विकिपीडिया
bhwiki
https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्तालाप
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
टेम्पलेट
टेम्पलेट वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
हिंदू पतरा
0
9865
805863
803847
2026-10-06T04:32:46Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805863
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hindu calendar 1871-72.jpg|thumb|[[राजस्थान]] से मिलल एगो भारतीय (हिन्दू) कैलेण्डर (1871-72 ई॰)]]
'''हिंदू पतरा''', '''हिंदू कैलेंडर''' या '''हिंदू पंचांग''' अइसन सभ [[कैलेंडर]] सभ के कहल जाला जे [[हिंदू]] लोग द्वारा दिन, [[तिथि]], आ महीना के गणना करे खातिर आ आपन पर्ब-तिहुआर के गणना करे खातिर करे ला। पत्रा चाहे पंचांग से तिथि, वार, नक्षत्र, योग आ करण क हिसाब रक्खल जाला; पाँच चीज क गणना कइले की कारन एह कैलेंडर सभ के पंचांग कहल जाला। क्षेत्र के अनुसार एह कैलेंडर सभ में पर्याप्त बिबिधता देखे के मिलेला। ई सगरी कैलेंडर या पतरा सभ [[चंद्रमा आधारित कैलेंडर|चंद्रमा]]{{sfn|Richmond B.|1956|p=77}} आ [[नाक्षत्र समय|साइडेरियल]] गणना के अलग-अलग तरीका से इस्तेमाल करे में भी बिबिधता वाला बाड़ें आ महीना आ साल के सुरुआत के मामिला में भी इनहन में बिबिधता मिलेला।
क्षेत्र अनुसार कई तरह के पंचांग मिले लें - नेपाली पंचांग, बिक्रम संवत, बंगाली पंचांग, शालिवाहन शक पंचांग वगैरह एह में प्रमुख बाड़ें। उत्तर भारत में बिक्रम संवत के प्रमुखता देखे के मिले ला, हालाँकि ई नेपाली बिक्रम पंचांग से कुछ अलग होला।
ज्यादातर हिंदू तिहवार [[चंद्रमा के कला]] के आधार पर बनल [[चंद्र पंचांग]] से निर्धारित होलें<ref name="Pillai1996">{{cite book|author=L.D.S. Pillai|title=Anime Wik Wik Terbaik|url=https://www.bro.web.id/2021/11/anime-wik-wik-terbaik-2021.html|date=1 December 1996|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0258-8|pages=15–19}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, जबकि कुछ तिहुआर (खिचड़ी, सतुआन, बहुरा वगैरह) सुरुज के आधार पर। महीना के नाँव एह सगरी कैलेंडर सभ में लगभग समान मिले ला, भले इनहन के सुरुआत एक साथ न होखे। महीना सभ के नाँव संस्कृत पर आधारित होखे के कारण लगभग एक रूप बाटे। ज्यादातर सौर हिंदू कैलेंडर सभ में सूर्य के एक राशि से दुसरा राशि में संक्राति के दिन महीना बदले ला आ 12 गो महीना आ साल में 365 या 366 दिन होलें।{{sfn|Richmond B.|1956|p=81}}
[[बौद्ध कैलेंडर]] आ परंपरागत चंद्र-सौर पंचांग जे [[कम्बोडिया]], [[लाओस]], [[म्यांमार]], [[श्रीलंका]] आ [[थाईलैंड]] में प्रयोग होलें, उहो सभ पुरान हिंदू कैलेंडर पर आधारित हवें।{{sfn|Richmond B.|1956|pp=52-57}}
अधिकतर हिंदू पंचांग सभ, पाँचवीं-छठवीं सदी में आर्यभट्ट आ वाराहमिहिर के दिहल सिद्धांत, जे खुद [[वेदांग ज्योतिष|प्राचीन वेदांग ज्योतिष]] पर आधारित आ बिकसित रहल, पर आधारित हवें। [[सूर्यसिद्धांत]] आ [[पञ्चसिद्धंतिका]] ग्रंथन पर आधारित एह ब्यवस्था में बाद में भी पर्याप्त सुधार भइल, खास तौर पर बारहवीं सदी में [[भास्कर II]] द्वारा; आ क्षेत्रीय बिबिधता भी आइल।
[[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग]] या "शक कैलेंडर", जे एक ठो पुरान पंचांग पर आधारित हवे, 1957 में लागू भइल।
==दिन==
हिंदू कैलेंडर सभ में दिन के सुरुआत सुरुज उगे के समय से मानल जाला आ एक सूर्योदय से अगिला सूर्योदय ले के समय के एक दिन कहल जाला। तकनीकी ज्योतिषीय शब्दावली में एकरा के अहोरात्र कहल जाला। ''अहः'' माने दिन, ''रात्रि'' माने रात, यानि एक दिन-रात के समय। एकरे अलावा अन्य कई प्रकार के संकल्पना समय के माप के बा जे लगभग एक दिन या दिन के बराबर होला। इनहन के पाँच गो मुख्य ''अंग'' कहल जाला जिनहन के आधार पर हिंदू कैलेंडर सभ के पंचांग कहल गइल बा। ई क्रम से नीचे दिहल जात बाड़ें:
