्र में मलेरिया, येलो फीवर आ डेंगू बुखार जइसन बीमारी भी हो सकेली।
{{clear}}
<gallery mode="packed">
File:Hoatzins in Brazil.jpg|[[Hoatzin]]
File:Avicularia-geroldi-subadult.jpg|[[Mygalomorphae]]
File:Purus Red Howler Monkey.jpg|[[Howler monkey]]
File:Heliconia aemygdiana (14551077262).jpg|''[[Heliconia]]''
File:Manuel Antonio (43).JPG|[[Brown-throated sloth]]
File:Emperor Tamarin (EXPLORE) (9714001143).jpg|[[Emperor tamarin]]
File:Dendrobates azureus (Dendrobates tinctorius) Edit.jpg|[[Blue poison dart frog]]
Jaguar (Panthera onca palustris) male Three Brothers River.JPG|[[South American jaguar]]
File:Uakari male.jpg|[[Bald uakari]]
File:Isulas (8583611782).jpg|[[Paraponera clavata|Bullet ants]] have an extremely painful sting
File:Many parrots -Anangu, Yasuni National Park, Ecuador -clay lick-8.jpg|Parrots at clay lick in [[Yasuni National Park]], Ecuador
</gallery>
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
[[श्रेणी:बरसाती बन]]
[[श्रेणी:बन]]
[[श्रेणी:दक्खिन अमेरिका के भूगोल]]
[[श्रेणी:ब्राजील के भूगोल]]
[[श्रेणी:कोलंबिया]]
[[श्रेणी:वेनेजुएला]]
[[श्रेणी:पेरू]]
[[श्रेणी:इक्वेडोर]]
[[श्रेणी:बोलीविया]]
[[श्रेणी:सूरीनाम]]
[[श्रेणी:फ्रेंच गयाना]]
{{geo-stub}}
{{SouthAm-geo-stub}}
i496geoi73mjayl7btf29rrsxtlsjnp
नेचर रिजर्व
0
83321
805638
781620
2026-09-25T06:16:51Z
SM7
3953
फोटो जोड़ल गइल
805638
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Tarvasjõgi.jpg|thumb|alt=घन जंगल के बीचा में पातर नदी के धारा|इस्टोनिया में Tarvasjõgi नद्दी, पोह्या-कोर्वेमा नेचर रिज़र्व में]]
'''नेचर रिजर्व''' ({{Lang|en|nature reserve}}; अरथ: प्राकृतिक संरक्षित भंडार) एक तरह के सुरक्षित इलाका होलें जे अपना बनस्पति, जियाजंतु चाहे कौनों किसिम के अन्य प्राकृतिक बिसेसता के कारन, जइसे कि भूबैज्ञानिक महत्व के चीज होखे के कारन, सुरक्षित होखे ले आ इनहन के मैनेजमेंट एह तरीका से कइल जाला कि इनहन के संरक्षण (कंजर्वेशन) हो सके, आ ई इलाका रिसर्च आ अध्ययन खातिर मोका उपलब्ध करावे लें।
अइसन इलाका सभ देस के सरकार द्वारा घोषित रूप से कंजर्वेशन खातिर सुरक्षित हो सके लें, प्राइवेट संपत्ती के रूप में सुरक्षित हो सके लें, चाहे कौनों रिसर्च सेंटर के संपत्ति के रूप में सुरक्षित हो सके लें। नेचर रिजर्व सभ [[आइयूसीएन के सुरक्षित इलाका कटेगरी]] सभ के अनुसार सुरक्षित होखे लें।
नेचर रिजर्व सभ के अउरी कई नाँव से अलग-अलग जगह पर बोलावल जाला: '''वाइल्डलाइफ़ रिफ्यूज''' (wildlife refuge), '''वाइल्डलाइफ़ सैंक्चुअरी''' (wildlife sanctuary), '''[[बायोस्फियर रिजर्व]]''' चाहे '''बायो रिज़र्व''' (biosphere reserve or bioreserve), '''प्राकृतिक''' चाहे '''प्रकृति पर्जर्व''' (natural or nature preserve), चाहे '''प्रकृति कंजर्वेशन एरिया''' (nature conservation area)। भारत में इनहन के बायोस्फियर रिजर्व कहल जाला आ वर्तमान में भारत में 18 गो अइसन इलाका बाड़ें जिनहन में से 11 गो बायोस्फियर रिजर्व सभ [[यूनेस्को]] (UNESCO) के [[मैन एंड बायोस्फियर प्रोग्राम]] के तहत आवे लें आ [[बायोस्फियर रिजर्व सभ के बैस्विक नेटवर्क]] (World Network of Biosphere Reserves) में शामिल कइल गइल बाड़ें।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
[[श्रेणी:नेचर रिजर्व| ]]
[[श्रेणी:प्रोटेक्टेड एरिया]]
[[श्रेणी:जमीन उपयोग]]
[[श्रेणी:प्रकृति]]
{{environ-stub}}
69h8tub6mla5gekj117wuz4x8yxlric
गोरखपुर चिड़ियाघर
0
88916
805654
766307
2026-09-25T07:46:40Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल, +विकिकड़ी जोड़ल गइल
805654
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox zoo
|zoo_name=शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क
|logo=
|logo_width=
|logo_caption=
|date_opened=27 मार्च 2021
|date_closed=
|image=
|image_width=250px
|image_caption=
|location= [[गोरखपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत
|area=121 acres<ref name="auto"/>
|coordinates={{Coord|26.7192|83.4084|type:landmark|display=inline,title}}
|num_animals=
|num_species=
|exhibits=
|website={{url|https://gorakhpurzoo.org/}}
|name=
}}
'''शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क''' या '''गोरखपुर जूलॉजिकल गार्डन''' जेकरा के आमतौर पर '''गोरखपुर चिड़ियाघर के''' नाँव से जानल जाला, [[गोरखपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत में बा।<ref>{{Cite web|url=http://upforest.gov.in/StaticPages/AboutGorakhpurZoo.aspx|title=Gorakhpur Zoological Garden|website=upforest.gov.in|publisher=Environment, Forest and Climate Change Department, Government of Uttar Pradesh, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112092413/http://upforest.gov.in:80/StaticPages/AboutGorakhpurZoo.aspx|archive-date=12 November 2019|access-date=14 जनवरी 2019}}</ref> एकर नाम आजादी के लड़ाई के एक्टिविस्ट अशफ़ाकुल्ला खान के नाम पर राखल गइल बाटे। 121 एकड़ के क्षेत्रफल वाला <ref name="auto">{{Cite web|url=https://udaipurkiran.in/hindi/1250234/|title=गोरखपुर में 181.82 करोड़ रुपये की लागत से 121.34 एकड़ में बनेगा प्राणि उद्यान|date=18 June 2019|website=udaipurkiran.in|language=hi|trans-title=Zoological park to be built on 121.34 acres in Gorakhpur at a cost of Rs 181.82 crore|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619205238/https://udaipurkiran.in/hindi/1250234/|archive-date=2019-06-19}}</ref> ई उत्तर प्रदेश राज्य के कानपुर चिड़ियाघर के बाद दुसरा सभसे बड़ चिड़ियाघर बाटे। एकरा के 27 मार्च 2021 के जनता खातिर खोलल गइल।
== अस्थान ==
शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क गोरखपुर-देवरिया बाईपास रोड पर स्थित बा। ई लगभग [[गोरखपुर जंक्शन रेलवे स्टेशन|गोरखपुर रेलवे]] /बस स्टेशन से 8 किमी दूर और लगभग [[गोरखपुर हवाईअड्डा|हवाई अड्डा]] से 11 किमी दूदूरी पर बाटे। ई जूलॉजिकल पार्क [[पूर्वांचल]] में पहिला आ उत्तर प्रदेश के तीसरा बा। एकरा एक ओर ऐतिहासिक [[रामगढ़ ताल]] स्थित बा। [[गोरखनाथ मठ|गोरखनाथ मंदिर]] चिड़ियाघर से 10 किमी दूरी पर बा।
== बारे में ==
ई चिड़ियाघर कुल 121.34 एकड़ (49.10 हेक्टेयर) में स्थापित बा। लगभग 34 एकड़ [[आर्द्रभूमि]] के रूप में बा आ 30 एकड़ में घन [[जंगल]] बा। 20 एकड़ के अतिरिक्त इलाका में पेड़ लगावे के काम भइल बा, मने कि प्राणी पार्क के लगभग 46.5 प्रतिशत इलाका पेड़ से ढंकल बा। जूलॉजिकल पार्क के ग्रीन बेल्ट / जंगल नियर इलाका के रूप में बिकास के कारण, जूलॉजिकल पार्क के पूरा इलाका एह इलाका खातिर कार्बन सिंक आ "ग्रीन फेफड़ा" के काम करे ला।
एशियाटिक शेर, बाघ, तेंदुआ, गैंडा, ज़ेबरा, नीलगाय, भालू के 2 प्रजाति, बंदर के 3 प्रजाति, हिरण के 6 प्रजाति समेत 58 से जादा प्रजाति के 387 जंगली जानवर के राखे के इंतजाम कइल गइल बाटे। लकड़बग्घा (हाइना), भेड़िया, एक्वेरियम, तितली पार्क आ मगरमच्छ समेत कई किसिम के सरीसृप आ चिरई सभ इहाँ आकर्षण के केंद्र बा। एकरा में क्वारंटाइन सेंटर, रेस्क्यू सेंटर, पोस्टमार्टम हाउस, किचन अउरी फीड स्टोर बा। चूंकि पूर्वांचल में गोरखपुर जूलॉजिकल पार्क एकमात्र चिड़ियाघर बा एहसे बचाव केंद्र के स्थापना से पूर्वांचल आ ओकरा से सटल [[बिहार]] राज्य आ [[नेपाल]] के जंगल से भटकल जंगली जानवरन के आबादी वाला इलाका में बचावे आ ओह लोग के तुरते बचाव आ इलाज खातिर आ एह तरह से आदमी-पशु टकराव से बचाव के सुबिधा एहिजे बिकसित कइल जा रहल बा।
जंगली जानवरन के स्वास्थ्य पर नजर रक्खे, उनहन के सोभाव के वैज्ञानिक अध्ययन आ शोध खातिर एगो पशु चिकित्सा अस्पताल बनावल गइल बा। एकरा अलावे मरे वाला जंगली जानवर अउरी पशु चिकित्सा के कचरा के निपटान खाती इंसिनेटर भी लगावल गइल बाटे। एकरा साथे-साथे चिड़ियाघर में इंटरप्रेटेशन सेंटर, 7डी थियेटर, ओपन एयर थिएटर, एटीएम बूथ, सोवेनियर के दुकान, कैफेटेरिया, कियोस्क, गज़ेबो, रेस्टिंग शेड, बेंच, बैटरी से चले वाला गाड़ी, टॉयलेट ब्लॉक जइसन सार्वजनिक सुविधा बा। विकलांग लोग खातिर व्हील चेयर, शिशु खातिर प्रैम, आरओ वाटर प्वाइंट आ ओडीओपी (वन डिस्ट्रिक्ट वन प्रोडक्ट) के दुकान के भी व्यवस्था कइल गइल बा। सुरक्षा आ सिक्मेंयोरिटी खातिर सीसीटीवी, आग बुझावे वाला मशीन आ अलार्म सिस्टम, मांसाहारी जानवरन खातिर सोलर फेन्स, चौबीसों घंटा सुरक्षा के व्यवस्था आ आपातकालीन निकास शामिल बाटे।
वर्तमान में चिड़ियाघर में 226 से ढेर जानवर उपलब्ध बाड़ें जिनहन में शेर, बाघ, गैंडा, हाइना, हिप्पो, भालू, बंदर, अलग-अलग किसिम के हिरण, 10 किसिम के चिरई आ एगो सुंदर एक्वेरियम सामिल बाड़ें।{{प्रमाण देईं}}
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== आगे पढ़े लायक ==
* {{Cite web |last=Chand |first=Pragati |date=24 June 2022 |title=गोरखपुर चिड़ियाघर में 180 वन्यजीवों को मिली नई जिंदगी, यहां घायल जानवरों का इलाज कर बचाया जा रहा उनका जीवन |trans-title=180 wildlife got new life in Gorakhpur zoo, their lives are being saved by treating injured animals here |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-injured-wildlife-in-gorakhpur-zoo-treated-and-given-new-life-22832356.html |website=Dainik Jagran |language=hi}}
* {{Cite web |last=IANS |date=2021-02-28 |title=Etawah's lions shifted to Gorakhpur zoo |url=https://www.thestatesman.com/features/etawahs-lions-shifted-gorakhpur-zoo-1502954711.html |website=The Statesman}}
* {{Cite web |date=2 August 2021 |title=Kanpur zoo tiger finds a new home in Gorakhpur |url=https://ahmedabadmirror.com/kanpur-zoo-tiger-finds-a-new-home-in-gorakhpur/81804359.html |website=Ahmedabad Mirror}}
* {{Cite web |last=IANS |date=2021-06-06 |title=Gorakhpur zoo gets 5 duck hatchlings |url=https://www.mangalorean.com/gorakhpur-zoo-gets-5-duck-hatchlings/ |website=Mangalorean.com |access-date=2023-02-17 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009200350/https://www.mangalorean.com/gorakhpur-zoo-gets-5-duck-hatchlings/ |url-status=dead }}
* {{cite web |last=पाण्डेय |first=राजीव दत्त |date=12 August 2018 |title=गोरखपुर दौरे के पूर्व मुख्यमंत्री ने चिड़ियाघर के लिए दिया तोहफा |trans-title=Before the Gorakhpur tour, the Chief Minister gave a gift to the zoo |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/gorakhpur/story-former-chief-minister-of-gorakhpur-visit-to-the-zoo-2120481.html |website=Livehindustan.com}}
* {{Cite web |last= |first= |date=18 March 2022 |title=Yogi Adityanath Welcomes 2 Assam Rhinos At Gorakhpur Zoo |url=https://www.pratidintime.com/national/yogi-adityanath-welcomes-2-assam-rhinos-at-gorakhpur-zoo |website=Pratidin Time}}
* {{Cite web |date=17 February 2022 |title=गोरखपुर: 10 माह में बचाए गए 80 वन्य जीवों का घर बना चिड़ियाघर |trans-title=Gorakhpur: Zoo became home to 80 wild animals saved in 10 months |url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/zoo-became-home-to-80-wild-animals-saved-in-10-months |website=Amar Ujala |language=hi}}
;प्राथमिक स्रोत
* {{Citation |title=Letters, Central Zoo Authority |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/zoos/zoo-status/english/290.pdf |publisher=Central Zoo Authority, Ministry of Environment, Forest and Climate Change}}
* {{Citation |title=Risk Assessment and Emergency Preparedness Plan. Conceptual Plan. Environment Consultant. |url=http://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/Risk_Assessment/20122017NYJVSVCMRISK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211175617/http://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/Risk_Assessment/20122017NYJVSVCMRISK.pdf |others=environmentclearance.nic.in |archive-date=11 February 2022}}
[[श्रेणी:गोरखपुर]]
b1e1jkklxixf5240x5ttp909lrtup30
805659
805654
2026-09-25T08:38:19Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:गोरखपुर के पर्यटक अस्थान]] जोड़ल गइल
805659
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox zoo
|zoo_name=शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क
|logo=
|logo_width=
|logo_caption=
|date_opened=27 मार्च 2021
|date_closed=
|image=
|image_width=250px
|image_caption=
|location= [[गोरखपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत
|area=121 acres<ref name="auto"/>
|coordinates={{Coord|26.7192|83.4084|type:landmark|display=inline,title}}
|num_animals=
|num_species=
|exhibits=
|website={{url|https://gorakhpurzoo.org/}}
|name=
}}
'''शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क''' या '''गोरखपुर जूलॉजिकल गार्डन''' जेकरा के आमतौर पर '''गोरखपुर चिड़ियाघर के''' नाँव से जानल जाला, [[गोरखपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत में बा।<ref>{{Cite web|url=http://upforest.gov.in/StaticPages/AboutGorakhpurZoo.aspx|title=Gorakhpur Zoological Garden|website=upforest.gov.in|publisher=Environment, Forest and Climate Change Department, Government of Uttar Pradesh, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112092413/http://upforest.gov.in:80/StaticPages/AboutGorakhpurZoo.aspx|archive-date=12 November 2019|access-date=14 जनवरी 2019}}</ref> एकर नाम आजादी के लड़ाई के एक्टिविस्ट अशफ़ाकुल्ला खान के नाम पर राखल गइल बाटे। 121 एकड़ के क्षेत्रफल वाला <ref name="auto">{{Cite web|url=https://udaipurkiran.in/hindi/1250234/|title=गोरखपुर में 181.82 करोड़ रुपये की लागत से 121.34 एकड़ में बनेगा प्राणि उद्यान|date=18 June 2019|website=udaipurkiran.in|language=hi|trans-title=Zoological park to be built on 121.34 acres in Gorakhpur at a cost of Rs 181.82 crore|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619205238/https://udaipurkiran.in/hindi/1250234/|archive-date=2019-06-19}}</ref> ई उत्तर प्रदेश राज्य के कानपुर चिड़ियाघर के बाद दुसरा सभसे बड़ चिड़ियाघर बाटे। एकरा के 27 मार्च 2021 के जनता खातिर खोलल गइल।
== अस्थान ==
शहीद अशफाक उल्लाह खान जूलॉजिकल पार्क गोरखपुर-देवरिया बाईपास रोड पर स्थित बा। ई लगभग [[गोरखपुर जंक्शन रेलवे स्टेशन|गोरखपुर रेलवे]] /बस स्टेशन से 8 किमी दूर और लगभग [[गोरखपुर हवाईअड्डा|हवाई अड्डा]] से 11 किमी दूदूरी पर बाटे। ई जूलॉजिकल पार्क [[पूर्वांचल]] में पहिला आ उत्तर प्रदेश के तीसरा बा। एकरा एक ओर ऐतिहासिक [[रामगढ़ ताल]] स्थित बा। [[गोरखनाथ मठ|गोरखनाथ मंदिर]] चिड़ियाघर से 10 किमी दूरी पर बा।
== बारे में ==
ई चिड़ियाघर कुल 121.34 एकड़ (49.10 हेक्टेयर) में स्थापित बा। लगभग 34 एकड़ [[आर्द्रभूमि]] के रूप में बा आ 30 एकड़ में घन [[जंगल]] बा। 20 एकड़ के अतिरिक्त इलाका में पेड़ लगावे के काम भइल बा, मने कि प्राणी पार्क के लगभग 46.5 प्रतिशत इलाका पेड़ से ढंकल बा। जूलॉजिकल पार्क के ग्रीन बेल्ट / जंगल नियर इलाका के रूप में बिकास के कारण, जूलॉजिकल पार्क के पूरा इलाका एह इलाका खातिर कार्बन सिंक आ "ग्रीन फेफड़ा" के काम करे ला।
एशियाटिक शेर, बाघ, तेंदुआ, गैंडा, ज़ेबरा, नीलगाय, भालू के 2 प्रजाति, बंदर के 3 प्रजाति, हिरण के 6 प्रजाति समेत 58 से जादा प्रजाति के 387 जंगली जानवर के राखे के इंतजाम कइल गइल बाटे। लकड़बग्घा (हाइना), भेड़िया, एक्वेरियम, तितली पार्क आ मगरमच्छ समेत कई किसिम के सरीसृप आ चिरई सभ इहाँ आकर्षण के केंद्र बा। एकरा में क्वारंटाइन सेंटर, रेस्क्यू सेंटर, पोस्टमार्टम हाउस, किचन अउरी फीड स्टोर बा। चूंकि पूर्वांचल में गोरखपुर जूलॉजिकल पार्क एकमात्र चिड़ियाघर बा एहसे बचाव केंद्र के स्थापना से पूर्वांचल आ ओकरा से सटल [[बिहार]] राज्य आ [[नेपाल]] के जंगल से भटकल जंगली जानवरन के आबादी वाला इलाका में बचावे आ ओह लोग के तुरते बचाव आ इलाज खातिर आ एह तरह से आदमी-पशु टकराव से बचाव के सुबिधा एहिजे बिकसित कइल जा रहल बा।
जंगली जानवरन के स्वास्थ्य पर नजर रक्खे, उनहन के सोभाव के वैज्ञानिक अध्ययन आ शोध खातिर एगो पशु चिकित्सा अस्पताल बनावल गइल बा। एकरा अलावे मरे वाला जंगली जानवर अउरी पशु चिकित्सा के कचरा के निपटान खाती इंसिनेटर भी लगावल गइल बाटे। एकरा साथे-साथे चिड़ियाघर में इंटरप्रेटेशन सेंटर, 7डी थियेटर, ओपन एयर थिएटर, एटीएम बूथ, सोवेनियर के दुकान, कैफेटेरिया, कियोस्क, गज़ेबो, रेस्टिंग शेड, बेंच, बैटरी से चले वाला गाड़ी, टॉयलेट ब्लॉक जइसन सार्वजनिक सुविधा बा। विकलांग लोग खातिर व्हील चेयर, शिशु खातिर प्रैम, आरओ वाटर प्वाइंट आ ओडीओपी (वन डिस्ट्रिक्ट वन प्रोडक्ट) के दुकान के भी व्यवस्था कइल गइल बा। सुरक्षा आ सिक्मेंयोरिटी खातिर सीसीटीवी, आग बुझावे वाला मशीन आ अलार्म सिस्टम, मांसाहारी जानवरन खातिर सोलर फेन्स, चौबीसों घंटा सुरक्षा के व्यवस्था आ आपातकालीन निकास शामिल बाटे।
वर्तमान में चिड़ियाघर में 226 से ढेर जानवर उपलब्ध बाड़ें जिनहन में शेर, बाघ, गैंडा, हाइना, हिप्पो, भालू, बंदर, अलग-अलग किसिम के हिरण, 10 किसिम के चिरई आ एगो सुंदर एक्वेरियम सामिल बाड़ें।{{प्रमाण देईं}}
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== आगे पढ़े लायक ==
* {{Cite web |last=Chand |first=Pragati |date=24 June 2022 |title=गोरखपुर चिड़ियाघर में 180 वन्यजीवों को मिली नई जिंदगी, यहां घायल जानवरों का इलाज कर बचाया जा रहा उनका जीवन |trans-title=180 wildlife got new life in Gorakhpur zoo, their lives are being saved by treating injured animals here |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-injured-wildlife-in-gorakhpur-zoo-treated-and-given-new-life-22832356.html |website=Dainik Jagran |language=hi}}
* {{Cite web |last=IANS |date=2021-02-28 |title=Etawah's lions shifted to Gorakhpur zoo |url=https://www.thestatesman.com/features/etawahs-lions-shifted-gorakhpur-zoo-1502954711.html |website=The Statesman}}
* {{Cite web |date=2 August 2021 |title=Kanpur zoo tiger finds a new home in Gorakhpur |url=https://ahmedabadmirror.com/kanpur-zoo-tiger-finds-a-new-home-in-gorakhpur/81804359.html |website=Ahmedabad Mirror}}
* {{Cite web |last=IANS |date=2021-06-06 |title=Gorakhpur zoo gets 5 duck hatchlings |url=https://www.mangalorean.com/gorakhpur-zoo-gets-5-duck-hatchlings/ |website=Mangalorean.com |access-date=2023-02-17 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009200350/https://www.mangalorean.com/gorakhpur-zoo-gets-5-duck-hatchlings/ |url-status=dead }}
* {{cite web |last=पाण्डेय |first=राजीव दत्त |date=12 August 2018 |title=गोरखपुर दौरे के पूर्व मुख्यमंत्री ने चिड़ियाघर के लिए दिया तोहफा |trans-title=Before the Gorakhpur tour, the Chief Minister gave a gift to the zoo |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/gorakhpur/story-former-chief-minister-of-gorakhpur-visit-to-the-zoo-2120481.html |website=Livehindustan.com}}
* {{Cite web |last= |first= |date=18 March 2022 |title=Yogi Adityanath Welcomes 2 Assam Rhinos At Gorakhpur Zoo |url=https://www.pratidintime.com/national/yogi-adityanath-welcomes-2-assam-rhinos-at-gorakhpur-zoo |website=Pratidin Time}}
* {{Cite web |date=17 February 2022 |title=गोरखपुर: 10 माह में बचाए गए 80 वन्य जीवों का घर बना चिड़ियाघर |trans-title=Gorakhpur: Zoo became home to 80 wild animals saved in 10 months |url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/zoo-became-home-to-80-wild-animals-saved-in-10-months |website=Amar Ujala |language=hi}}
;प्राथमिक स्रोत
* {{Citation |title=Letters, Central Zoo Authority |url=https://cza.nic.in/uploads/documents/zoos/zoo-status/english/290.pdf |publisher=Central Zoo Authority, Ministry of Environment, Forest and Climate Change}}
* {{Citation |title=Risk Assessment and Emergency Preparedness Plan. Conceptual Plan. Environment Consultant. |url=http://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/Risk_Assessment/20122017NYJVSVCMRISK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211175617/http://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/Risk_Assessment/20122017NYJVSVCMRISK.pdf |others=environmentclearance.nic.in |archive-date=11 February 2022}}
[[श्रेणी:गोरखपुर]]
[[श्रेणी:गोरखपुर के पर्यटक अस्थान]]
gp6m89reyjh6i32zg8lbwwlqf5ow2wr
साहित्य अकादमी अवार्ड
0
88966
805610
766285
2026-09-24T16:15:15Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] के [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] पर स्थानांतरण कइलें
766285
wikitext
text/x-wiki
'''साहित्य अकादमी पुरस्कार''' भारत के एगो साहित्यिक सम्मान हवे जे साहित्य अकादमी द्वारा हर साल भारत में मान्यता पावे वाली हर प्रमुख भाषा में प्रकाशित सर्वश्रेष्ठ साहित्यिक रचना के दिहल जाला। [[भारतीय संविधान]] के आठवीं अनुसूची में शामिल २२ गो भारतीय भाषा सभ के अलावा ई राजस्थानी आ [[अंग्रेजी]] भाषा सभ; माने कि कुल २४ गो भाषा के इंतजाम कइल गइल बा। पहिला बेर ई पुरस्कार साल १९५५ में दिहल गइल।
पुरस्कार के स्थापना के समय इनाम के धन पांच हजार रुपया रहे, जवन साल १९८३ में दस हजार रुपया तक बढ़ा दिहल गइल अउरी साल १९८८ में एकरा के बढ़ा के पच्चीस हजार रुपया क दिहल गइल। साल २००१ से एह रकम के बढ़ा के चालीस हजार रुपिया कर दिहल गइल। साल २००३ से ई रकम बढ़ा के पचास हजार रुपिया हो गइल बा। <ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/sahitya-akademi-award-2019-full-list-in-hindi-1576736334-null|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार के बारे में|last=|first=|date=|website=Jagaran Josh|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
ahy013monoqmx9ilzoe20pdmo1ii7cs
हनुमान चालीसा
0
89219
805614
805494
2026-09-24T17:10:34Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805614
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious text
|name=हनुमान चालीसा
|image=Hanuman showing Rama in His heart.jpg
|author=[[तुलसीदास]]
|religion=[[हिंदू धर्म]]
|language=[[अवधी भाषा]]<ref>Nityanand Misra 2015, p. xviii.</ref>
|Genre=[[भक्ति]] साहित्य
|verses=40
}}
'''हनुमान चालीसा''' चाहे '''हनुमान चलीसा''' [[हिंदू धर्म|हिंदू]] देवता [[हनुमान]] के गुणगान में भक्ति गीत (''[[स्तोत्र]]'') ह।<ref name="mahaviriintro">Rambhadradas 1984, [http://jagadgururambhadracharya.org/works/hcm/amukha.php pp. 1-8.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203052448/http://jagadgururambhadracharya.org/works/hcm/amukha.php|date=3 February 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2003/02/26/stories/2003022601521700.htm|title=Hanuman Chalisa in digital version|date=26 February 2003|publisher=The Hindu Business Line|access-date=2011-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/dharm/who-wrote-hanuman-chalisa-the-story-behind-it-2999632.html|title=किसने लिखी थी हनुमान चालीसा, जिसके बारे में कही जाती हैं कई बातें|date=9 April 2020|website=News18 India|access-date=2020-09-15|archive-date=2020-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504125310/https://hindi.news18.com/news/dharm/who-wrote-hanuman-chalisa-the-story-behind-it-2999632.html|url-status=dead}}</ref> [[तुलसीदास]] एकर रचना [[अवधी भाषा]] में कइलें,<ref name="mahaviriintro" /> आ ''[[रामचरितमानस]]'' के अलावा ई इनके सभसे परसिद्ध रचना ह।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/br/2006/01/03/stories/2006010300511400.htm|title=Book Review / Language Books : Epic of Tulasidas|date=3 January 2006|work=The Hindu|access-date=2011-06-25|archive-date=2010-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304141547/http://www.hindu.com/br/2006/01/03/stories/2006010300511400.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/11/29/stories/2002112900990400.htm|title=Lineage shows|date=29 November 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=2011-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040103112927/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/11/29/stories/2002112900990400.htm|archive-date=3 January 2004}}</ref>
हिंदू धार्मिक कथा सभ में हनुमान जी [[राम]] के भक्त हवें आ ''[[रामायण]]'' के केंद्रीय पात्रन में से एक हवें। [[शैव मत|शैव]] परंपरा के अनुसार हनुमानो एगो देवता हवन जे [[शिव]] के अवतार हवें। लोककथा सभ में हनुमान जी के बल-बुद्धि के काफी तारीफ मिले ला।<ref name="peeb100">Peebles 1986, p. 100</ref> हनुमान के गुण — उनकर ताकत, साहस, बुद्धि, [[ब्रह्मचर्य]], राम के प्रति उनकर भक्ति; आ जवना कई गो नाँव सभ से उनकरा के जानल जाला — के बिस्तार से ''हनुमान चालीसा'' में बर्णन कइल गइल बा।<ref name="peeb100" /> ''हनुमान चालीसा'' के पाठ भा जप एगो आम हिंदू धार्मिक रिवाज ह।<ref>Peebles 1986, p. 99</ref> ''हनुमान चालीसा'' हनुमान के गुणगान में सबसे लोकप्रिय गीत ह, आ रोज लाखों हिंदू लोग एकर पाठ करे ला।<ref name="nm2015foreword">[[Karan Singh]], in Nityanand Misra 2015, p. xvi.</ref>
== बिबरन ==
''हनुमान चालीसा'' के अरथ होला — हनुमान पर चालीस ठे चौपाई। "चालीसा" भा "चलीसा" शब्द "चालीस" से बनल बा, जेकर मतलब होला चालीस के संख्या, काहें से कि ''हनुमान चालीसा में'' 40 गो [[चौपाई]] छंद बाड़ें (शुरुआत आ अंत में के दोहा सभ के छोड़ के)।<ref name="mahaviriintro" />
एकर रचना के श्रेय [[तुलसीदास]] के दिहल जाला, जे 16वीं सदी ईसवी में एगो कवि-संत रहलें। स्तोत्र के अंतिम श्लोक में उ आपन नाम के जिकिर कइले बाड़ें। ''हनुमान चालीसा'' के 39वीं चौपाई में कहल गइल बा कि जे [[हनुमान]] जी के पूरा भक्ति से एकर जप करी, ओकरा प हनुमान के कृपा होई। दुनिया भर के हिंदू लोग में ई बहुत लोकप्रिय मान्यता बा कि एह चालीसा के जाप से गंभीर समस्या में हनुमान के दिव्य हस्तक्षेप के आह्वान होला।
=== लेखक ===
[[चित्र:Goswami_Tulsidas_Awadhi_Hindi_Poet.jpg|thumb| [[तुलसीदास]] के सबसे आम तस्वीर]]
[[चित्र:Tulsi_Das_Home_from_the_Ganga_River_near_Hanuman_Ghat,_Varanasi.jpg|thumb| [[गंगा नदी]] के तीरे तुलसीदास के घर तुलसी घाट, [[बनारस]] जहाँ हनुमान चालीसा लिखल गइल रहे, एह स्थल पर एगो छोट मंदिरो बाटे।]]
[[तुलसीदास]]<ref name="frommer" /> (1497/1532-1623) एगो [[हिंदू धर्म|हिंदू]] कवि-संत, सुधारक आ दार्शनिक रहलें जे [[राम]] के प्रति भक्ति खातिर परसिद्ध रहलें। कई गो लोकप्रिय रचना सभ के रचयिता तुलसीदास के सभसे ढेर जानल जाला महाकाव्य ''[[रामचरितमानस]]'' के लेखक के रूप में, जे लोकभाषा में अवधी भाषा में ''[[रामायण]]'' के दोबारा बर्णन हवे। तुलसीदास के उनुका जियते में उनुका के [[संस्कृत]] में मूल रामायण के रचनाकार [[वाल्मीकि]] के पुनर्जन्म के रूप में प्रशंसित कइल गइल रहे।<ref>Lutgendorf 2007, p. 293.</ref> तुलसीदास अपना निधन तक [[बनारस|काशी]] (अब बनारस) में रहत रहलें।<ref>Prasad 2008, p. 857, quoting Mata Prasad Gupta: Although he paid occasional visits to several places of pilgrimage associated with Rama, his permanent residence was in Kashi.</ref> बनारस के तुलसी घाट के नाम उनके नाम पर रखल गइल बा।<ref name="frommer">de Bruyn 2010, p. 471</ref> ऊ बनारस में हनुमान के समर्पित [[संकट मोचन|संकट मोचन हनुमान मंदिर]] के स्थापना कइलें, मानल जाला कि ई ओह जगह पर खड़ा हवे जहाँ इनके हनुमान के साक्षात दर्शन भइल रहल।<ref>Callewaert 2000, p. 90</ref> तुलसीदास [[रामलीला]] नाटकन के शुरुआत कइलन जवन रामायण के लोक-रंगमय रूपांतरण ह।<ref name="handoo-ramlila">Handoo 1964, p. 128: … this book … is also a drama, because Goswami Tulasidasa started his ''Ram Lila'' on the basis of this book, which even now is performed in the same manner everywhere.</ref> [[हिंदी साहित्य|हिंदी]], [[भारतीय साहित्य|भारतीय]], आ विश्व साहित्य के सबसे बड़ कवि में से एक के रूप में उनुकर प्रशंसा मिलल बा।<ref>Prasad 2008, p. xii: He is not only the supreme poet, but the unofficial poet-laureate of India.</ref><ref>Prasad 2008, p. xix: Of Tulsidas's place among the major Indian poets there can be no question: he is as sublime as Valmiki and as elegant as Kalidasa in his handling of the theme.</ref><ref name="jonesryan-tulsi">Jones 2007, p. 456</ref><ref name="nirala-tulsi">Sahni 2000, pp. 78-80</ref> भारत में कला, संस्कृति आ समाज पर तुलसीदास आ इनके रचना सभ के परभाव बहुत ब्यापक बा आ आजु ले लोकभाषा, रामलीला नाटक, [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]], लोकप्रिय संगीत, आ टेलीविजन धारावाहिक सभ में देखल जाला।<ref name="handoo-ramlila" /><ref>Lutgendorf 1991, p. 11: … — scores of lines from the ''Rāmcaritmānas'' have entered folk speech as proverbs — …</ref><ref>Mitra 2002, p. 216</ref><ref>Subramanian 2008, p. inside cover</ref>