# '''[[तिथि]]''', (<sup>1</sup>/<sub>30</sub> [[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सूर्य-सापेक्ष चंद्रमास]]), लगभग <sup>59</sup>/<sub>60</sub> दिन।
# '''वासर''' या '''वार''', हप्ता के सात दिन, जइसे अतवार, सोमार, मंगर... शनिच्चर वगैरह।
# '''[[नक्षत्र]]''', (<sup>1</sup>/<sub>27</sub> [[चंद्रमास#साइडेरियल महीना|नाक्षत्र चंद्रमास]]), लगभग 25<sup>1</sup>/<sub>27</sub> घंटा।
# '''योग''', (<sup>1</sup>/<sub>27</sub> [[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सूर्य-सापेक्ष चंद्रमास]])।
# '''करण''', <sup>1</sup>/<sub>60</sub> [[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सूर्य-सापेक्ष चंद्रमास]])
पंचांग के एह पाँचों अंग सभ के बिबरण आगे दिहल जात बा।
===तिथि===
{{मुख्य|तिथि}}
'''तिथि''', एक ठो [[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सूर्य-सापेक्ष चंद्रमास]] (''[[चंद्रमास#सिनोडिक महीना|सिनोडिक महीना]]'') के <sup>1</sup>/<sub>30</sub>वाँ हिस्सा होला आ ई सुरुज आ चंद्रमा के बीच हर 12[[डिग्री (कोण)|°]] [[देशांतर|देशंतारीय]] [[कोण]] के पूरा होखला पर बदले ले। [[अमौसा]] के सुरुज आ चंद्र एक सीध में होलें, एकरे बाद चंद्रमा अपने परिक्रमा में आगे बढे ला आ सूर्य आ चंद्रमा के बीचे के कोणीय अंतर बढ़त जाला। हर 12° पर एक तिथि पूरा हो जाले आ पूरा 360° पूरा होखले पर फिर अमौसा के स्थिति, यानि सुरुज चंद्र एक सीध में हो जालें।
हालाँकि चंद्रमा के 12° आगे बढ़े में हमेशा बराबर समय ना लागे ला आ एही से तिथि छोट-बड़ होत रहे लीं। एक तिथि के समय लगभग 19 घंटा से ले के 26 [[घंटा]] ले के हो सकेला।<ref name="as">{{cite book|last=Defouw|first=Hart |author2=Robert Svoboda |title=Light on Life: An Introduction to the Astrology of India|url=http://books.google.com/books?id=jBzSLNNbTWwC&pg=PA185&dq=%22Shukla+paksha%22+-inpublisher:icon#v=onepage&q=%22Shukla%20paksha%22%20-inpublisher%3Aicon&f=false|year=2003|publisher=Lotus Press|isbn=0-940985-69-1|page=186}}</ref>
सूर्योदय के समय जवन तिथि होल ओही के ओह दिन के तिथि मान लिहल जाला। एकरा के "'''''उदया तिथि'''''" कहल जाला। अगर एक सूर्योदय के समय कौनों तिथि रहल जे अगिला सूर्योदय के भी रहि गइल तब अगिला दिन के भी उहे तिथि होखी। मतलब कि एकही तिथि दू दिन कुल के तिथि कहाई, एकरा के बढ़ती कहल जाला। एकरे उल्टा, अगर कौनों तिथि सूर्योदय के बाद सुरू भइल आ अगिला सूर्योदय के पहिलहीं खतम हो गइल तब उ कौनों दिन के तिथि ना कहा पाई काहें कि कौनों दिन ओह तिथि में सूर्योदय ना भइल। एकरा के तिथि हानि (क्षय) या घटती कहल जाई।
===वार या वासर===
वार या वासर हप्ता के सात दिन सभ के नाँव के कहल जाला। नीचे कुछ प्रमुख [[भारत के भाषा|भारतीय भाषा]] सभ में दिन सभ के क्षेत्रीय नाँव लिखल गइल बा:
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;"
|-
!No.
![[संस्कृत]] नाँव <br> (सूर्योदय से सुरू)
![[नेपाली भाषा|नेपाली नाँव]]
![[हिंदी|हिंदी नाँव]]
![[भोजपुरी|भोजपुरी नाँव]]
![[पंजाबी भाषा|पंजाबी नाँव]]
![[बंगाली भाषा|बंगाली नाँव]]
![[मराठी भाषा|मराठी नाँव]]
![[ओड़िया भाषा|ओड़िया नाँव]]
![[कन्नड़ भाषा|कन्नड़ नाँव]]
![[तेलुगु भाषा|तेलुगु नाँव]]
![[तमिल भाषा|तमिल नाँव]]
![[मलयालम भाषा|मलयालम नाँव]]
![[गुजराती भाषा|गुजराती नाँव]]
!अंग्रेजी & लैटिन नाँव <br> (00:00Hrs से सुरू)
!आकाशीय पिंड
|-
|1
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रवि]]वासर या<br/> भानु वासर
|[[सूर्य (ज्योतिष)|आइतवार]]
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रविवार]]
|[[सूर्य (ज्योतिष)|अतवार]]
|[[सूर्य (ज्योतिष)|एतवार]] <br/> ਐਤਵਾਰ
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रॉबिबार]] <br/> রবিবার
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रविवार]]
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रबिवार]] <br/> ରବିବାର
|[[सूर्य (ज्योतिष)|भानुवार]] <br/> ಭಾನುವಾರ
|[[सूर्य (ज्योतिष)|आदिवारम]] <br/> ఆదివారం
|[[सूर्य (ज्योतिष)|न्यायिरु]] <br/> ஞாயிறு
|[[सूर्य (ज्योतिष)|न्यायार]] <br/> ഞായർ
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रविवार]] <br/> રવિવાર
|[[संडे]]/ज [[:en:Sol (mythology)|सोलिस]]
|[[सूर्य (ज्योतिष)|रवि, आदित्य]] = [[सुरुज]]
|-
|2
|[[सोम]]वासर
|[[चंद्रमा|सोमबार]]
|[[सोम]]
|[[चंद्रमा|सोमार]]
|[[सोम]]वार <br/> ਸੋਮਵਾਰ
|[[सोम]]बार <br/> সোমবার
|[[सोम]]वार
|[[सोम]]बार <br/> ସୋମବାର
|[[सोम|सोमवार]] <br/> ಸೋಮವಾರ
|[[सोम|सोमवारम्]] <br/> సోమవారం
|[[सोम|तिंगल]] <br/> திங்கள்
|[[सोम|तिन्कला]] <br/> തിങ്കൾ
|[[सोम|सोमवार]] <br/> સોમવાર
|[[मंडे]]/ज ''[[सेलेनी|Lunae]]''
|[[चंद्र (देव)|सोम]] = [[चंद्रमा]]
|-
|3
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगल]]वासर
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]]
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]]
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगर]]
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]] <br/> ਮੰਗਲਵਾਰ
|[[मंगल (ज्योतिष)|मोंगोलबार]] <br/> মঙ্গলবার
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]] <br/> मंगळवार
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलबार]] <br/> ମଙ୍ଗଳବାର
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]] <br/> ಮಂಗಳವಾರ
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवारम्]] <br/> మంగళవారం
|[[मंगल (ज्योतिष)|चेव्वइ]] <br/> செவ்வாய்
|[[मंगल (ज्योतिष)|चोव्वा]] <br/> ചൊവ്വ
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगलवार]] <br/> મંગળવાર
|[[ट्यूजडे]]/ज [[मार्स (मिथक)|Martis]]
|[[मंगल (ज्योतिष)|मंगल]] = [[मंगल]]
|-
|4
|[[बुध (ज्योतिष)|बुध]]वासर
||[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]]
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]]
|[[बुध (ज्योतिष)|बुध]]
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]] <br/> ਬੁੱਧਵਾਰ
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधबार]] <br/> বুধবার
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]]
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधबार]]<br/> ବୁଧବାର
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]]<br/> ಬುಧವಾರ
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवारम्]]<br/> బుధవారం
|[[बुध (ज्योतिष)|अरिवन (तमिल परंपरा) या बुतन (धार्मिक परंपरा)]] <br/> அறிவன் (புதன் - பெருவாரியான பயன்பாட்டில்)
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधन]] <br/> ബുധൻ
|[[बुध (ज्योतिष)|बुधवार]]<br/> બુધવાર
|[[वेडनसडे]]/ज ''[[मरकरी (मिथक)|Mercurii]]''
|[[बुध (ज्योतिष)]] = [[बुध (ग्रह)|बुध]]
|-
|5
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरु]]वासर <br/> या <br> बृहस्पतिवासर
||[[गुरु (ज्योतिष)|बिहिवार]]
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरुवार]]
|[[गुरु (ज्योतिष)|बियफे]]
|[[गुरु (ज्योतिष)|वीरवार]] <br/> ਵੀਰਵਾਰ
|[[गुरु (ज्योतिष)|Brihôshpôtibār]] <br/> বৃহস্পতিবার
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरु]]वार<br/> गुरुवार
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरुवार]]<br/> ଗୁରୁବାର
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरुवार]]<br/> ಗುರುವಾರ
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरुवारम्, बृहस्पतिवारम्]] <br/> గురువారం, బృహస్పతివారం, లక్ష్మీవారం
|[[गुरु (ज्योतिष)|व्याज्हन]] <br/> வியாழன்
|[[गुरु (ज्योतिष)|व्याज्हम]] <br/> വ്യാഴം
|[[गुरु (ज्योतिष)|गुरुवार]]<br/> ગુરુવાર
|[[थर्सडे]]/ज ''[[जुपिटर|Iovis]]''
|[[बृहस्पति (मिथक)|देव-गुरु बृहस्पति]] = [[बृहस्पति]]
|-
|6
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्र]]वासर
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]]
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]]
|[[शुक्र (ज्योतिष)|सुक]]
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]] <br/> ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रॉबार]] <br/> শুক্রবার
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]]
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रबार]] <br/> ଶୁକ୍ରବାର
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]] <br/> ಶುಕ್ರವಾರ