=== भाषा ===
''हनुमान चालीसा'' के 40 गो [[चौपाई]] छंद के पहिले शुरू में 2 गो [[दोहा]] आ अंत में एगो दोहा बाड़ें।<ref>Mehta 2007, p. xxv</ref> चालीसा में क्रम से ज्ञान, बिना कवनो इच्छा के राम आ मनुष्य के प्रति भक्ति।<ref>Mehta 2007, p. xxvii</ref> जइसे भक्ति साहित्य के मामला में तुलसीदास जी कविता के शुरुआत अपना गुरु (गुरु) के गुणगान करत दू गो दोहा से कइले बाड़न।<ref>Mehta 2007, p. xxxi</ref> चालीसा के भाषा [[अवधी भाषा]] हवे।<ref>Mehta 2007, p. xxxvix</ref>
=== देवता ===
[[हिंदू]] देवता जेकर ई प्रार्थना हवे ऊ [[हनुमान]] हवें, जे [[राम]] ([[विष्णु]] के सातवाँ अवतार) आ ''रामायण'' के एगो केंद्रीय पात्र, के कट्टर भक्त हवें। वानर लोग में सेनापति हनुमान राक्षस राजा [[रावण]] के खिलाफ युद्ध में राम के योद्धा रहले। हनुमान के कारनामा के कई किसिम के धार्मिक आ सांस्कृतिक परंपरा सभ में<ref>Orlando O. Espín, James B. Nickoloff ''An introductory dictionary of theology and religious studies''. 2007, page 537</ref> खासतौर पर हिंदू धर्म में, एह हद ले मनावल जाला कि ऊ अक्सर कुछ भक्ति परंपरा सभ के अनुसार पूजा के बिसय होलें,<ref>Rosen, Steven. ''Essential Hinduism''. 2006, page 67-8</ref> आ कई गो मंदिर सभ में ई प्रधान देवता हवें जे जानल जालें हनुमान मंदिर के रूप में। ऊ सात गो चिरंजीवी (अमर) में से एक हवें। हनुमान जी अर्जुन के रथ पर [[महाभारत]] में भी उनकर ध्वज (झंडा) के रूप में आवेला।
== पाठ ==
एह रचना में तेतालीस गो छंद बाड़ें — दू गो परिचयात्मक दोहा, चालीस गो चौपाई आ अंत में एगो दोहा। पहिला परिचयात्मक दोहा के शुरुआत श्री शब्द से होला जवन शिव के कहल जाला, जेकरा के हनुमान के गुरु मानल जाला। हनुमान के शुभ रूप, ज्ञान, गुण, शक्ति आ बहादुरी के वर्णन पहिला दस चौपाई में कइल गइल बा। चौपाई एगारह से बीस में हनुमान के राम के सेवा में कइल गइल काम के वर्णन बा आ एगारहवाँ से पन्द्रहवाँ चौपाई में लक्ष्मण के चेतना में वापस ले आवे में हनुमान के भूमिका के वर्णन कइल गइल बा। एकइसवीं चौपाई से तुलसीदास हनुमान के कृपा के जरूरत के वर्णन कइले बाड़न।
अंत में तुलसीदास हनुमान जी के सूक्ष्म भक्ति से अभिवादन करे लें आ इनके दिल में आ भक्त लोग के दिल में निवास करे के निहोरा करे लें। समापन दोहा में फिर से हनुमान से राम, लक्ष्मण आ सीता के साथे हिरदै में निवास करे के निहोरा कइल गइल बा।
== दोहा ==
: ''श्रीगुरु चरण सरोज रज निज मनु मुकुर सुधारि ।
: ''वर्नौ रघुवर विमल जशु जो दायक फल चारि ।।''
: ''बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौ पवन कुमार ।
: ''बल बुद्धि विद्या देहु मोहि, हरहु कलेश विकार ।।''
== चौपाई ==
: जय हनुमान ज्ञान गुन सागर ।
: जय कपीस तिहुँ लोक उजागर ॥1॥
: राम दूत अतुलित बल धामा ।
: अंजनि पुत्र पवनसुत नामा ॥2॥
: महाबीर विक्रम बजरंगी ।
: कुमति निवार सुमति के संगी ॥3॥
: कंचन बरन बिराज सुबेसा ।
: कानन कुंडल कुंचित केसा ॥4॥
: हाथ वज्र औ ध्वजा बिराजे ।
: काँधे मूँज जनेऊ साजे ॥5॥
: संकर सुवन केसरी नंदन ।
: तेज प्रताप महा जग वंदन ॥6॥
: विद्यावान गुणी अति चातुर ।
: राम काज करिबे को आतुर ॥7॥
: प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया ।
: राम लखन सीता मनबसिया ॥8॥
: सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा ।
: बिकट रूप धरि लंक जरावा ॥9॥
: भीम रूप धरि असुर सँहारे ।
: रामचंद्र के काज सवाँरे ॥10॥
: लाय सँजीवन लखन जियाए ।
: श्री रघुबीर हरसि उर लाए ॥11॥
: रघुपति कीन्हीं बहुत बड़ाई ।
: तुम मम प्रिय भरतहिं सम भाई ॥12॥
: सहस बदन तुम्हरो जस गावैं ।
: अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं ॥13॥
: सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा ।
: नारद सारद सहित अहीसा ॥14॥
: यम कुबेर दिगपाल जहाँ ते ।
: कवि कोविद कहि सके कहाँ ते ॥15॥
: तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा ।
: राम मिलाय राज पद दीन्हा ॥16॥
: तुम्हरो मंत्र बिभीषण माना ।
: लंकेश्वर भये सब जग जाना ॥17॥
: जुग सहस्र योजन पर भानू ।
: लील्यो ताहि मधुर फल जानू ॥18॥
: प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं ।
: जलधि लाँघि गए अचरज नाहीं ॥19॥
: दुर्गम काज जगत के जेते ।
: सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते ॥20॥
: राम दुआरे तुम रखवारे ।
: होत न आज्ञा बिनु पैसारे ॥21॥
: सब सुख लहैं तुम्हारी सरना ।
: तुम रक्षक काहू को डरना ॥22॥
: आपन तेज सम्हारो आपै ।
: तीनहुँ लोक हाँक ते काँपै ॥23॥
: भूत पिशाच निकट नहि आवै ।
: महाबीर जब नाम सुनावै ॥24॥
: नासै रोग हरे सब पीरा ।
: जपत निरंतर हनुमत बीरा ॥25॥
: संकट तें हनुमान छुडावैं ।
: मन क्रम वचन ध्यान जो लावै ॥26॥
: सब पर राम तपस्वी राजा ।
: तिनके काज सकल तुम साजा ॥27॥
: और मनोरथ जो कोई लावै ।
: सोइ अमित जीवन फल पावै ॥28॥
: चारों जुग परताप तुम्हारा ।
: है परसिद्ध जगत उजियारा ॥29॥
: साधु संत के तुम रखवारे ।
: असुर निकंदन राम दुलारे ॥30॥
: अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता ।
: अस बर दीन जानकी माता ॥31॥
: राम रसायन तुम्हरे पासा ।
: सदा रहो रघुपति के दासा ॥32॥
: तुम्हरे भजन राम को पावै ।
: जनम जनम के दुख बिसरावै ॥33॥
: अंतकाल रघुवरपुर जाई ।
: जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई ॥34॥
: और देवता चित्त ना धरई ।
: हनुमत सेई सर्व सुख करई ॥35॥
: संकट कटै मिटै सब पीरा ।
: जो सुमिरै हनुमत बलबीरा ॥36॥
: जै जै जै हनुमान गोसाईं ।
: कृपा करहु गुरु देव की नाईं ॥37॥
: यह सत बार पाठ कर जोई ।
: छूटहि बंदि महा सुख होई ॥38॥
: जो यह पढ़े हनुमान चालीसा ।
: होय सिद्धि साखी गौरीसा ॥39॥
: तुलसीदास सदा हरि चेरा ।
: कीजै नाथ हृदय मँह डेरा ॥40॥
।। दोहा ।।
: ''पवन तनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप ।''
: ''राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप ॥''
=== टीका सभ ===
1980 के दशक से पहिले ''हनुमान चालीसा'' पर कवनो टीका ना बनावल गइल रहे, जवना के रामभद्राचार्य एह रचना के तुलसीदास के संग्रहित रचना के मुद्रित संस्करण में शामिल ना होखे के कारण बतावेलें।<ref name="mahaviriintro"/> ''हनुमान चालीसा'' पर पहिला संक्षिप्त टीका इंदुभूषण रामायनी के रचना हवे।<ref name="mahaviriintro" /> रामभद्राचार्य के हिंदी में ''महावीरी'' टीका, जेकर रचना 1983 में भइल,<ref name="mahaviriintro" /> रामचंद्र प्रसाद द्वारा ''हनुमान चालीसा'' पर सभसे नीक टीका कहल गइल।
== समीक्षा ==
स्वामी करपात्री ''हनुमान चालीसा के'' वैदिक मंत्रन के तरह एगो परम ''प्रमाण'', सर्वशक्तिमान आ सभ इच्छा के पूरा करे में सक्षम मानत रहले।<ref name="mahaviriintro"/> रामभद्राचार्य एकरा के शुभता से भरल आ "स्तोत्रन के बीच गहना" कहलें, आ कहलें कि ऊ कई गो अइसन उदाहरण के साक्षी आ सुनले बाड़ें जहाँ आस्था के साथ चालीसा पाठ करे वाला लोग के इच्छा पूरा भइल।<ref name="mahaviriintro" />
== पॉपुलर संस्कृति में ==
''हनुमान चालीसा'' के पाठ लाखों हिंदू लोग रोज करे ला<ref name="nm2015foreword">Karan Singh, in Nityanand Misra 2015, p. xvi.</ref> आ भारत के अधिकतर साधक हिंदू लोग के एकर पाठ जबानी इयाद बा।<ref name="nm2015preface">Nityanand Misra 2015, pp. xvii-xxi.</ref> ई रचना बिबिध शैक्षिक, सामाजिक, भाषाई, संगीत, आ भौगोलिक समूह सभ के लोग के बीच लोकप्रिय होखे बा।<ref name="nm2015preface" />
=== शास्त्रीय आ लोक संगीत ===
''हनुमान चालीसा'' हिंदू धार्मिक किताबन में से एगो ह आ एकरा के कई गो लोकप्रिय भजन, शास्त्रीय आ लोक गायक लोग गवले बा।<ref name="nm2015preface">Nityanand Misra 2015, pp. xvii-xxi.</ref> [[हरि ओम शरण]] के ''हनुमान चालीसा'' के प्रस्तुति, मूल रूप से 1974 में भारत के ग्रामोफोन कंपनी द्वारा रिलीज कइल गइल आ 1995 में सुपर कैसेट इंडस्ट्रीज द्वारा दोबारा रिलीज कइल गइल,<ref name="nm2015notation" /> सभसे लोकप्रिय सभ में से एक बा, आ नियमित रूप से पूरा उत्तरी भारत के मंदिर आ घर सभ में बजावल जाला।<ref name="nm2015preface" /> ई प्रस्तुति मिश्र खमाज में पारंपरिक धुन पर आधारित बा, [[ठाट|जवन]] खमाज थाट के एगो [[राग]] ह,<ref name="nm2015notation">Nityanand Misra 2015, pp. 199-212.</ref> जवना के आधार स्वर हारमोनियम के दूसरा करिया कुंजी (''काली दो'') पर लिहल गइल बा।<ref name="nm2015notation" /> एही पारंपरिक धुन पर आधारित रिकार्डिंग सुपर कैसेट इंडस्ट्रीज के ओर से 1992 में रिलीज भइल, जवना में हरिहरन गायक आ गुलशन कुमार कलाकार के रूप में रहल लोग।<ref name="nm2015notation" />
अउरी उल्लेखनीय प्रस्तुति में भजन गायक [[अनूप जलोटा]] आ [[रविंद्र जैन]], हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायक [[जसराज|पंडित जसराज]] आ [[राजन-साजन मिश्र|राजन आ साजन मिश्रा]], आ कर्नाटक गायिका [[एमएस सुब्बुलक्ष्मी]] के प्रस्तुति शामिल बा।<ref name="nm2015notation">Nityanand Misra 2015, pp. 199-212.</ref> उन्नी कृष्णन, नित्यश्री महादेवन, पंडित [[भीमसेन जोशी]], गणपति सच्चिदानन्द स्वामीजी आ [[मोररी बापू]] के प्रस्तुति भी लोकप्रिय बा।
पाश्चात्य गायकन में कृष्ण दास हनुमान चालीसा के धीमा आ तेज दुनु प्रारूप में प्रस्तुत कइले बाड़न.<ref>{{Cite web|url=https://krishnadas.com/podcasts/call-response/spiritual-experiences-auschwitz-and-bernie-glassman/|title=Ep. 27 | Spiritual Experiences, Auschwitz and Bernie Glassman|date=June 15, 2020}}</ref>
=== पापुलर फिलिम ===
हिंदी सिनेमा ''1920'' (निर्देशक विक्रम भट्ट) में ''हनुमान चालीसा के'' अक्सर अलग-अलग सीन में इस्तेमाल भइल। एगो सीन में नायक अर्जुन सिंह राठोड (रजनीश दुग्गल के भूमिका में), ''हनुमान चालीसा'' के पूरा पाठ करत देखावल गइल बा। एकर प्रयोग ''बजरंगी भाईजान में एगो महत्वपूर्ण सीक्वेंस में भइल बा,'' जब नायक बाल तस्करन से जवाबी लड़ाई लड़त बा आ ओह लोग से एगो छोट लड़िकी के बचा लेला।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/bajrangi-bhaijaan-plot-summary/articleshow/48108672.cms|title=Bajrangi Bhaijaan Plot Summary – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-02-01}}</ref>
चारुवी अग्रवाल के निर्देशन आ चारुवी डिजाइन लैब्स के डिजाइन कइल ''श्री हनुमान चालीसा'' नाम के एगो एनीमेशन फिलिम हनुमान पर बनल फिलिम ह।<ref>{{Cite web|url=http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=Creatives&PID=96|title=Charuvi Design Labs release The Second official teaser for "Shri Hanuman Chalisa"|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423025521/http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=Creatives&PID=96|archive-date=23 April 2016|access-date=2016-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=Creatives&PID=91|title=Charuvi Design Labs release The first official teaser for "Shri Hanuman Chalisa"|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423033637/http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=Creatives&PID=91|archive-date=23 April 2016|access-date=2016-04-06}}</ref>
=== पापुलर संगीत ===
''हनुमान चालीसा'' गावल लोकप्रिय गायकन में कर्नाटक गायक एमएस सुब्बुलक्ष्मी के साथे [[लता मंगेशकर]], [[महेंद्र कपूर]], एसपी बालासुब्रह्मण्यम, [[शंकर महादेवन]], [[अनुराधा पौडवाल]], [[कैलाश खेर]], सुखविंदर सिंह, आ [[उदित नारायण]] शामिल बाड़े।<ref name="nm2015preface">Nityanand Misra 2015, pp. xvii-xxi.</ref>
''हनुमान चालीसा'' [[अमिताभ बच्चन]] बीस गो अउरी गायकन का साथे कोरस में गवले रहले।<ref name="nm2015preface">Nityanand Misra 2015, pp. xvii-xxi.</ref> ई रिकार्डिंग ''श्री हनुमान चालीसा'' एल्बम के हिस्सा के रूप में 2011 में रिलीज भइल आ नवंबर 2011 के दौरान रिलीजिंग म्यूजिक लेबल द्वारा एकरा के अभूतपूर्व प्रतिक्रिया मिलल<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-06/news-and-interviews/30364066_1_tv-ad-campaign-music-label-album|title=All in praise of the Almighty|date=6 November 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=10 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109075136/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-06/news-and-interviews/30364066_1_tv-ad-campaign-music-label-album|archive-date=9 November 2011}}</ref>
गुलशन कुमार आ हरिहरन के गावल ''हनुमान चालीसा'' के एगो प्रस्तुति नवंबर 2021 में पहिला भक्ति गीत आ [[यूट्यूब]] पर पहिला बेर बनल जवन 2 अरब व्यूज पार कइलस। वर्तमान में [[यूट्यूब]] पर भी इ सबसे ज्यादा देखल जाए वाला भारतीय म्यूजिक वीडियो बा।<ref>{{Cite web|url=https://infotonline.com/hanuman-chalisa-by-gulshan-kumar-crosses-1b-views/|title=Hanuman Chalisa by Gulshan Kumar crosses 1B views on YouTube, another World record made by T-series|date=27 May 2020|website=Infotonline|access-date=May 27, 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920180754/https://infotonline.com/hanuman-chalisa-by-gulshan-kumar-crosses-1b-views/|url-status=dead}}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
=== Bibliography ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=de Bruyn |first1=Pippa |last2=Bain |first2=Keith |last3=Allardice |first3=David |last4=Joshi |first4=Shonar |title=Frommer's India |year=2010 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-470-60264-5 |location=Hoboken, New Jersey |page=471}}