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवारम्]] <br/> శుక్రవారం
|[[शुक्र (ज्योतिष)|वेल्लि]] <br/> வெள்ளி்
|[[शुक्र (ज्योतिष)|वेल्लि]] <br/> വെള്ളി
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्रवार]] <br/> શુક્રવાર
|[[फ्राइडे]]/ज ''[[वीनस|Veneris]]''
|[[शुक्र (ज्योतिष)|शुक्र]] = [[शुक्र]]
|-
|7
|[[शनि (देव)|शनि]]वासर
|[[शनि (देव)|शनिबार]]
|[[शनि (देव)|शनिवार]]
|[[शनि (देव)|सनिच्चर]]
|[[शनि (देव)|शनीचर]] <br/> ਸ਼ਨੀਵਾਰ <br/> [[शनि (देव)|छनिच्छरवार]] <br/> ਛਨਿੱਚਰਵਾਰ
|[[शनि (देव)|शोनिबार]] <br/> শনিবার
|[[शनि (देव)|शनिवार]]
|[[शनि (देव)|शनिबार]] <br/> ଶନିବାର
|[[शनि (देव)|शनिवार]] <br/> ಶನಿವಾರ
|[[शनि (देव)|शनिवारम्]] <br/> శనివారం
|[[शनि (देव)|कारि (तमिल परंपरा) या सनी (धार्मिक परंपरा)]] <br/> காரி (சனி - பெருவாரியான பயன்பாட்டில்)
|[[शनि (देव)|शनि]] <br/> ശനി
|[[शनि (देव)|शनिवार]] <br/> શનિવાર
|[[सैटर्डे]]/ज ''[[सैटर्न|Saturnis]]''
|[[शनि (देव)|शनि]] = [[शनि]]
|}
वार या वासर के अर्थ संस्कृत में दिन होला आ दिन के स्वामी के नाँव के अलग अलग पर्यायवाची सभ में भी वार या वासर जोड़ के दिन सभ के कई प्रकार से नाँव में बिबिधता देखे के मिले ला।
==महीना==
===सौर मास===
सूर्य की आधार पर गणना कइल जाला। [[पृथिवी]] सूर्य का चक्कर लगावेले एही से सूर्य आकाश में कौनो-न-कौनो राशि में उगत मालूम होला। बारह गो राशि आ 27 गो नक्षत्र में जवना में सूर्य जब होला ओही हिसाब से सौर मास क नाँव हो जाला। बारह गो सौर मास होला। एक महीना से दुसरा महीन में बदलाव क भी दू गो आधार बा। सायन मास [[ग्रेगेरियन कैलेण्डर|अंग्रेजी कैलेण्डर]] की हिसाब से 21-22-23 तारीख के बदलेला आ निरयन सौर मास 13-14 तारीख़ के।
साल के दू गो अयन में बाँटल जाला। उत्तरायण आ दक्षिणायन। जब सूर्य मकर रेखा से उत्तर की ओर गति शुरू करेल ([[खिचड़ी (तिहुआर)|खिचड़ी]] की बाद) त उत्तरायण शुरू होला। [[सतुआन]] की बाद जब सूर्य कर्क रेखा से दक्षिण की ओर जाला तब दक्षिणायन शुरू होला।
सायन आ निरयन की हिसाब से दू गो कर्क संक्रांति आ दू गो मकर संक्राति हो जाले।
=== चंद्रमास ===
आजकाल्ह के हिंदू महीना [[चंद्रमा के कला|चंद्रमा की कला]] पर आधारित होला आ एक [[पुर्नवासी]] (पूरणमासी या पूर्णिमा) से आगिला पुर्नवासी ले होला। महीना के दू गो [[पाख]] (पक्ष) में बाँटल जाला। जवना हिस्सा में चन्द्रमा बढ़त रहे ला ([[अमौसा|अमवसा]] से पुर्नवासी ले) ओके अँजोरिया चाहे शुक्लपक्ष कहल जाला। जेवना हिस्सा में चंद्रमा घटे लागे ला (पुर्नवासी कि बाद से अमावसा ले) ओके अन्हरिया या कृष्णपक्ष कहल जाला। एगो पाख 13-15 दिन क होला।
पाख में एक्कम, दुइज, तीज, चउथ, पंचिमी, छठ, सत्तिमी, अष्टिमि, नवमी, दसमी, एकादशी, दुआदसी (द्वादशी), तेरस, चतुर्दशी, आ पुर्नवासी/अमौसा (अमावस्या) [[तिथि]] होले। एगो तिथि क समय ओतना होला जेतना देर में चंद्रमा की गति की कारन, चंद्रमा आ सूर्य की बिचा में बारह अंश बीत जाय। चंद्रमा पृथिवी क चक्कर दीर्घवृत्तीय रास्ता पर लगावेला एही से कबो ई 12 अंश क दूरी जल्दी तय हो जाले आ कबो ढेर समय लागेला आ तिथि छोट-बड़ होत रहेलिन। अमावसा कि अंत आ अँजोरिया की एक्कम क शुरुआत होले जब सूर्य आ चंद्रमा की बिचा में शून्य अंश क कोण बनेला। पुर्नवासी के ई कोण 180 अंश हो जाला मने पृथिवी सूर्य आ चंद्रमा की बिचा में होले।
=== महीना सभ के नाँव ===
[[वैदिक काल]] में बारह गो महीना सभ सुरुज आ ओकरा अनुसार बदले वाला [[सीजन]] के आधार पर रहलें; मने की ई सौरमास रह्लने। वैदिक महीना सभ के नाँवो सीजन ([[ऋतु]]) के आधार पर रखल गइल रहल। ''मधु'' आ ''माधव'' [[बसंत ऋतु|बसंत]] के महीना रहलें; ''शुक्र'' आ ''सुचि'' गर्मी के ऋतु के; ''नभस'' आ ''नभस्य'' बादर वाला, बरसात के महीना; ''ईश'' आ ''ऊर्ज'' बरसात के बाद के सीजन के; ''सह'' अ ''सहस्य'' जाड़ा के महीना; ''तापस'' आ ''तपस्य'' जाड़ा के बाद गर्मी बढ़े के महीना रहलें।<ref>{{cite book |last1=शिवप्रियानंद |first1=स्वामी |title=Astrology and Religion in Indian Art |date=1990 |publisher=अभिनव प्रकाशन |isbn=978-81-7017-231-4 |page=15 |url=https://books.google.co.in/books?id=07XONt1ToBMC&newbks=0&lpg=PA15&dq=vedic%20months%20name&pg=PA15#v=onepage&q=vedic%20months%20name&f=false |access-date=13 मई 2026 |language=en}}</ref>