* {{cite book |last1=Callewaert |first1=Winand M. |last2=Schilder |first2=Robert |title=Banaras: Vision of a Living Ancient Tradition |year=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=9788170103028 |location=New Delhi, India |page=90}}
* {{cite book |last=Chaturvedi |first=B.K. |title=Shri Hanuman Chalisa (Roman) |year=1994b |publisher=Diamond Pocket Books |location=New Delhi |isbn=81-7182-395-5}}
* {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |isbn=978-0-8160-5458-9 |title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone |series=Encyclopedia of World Religions |location=New York |year=2007 |publisher=Infobase Publishing |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone/page/456 456] |quote=It can be said without reservation that Tulsidas is the greatest poet to write in the Hindi language. Tulsidas was a Brahmin by birth and was believed to be a reincarnation of the author of the Sanskrit Ramayana, Valmiki.}}
* {{cite book |last=Mehta |first=Pt. Vijay Shankar |title=Kripa Karahu Guru Dev Ki Naain |year=2007 |publisher=Radhakrishnan Prakashan |location=New Delhi |isbn=978-81-8361-041-4 |page=9 |edition=2nd}}
* {{cite book |last=Misra |first=Munindra |title=Shri Hanuman Chalisa in English Rhyme with original text |year=2015 |publisher=Osmora Inc. |location=United States |isbn=9782765913702}}
* {{cite book |last=Misra |first=Nityanand |author-link=Nityanand Misra |title=Mahāvīrī: Hanumān-Cālīsā Demystified |year=2015 |publisher=Niraamaya Publishing Services Pvt Ltd |location=Mumbai, India |isbn=9788193114407}}
* {{cite book |last=Mitra |first=Swati |title=Good Earth Varanasi City Guide |url=https://archive.org/details/goodearthvaranas0000unse |publisher=Eicher Goodearth Limited |location=New Delhi, India |year=2002 |isbn=9788187780045 |page=[https://archive.org/details/goodearthvaranas0000unse/page/216 216]}}
* {{cite book |last=Peebles |first=Patrick |title=Voices of South Asia: Essential Readings from Antiquity to the Present |publisher=M.E. Sharpe Inc. |location=United States |year=1986 |isbn=978-0-7656-3480-1 |page=216}}
* {{cite web |last=Rambhadradas |author-link=Rambhadracharya |website=Jagadgururambhadracharya.org |date=8 June 1984 |publisher=Krishnadas Charitable Trust |location=New Delhi, India |language=hi |trans-title=Shri Hanuman Chalisa (with the Mahaviri commentary) |title= |script-title=hi:संकट तें हनुमान छुड़ावै। मन क्रम बचन ध्यान जो लावै |url=http://jagadgururambhadracharya.org/works/hcm/contents.php |access-date=29 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131117205618/http://jagadgururambhadracharya.org/works/hcm/contents.php |archive-date=17 November 2013}}
* {{cite book |last=Rao |first=Cheeni |title=In Hanuman's Hands: A Memoir |url=https://archive.org/details/isbn_9780061789731 |year=2009 |publisher=Harper Collins Publishers |location=United States |isbn=978-0-06-073662-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780061789731/page/393 393] |edition=First}}
* {{cite book |last=Sahni |first=Bhisham |author-link=Bhisham Sahni |isbn=9788171789603 |title=Nilu, Nilima, Nilofara |location=New Delhi, India |language=hi |year=2000 |publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd |pages=78–80 |quote=हिन्दी का सौभाग्य है कि उसके काव्यकुंज की तुलसी-मंजरी की जैसी सुगंध संसार की साहित्य वाटिका में शायद कहीं नहीं। ... आकर्षण दोनों में अत्यधिक है अपने-अपने ढंग पर दोनों ही बहुत बड़े हैं, पर फिर भी सब तरफ़ से केवल काव्य के सौंदर्य पर विचार करने पर तुलसीदास ही बड़े ठहरते हैं – भाषा साहित्य में रवीन्द्रनाथ के संबंध में कहना पड़ता है कि भ्रम त्रुटियाँ मिल सकती हैं पर तुलसीदास के संबंध में कोई शायद ही मिले। ... और यही कारण है निराला जी तुलसीदास को कालिदास, व्यास, वाल्मीकि, होमर, गेटे और शेक्सपियर के समकक्ष रखकर उनके महत्त्व का आकलन करते हैं।}}
* {{cite book |last=Subramanian |first=Vadakaymadam Krishnier |location=New Delhi, India |title=Hymns of Tulsidas |publisher=Abhinav Publications |year=2008 |isbn=9788170174967 |page=inside cover |quote=Famous classical singers like Paluskar, Anoop Jalota and MS Subbulakshmi have popularised Tulsidas's hymns among the people of India.}}
{{refend}}
[[श्रेणी:हिंदी कबितई]]
[[श्रेणी:हिंदी भक्ति गीत]]
[[श्रेणी:हिंदू भक्ति गीत]]
g71gvoucqh9369nswqnewcbbkrtnerp
सट्टा
0
90629
805622
805387
2026-09-24T17:32:14Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805622
wikitext
text/x-wiki
{{redirect|सट्टेबाजी|मटका सट्टा|मटका (जुआ)|अन्य अरथ|जुआ}}
[[File:Las Vegas sportsbook.jpg|thumb|alt=sportsbook, a board showing numbers|[[लास वेगास]] में स्पोर्ट्सबुक के औड्स बोर्ड (odds boards)]]
'''सट्टा''', '''सट्टेबाजी''', '''खेल सट्टेबाजी''' ({{Lang|en|sports betting}}), चाहे '''खेल में सट्टा''' एक किसिम के अइसन गतिबिधि हवे जेह में कौनो [[खेलकूद|खेल]] के रिजल्ट के ऊपर दाँव लगावल जाला आ बाजी जीते के कोसिस कइल जाला।
ई कानूनी भा गैरकानूनी, दुनों तरीका से, सट्टेबाज (सटोरिया) लोगन के माध्यम से रुपया-पइसा दाँव पर लगा के खेलल जाला आ कुछ दशा में [[जुआ]] के एगो किसिम हवे। कुछ जगहन पर एकरा खातिर कानून बनावल गइल बाड़ें जेकरा दायरा में ई काम लीगल भा कानूनी रूप से जायज मानल जाला जबकि अन्य दशा में ई [[अपराध]] (क्राइम) के कटेगरी में गिनल जाला।
खेल के दुनिया में सट्टेबाजी से जुड़ल कई ठे स्कैंडल आ कांड हो चुकल बाड़ें। उदाहरण खातिर [[क्रिकेट]] में सट्टेबाजी के चलते मैच-फिक्सिंग आ स्पॉट-फिक्सिंग नियर घटना देखे में आइल बाड़ी स।
== जनरल सट्टेबाजी (बुकमेकिंग) ==
सट्टेबाज, सटोरिया चाहे बुकी आ बुकमेकर अइसन लोग होखे ला जे खेल के दाँव खातिर बाजार बनावे वाला के रूप में काम करे ला। सट्टेबाजी में से ज्यादातर के रिजल्ट बाइनरी होला - मने की, टीम या त जीत जाले या हार जाले। सट्टेबाज दुनो दांव के स्वीकार करेला, आ एगो स्प्रेड (जोश) के कायम राखेला जवन कि दांव के नतीजा चाहे जवन होखे, मुनाफा सुनिश्चित करी। अमेरिका में 1961 के फेडरल वायर एक्ट अमेरिकी सरकार द्वारा अवैध सट्टेबाजी के रोके के कोसिस रहल। हालाँकि, ई कानून अन्य किसिम के ऑनलाइन जुआ पर लागू ना होला। संघीय तार अधिनियम के मतलब पर अमेरिकी सुप्रीम कोर्ट कवनो फैसला नइखे दिहले काहे कि ई ऑनलाइन जुआ से जुड़ल बा।
आमतौर पर सट्टेबाज लोग के अपना ग्राहकन पर 11-10 के लीड चाहे हावी होखे के सिस्टम रखे वाला होला-छोट दांव खातिर ई 6-5 के फायदा के करीब होला-एह से सट्टेबाज के लंबा समय ले आपन दाँव खेलल जिंदा रखे के संभावना होखे ला। सफल सट्टेबाजन के शॉर्ट टर्म (छोट समय में) बड़हन नुकसान के सामना करे में सक्षम होखे के चाहीं। (बॉयड, 1981)
अमेरिका में, 1930 के दशक से 1960 के दशक तक के कई गो प्रमुख जुआ सट्टेबाज लोग के शुरुआत 1920 के दशक के निषेध के दौर में भइल। ई लोग अक्सर एह समय अमेरिका में आवे वाला आप्रवासी लोग के भीड़ के वंशज रहे। हालाँकि, आम रूढ़िवादिता ई बा कि ई सट्टेबाज इटैलियन मूल के रहलें, कई गो प्रमुख सट्टेबाज पूरबी यूरोपीय मूल के रहलें।
== पब्लिक के रुझान ==
स्पोर्ट्स बेटिंग भा खेल में सट्टेबाजी के बजार पर कइल गइल [[रिसर्च]] में ई पावल गइल बा कि आम लोग सट्टा लगावे में कुछ तय पैटर्न (सिस्टमेटिक पैटर्न) फॉलो करेला। अध्ययन में बतावल गइल बा कि मनोरंजन खातिर बेटिंग करे वाला लोग अक्सर फेवरिट टीम, घरेलू टीम, हाल के सफल टीम, आ जवन नतीजा के मीडिया में जादे चर्चा होला, ओह पर ज्यादा दांव लगावेला।<ref>{{cite journal |last1=Woodland |first1=Linda M. |last2=Woodland |first2=Bill M. |title=Market Efficiency and Profitable Wagering in the National Hockey League: Can Bettors Score on Longshots? |url=https://archive.org/details/sim_southern-economic-journal_2001-04_67_4/page/983 |journal=Southern Economic Journal |year=2001 |volume=67 |issue=4 |pages=983–995 |doi=10.2307/1061583 |jstor=1061583}}</ref>
अर्थशास्त्री स्टीवन लेविट के अनुसार, स्पोर्ट्सबुक्स एह झुकाव (बायस) के फायदा उठा सके ला। ऊ लोग अइसन लाइन (odds) सेट करेला जवन असली संभावना (ट्रू प्रोबेबिलिटी) से पूरा मेल ना खाला, बलुक आम लोग के अनुमानित व्यवहार से बेसी मुनाफा कमावे पर ध्यान दिया देला।<ref>{{cite journal |last=Levitt |first=Steven D. |title=Why are gambling markets organised so differently from financial markets? |url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_2004-04_114_495/page/223 |journal=The Economic Journal |year=2004 |volume=114 |issue=495 |pages=223–246 |doi=10.1111/j.1468-0297.2004.00207.x}}</ref>
एह प्रवृत्ति भा टेंडेंसी के चलते [[कॉन्ट्रेरियन बेटिंग]] रणनीति विकसित भइल, जहाँ लोग ओह टीम या विकल्प के खिलाफ दांव लगावेला जवन पर बहुत लोग पैसा लगावत बा, एह सोच के साथ कि लाइन असली मूल्य (फेयर वैल्यू) से हट गइल बा।<ref>{{cite web |title=Fade the Public Betting Strategy |url=https://loserwins.com/strategy/fade-the-public/ |website=LoserWins.com |access-date=9 January 2026}}</ref> हालाँकि, ई रणनीति केतना प्रभावी आ सफल रही एह बात पर अभी बहस जारी बा, काहें से कि बजार के दक्षता (एफिशियेंशी) अलग-अलग खेल आ दांव के किसिम पर निर्भर करेला।
== इहो देखल जाय ==
* [[जुआ]]
* [[लाटरी]]
* [[मटका (जुआ)]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:सट्टेबाजी| ]]
[[श्रेणी:जुआ]]
{{Society-stub}}
ouov5ck48m93vl55pucxk3yulzjweq5
पीडीएफ
0
93078
805603
764446
2026-09-24T14:59:13Z
~2026-51431-27
41028
805603
wikitext
text/x-wiki
'''बिल्कुल, ये रहा पूरा शुद्ध हिंदी में :
1. अलैंगिक जनन
इसमें केवल *एक ही जनक* से नए जीव की उत्पत्ति होती है। इसमें नर और मादा युग्मकों का मिलन नहीं होता।
*विशेषताएँ :*
- एक ही जनक होता है
- यह बहुत तेजी से होता है
- नया जीव बिल्कुल अपने जनक जैसा होता है
*प्रकार :*
- *द्वि-खंडन -* जैसे अमीबा में
- *मुकुलन -* जैसे हाइड्रा और यीस्ट में
- *खंडन -* जैसे स्पाइरोगाइरा में
- *बीजाणु निर्माण -* जैसे कवक में
- *कायिक प्रवर्धन -* जैसे आलू, गन्ना, गुलाब में
2. लैंगिक जनन
इसमें *दो जनक - नर और मादा* द्वारा नए जीव की उत्पत्ति होती है। दोनों के युग्मक आपस में मिलते हैं।
*विशेषताएँ :*
- दो जनक होते हैं
- निषेचन की क्रिया होती है
- नई संतान में विभिन्नता पाई जाती है
- इसमें अधिक समय लगता है
*क्रम :* युग्मक बनना -> निषेचन -> युग्मनज -> भ्रूण -> नया जीव
दोनों में अंतर
*अलैंगिक जनन*
एक जनक, युग्मक नहीं बनते, विभिन्नता नहीं होती। उदाहरण - अमीबा, हाइड्रा।
*लैंगिक जनन*
दो जनक, नर और मादा युग्मक बनते हैं, विभिन्नता होती है। उदाहरण - मनुष्य, पशु, अधिकांश पौधे।
ml0jyr37pqfem5hvwox2rtyikt8ow54
805608
805603
2026-09-24T15:24:25Z
SM7
3953
Reverted edit by [[Special:Contributions/~2026-51431-27|~2026-51431-27]] ([[User talk:~2026-51431-27|talk]]) to last revision by [[User:SM7|SM7]]
764446
wikitext
text/x-wiki
'''पोर्टेबल डॉक्यूमेंट फॉर्मेट''' (PDF), जेकरा के ISO 32000 के रूप में मानकीकृत कइल गइल बा, एगो फाइल फॉर्मेट हवे जे [[एडोब इंक.|एडोब]] द्वारा 1992 में बिकसित कइल गइल बा आ एप्लीकेशन सॉफ्टवेयर, हार्डवेयर आ ऑपरेटिंग सिस्टम से स्वतंत्र तरीका से टेक्स्ट फॉर्मेटिंग आ इमेज समेत दस्तावेज सभ के प्रस्तुत करे खातिर बिकसित कइल गइल। पोस्टस्क्रिप्ट भाषा के आधार पर हर पीडीएफ फाइल में फिक्स्ड-लेआउट फ्लैट डॉक्यूमेंट के पूरा बिबरन दिहल जाला, जवना में टेक्स्ट, फॉन्ट, वेक्टर ग्राफिक्स, रास्टर इमेज आ अउरी जानकारी के जरूरत होला जे एकरा के देखावे खातिर जरूरी होला। पीडीएफ के जड़ "द कैमलोट प्रोजेक्ट" में बा जे एडोब के सह-संस्थापक जॉन वार्नॉक द्वारा 1991 में शुरू कइल गइल। पीडीएफ के 2008 में आईएसओ 32000 के रूप में मानकीकरण कइल गइल। अंतिम संस्करण आईएसओ 32000-2:2020 के रूप में दिसंबर 2020 में प्रकाशित भइल।
पीडीएफ फाइल सभ में फ्लैट टेक्स्ट आ ग्राफिक्स के अलावा कई किसिम के सामग्री हो सके ला जेह में लॉजिकल स्ट्रक्चरिंग तत्व, इंटरैक्टिव तत्व जइसे कि एनोटेशन आ फॉर्म-फील्ड, लेयर, रिच मीडिया (वीडियो सामग्री सहित), यू3डी भा पीआरसी के इस्तेमाल से थ्री-डायमेंशनल ऑब्जेक्ट आ अउरी कई तरह के सामग्री हो सके ला डेटा प्रारूप के बारे में बतावल गइल बा। पीडीएफ स्पेसिफिकेशन में एन्क्रिप्शन आ डिजिटल सिग्नेचर, फाइल अटैचमेंट, आ मेटाडाटा के भी प्रावधान कइल गइल बा जेह से कि एह फीचर सभ के जरूरत वाला वर्कफ़्लो सभ के सक्षम कइल जा सके।
ex1l0i9bu1ssdpdu62n88gs7dyjh85k
अत्त दीपो भव
0
100777
805660
792184
2026-09-25T09:46:06Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा +[[श्रेणी:बौद्ध धर्म]]; +[[श्रेणी:बौद्ध दर्शन]]
805660
wikitext
text/x-wiki
{{italic title}}
'''''अत्त दीपो भव''''' भा '''''अप्प दीपो भव'''''<ref>{{cite book |author= ओशो |title=Learning Happiness: The Discipline of Transcendence |date=1 जून 2015 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-93-5214-031-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=sBPLCQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PT35&dq=appa%20deepo%20bhava&pg=PT35#v=onepage&q=appa%20deepo%20bhava&f=false |language=en}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध परंपरा]] में, [[गौतम बुद्ध|भगवान् बुद्ध]] के अंतिम बचन के रूप में कोट कइल जाये वाला सूत्रवाक्य ह। ई तिपिटक में संकलित "महापरिनिब्बाण सुत्त" (महापरिनिर्वाण सूत्र) में आइल बतावल जाला। एकर [[संस्कृत]] छाया होखे ला "आत्म दीपो भव" आ [[अंग्रेजी]] में ई दू तरीका से अनुबाद कइल जाला - "बी अ लाईट ऑनटू युअरसेल्फ़"<ref>{{cite book |last1=Chitkara |first1=M. G. |title=Kashmir Shaivism: Under Siege |date=2002 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-7648-360-5 |page=84 |url=https://books.google.co.in/books?id=5CK0DFijayQC&newbks=0&lpg=PA84&dq=appa%20deepo%20bhava&pg=PA84#v=onepage&q=appa%20deepo%20bhava&f=false |language=en}}</ref> चाहे "बी युअर ओन लैम्प"।<ref>{{cite book |title=The Maha-Bodhi |date=1892 |publisher=Maha Bodhi Society of India |url=https://books.google.co.in/books?id=H4fXAAAAMAAJ&newbks=0&dq=atta%20deepo%20bhava&pg=PA157#v=onepage&q=atta%20deepo%20bhava&f=false |language=en}}</ref> मोटा-मोटी एकर अनुबाद होखी "आपन दिया खुद बनऽ"।