वर्तमान में, हिंदू महीना कुल के नाँव क्रम से [[चइत]], [[बइसाख]], [[जेठ]], [[असाढ़]], [[सावन]], [[भादो]], [[कुआर]], [[कातिक]], [[अगहन]], [[पूस]], [[माघ]], आ [[फागुन]] होला।
{| class="wikitable"
|-
! महीनन के नाम
! संस्कृत में नाँव
! पूर्णिमा की दिन चन्द्रमा ए नक्षत्र में होला
|-
| [[चइत]]
| चैत्र
| चित्रा
|-
| [[बइसाख]]
| वैशाख
| विशाखा
|-
| [[जेठ]]
| ज्येष्ठ
| ज्येष्ठा
|-
| [[असाढ़]]
| आषाढ़
| पूर्वाषाढ़
|-
| [[सावन]]
| श्रावण
| श्रवण
|-
| [[भादो]]
| भाद्रपद
| पूर्वभाद्र
|-
| [[कुआर]]
| आश्विन
| रेवती(अश्विन)
|-
| [[कातिक]]
| कार्तिक
| कृतिका
|-
| [[अगहन]]
| मार्गशीर्ष
| मृगशिरा (अग्रहायण)
|-
| [[पूस]]
| पौष
| पुष्य
|-
| [[माघ]]
| माघ
| मघा
|-
| [[फागुन]]
| फाल्गुन
| उत्तर फाल्गुन
|}
== सृष्टयाब्द ==
सृष्टयाब्द भारतीय परंपरा के काल गणना में एक किसिम के समय माप हवे आ एक तरह के [[कैलेंडर]] हवे। जइसे समय के नाप ईसवी सन, शक संवत, विक्रम संवत भा हिजरी सन में बतावल जाला ओही तरे ई साल के गणना के एगो तरीका हवे जेकर सुरुआत सृष्टि के सुरुआत के दिन से मानल जाला। उदाहरण खातिर सृष्ट्याब्द में तारीख 07/08/1 972 949 119 के मतलब भइल ठीक 1 972 949 119 बरिस, 8 महीना आ 7 दिन पहिले पृथिवी प पहिला जीवधारी के अवतरण, जनम भइल रहे। सृष्टी के सुरुआत के ई तिथी हिंदू मान्यता के अनुसार होले।
सृष्ट्याब्द में बरिस सुरु होला [[फगुआ]] के दिन से रंगा-रन्ग उत्सव मना के, नाच-गान क के, चैत परिवा से; आ बरिस खतम होला फागुन पूरनमासी के [[होली|होलिकादहन]] के। ई साल करीब 354 दिनन के होला। एह से मऔसम के साथ चले खातिर करीब हर तीसर बरीस 1 महीना जोड़ दियाला, ज्योतिष के अनुसार। सृष्टयाब्द में तिथि कृष्ण पक्ष आ शुक्ल पक्ष रहित होला, जे [[पुर्नवासी]] केे अगिला दिन परिवा से सुरु हो के अगिला पुरनमासी ले रहे ला। एह से महीना 28, 29 दिनन के चाहे 30 दिनन केे होला। तिथि अमावस्या के बदले 'पन्चदशी', 'षोडसी', 'सप्तदशी'... 'नवबिन्शती', 'पूर्णिमा' आदि होला सृृस्ट्याब्द में।
==संदर्भ आ टिपण्णी==
{{Reflist}}
==स्रोत ग्रंथ==
* {{cite book|author=Richmond B.|year=1956|title=Time Measurement and Calendar Construction|url=http://books.google.com/books?id=wwEVAAAAIAAJ&pg=PA77|publisher=Brill Archive|id=GGKEY:AJ6Y8YX0JJB}}
== बाहरी कड़ी ==
* {{cite book |editor1-last=झा |editor1-first=पं॰ भवनाथ |title=धर्मायण, 2079 वि.सं. भाग-3, अंक 125-128 |publisher=महावीर मंदिर |location=[[पटना]] |url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_2079_%E0%A4%B5%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%82/5h69EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |access-date=2 अगस्त 2026 |language=hi |format=गूगल किताब}}
* [http://hi.drikpanchang.com/panchang/month-panchang.html हिन्दू पंचांग १००० वर्षों के लिए (सन १५८३ से २५८२ तक)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012151526/http://hi.drikpanchang.com/panchang/month-panchang.html |date=2016-10-12 }}
* [http://astrobix.com/daily/panchang आनलाइन पंचाग]
{{खगोल-आधार}}
[[श्रेणी:ज्योतिष]]
[[श्रेणी:खगोलिकी]]
[[श्रेणी:भारतीय ज्योतिष]]
[[श्रेणी:हिंदू कलेंडर]]
lm6ns26zd0cvl0e99waewt26fi8nww4
क़तर
0
26059
805858
784613
2026-10-06T00:09:36Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805858
wikitext
text/x-wiki
{{Coord|25|30|N|51|15|E|display=title}}
{{Infobox country
|conventional_long_name = State of Qatar
|native_name = {{lang|ar|دولة قطر}}<br/>''{{transl|ar|Dawlat Qaṭar}}''
|conventional_short_name =
|common_name = Qatar
|image_flag = Flag of Qatar.svg
|image_coat = Emblem of Qatar (1976–2022).svg
|symbol_type = Emblem
|image_map = QAT orthographic.svg
|map_caption = Location and extent of Qatar (dark green) on the [[Arabian Peninsula]].
|national_motto=
|national_anthem = {{lang|ar|السلام الأميري}}<br/>''[[As Salam al Amiri]]''{{nbsp|2}}{{small|([[transliteration]])<br/>''Amiri Salute''}}<br/><center>[[File:National anthem of Qatar.ogg]]</center>
|official_languages = [[Arabic language|Arabic]]
|religion = [[Islam]]
|demonym = Qatari
|capital = [[Doha]]
|latd=25 |latm=18 |latNS=N |longd=51 |longm=31 |longEW=E
|largest_city = Doha
|government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[Absolute monarchy]]
|leader_title1 = [[List of emirs of Qatar|Emir]]
|leader_name1 = [[Tamim bin Hamad Al Thani]]
|leader_title2 = Deputy Emir
|leader_name2 = [[Abdullah bin Hamad bin Khalifa Al Thani|Abdullah bin Hamad Al Thani]]
|leader_title3 = [[List of prime ministers of Qatar|Prime Minister]]
|leader_name3 = [[Abdullah bin Nasser bin Khalifa Al Thani]]
|legislature = [[Consultative Assembly of Qatar|Consultative Assembly]]
|established_event1 = [[Qatar National Day]]
|established_date1 = 18 December 1878
|established_event2 = Declared Independence
|established_date2 = <br/>1 September 1971
|established_event3 = Independence from the United Kingdom
|established_date3 = <br/>3 September 1971
|area_rank = 164th
|area_magnitude =45389
|area_km2 = 11,586
|area_sq_mi = 4,467.6
|percent_water = negligible
|population_estimate = 2,155,446{{ref label|en-lat|a|}}<ref name=qsa-Aug13>{{cite web|title=Population structure|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=31 अगस्त 2013|access-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm|archive-date=2012-11-30|url-status=dead}}</ref>
|population_estimate_rank = 142nd
|population_estimate_year = 2014
|population_census = 1,699,435<ref name="census10">{{cite web |url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |title=Populations |publisher=Qsa.gov.qa |accessdate=2 अक्टूबर 2010}}</ref>
|population_census_rank = 148th
|population_census_year = 2010
|population_density_km2 = 176
|population_density_sq_mi = 455 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|population_density_rank = 76th
|GDP_PPP = $298.4 billion<ref name="imfsept">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=9&sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=PPPGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|date=अक्टूबर 2014}}</ref>
|GDP_PPP_rank = 49th
|GDP_PPP_year = 2014
|GDP_PPP_per_capita = $145,894<ref name="imfsept"/>
|GDP_PPP_per_capita_rank = 1st
|GDP_nominal = $213.984 billion<ref name="imfsept"/>
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal_year = 2014
|GDP_nominal_per_capita = $102,785<ref name="imfsept"/>
|GDP_nominal_per_capita_rank = 2nd
|Gini_year = 2007
|Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
|Gini = 41.1 <!--number only-->
|Gini_ref =<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |date= |accessdate=22 जनवरी 2013}}</ref>
|Gini_rank =
|HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
|HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady-->
|HDI = 0.850 <!--number only-->
|HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 दिसंबर 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref>
|HDI_rank = 32nd
|currency = [[Qatari riyal|Riyal]]
|currency_code = QAR
|country_code = 0974
|time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
|utc_offset = +3
|time_zone_DST =
|utc_offset_DST =
|drives_on = right
|calling_code = +974
|ISO_3166-1_alpha2 = QA
|ISO_3166-1_alpha3 = QAT
|ISO_3166-1_numeric = 634
|sport_code = QAT
|vehicle_code = Q
|cctld = {{unbulleted list |[[.qa]] |[[قطر.]]}}
|national_tree = Sidra Tree
|footnote_a = {{note|en-lat}} Only about 12% percent are Qatari nationals.<ref>{{Cite web |url=http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar |title=Population – Qatar |access-date=2016-01-08 |archive-date=2014-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410141214/http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar |url-status=dead }}</ref>
}}
'''क़तर''' [[पच्छिमी एशिया]] में एगो देस बाटे।
==संदर्भ==
{{Reflist}}
{{एशिया के देश}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:इस्लामी देश]]
[[श्रेणी:एशिया के देस]]
[[श्रेणी:यूनाइटेड नेशंस के सदस्य देस]]
{{एशिया-भूगोल-आधार}}
8xznlc9zoh764o8kign36fugqdjp22d
भारत में ऑफिशियल स्टेटस वाली भाषा
0
32558
805861
804212
2026-10-06T02:44:37Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805861
wikitext
text/x-wiki
==सूची==
<section begin=Lists of official languages of states and union territories of India/>
{| class = "wikitable sortable"
|+राज्य<ref name="langoff">{{cite web|url = http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|pages = |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|accessdate = 26 December 2014|archive-date = 8 July 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|url-status = dead}}</ref>
|-
! क्रम || राज्य || ऑफिशियल भाषा || अन्य ऑफिशियल भाषा
|-
| 1. || [[आंध्र प्रदेश]] || [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]]<ref name="APOnline">{{cite web|url=http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/HIST-CULT/languages.html |title=Languages |website=APOnline |year=2002 |accessdate=25 December 2014}}</ref> ||
|-
| 2. || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] ||
|-
| 3. || [[आसाम]] || [[असमिया भाषा|असमिया]]<ref name="AOL1968">{{cite web|url=http://www.neportal.org/northeastfiles/Assam/ActsOrdinances/Assam_Official_Language_Act_1968.asp|title=The Assam Official Language Act, 1960|website=Northeast Portal |date=19 December 1960|accessdate=25 December 2014}}</ref> || [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[बराक घाटी]] के तीन गो जिला सभ में<ref name="BarakValley">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-assam-government-withdraws-assamese-as-official-language-in-barak-valley-restores-bengali-2017504|title=Assam government withdraws Assamese as official language in Barak Valley, restores Bengali|website=DNA India|date=10 September 2014|author=ANI|accessdate=25 December 2014}}</ref>