कुछ बिद्वान एह में दीप शब्द के अरथ टापू वाला [[दीप]] के लेला आ एह वाक्य के अरथ एही अनुसार करे ला - "कि आपन दीप (एकाकी, बाकी दुनिया से अलग) खुद बनऽ, अपना खुद के सरन में रहऽ।"
[[रजनीश|ओशो रजनीश]] अपना प्रवचन सभ में बेर-बेर बुद्ध के संबंध में एह वाक्य के कोट करे लें। पिपरहवा के अवशेष सभ के भारत वापिस लियावे के बाद जनता के संबोधन में तत्कालीन भारतीय प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] अपना भाषन में एह सूत्रवाक्य के कोट कइलन।<ref name="n010">{{cite web |title=भगवान बुद्ध से संबंधित पवित्र पिपरहवा अवशेषों की भव्य अंतर्राष्ट्रीय प्रदर्शनी के उद्घाटन के दौरान प्रधानमंत्री के संबोधन का मूल पाठ |website=Press Information Bureau |date=20 November 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2211059®=3&lang=2 |language=hi |access-date=7 May 2026}}</ref>
ई उत्तर प्रदेश के [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थ नगर जिला]] में स्थित [[सिद्धार्थ विश्वविद्यालय]] के मोटो हवे।
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
* ''[[एस धम्मो सनंतनो]]''
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/106698294/Research_paper_babasaheb-libre.pdf?1697568645=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DAayushi_International_Interdisciplinary.pdf&Expires=1778162613&Signature=ODTFaQWJnUCr0OdsZEQ2~OIwo-FVy4myDA8c2qXVo8-3nuPLGC~V5OfNacKM0wfOEBXAiYYorD3dHrLqQ1v3cHhyV5AlLPk6NimlacsiTI6YZ8xHHfgtavYBMvx5zlEO9YvPX29BrjVqd2t5Qv4XuyOx2~pey2~t9xCc2gM6GobIxHOB6AqoxSh~iLJSGuaq5rcMeWlz0gGrKFyD~xM~tpMaOSnTnkUtDlGn5K2U-qgPCZz4pxPsReQ7JinZ9idqVMr2SS~pOx5C~zPTXguYnv1Ek1OFOoB08pqENi3Jsw1BHZx0hQD2Sn02gFMztSHabylEU9rVXYfaDhqAKymwVA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=52 Atta Deep Bhav ! : Rethinking Social Work in the light of Ambedkar’s Thought] - Mali Devi Sawariya, Aditi Mahavidyalaya, University of Delhi
[[श्रेणी:बौद्ध धर्म]]
[[श्रेणी:बौद्ध दर्शन]]
{{buddhism-stub}}
kolkxorbi20owayrlax6rfjvfter2vt
गणेश चउथ
0
101375
805672
803836
2026-09-25T10:40:56Z
SM7
3953
ज्ञानसंदूक जोड़ल गइल
805672
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
| holiday_name = Ganesh Chaturthi
| type = Hindu
| longtype = Religious
| image = Khairathabad Vinayakudu 2021.jpg
| caption = [[Khairatabad Ganesh]]<br />Hyderabad
| official_name = Vinayaka Chaturthi<br />Gauri aagman
| nickname = Chavithi<br />Chouthi, Ganeshotsav<br />Gauri Ganesh
| observedby = [[Hindu]]s around the world
| begins = {{Hindu festival date}}
| ends = 3 and 5, 7, 9, 11 days after the start and 21 days after the start only in some regions of India
| celebrations = Chanting of Vedic hymns and Hindu texts, prayers, processions, idol immersion
| significance = Commemorates the birth of the elephant-headed deity [[Ganesha]]
| frequency = Annual
| date = Varies depending on lunar cycle as per Hindu calendar or Panchang
| month = September - October
| date2025 = 2025-08-27
| date2026 = 2026-09-14
}}
'''गणेश चउथ''' ({{Langx|sa|गणेश चतुर्थी}} भा ''विनायक चतुर्थी'') [[हिंदू धर्म]] के एगो प्रमुख पर्व ह जे हिंदू देवता [[गणेश]] के समर्पित बा। ई मुख्य आ सभसे चलनसार रूप में [[हिंदू कलेंडर]] के [[भादो]] महीना के [[चउथ]] से ले के [[अनत]] ([[चतुर्दशी]]) ले मनावल जाला। एकरा अलावे माघ महीना के दुनो चउथ प्रमुख रूप से, आ लगभग हर हिंदू महीना के चउथ के गणेश के समर्पित तिथी के रूप में मनावल जाला।
== गणेशोत्सव ==
[[हिंदू कलेंडर]] के [[भादो]] महीना के अँजोर के [[चउथ]] से ले के [[अनत]] ([[चतुर्दशी]]) ले मनावल जाए वाला ई तिहुआर मुख्य रूप से [[महाराष्ट्र]] में मनावल जाय, बाकी अब बहुत सारा इलाकन में चलन में आ गइल बाटे। एह पर्व पर लोग अपना घर में आ सार्वजनिक रूप से सजावल पंडालन में भगवान गणेश के मूर्ति स्थापित करेला। एह दौरान वैदिक मंत्र, धार्मिक ग्रंथन के पाठ, पूजा-अर्चना आ व्रत कइल जाला। रोज के पूजा में भगवान गणेश के मोदक समेत कई तरह के मिठाई चढ़ावल जाली, काहें से कि मानल जाला कि मोदक उनकर सबसे प्रिय पकवान ह। पूजा के बाद ई प्रसाद सभे लोग में बाँटल जाला।
पर्व के शुरुआत से दसवाँ दिन, जे [[अनंत चतुर्दशी]] के होखेला, भगवान गणेश के मूर्ति के बाजा-गाजा, भजन-कीर्तन आ शोभायात्रा के साथ नदी, झील भा समुंदर जइसन जलाशय में विसर्जित कइल जाला। एह परंपरा के विसर्जन कहल जाला। अकेले मुंबई शहर में हर साल लगभग 1.5 लाख गणेश मूर्तिन के विसर्जन होला। महाराष्ट्र में गणेश चतुर्थी राजकीय पर्व के दर्जा रखे ला।
गणेश चतुर्थी भगवान गणेश के नया शुरुआत के देवता, विघ्न दूर करे वाला, आ बुद्धि, सौभाग्य, समृद्धि आ ज्ञान के देवता के रूप में मानल जाला। ई पर्व पूरा [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में, खास करके [[महाराष्ट्र]], मध्य प्रदेश, गुजरात, उत्तर प्रदेश, कर्नाटक, ओडिशा, तेलंगाना, आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु, केरल, गोवा आ श्रीलंका में बड़े श्रद्धा से मनावल जाला। भारत से बाहर बसल हिंदू समुदाय भी ऑस्ट्रेलिया, न्यूज़ीलैंड, कनाडा, सिंगापुर, मलेशिया, त्रिनिदाद आ टोबैगो, गयाना, सूरीनाम, फिजी, मॉरीशस, दक्षिण अफ्रीका, संयुक्त राज्य अमेरिका आ यूरोप के कई गो देशन में ई पर्व धूमधाम से मनावेला।
[[ग्रेगरियन कैलेंडर|ग्रेगोरियन पंचांग]] के अनुसार, गणेश चतुर्थी हर साल 22 अगस्त से 20 सितंबर के बीच पड़ेला।
हालाँकि गणेश चतुर्थी के सही शुरुआत कब भइल, एह बारे में निश्चित जानकारी नइखे। बाकिर 1893 में लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक महाराष्ट्र में एह पर्व के सार्वजनिक रूप से मनावे के शुरुआत कइलें, जवना से ई तेजी से लोकप्रिय हो गइल। तिलक एह पर्व के माध्यम से हिंदू समाज के एकजुट करे आ ब्रिटिश शासन के खिलाफ राष्ट्रीय चेतना जगावे के प्रयास कइलें। आजुओ सार्वजनिक पंडालन में धार्मिक ग्रंथन के पाठ, सामूहिक भोज, खेल-कूद, व्यायाम आ पारंपरिक युद्धकला से जुड़ल प्रतियोगिता जइसन कई गो कार्यक्रम आयोजित कइल जाला।
== माघ महीना में ==
हिंदू कलेंडर के माघ महीना के दुनों [[चउथ]] गणेश के पूजा से मनावल जालीं। इनहन के सकट चउथ आ वैनायकी चउथ के नाँव से मनावल जाला। गणेश जयंती (गणेश जनम के तिहुआर) अँजोर के पाख में पड़े ले।
== महीनावार ==
लगभग हर हिंदू महीना के चौथी तिथी के गणेश के पूजा कइल जाला।
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
* ''[[सुखकर्ता दुखहर्ता]]''
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:गणेश]]
[[श्रेणी:हिंदू तिहुआर]]
[[श्रेणी:हिंदू तिथि अनुसार पड़े वाला तिहुआर]]
[[श्रेणी:भादो महीना के तिहुआर]]
[[श्रेणी:माघ महीना के तिहुआर]]
ccale6tpjs994o2i6cpfd1snvv27wio
विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/सितंबर
4
101472
805624
805504
2026-09-24T19:21:33Z
NeechalBOT
7874
statistics
805624
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१-९-२०२६
|Pages = 82214
|dPages = 1
|Articles = 9197
|dArticles = 0
|Edits = 801535
|dEdits = 6
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40592
|dUsers = 1
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२-९-२०२६
|Pages = 82216
|dPages = 2
|Articles = 9197
|dArticles = 0
|Edits = 801545
|dEdits = 10
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40601
|dUsers = 9
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३-९-२०२६
|Pages = 82185
|dPages = -31
|Articles = 9196
|dArticles = -1
|Edits = 801603
|dEdits = 58
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40611
|dUsers = 10
|Ausers = 51
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =४-९-२०२६
|Pages = 82187
|dPages = 2
|Articles = 9196
|dArticles = 0
|Edits = 801582
|dEdits = -21
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40620
|dUsers = 9
|Ausers = 44
|dAusers = -7
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =५-९-२०२६
|Pages = 82198
|dPages = 11
|Articles = 9199
|dArticles = 3
|Edits = 801858
|dEdits = 276
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40627
|dUsers = 7
|Ausers = 44
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =६-९-२०२६
|Pages = 82198
|dPages = 0
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801881
|dEdits = 23
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40630
|dUsers = 3
|Ausers = 44
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =७-९-२०२६
|Pages = 82199
|dPages = 1
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801884
|dEdits = 3
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40638
|dUsers = 8
|Ausers = 47
|dAusers = 3
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =८-९-२०२६
|Pages = 82199
|dPages = 0
|Articles = 9199
|dArticles = 0
|Edits = 801886
|dEdits = 2
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40643
|dUsers = 5
|Ausers = 47
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =९-९-२०२६
|Pages = 82207
|dPages = 8
|Articles = 9201
|dArticles = 2
|Edits = 801916
|dEdits = 30
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40649
|dUsers = 6
|Ausers = 47
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१०-९-२०२६
|Pages = 82209
|dPages = 2
|Articles = 9201
|dArticles = 0
|Edits = 801921
|dEdits = 5
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40654
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = -5
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =११-९-२०२६
|Pages = 82201
|dPages = -8
|Articles = 9207
|dArticles = 6
|Edits = 801968
|dEdits = 47
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40659
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१२-९-२०२६
|Pages = 82203
|dPages = 2
|Articles = 9208
|dArticles = 1
|Edits = 801986
|dEdits = 18
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40665
|dUsers = 6
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१३-९-२०२६
|Pages = 82207
|dPages = 4
|Articles = 9208
|dArticles = 0
|Edits = 802001
|dEdits = 15
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40672
|dUsers = 7
|Ausers = 40
|dAusers = -2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१४-९-२०२६
|Pages = 82206
|dPages = -1
|Articles = 9209
|dArticles = 1
|Edits = 802015
|dEdits = 14
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40674
|dUsers = 2
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१५-९-२०२६
|Pages = 82207
|dPages = 1
|Articles = 9209
|dArticles = 0
|Edits = 802023
|dEdits = 8
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40678
|dUsers = 4
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१६-९-२०२६
|Pages = 82214
|dPages = 7
|Articles = 9210
|dArticles = 1
|Edits = 802261
|dEdits = 238
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40683
|dUsers = 5
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१७-९-२०२६
|Pages = 82220
|dPages = 6
|Articles = 9213
|dArticles = 3
|Edits = 802300
|dEdits = 39
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40689
|dUsers = 6
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१८-९-२०२६
|Pages = 82223
|dPages = 3
|Articles = 9214
|dArticles = 1
|Edits = 802312
|dEdits = 12
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40702
|dUsers = 13
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१९-९-२०२६
|Pages = 82224
|dPages = 1
|Articles = 9214
|dArticles = 0
|Edits = 802322
|dEdits = 10
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40709
|dUsers = 7
|Ausers = 38
|dAusers = -2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२०-९-२०२६
|Pages = 82227
|dPages = 3
|Articles = 9216
|dArticles = 2
|Edits = 802331
|dEdits = 9
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40719
|dUsers = 10
|Ausers = 38
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२१-९-२०२६
|Pages = 82229
|dPages = 2
|Articles = 9216
|dArticles = 0
|Edits = 802348
|dEdits = 17
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40725
|dUsers = 6
|Ausers = 38
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२२-९-२०२६
|Pages = 82239
|dPages = 10
|Articles = 9219
|dArticles = 3
|Edits = 802388
|dEdits = 40
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40728
|dUsers = 3
|Ausers = 37
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२३-९-२०२६
|Pages = 82243
|dPages = 4
|Articles = 9221
|dArticles = 2
|Edits = 802412
|dEdits = 24
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40732
|dUsers = 4
|Ausers = 37
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२४-९-२०२६
|Pages = 82253
|dPages = 10
|Articles = 9224
|dArticles = 3
|Edits = 802531
|dEdits = 119
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40741
|dUsers = 9
|Ausers = 37
|dAusers = 0
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
eg2ndc9aeacxlu0yenbdnpppgtiof1c
राजन-साजन मिश्र
0
101563
805613
805564
2026-09-24T16:40:28Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805613
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = राजन आ साजन मिश्र
| image = Pandit Rajan Sajan Mishra Performing at Bharat Bhavan Bhopal 06.jpg