|-
| 4. || [[बिहार]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name="BiharOLACt1950">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=The Bihar Official Language Act, 1950|date=29 November 1950|website=National Commission for Linguistic Minorities|accessdate=26 December 2014|archive-date=8 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|url-status=dead}}</ref> || [[उर्दू]] (कुछ ख़ास उद्देश्य खातिर)<ref name="Benedikter2009">{{cite book|last=Benedikter|first=Thomas|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|year=2009|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-643-10231-7|page=89}}</ref>
|-
| 5. || [[छत्तीसगढ़]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name="Comment">The National Commission for Linguistic Minorities, 1950 (ibid) makes no mention of Chhattisgarhi as an additional state language, despite the 2007 notification of the State Govt, presumably because Chhattisgarhi is considered as a dialect of Hindi.</ref> ||
|-
| 6. || [[गोवा]] || [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]]<ref name="GDDOLAct1987">{{cite web|url=http://www.daman.nic.in/acts-rules%5CHindi-department%5Cdocuments/Official%20Language%20Act.pdf|title=The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987|date=19 December 1987|website=U.T. Administration of Daman & Diu|accessdate=26 December 2014}}</ref> || [[मराठी भाषा|मराठी]]<ref name=langoff/>{{rp|27}}<ref name="Kurzon2004">{{cite book|last=Kurzon|first=Dennis|title=Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast|url=https://books.google.com/books?id=p5iK3CmIW6EC&pg=PA48|accessdate=26 December 2014|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-673-5|pages=42–58|chapter=3. The Konkani-Marathi Controversy : 2000-01 version}} Dated, but gives a good overview of the controversy to give Marathi full "official status".</ref>
|-
| 7. || [[गुजरात]] || [[गुजराती भाषा|गुजराती]] ||
|-
| 8. || [[हरियाणा]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name="HOLA1969">{{cite web|url=http://acts.gov.in/HR/964.pdf|title=The Haryana Official Language Act, 1969|date=15 मार्च 1969|website=acts.gov.in (server)|accessdate=27 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227123310/http://acts.gov.in/HR/964.pdf|url-status=dead}}</ref>||[[Punjabi language|Punjabi]]<ref>{{cite news|title=Haryana grants second language status to Punjabi|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/haryana-grants-second-language-status-to-punjabi/article1-502720.aspx|work=Hindustan Times|date=28 जनवरी 2010|access-date=2016-06-10|archive-date=2015-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903231506/http://www.hindustantimes.com/india-news/haryana-grants-second-language-status-to-punjabi/article1-502720.aspx|url-status=dead}}</ref>
|-
| 9.|| [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref>{{cite web|url=http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf|title=The Himachal Pradesh Official Language Act, 1975|date=21 Feb 1975|accessdate=27 December 2014|archive-date=1 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101085810/http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf|url-status=dead}}</ref>||[[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]
|-
| 10. || [[जम्मू अउरी काश्मीर]] || [[उर्दू]] ||
|-
| 11. || [[झारखंड]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]||[[उर्दू]]
|-
| 12. || [[कर्नाटक]] || [[कन्नड़]] || [[अंग्रेजी]]<ref>http://dpal.kar.nic.in/pdf_files/26%20of%201963%20(E).pdf></ref>
|-
| 13. || [[केरल]] || [[मलयालम]] ||[[अंग्रेजी]]
|-
| 14. || [[मध्य प्रदेश]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name="mp">{{Citation|url=http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm|title=Language and Literature|work=Official website of Government of Madhya Pradesh|publisher=Government of Madhya Pradesh|accessdate=2007-07-16|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929062809/http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm|url-status=dead}}</ref> ||
|-
| 15. || [[महाराष्ट्र]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] ||
|-
| 16. || [[मणिपुर]] || [[मेइती भाषा|मेइती]] (मणिपुरी)<ref>Section 2(f) of the Manipur Official Language Act, 1979 states that the official language of Manipur is the Manipuri language (an older English name for the Meitei language) written in the [[Bengali script]]. {{citation |last=The Sangai Express |title=Mayek body threatens to stall proceeding |url=http://www.e-pao.net/epRelatedNews.asp?heading=9&src=290703 | accessdate = 2007-07-16}}</ref> || [[अंग्रेजी]]
|-
| 17. || [[मेघालय]] || [[अंग्रेजी]]<ref>{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=42nd report: July 2003 - June 2004 |page=para 25.5 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm | accessdate = 2007-07-16 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071008113359/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-10-08}}{{dead link|date=जुलाई 2013}}</ref> || [[खासी भाषा|खासी]] आ [[गारो भाषा|गारो]]<ref>{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |page=para 25.1 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=2009-04-10 }}. On 21 मार्च 2006, the Chief Minister of Meghalaya stated in the State Assembly that a notification to this effect had been issued. {{citation |title=Meghalaya Legislative Assembly, Budget session: Starred Questions and Answers - Tuesday, the 21st मार्च 2006. |url=http://megassembly.gov.in/questions/2006/21-03-2006s.htm |accessdate=2007-07-16 }}</ref>
|-
| 18. || [[मिजोरम]] || [[मिजो भाषा|मिजो]], [[अंग्रेजी]] आ [[हिंदी भाषा|हिंदी]]||
|-
| 19. || [[नगालैंड]] || [[अंग्रेजी]] ||
|-
| 20. || [[ओडिशा]] || [[ओडिशी]] || [[अंग्रेजी]]<ref name="IE2Jan2016">{{cite news|title=Oriya to be official language in Orissa - Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/oriya-to-be-official-language-in-orissa/562572/|accessdate=15 मई 2016|work=archive.indianexpress.com|date=2 जनवरी 2016}}</ref>