| alt = दू गो लोग मंच प बइठ के गावे में लीन
| caption = मंच पर राजन आ साजन मिश्र (2020)
| image_size =
| landscape = yes
| background = classical_ensemble
| alias =
| origin =
| genre = [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]]
| years_active = <!-- YYYY–YYYY (or –present) -->
| label =
| associated_acts =
| website = <!-- {{URL|example.com}} -->
| current_members = राजन मिश्र<br>साजन मिश्र
}}
'''राजन आ साजन मिश्र''' दुनो जन भाई लोग, [[भारतीय शास्त्रीय संगीत]] के [[ख़याल गायन|खयाल शैली]] के गायक रहलें। दुनु लोग के संजुक्त रूप से 2007 में [[पद्म भूषण]],<ref>[http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php Awardees] [[पद्म भूषण]] ऑफिशियल लिस्ट.</ref> 1998 में [[संगीत नाटक अकादमी अवार्ड]],<ref>[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&honours_music_hindustani_vocal.html Awards — Hindustani Music — Vocal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219081606/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_music_hindustani_vocal.html |date=19 February 2010 }} [[संगीत नाटक अकादमी]] Official website.</ref> 1994-1995 खातिर गंधर्व नेशनल अवार्ड आ 14 दिसंबर 2012 के नेशनल तानसेन सम्मान 2011-2012 मिलल रहे।<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/generalnews/news/rajansajan-mishra-to-get-national-tansen-samman/90913/|title = Rajan and Sajan Mishra to get 'National Tansen Samman'|newspaper = Business Standard India|date = 9 December 2012|agency = Press Trust of India}}</ref>
राजन मिश्र के 25 अप्रैल 2021 के नई दिल्ली के सेंट स्टीफेंस हॉस्पिटल में [[कोविड-19]] के जटिलता से पैदा भइल हार्ट अटैक के चलते निधन भ गइल।<ref>{{Cite news|last=Schmall|first=Emily|date=2021-04-29|title=Rajan Mishra, Classical Indian Vocalist, Dies at 69|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/29/obituaries/rajan-mishra-dead-covid.html|access-date=2021-05-12|issn=0362-4331}}</ref>
== शुरुआती जिनगी ==
राजन (1951-2021) आ साजन (जनम 1956) मिश्र के जनम आ परवरिश [[बनारस]] में भइल। दुनु भाई के [[संगीत]] के शुरुआती तालीम अपना दादा के भाई बड़े राम दास जी मिश्र, अपना पिता हनुमान प्रसाद मिश्र आ अपना चाचा, सारंगी के माहिर कलाकार गोपाल प्रसाद मिश्र से मिलल। छोटे उमिर से दुनु भाई लोग मंच पर प्रस्तुति देवे लागल रहलें;—एगो इंटरभ्यू में साजन मिश्र बतावे लें कि जब ऊ खुद छव बरिस के आ उनुके भइया इगारह बरिस के रहलें तब से गावे सुरू कइल लोग आ पहिला बड़ मंच प्रस्तुती 1967 में [[संकट मोचन]] में दिहले रहे।<ref name="टुडे2021" /> 1977 में दुनु जन दिल्ली के रमेश नगर चल गइल लोग, जहाँ बादो में रहत रहल।<ref>''HT Live'', [[हिंदुस्तान टाइम्स]], 15 सितंबर 2011. ''p. 4''.</ref>
== करियर ==
राजन आ साजन मिश्र [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीत]] के [[बनारस घराना]] के ख्याल गायकी के 300 साल पुरान परंपरा से जुड़ल रहलें। मिश्र बंधु कई साल से भारत आ दुनिया भर के सुनवइया लोगन के सोझा प्रस्तुति देत आइल रहलें।
जब दुनु एगो छोट दुकान में अकाउंटेंट के काम करत रहले, तब सतगुरु जगजीत सिंह के सामने उनकर एगो प्रस्तुति भइल। सतगुरु ओह लोगन के प्रतिभा के पहिचान के उनहन लोग से कहलें कि ऊ आपन गायकी के रियाज खातिर अधिक समय देस, एह बदला में ऊ लोग के तब के कमाई के दुगुना देवे के पेशकश कइलें। दुनु 1978 में श्रीलंका में आपन पहिला विदेश प्रस्तुति दिहलें आ जल्दिए दुनिया के कई देशन में कार्यक्रम करे लागल, जवना में जर्मनी, फ्रांस, स्विट्जरलैंड, ऑस्ट्रिया, अमेरिका, यूनाइटेड किंगडम, नीदरलैंड, सोवियत संघ, सिंगापुर, कतर, बांग्लादेश आ ओमान शामिल रहल।<ref>[http://www.icmschicago.org/Artists/Rajan_Sajan.html Rajan-Sajan Misra] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm Mishra Brothers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130013821/http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm |date=30 January 2018 }} Indian Performing Arts Association of Charlotte.</ref>
== लीगेसी ==
जुलाई 2021 में [[इंडिया टुडे]] के दिहल एगो इंटरभ्यू<ref name="टुडे2021" /> में साजन मिश्र कोविड-19 के दौर में भइल अपना भैया के निधन के आपन निजी क्षति बतवलें। एही इंटरभ्यू में ऊ आगे के पीढ़ी के बारे में बतवलें कि ऊ स्पिक मैके के एगो कार्यक्रम में भैया के सरधांजली के रूप में गावे खाती काहें तइयार भ गइलें आ अपना बेटा स्वरांश मिश्र के संघे प्रस्तुति दिहलें; इहो बतवलें कि राजन मिश्र के दुनों बेटा रितेश आ रजनीश मिश्र लोग जोड़ी के रूप में संगीत के उनहन लोगन के विरासत के आगे बढ़ा रहल बाटे।<ref name="टुडे2021">{{cite news |last1=पराड़कर |first1=आलोक |title=बातचीतः मेरे भीतर गा रहे हैं वे |url=https://www.indiatodayhindi.com/magazine/interview/story/20210714-in-conversation-with-vocalist-sajan-mishra-597415-2021-07-10 |access-date=23 सितंबर 2026 |work=[[इंडिया टुडे]] |date=10 जुलाई 2021 |language=hi}}</ref> रितेश-रजनीश के कई ठे अवार्ड मिल चुकल बाने जे में युवा रत्न पुरस्कार (1999), संगीत नाटक अकादमी के उस्ताद बिस्मिल्लाह खान युवा पुरस्कार (2008), आ संगीत समृद्धि सम्मान (2010) सामिल बाड़ें।<ref name="r2rdigital" /> इनहन लोगन के गावल गीत "महादेव" जे एल्बम "राइज" में आइल रहल, मशहूर [[ग्रैमी अवार्ड]] खाती नॉमिनेशन पवलस आ ई दुनो भाई आल इंडिया रेडियो आ टेलीविजन के 'ए' ग्रेड कलाकार के दर्जा हासिल क चुकल बा लोग।<ref name="r2rdigital">{{cite web |title=Ritesh and Rajnish Mishra - Contributing Maestro |url=https://r2rdigital.routes2roots.com/maestros/ritesh-and-rajnish-mishra |website=r2rdigital.routes2roots.com |access-date=23 सितंबर 2026}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:हिंदुस्तानी गायक-गायिका]]
[[श्रेणी:बनारस के कलाकार]]
[[श्रेणी:बनारस घराना]]
[[श्रेणी:पद्मभूषण सम्मानित]]
rshepq1qc909ynx6tt36gst0r5rts16
दूइज
0
101568
805590
2026-09-24T14:06:56Z
SM7
3953
पन्ना [[दुइज]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805590
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[दुइज]]
c49g9xqmvd3lglddn2qvsavsuwpgu8o
805591
805590
2026-09-24T14:07:15Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative spelling|R from alternative spelling]]}} tag to redirect
805591
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[दुइज]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative spelling}}
}}
oea9dx6a419tf90rycyexujtaykqnu7
भइया दूज
0
101569
805592
2026-09-24T14:07:50Z
SM7
3953
पन्ना [[भइया दुइज]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805592
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[भइया दुइज]]
ol7gu1tgeal0m3qawf0tvvzw7fwf1sk
805593
805592
2026-09-24T14:08:06Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative spelling|R from alternative spelling]]}} tag to redirect
805593
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[भइया दुइज]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative spelling}}
}}
agjcywaywis42plb6me4wm0104ox4mv
शिवप्रसाद सिंह
0
101570
805605
2026-09-24T15:13:20Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805605
wikitext
text/x-wiki
'''शिवप्रसाद सिंह''' (19 अगस्त 1928 – 28 सितंबर 1998) हिंदी भाषा के लेखक रहलें। इनके मुख्य रूप से कहानी आ उपन्यास लेखक के रूप में जानल जाला। [[बनारस]] के लगे [[भोजपुरी क्षेत्र]] में जनमल सिंह के उपन्यास आ कहानिन में देहात के बिबिध रूप देखे के मिले लें आ इनके कहानी हिंदी के पहिली 'आंचलिक' कहानी मानल जाला। ''[[गली आगे मुड़ती है]]'' आ ''[[अलग-अलग वैतरणी]]'' इनके सभसे प्रसिद्ध उपन्यास हवें; जहाँ पहिला के 'सिटी-फिक्शन' कहल जा सके ला, दुसरका गाँव के परिवेश में रचल उपन्यास हवे। ''कर्मनाशा की हार'' इनके परसिद्ध कहानी हवे जे लमहर समय से यूपी बोर्ड के सिलेबस में पढ़ावत जा रहल बाटे। बनारस के ऊपर रचल ''वैश्वानर'' आ ''नीला चाँद'' इनके दूसर प्रमुख उपन्यास हवें। ''नीला चाँद'' खाती इनके [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] मिलल। एकरा अलावा इनके परसिद्ध व्यास सम्मान से समानित कइल गइल रहल।
सिंह बीएचयू में हिंदी बिभाग में लेक्चरार ज्वाइन कइलें आ अहिजे से प्रोफ़ेसर के रूप में रिटायर भइलें; बीएचईएल में पढ़ाई आ नोकरी के एह दौर में इनके साहित्यिक समालोचना आ अउरी अकादमिक काम हिंदी खाती महत्व के चीज मानल जाला। खास क के मध्य जुग के रचनिहार लोगन पर इनके काम - जेह में मैथिली के सभसे परसिद्ध कवी [[विद्यापति]] पर आ ब्रजभाषा साहित्य प इनके काम गिनावल जा सके ला।
{{clear}}
13sqo3xzwmkqnv1q4c2let7e4y2ubra
805606
805605
2026-09-24T15:15:51Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा + 6 श्रेणी सभ
805606
wikitext
text/x-wiki
'''शिवप्रसाद सिंह''' (19 अगस्त 1928 – 28 सितंबर 1998) हिंदी भाषा के लेखक रहलें। इनके मुख्य रूप से कहानी आ उपन्यास लेखक के रूप में जानल जाला। [[बनारस]] के लगे [[भोजपुरी क्षेत्र]] में जनमल सिंह के उपन्यास आ कहानिन में देहात के बिबिध रूप देखे के मिले लें आ इनके कहानी हिंदी के पहिली 'आंचलिक' कहानी मानल जाला। ''[[गली आगे मुड़ती है]]'' आ ''[[अलग-अलग वैतरणी]]'' इनके सभसे प्रसिद्ध उपन्यास हवें; जहाँ पहिला के 'सिटी-फिक्शन' कहल जा सके ला, दुसरका गाँव के परिवेश में रचल उपन्यास हवे। ''कर्मनाशा की हार'' इनके परसिद्ध कहानी हवे जे लमहर समय से यूपी बोर्ड के सिलेबस में पढ़ावत जा रहल बाटे। बनारस के ऊपर रचल ''वैश्वानर'' आ ''नीला चाँद'' इनके दूसर प्रमुख उपन्यास हवें। ''नीला चाँद'' खाती इनके [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] मिलल। एकरा अलावा इनके परसिद्ध व्यास सम्मान से समानित कइल गइल रहल।
सिंह बीएचयू में हिंदी बिभाग में लेक्चरार ज्वाइन कइलें आ अहिजे से प्रोफ़ेसर के रूप में रिटायर भइलें; बीएचईएल में पढ़ाई आ नोकरी के एह दौर में इनके साहित्यिक समालोचना आ अउरी अकादमिक काम हिंदी खाती महत्व के चीज मानल जाला। खास क के मध्य जुग के रचनिहार लोगन पर इनके काम - जेह में मैथिली के सभसे परसिद्ध कवी [[विद्यापति]] पर आ ब्रजभाषा साहित्य प इनके काम गिनावल जा सके ला।
{{clear}}
[[श्रेणी:1928 में जनम]]
[[श्रेणी:1998 में निधन]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के कहानीकार]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के उपन्यासकार]]
[[श्रेणी:बनारस के लोग]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के लेखक]]
8xys6pb7r33tl5npk1e2fmqi3jvfz84
805607
805606
2026-09-24T15:17:44Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Writer-stub}} जोड़ल गइल।
805607
wikitext
text/x-wiki
'''शिवप्रसाद सिंह''' (19 अगस्त 1928 – 28 सितंबर 1998) हिंदी भाषा के लेखक रहलें। इनके मुख्य रूप से कहानी आ उपन्यास लेखक के रूप में जानल जाला। [[बनारस]] के लगे [[भोजपुरी क्षेत्र]] में जनमल सिंह के उपन्यास आ कहानिन में देहात के बिबिध रूप देखे के मिले लें आ इनके कहानी हिंदी के पहिली 'आंचलिक' कहानी मानल जाला। ''[[गली आगे मुड़ती है]]'' आ ''[[अलग-अलग वैतरणी]]'' इनके सभसे प्रसिद्ध उपन्यास हवें; जहाँ पहिला के 'सिटी-फिक्शन' कहल जा सके ला, दुसरका गाँव के परिवेश में रचल उपन्यास हवे। ''कर्मनाशा की हार'' इनके परसिद्ध कहानी हवे जे लमहर समय से यूपी बोर्ड के सिलेबस में पढ़ावत जा रहल बाटे। बनारस के ऊपर रचल ''वैश्वानर'' आ ''नीला चाँद'' इनके दूसर प्रमुख उपन्यास हवें। ''नीला चाँद'' खाती इनके [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] मिलल। एकरा अलावा इनके परसिद्ध व्यास सम्मान से समानित कइल गइल रहल।
सिंह बीएचयू में हिंदी बिभाग में लेक्चरार ज्वाइन कइलें आ अहिजे से प्रोफ़ेसर के रूप में रिटायर भइलें; बीएचईएल में पढ़ाई आ नोकरी के एह दौर में इनके साहित्यिक समालोचना आ अउरी अकादमिक काम हिंदी खाती महत्व के चीज मानल जाला। खास क के मध्य जुग के रचनिहार लोगन पर इनके काम - जेह में मैथिली के सभसे परसिद्ध कवी [[विद्यापति]] पर आ ब्रजभाषा साहित्य प इनके काम गिनावल जा सके ला।
{{clear}}
[[श्रेणी:1928 में जनम]]
[[श्रेणी:1998 में निधन]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के कहानीकार]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के उपन्यासकार]]
[[श्रेणी:बनारस के लोग]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के लेखक]]
{{Writer-stub}}
6bu8qiw6gcqz5rpj2gj464llydq0cps
805612
805607
2026-09-24T16:36:19Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
805612
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writer
| name = शिवप्रसाद सिंह
| birth_date = {{Birth date |df=yes|1928|08|19}}
| death_date = {{Death date and age|df=yes|1998|09|28|1928|08|19}}
| birth_place = [[जलालपुर, गाजीपुर|जलालपुर]], [[वाराणसी जिला|बनारस जिला]], [[संयुक्त प्रांत|संयुक्त प्रांत (यूपी)]], ब्रिटिश भारत
| language = [[हिंदी भाषा|हिंदी]]
| education = [[बनारस हिंदू विश्वविद्यालय]]
| notable_works = ''[[गली आगे मुड़ती है]]'', ''[[अलग-अलग वैतरणी]]'', ''वैश्वानर'', ''नीला चाँद''
| occupation = लेखक, कथाकार, उपन्यासकार, एकेडेमिक
| awards = {{awd|[[साहित्य अकादमी अवार्ड]]}}शरद सम्मान <br>व्यास सम्मान
}}
'''शिवप्रसाद सिंह''' (19 अगस्त 1928 – 28 सितंबर 1998) हिंदी भाषा के लेखक रहलें। इनके मुख्य रूप से कहानी आ उपन्यास लेखक के रूप में जानल जाला। [[बनारस]] के लगे [[भोजपुरी क्षेत्र]] में जनमल सिंह के उपन्यास आ कहानिन में देहात के बिबिध रूप देखे के मिले लें आ इनके कहानी हिंदी के पहिली 'आंचलिक' कहानी मानल जाला। ''[[गली आगे मुड़ती है]]'' आ ''[[अलग-अलग वैतरणी]]'' इनके सभसे प्रसिद्ध उपन्यास हवें; जहाँ पहिला के 'सिटी-फिक्शन' कहल जा सके ला, दुसरका गाँव के परिवेश में रचल उपन्यास हवे। ''कर्मनाशा की हार'' इनके परसिद्ध कहानी हवे जे लमहर समय से यूपी बोर्ड के सिलेबस में पढ़ावत जा रहल बाटे। बनारस के ऊपर रचल ''वैश्वानर'' आ ''नीला चाँद'' इनके दूसर प्रमुख उपन्यास हवें। ''नीला चाँद'' खाती इनके [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] मिलल। एकरा अलावा इनके परसिद्ध व्यास सम्मान से समानित कइल गइल रहल।
सिंह बीएचयू में हिंदी बिभाग में लेक्चरार ज्वाइन कइलें आ अहिजे से प्रोफ़ेसर के रूप में रिटायर भइलें; बीएचईएल में पढ़ाई आ नोकरी के एह दौर में इनके साहित्यिक समालोचना आ अउरी अकादमिक काम हिंदी खाती महत्व के चीज मानल जाला। खास क के मध्य जुग के रचनिहार लोगन पर इनके काम - जेह में मैथिली के सभसे परसिद्ध कवी [[विद्यापति]] पर आ ब्रजभाषा साहित्य प इनके काम गिनावल जा सके ला।
{{clear}}
[[श्रेणी:1928 में जनम]]
[[श्रेणी:1998 में निधन]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के कहानीकार]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के उपन्यासकार]]
[[श्रेणी:बनारस के लोग]]
[[श्रेणी:हिंदी-भाषा के लेखक]]
{{Writer-stub}}
2f4r0w9b86yuabaacpa0zi04g243fvk
साहित्य अकादमी पुरस्कार
0
101571
805611
2026-09-24T16:15:15Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] के [[साहित्य अकादमी अवार्ड]] पर स्थानांतरण कइलें
805611
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[साहित्य अकादमी अवार्ड]]
j9qz47agacs71d7gtl7mpceiwevhssb
ख़याल गायन
0
101572
805615
2026-09-24T17:13:36Z
SM7
3953
नया आधार लेख / अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुबाद कइ के
805615
wikitext
text/x-wiki
'''ख़याल गायन''', जेकरा के खाली भर '''ख़याल''' भा '''ख्याल''' कहल जाला, उत्तर भारतीय संगीत के एगो गायन शैली हवे। एकर नाँव फारसी-अरबी के एगो शब्द से आइल बा, जेकर मतलब “कल्पना” होला। ख्याल के रोमांटिक कविताई से गहिर जुड़ाव बा आ एहमें [[ध्रुपद]] के तुलना में गायक के अभिव्यक्ति के अधिक आजादी मिलेला। ख्याल [[पखावज]] के जगह [[तबला]] के संगत में गावल जाला। एह शैली में रागन के खूब सजावल-सँवारल जाला आ गायकी में बेसी तकनीकी दक्षता के जरूरत पड़े ला।
lguu9o62mowhfcmmjjqjshchql7oogv
805616
805615
2026-09-24T17:18:09Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत]] जोड़ल गइल
805616
wikitext
text/x-wiki
'''ख़याल गायन''', जेकरा के खाली भर '''ख़याल''' भा '''ख्याल''' कहल जाला, उत्तर भारतीय संगीत के एगो गायन शैली हवे। एकर नाँव फारसी-अरबी के एगो शब्द से आइल बा, जेकर मतलब “कल्पना” होला। ख्याल के रोमांटिक कविताई से गहिर जुड़ाव बा आ एहमें [[ध्रुपद]] के तुलना में गायक के अभिव्यक्ति के अधिक आजादी मिलेला। ख्याल [[पखावज]] के जगह [[तबला]] के संगत में गावल जाला। एह शैली में रागन के खूब सजावल-सँवारल जाला आ गायकी में बेसी तकनीकी दक्षता के जरूरत पड़े ला।
[[श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत]]
1twrrbq0cwmkq4v04sl89k5yun80r4a
805618
805616
2026-09-24T17:22:01Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Music-stub}} जोड़ल गइल।
805618
wikitext
text/x-wiki
'''ख़याल गायन''', जेकरा के खाली भर '''ख़याल''' भा '''ख्याल''' कहल जाला, उत्तर भारतीय संगीत के एगो गायन शैली हवे। एकर नाँव फारसी-अरबी के एगो शब्द से आइल बा, जेकर मतलब “कल्पना” होला। ख्याल के रोमांटिक कविताई से गहिर जुड़ाव बा आ एहमें [[ध्रुपद]] के तुलना में गायक के अभिव्यक्ति के अधिक आजादी मिलेला। ख्याल [[पखावज]] के जगह [[तबला]] के संगत में गावल जाला। एह शैली में रागन के खूब सजावल-सँवारल जाला आ गायकी में बेसी तकनीकी दक्षता के जरूरत पड़े ला।
[[श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत]]
{{Music-stub}}
lq3ujt7it2tsuzqn2ybdakkc433b56s
ख़याल
0
101573
805617
2026-09-24T17:18:54Z
SM7
3953
पन्ना [[ख़याल गायन]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805617
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[ख़याल गायन]]
m5efdnd7r80vtdv6dw3re8owwv590h8
हिंदुस्तानी संगीत
0
101574
805620
2026-09-24T17:29:48Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805620
wikitext
text/x-wiki
'''हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत''' भा '''हिंदुस्तानी संगीत''', (जेकरा के '''उत्तर भारतीय शास्त्रीय संगीत''' भा खाली '''शास्त्रीय संगीत''' भी कहल जाला) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के उत्तरी इलाका के शास्त्रीय संगीत [[क्लासिकल म्यूजिक]] ह। कंठ से गावे के अलावा ई वीणा, सितार आ सरोद, आ बाँसुरी जइसन वाद्य यंत्र पर बजावल जाला। [[भारतीय शास्त्रीय संगीत]] के बिकास के क्रम में, 12वीं सदी में ई दक्खिन भारत के शास्त्रीय परंपरा [[कर्नाटक संगीत]] के रूप में अलग रूप में विकसित भइल। जहाँ कर्नाटक म्यूजिक में संस्कृत, तमिल, तेलुगु, कन्नड़ आ मलयालम में लिखल रचनन के बहुत इस्तेमाल होला, ओहिजा हिंदुस्तानी म्यूजिक में संस्कृत, हिंदुस्तानी (हिंदी-उर्दू), ब्रज, अवधी, भोजपुरी, बंगाली, राजस्थानी भाषा, पंजाबी आ फारसी में लिखल रचनन के बेसी इस्तेमाल होला।
हिंदुस्तानी संगीत के ज्ञान [[घराना]]] कहल जाए वाला शास्त्रीय सिस्टम आ नेटवर्क के माध्यम से सीखल-सिखावल जात रहल बाटे। हिंदुस्तानी संगीत उत्तर भारत के संस्कृति के एगो अभिन्न हिस्सा ह आ एकरा के देशवे भर में ना बलुक बिदेसो में प्रस्तुत कइल जाला। हिंदुस्तानी म्यूजिक के प्रमुख कलाकारन में उस्ताद बिस्मिल्लाह खान, पंडित भीमसेन जोशी आ रवि शंकर शामिल रहलें। कला के क्षेत्र में एह लोगन योगदान खातिर भारत के सर्वोच्च नागरिक सम्मान भारत रत्न तक ले से सम्मानित कइल गइल बा।
[[श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत| ]]
{{संगीत-आधार}}
rhbvnmnsavqgcrqjypyme68bf0t13gl
805621
805620
2026-09-24T17:30:51Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:भारतीय संगीत]] जोड़ल गइल
805621
wikitext
text/x-wiki
'''हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत''' भा '''हिंदुस्तानी संगीत''', (जेकरा के '''उत्तर भारतीय शास्त्रीय संगीत''' भा खाली '''शास्त्रीय संगीत''' भी कहल जाला) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के उत्तरी इलाका के शास्त्रीय संगीत [[क्लासिकल म्यूजिक]] ह। कंठ से गावे के अलावा ई वीणा, सितार आ सरोद, आ बाँसुरी जइसन वाद्य यंत्र पर बजावल जाला। [[भारतीय शास्त्रीय संगीत]] के बिकास के क्रम में, 12वीं सदी में ई दक्खिन भारत के शास्त्रीय परंपरा [[कर्नाटक संगीत]] के रूप में अलग रूप में विकसित भइल। जहाँ कर्नाटक म्यूजिक में संस्कृत, तमिल, तेलुगु, कन्नड़ आ मलयालम में लिखल रचनन के बहुत इस्तेमाल होला, ओहिजा हिंदुस्तानी म्यूजिक में संस्कृत, हिंदुस्तानी (हिंदी-उर्दू), ब्रज, अवधी, भोजपुरी, बंगाली, राजस्थानी भाषा, पंजाबी आ फारसी में लिखल रचनन के बेसी इस्तेमाल होला।
हिंदुस्तानी संगीत के ज्ञान [[घराना]]] कहल जाए वाला शास्त्रीय सिस्टम आ नेटवर्क के माध्यम से सीखल-सिखावल जात रहल बाटे। हिंदुस्तानी संगीत उत्तर भारत के संस्कृति के एगो अभिन्न हिस्सा ह आ एकरा के देशवे भर में ना बलुक बिदेसो में प्रस्तुत कइल जाला। हिंदुस्तानी म्यूजिक के प्रमुख कलाकारन में उस्ताद बिस्मिल्लाह खान, पंडित भीमसेन जोशी आ रवि शंकर शामिल रहलें। कला के क्षेत्र में एह लोगन योगदान खातिर भारत के सर्वोच्च नागरिक सम्मान भारत रत्न तक ले से सम्मानित कइल गइल बा।
[[श्रेणी:हिंदुस्तानी संगीत| ]]
[[श्रेणी:भारतीय संगीत]]
{{संगीत-आधार}}
il84mvq2ojaqws50c20v6iw6veca6oo
बाल्मीकि जयंती
0
101575
805626
2026-09-25T03:43:36Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805626
wikitext
text/x-wiki
'''बाल्मीकि जयंती''' भा '''वाल्मीकि जयंती''', जेकरा के '''वाल्मीकि प्रगट दिवस''' के नाँव से भी जानल आ मनावल जाला, [[संस्कृत]] के 'आदि कवि' (पहिला भा एकदम सुरुआती [[कबी|कवी]]) मानल जाये वाला [[वाल्मीकि|महर्षि वाल्मीकि]] के जनम दिन हवे जे हर साल हिंदू कलेंडर के कुआर महीना के पुर्नवासी तिथी के मनावल जाला।
{{उत्सव-आधार}}
j03zs2i2ahlwlincuoqo8hm5ek02y8l
805628
805626
2026-09-25T03:45:00Z
SM7
3953
संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल
805628
wikitext
text/x-wiki
'''बाल्मीकि जयंती''' भा '''वाल्मीकि जयंती''', जेकरा के '''वाल्मीकि प्रगट दिवस''' के नाँव से भी जानल आ मनावल जाला, [[संस्कृत]] के 'आदि कवि' (पहिला भा एकदम सुरुआती [[कबी|कवी]]) मानल जाये वाला [[वाल्मीकि|महर्षि वाल्मीकि]] के जनम दिन हवे जे हर साल हिंदू कलेंडर के कुआर महीना के पुर्नवासी तिथी के मनावल जाला। भारत के कुछ राज्यन में ई सरकारी छुट्टी के दिन हवे।<ref>{{cite web |title=What is Valmiki Jayanti and is it a government holiday? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Valmiki-Jayanti-and-is-it-a-government-holiday |website=www.britannica.com |access-date=25 सितंबर 2026 |language=en}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:संस्कृत]]
{{उत्सव-आधार}}
nsvumf3qdhpnbu1ub1h8ypog8g66xk2
805629
805628
2026-09-25T03:48:48Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:कुआर महीना के तिहुआर]] जोड़ल गइल
805629
wikitext
text/x-wiki
'''बाल्मीकि जयंती''' भा '''वाल्मीकि जयंती''', जेकरा के '''वाल्मीकि प्रगट दिवस''' के नाँव से भी जानल आ मनावल जाला, [[संस्कृत]] के 'आदि कवि' (पहिला भा एकदम सुरुआती [[कबी|कवी]]) मानल जाये वाला [[वाल्मीकि|महर्षि वाल्मीकि]] के जनम दिन हवे जे हर साल हिंदू कलेंडर के कुआर महीना के पुर्नवासी तिथी के मनावल जाला। भारत के कुछ राज्यन में ई सरकारी छुट्टी के दिन हवे।<ref>{{cite web |title=What is Valmiki Jayanti and is it a government holiday? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Valmiki-Jayanti-and-is-it-a-government-holiday |website=www.britannica.com |access-date=25 सितंबर 2026 |language=en}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:संस्कृत]]
[[श्रेणी:कुआर महीना के तिहुआर]]
{{उत्सव-आधार}}
nvx52uk814bcmw45aqjhagjsn63v9lq
वाल्मीकि जयंती
0
101576
805627
2026-09-25T03:43:51Z
SM7
3953
पन्ना [[बाल्मीकि जयंती]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805627
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[बाल्मीकि जयंती]]
4gzqkkfwto7iryzpuohvdvjq11jtlqb
नोयडा
0
101577
805632
2026-09-25T05:33:42Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[नोयडा]] के [[नोएडा]] पर स्थानांतरण कइलें: बेहतर/कॉमन भोजपुरी नाँव (Better/common name) ([[WP:COMMONNAME]])
805632
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[नोएडा]]
q88fjt425ulzeqeedykhpw0allkchtw
ओखला बर्ड सैंक्चुअरी
0
101578
805635
2026-09-25T05:53:14Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805635
wikitext
text/x-wiki
'''ओखला बर्ड सैंक्चुअरी''' ({{Langx|en|Okhla Bird Sanctuary}}, {{Langx|en|ओखला पक्षी विहार}}) [[जमुना|यमुना नदी]] पर बने ओखला बैराज में एगो [[नेचर रिजर्व|बर्ड सैंक्चुअरी (चिरई बिहार)]] ह। ई [[नोएडा]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]] में, [[दिल्ली]]-[[उत्तर प्रदेश]] के बाडर पर स्थित बा आ 300 से बेसी [[चिरई]] के प्रजातियन, खास करके पानी वाला चिरई, खातिर एगो सुरक्षित जगह के रूप में जानल जाला। 1990 में यमुना नदी के 3.5 वर्ग किलोमीटर (1.4 वर्ग मील) इलाका के उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 के तहत पक्षी बिहार घोषित कइल गइल। ई जगह ओह बिंदु पर स्थित बा जहाँ यमुना नदी उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। सैंक्चुअरी के सबसे प्रमुख खासियत बैराज बना के नदी के पानी रोकला से बनल एगो बड़ झील ह, जे पच्छिम में ओखला गाँव आ पूरुब में गौतम बुद्ध नगर के बीच स्थित बा।
ओखला बर्ड सैंक्चुअरी (ओबीएस) के कुल रकबा लगभग 4 वर्ग किलोमीटर (1.5 वर्ग मील) बा आ ई उत्तर प्रदेश के गौतम बुद्ध नगर जिला में नोएडा के प्रवेश बिंदु पर स्थित बा। ई ओह जगह पर बा जहाँ यमुना नदी दिल्ली के इलाका छोड़ के उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। ई राज्य के 15 गो बर्ड सेंक्चुअरिन में से एक बाटे।
सेंक्चुअरी के इलाका में काँटेदार झाड़ी, घास के मैदान आ [[वेटलैंड]] में पावल जाए वाली चिरई के प्रजाति देखे के मिलेली। ओखला बैराज के बनला से ई वेटलैंड बनल। उत्तर प्रदेश सरकार 1990 में एकरा के सेंक्चुअरी घोषित कइले रहे। अब ई भारत के 466 आईबीए (महत्वपूर्ण चिरई वाला एरिया) में से एगो ह।
{{clear}}
[[श्रेणी:पक्षी बिहार]]
{{पर्या-आधार}}
8n6fra09vxwn0kshzeln3wlxkexaurw
805636
805635
2026-09-25T05:53:36Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पक्षी बिहार]] जोड़ल गइल
805636
wikitext
text/x-wiki
'''ओखला बर्ड सैंक्चुअरी''' ({{Langx|en|Okhla Bird Sanctuary}}, {{Langx|en|ओखला पक्षी विहार}}) [[जमुना|यमुना नदी]] पर बने ओखला बैराज में एगो [[नेचर रिजर्व|बर्ड सैंक्चुअरी (चिरई बिहार)]] ह। ई [[नोएडा]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]] में, [[दिल्ली]]-[[उत्तर प्रदेश]] के बाडर पर स्थित बा आ 300 से बेसी [[चिरई]] के प्रजातियन, खास करके पानी वाला चिरई, खातिर एगो सुरक्षित जगह के रूप में जानल जाला। 1990 में यमुना नदी के 3.5 वर्ग किलोमीटर (1.4 वर्ग मील) इलाका के उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 के तहत पक्षी बिहार घोषित कइल गइल। ई जगह ओह बिंदु पर स्थित बा जहाँ यमुना नदी उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। सैंक्चुअरी के सबसे प्रमुख खासियत बैराज बना के नदी के पानी रोकला से बनल एगो बड़ झील ह, जे पच्छिम में ओखला गाँव आ पूरुब में गौतम बुद्ध नगर के बीच स्थित बा।
ओखला बर्ड सैंक्चुअरी (ओबीएस) के कुल रकबा लगभग 4 वर्ग किलोमीटर (1.5 वर्ग मील) बा आ ई उत्तर प्रदेश के गौतम बुद्ध नगर जिला में नोएडा के प्रवेश बिंदु पर स्थित बा। ई ओह जगह पर बा जहाँ यमुना नदी दिल्ली के इलाका छोड़ के उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। ई राज्य के 15 गो बर्ड सेंक्चुअरिन में से एक बाटे।
सेंक्चुअरी के इलाका में काँटेदार झाड़ी, घास के मैदान आ [[वेटलैंड]] में पावल जाए वाली चिरई के प्रजाति देखे के मिलेली। ओखला बैराज के बनला से ई वेटलैंड बनल। उत्तर प्रदेश सरकार 1990 में एकरा के सेंक्चुअरी घोषित कइले रहे। अब ई भारत के 466 आईबीए (महत्वपूर्ण चिरई वाला एरिया) में से एगो ह।
{{clear}}
[[श्रेणी:पक्षी बिहार]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पक्षी बिहार]]
{{पर्या-आधार}}
9dt7mv4s4muf7e6ni1q607rdh87y1ov
805637
805636
2026-09-25T05:54:29Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा +[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के प्रोटेक्टेड एरिया]]; +[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पर्यटक आकर्षण]]; +[[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर जिला]]
805637
wikitext
text/x-wiki
'''ओखला बर्ड सैंक्चुअरी''' ({{Langx|en|Okhla Bird Sanctuary}}, {{Langx|en|ओखला पक्षी विहार}}) [[जमुना|यमुना नदी]] पर बने ओखला बैराज में एगो [[नेचर रिजर्व|बर्ड सैंक्चुअरी (चिरई बिहार)]] ह। ई [[नोएडा]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]] में, [[दिल्ली]]-[[उत्तर प्रदेश]] के बाडर पर स्थित बा आ 300 से बेसी [[चिरई]] के प्रजातियन, खास करके पानी वाला चिरई, खातिर एगो सुरक्षित जगह के रूप में जानल जाला। 1990 में यमुना नदी के 3.5 वर्ग किलोमीटर (1.4 वर्ग मील) इलाका के उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 के तहत पक्षी बिहार घोषित कइल गइल। ई जगह ओह बिंदु पर स्थित बा जहाँ यमुना नदी उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। सैंक्चुअरी के सबसे प्रमुख खासियत बैराज बना के नदी के पानी रोकला से बनल एगो बड़ झील ह, जे पच्छिम में ओखला गाँव आ पूरुब में गौतम बुद्ध नगर के बीच स्थित बा।
ओखला बर्ड सैंक्चुअरी (ओबीएस) के कुल रकबा लगभग 4 वर्ग किलोमीटर (1.5 वर्ग मील) बा आ ई उत्तर प्रदेश के गौतम बुद्ध नगर जिला में नोएडा के प्रवेश बिंदु पर स्थित बा। ई ओह जगह पर बा जहाँ यमुना नदी दिल्ली के इलाका छोड़ के उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। ई राज्य के 15 गो बर्ड सेंक्चुअरिन में से एक बाटे।
सेंक्चुअरी के इलाका में काँटेदार झाड़ी, घास के मैदान आ [[वेटलैंड]] में पावल जाए वाली चिरई के प्रजाति देखे के मिलेली। ओखला बैराज के बनला से ई वेटलैंड बनल। उत्तर प्रदेश सरकार 1990 में एकरा के सेंक्चुअरी घोषित कइले रहे। अब ई भारत के 466 आईबीए (महत्वपूर्ण चिरई वाला एरिया) में से एगो ह।
{{clear}}
[[श्रेणी:पक्षी बिहार]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पक्षी बिहार]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के प्रोटेक्टेड एरिया]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पर्यटक आकर्षण]]
[[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर जिला]]
{{पर्या-आधार}}
0pa4a23pbvommb2jbxxpc0xuctndwjl
805649
805637
2026-09-25T07:22:03Z
SM7
3953
फोटो जोड़ल गइल
805649
wikitext
text/x-wiki
{{multiple image | caption_align= center | total_width= 420
| image1=Okhla bird sanctuary Entrance.jpeg | caption1= सैंक्चुअरी के मेन गेट
| image2=View of yamuna from okhla bird sanctuary.jpg | caption2= सैंक्चुअरी से जमुना नदी के सीन
}}
'''ओखला बर्ड सैंक्चुअरी''' ({{Langx|en|Okhla Bird Sanctuary}}, {{Langx|en|ओखला पक्षी विहार}}) [[जमुना|यमुना नदी]] पर बने ओखला बैराज में एगो [[नेचर रिजर्व|बर्ड सैंक्चुअरी (चिरई बिहार)]] ह। ई [[नोएडा]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]] में, [[दिल्ली]]-[[उत्तर प्रदेश]] के बाडर पर स्थित बा आ 300 से बेसी [[चिरई]] के प्रजातियन, खास करके पानी वाला चिरई, खातिर एगो सुरक्षित जगह के रूप में जानल जाला। 1990 में यमुना नदी के 3.5 वर्ग किलोमीटर (1.4 वर्ग मील) इलाका के उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 के तहत पक्षी बिहार घोषित कइल गइल। ई जगह ओह बिंदु पर स्थित बा जहाँ यमुना नदी उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। सैंक्चुअरी के सबसे प्रमुख खासियत बैराज बना के नदी के पानी रोकला से बनल एगो बड़ झील ह, जे पच्छिम में ओखला गाँव आ पूरुब में गौतम बुद्ध नगर के बीच स्थित बा।
ओखला बर्ड सैंक्चुअरी (ओबीएस) के कुल रकबा लगभग 4 वर्ग किलोमीटर (1.5 वर्ग मील) बा आ ई उत्तर प्रदेश के गौतम बुद्ध नगर जिला में नोएडा के प्रवेश बिंदु पर स्थित बा। ई ओह जगह पर बा जहाँ यमुना नदी दिल्ली के इलाका छोड़ के उत्तर प्रदेश में प्रवेश करे ली। ई राज्य के 15 गो बर्ड सेंक्चुअरिन में से एक बाटे।
सेंक्चुअरी के इलाका में काँटेदार झाड़ी, घास के मैदान आ [[वेटलैंड]] में पावल जाए वाली चिरई के प्रजाति देखे के मिलेली। ओखला बैराज के बनला से ई वेटलैंड बनल। उत्तर प्रदेश सरकार 1990 में एकरा के सेंक्चुअरी घोषित कइले रहे। अब ई भारत के 466 आईबीए (महत्वपूर्ण चिरई वाला एरिया) में से एगो ह।
{{clear}}
[[श्रेणी:पक्षी बिहार]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पक्षी बिहार]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के प्रोटेक्टेड एरिया]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के पर्यटक आकर्षण]]
[[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर जिला]]
{{पर्या-आधार}}
sm239edt671mm44sjssvydql4p9v84d
जमुना
0
101579
805640
2026-09-25T06:26:58Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[जमुना]] के [[जमुना नदी]] पर स्थानांतरण कइलें
805640
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[जमुना नदी]]
66qmufilcuv30i827qg2k3lfgve5m0s
वार्तालाप:जमुना
1
101580
805642
2026-09-25T06:26:58Z
SM7
3953
SM7 पन्ना [[वार्तालाप:जमुना]] के [[वार्तालाप:जमुना नदी]] पर स्थानांतरण कइलें
805642
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[वार्तालाप:जमुना नदी]]
6tj0wxl9ojds8bip0jhr61f3i7snb9u
वेटलैंड
0
101581
805650
2026-09-25T07:27:59Z
SM7
3953
पन्ना [[नमभूमि]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805650
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[नमभूमि]]
0v4w1f1fjsoqbfgc730o7lzf6gaqqwy
नमभूमि
0
101582
805651
2026-09-25T07:38:47Z
SM7
3953
नया आधार लेख
805651
wikitext
text/x-wiki
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
f0mf14twqn878rzhm4qldezqubiro8b
805652
805651
2026-09-25T07:40:51Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Hydrology-stub}}+2 जोड़ल गइल।
805652
wikitext
text/x-wiki
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
{{Hydrology-stub}}
{{Ecology-stub}}
{{पर्या-आधार}}
7pj9ymk5odrp02mpvz28hrvucmxcj9s
805653
805652
2026-09-25T07:45:25Z
SM7
3953
+विकिकड़ी जोड़ल गइल
805653
wikitext
text/x-wiki
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[वल्ड वेटलैंड्स डे]]'' - नमभूमि के संरक्षण खाती अंतर्राष्ट्रीय दिवस।
* [[रामसर कन्वेंशन]]
* [[पनिहा इकोसिस्टम]]
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
{{Hydrology-stub}}
{{Ecology-stub}}
{{पर्या-आधार}}
2dtqc5bgrnq751cf717ut60yrcr6g6a
805656
805653
2026-09-25T07:48:19Z
SM7
3953
+ नेविगेशन टेम्पलेट
805656
wikitext
text/x-wiki
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[वल्ड वेटलैंड्स डे]]'' - नमभूमि के संरक्षण खाती अंतर्राष्ट्रीय दिवस।
* [[रामसर कन्वेंशन]]
* [[पनिहा इकोसिस्टम]]
{{Wetlands}}
{{Biomes}}
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
{{Hydrology-stub}}
{{Ecology-stub}}
{{पर्या-आधार}}
ozx1y3o3kyzytfax1jbs2mz264dtase
805657
805656
2026-09-25T08:10:43Z
SM7
3953
बिस्तार कइल गइल
805657
wikitext
text/x-wiki
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
==रामसर कन्वेंशन==
{{main|रामसर कन्वेंशन}}
अंतरराष्ट्रीय महत्व के नमभूमि, खासकर पनिहा चिरई सभ के रहवास के रूप में, पर [[रामसर कन्वेंशन]] एगो अंतरराष्ट्रीय समझौता (कन्वेंशन) ह, जे रामसर साइट (नमभूमि) सभ के संरक्षण आ टिकाऊ (सस्टेनेबल) इस्तेमाल खातिर बनावल गइल बा। एकरा के ''कन्वेंशन ऑन वेटलैंड्स'' के नाँव से भी जानल जाला। एकर नाँव [[ईरान]] के रामसर शहर के नाँव पर पड़ल, जहाँ 1971 में एह कन्वेंशन पर कई देसन के प्रतिनिधि लोग दस्खत कइल रहे।
हर तीन साल में एह कन्वेंशन के सदस्य देशन के प्रतिनिधि कन्वेंशन ऑफ द कॉन्ट्रैक्टिंग पार्टीज (COP) के रूप में जुटेलें। ई कन्वेंशन के नीति तय करे वाला बॉडी ह, जे कन्वेंशन के कामकाज चलावे आ सदस्य देशन के एकर मकसद सभ के लागू करे के तरीका बेहतर बनावे खातिर फैसला लेला, जवना में साइट सभ के नामांकन, प्रस्ताव आ सिफारिशो शामिल बा। 2022 में COP15 [[कनाडा]] के [[मॉन्ट्रियल]] में आयोजित भइल रहे।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[वल्ड वेटलैंड्स डे]]'' - नमभूमि के संरक्षण खाती अंतर्राष्ट्रीय दिवस।
* [[रामसर कन्वेंशन]]
* [[पनिहा इकोसिस्टम]]
{{Wetlands}}
{{Biomes}}
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
{{Hydrology-stub}}
{{Ecology-stub}}
{{पर्या-आधार}}
7mezot1jxc9k409xfz3kwgbq0afwomh
805658
805657
2026-09-25T08:36:19Z
SM7
3953
फोटो जोड़ल गइल
805658
wikitext
text/x-wiki
{{multiple image |perrow=2 |total_width=400 |image1=Coastal marsh profile.png |alt1=Upland vs. wetland vs. lacustrine zones |image2=Freshwater swamp forest in Gowainghat Sylhet Bangladesh photo taken in July 2016.jpg |alt2=Freshwater swamp forest in Bangladesh |image3=Tourbière 03 - Parc de Frontenac - Juillet 2008.jpg |alt3= Peat bogs are freshwater wetlands that develop in areas with standing water and low soil fertility. |image4= Remediated wetlands at the Mount Polley mine.jpg |alt4 = Mount Polley wetlands in British Columbia, Canada |footer= Wetlands come in different sizes and types. From top left: Upland vs. wetland vs. lacustrine zones; freshwater swamp forest in Bangladesh; peat bogs are freshwater wetlands that develop in areas with standing water and low soil fertility; a freshwater cattail (''Typha'') marsh that develops with standing water and high soil fertility.}}
'''नमभूमि''' भा '''वेटलैंड''' ({{Langx|en|wetland}}, {{Langx|sa|आर्द्रभूमिः}}) एगो अलगे किसिम के अध-जलीय इकोसिस्टम होला, जेकर जमीन के ऊपर के वनस्पति वाला हिस्सा स्थायी रूप से, कई साल भा कई दशक तक, चाहे सिरिफ सीजनल रूप से पानी में बूड़ल भा पानी से सैचुरेट रहे ला। पानी में बूड़ल रहे के चलते खासकर से [[माटी]] में [[ऑक्सीजन]] के कमी वाला (एनो़क्सिक) प्रक्रिया होला। नमभूमि सभ पानी के भंडार (नदी, झील, ताल भा समुंद्र) आ सूखल जमीन के बीचा में ट्रांजिशन जोन बनावे लीं आ दुसरा जमीनी भा जलीय इकोसिस्टम से एह वजह से अलग होखे लीं कि इहाँ के बनस्पति के सोरि ऑक्सीजन के कमी वाला पानी से भरल माटी में रहे के हिसाब से अनुकूलित हो गइल रहे ला। आर्द्रभूमि के सभे पारितंत्रन में सबसे बेसी [[बायोडायवर्सिटी|जीव-विविधता]] वाला जगहन में गिनल जाला। इहाँ किसिम-किसिम के पनिहा आ अध-पनिहा पौधा आ जानवरन के रहले के जगह मिले ला। पौधा नाइट्रेट आ फॉस्फोरस जइसन अतिरिक्त पोषक तत्व के हटा देला, एहसे कई बेर पानी के गुणवत्तवो बेहतर होला।
वेटलैंड सभ [[अंटार्कटिका]] के छाड़ के हर महाद्वीप पर मिले लें। इनहना में पानी मीठ पानी, खारा-मीठ पानी भा खारा पानी हो सकेला। आम तौर पर वेटलैंड सभ के प्रकार के पहचान इहाँ के प्रमुख पौधा आ पानी के स्रोत के आधार पर कइल जाला। उदाहरन खाती, '''मार्श''' अइसन नमभूमि ह जहाँ रीड, कैटटेल आ सेज जइसन पानी से ऊपर निकले वाला शाकीय बनस्पति सभ के प्रधानता देखे के मिले ले। '''स्वैम्प''' में पेड़ आ झाड़ी जइसन लकड़ीदार बनस्पति के प्रधानता होला, हालाँकि [[यूरोप]] के रीड स्वैम्प में पेड़ के जगह रीड के प्रधानता होला। [[मैंग्रोव बन|मैंग्रोव वन]] अइसन आर्द्रभूमि हवें जहाँ [[मैंग्रोव]] आ नमकीन-पानी सहे वाला लकड़ीदार फेड़-पौधा पावल जालें, जे खारा पानी सह सके के हिसाब से विकसित (इवाल्व) भइल होखे लें।
==रामसर कन्वेंशन==
{{main|रामसर कन्वेंशन}}
अंतरराष्ट्रीय महत्व के नमभूमि, खासकर पनिहा चिरई सभ के रहवास के रूप में, पर [[रामसर कन्वेंशन]] एगो अंतरराष्ट्रीय समझौता (कन्वेंशन) ह, जे रामसर साइट (नमभूमि) सभ के संरक्षण आ टिकाऊ (सस्टेनेबल) इस्तेमाल खातिर बनावल गइल बा। एकरा के ''कन्वेंशन ऑन वेटलैंड्स'' के नाँव से भी जानल जाला। एकर नाँव [[ईरान]] के रामसर शहर के नाँव पर पड़ल, जहाँ 1971 में एह कन्वेंशन पर कई देसन के प्रतिनिधि लोग दस्खत कइल रहे।
हर तीन साल में एह कन्वेंशन के सदस्य देशन के प्रतिनिधि कन्वेंशन ऑफ द कॉन्ट्रैक्टिंग पार्टीज (COP) के रूप में जुटेलें। ई कन्वेंशन के नीति तय करे वाला बॉडी ह, जे कन्वेंशन के कामकाज चलावे आ सदस्य देशन के एकर मकसद सभ के लागू करे के तरीका बेहतर बनावे खातिर फैसला लेला, जवना में साइट सभ के नामांकन, प्रस्ताव आ सिफारिशो शामिल बा। 2022 में COP15 [[कनाडा]] के [[मॉन्ट्रियल]] में आयोजित भइल रहे।
== इहो देखल जाय ==
* ''[[वल्ड वेटलैंड्स डे]]'' - नमभूमि के संरक्षण खाती अंतर्राष्ट्रीय दिवस।
* [[रामसर कन्वेंशन]]
* [[पनिहा इकोसिस्टम]]
{{Wetlands}}
{{Biomes}}
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पानी]]
[[श्रेणी:इकोसिस्टम]]
{{Hydrology-stub}}
{{Ecology-stub}}
{{पर्या-आधार}}
t7bgh0t3gcfqytdlmux0qpijz01ri54
आर्द्रभूमि
0
101583
805655
2026-09-25T07:47:00Z
SM7
3953
पन्ना [[नमभूमि]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805655
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[नमभूमि]]
0v4w1f1fjsoqbfgc730o7lzf6gaqqwy
शरत्पूर्णिमा
0
101584
805661
2026-09-25T09:47:01Z
SM7
3953
पन्ना [[शरद पूर्णिमा]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805661
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[शरद पूर्णिमा]]
693dng1gcue4zdvvlaqye8lcseygwkf
805664
805661
2026-09-25T10:10:17Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative language|R from alternative language]]}} tag to redirect
805664
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[शरद पूर्णिमा]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative language}}
}}
0uz87aw9a2d37xlylfcp2xfg95vx2lj
गणेश चतुर्थी
0
101585
805670
2026-09-25T10:36:41Z
SM7
3953
पन्ना [[गणेश चउथ]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
805670
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[गणेश चउथ]]
hr1yda7x0yqoytl2ehfe8usha7fmuql
805671
805670
2026-09-25T10:36:59Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative language|R from alternative language]]}} and {{[[:Template:R from alternative spelling|R from alternative spelling]]}} tags to redirect
805671
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[गणेश चउथ]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative language}}
{{R from alternative spelling}}
}}
e6omgowr6ib7pnejosr8kjqxmku4sly