|-
| 21. || [[पंजाब]] || [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] ||
|-
| 22. || [[राजस्थान]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]|| [[अंग्रेजी]]
|-
| 23. || [[सिक्किम]] || [[अंग्रेजी]]<ref>{{citation |last=Government of Sikkim |title=Introduction to Sikkim |url=http://disa/sikkim.nic.in/sws/home_int.htm |accessdate=2007-07-16 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Eleven other languages — Bhutia, Lepcha, Limboo, Newari, Gurung, Mangar, Mukhia, Rai, Sherpa and Tamang - are termed "official", but only for the purposes of the preservation of culture and tradition. {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |pages=paras 27.3–27.4 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=2009-04-10 }}. See also {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=41st report: July 2002 - June 2003 |page=paras 28.4, 28.9 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm |accessdate=2007-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070224124226/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate=2007-02-24 }}</ref> ||आ दस गो लोकल भाषा{{efn|[[सिक्किमी भाषा|भूटिया]], [[गुरांग भाषा|गुरांग]], [[लेप्चा भाषा|लेपचा]], [[लिंबू भाषा|लिंबू]], [[मगर भाषा|मंगर]], [[मुखिया भाषा|मुखिया]], [[नेवार भाषा|नेवारी]], [[राय भाषा|राय]], [[शेरपा भाषा|शेरपा]] आ [[तमांग भाषा|तमांग]] संस्कृति आ परंपरा के सहेजे खाति।<ref name=langoff />{{rp|84}}}}
|-
| 24. || [[तमिलनाडु]] || [[तमिल भाषा|तमिल]] || [[अंग्रेजी]]
|-
| 25. || [[तेलंगाना]] || [[तेलुगु]] आ [[उर्दू]] ||
|-
| 26. || [[त्रिपुरा]] || [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[अंग्रेजी]] अउरी [[कोकबोरोक]]<ref>{{cite news | url=https://tripura.gov.in/knowtripura | title=Bengali and Kokborok are the state/official language, English, Hindi, Manipuri and Chakma are other languages | work=Tripura Official government website | accessdate=29 June 2013}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf |title=Tripura Official Language Act, 1964 |access-date=2016-06-10 |archive-date=2016-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607172332/http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf |url-status=dead }}</ref> ||
|-
| 27. || [[उत्तर प्रदेश]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]|| [[उर्दू]]<ref name="upofflang">{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: July 2004 - June 2005 |pages=paras 6.1–6.2 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |archivedate=2009-04-10 }}</ref>
|-
| 28. || [[उत्तराखंड]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]||
|-
| 29. || [[पच्छिम बंगाल]] || [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आ [[अंग्रेजी]]||
|}
{| class = "wikitable"
|+संघ राज्यक्षेत्र<ref name=langoff />
|-
!क्रम || संघ राज्यक्षेत्र || ऑफिशियल भाषा || अन्य ऑफिशियल भाषा
|-
| 1. || [[अंडमान अउरी निकोबार दीपसमूह]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]][[अंग्रेजी]] ||
|-
| 2. || [[चंडीगढ़]] || [[अंग्रेजी]]
|-
| 3. || [[दादरा अउरी नगर हवेली]] || [[मराठी भाषा|मराठी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]] आ [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref>http://dnh.nic.in/deptdoc/D_OfficialLang_citizenchart2011_12.pdf</ref>||
|-
| 4. || [[दमन अउरी दीव]] || [[कोंकणी]] आ [[गुजराती भाषा|गुजराती]] ||
|-
| 5. || [[दिल्ली]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]]|| [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] आ [[उर्दू]]<ref name="delhi1">Urdu and Punjabi are the two secondary official languages of Delhi under the Delhi Official Language Bill, 2000 {{Citation |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-25/delhi/27182151_1_urdu-second-official-official-languages |title=Punjabi, Urdu made official languages in Delhi |accessdate=2007-07-17 |date=2003-06-25 |publisher=[[दि टाइम्स ऑफ इण्डिया]] |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811072013/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-25/delhi/27182151_1_urdu-second-official-official-languages |url-status=dead }}</ref>
|-
| 6. || [[लक्षद्वीप]] || [[मलयालम]] आ [[अंग्रेजी]]<ref name="Benedikter2009"/> ||
|-
| 7. || [[पांडिचेरी]] || [[तमिल भाषा|तमिल]] ||[[तेलुगु]] आ [[मलयालम भाषा|मलयालम]] {{efn|See [[Official languages of Puducherry]]}}<ref>There are three primary languages used for official purposes - Tamil, Telugu, and Malayalam. Only, English is recognized for official uses as per the official language policy. The official language policy of the union territory states that the Tamil language should be the primary language used for all or any of the official purposes of the union territory. In case of Mahe and Yanam, Malayalam and Telugu, respectively, may be used instead of or in conjunction with Tamil. The English language may also be used for official purposes. (ACT 28, Gazetteer, Pondicherry Vol. 1, P. II)[http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html Multilingualism and second language acquisition and learning in Pondicherry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411211733/http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |date=2018-04-11 }}</ref><ref>{{citation |last=Office of the Chief Electoral Officer, Puducherry |title=General Information on Pondicherry |url=http://www.ceopondicherry.nic.in/Bkground/GeneralInfo.htm |accessdate=2007-06-06 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928180538/http://www.ceopondicherry.nic.in/Bkground/GeneralInfo.htm |archivedate=2007-09-28 }}</ref>
|}
<section end=Lists of Official Languages of States and Union Territories of India/>
==नोट ==
<references group="नोट"/>
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:भारत के भाषा]]
crst253katsvyvorvk9sm7bbfoc1vdo
फोर सीजंस होटल, मुंबई
0
35570
805860
785767
2026-10-06T02:13:55Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805860
wikitext
text/x-wiki
'''फोर सीजनस् होटल''', [[मुंबई]] क एगो [[पाँच सितारा होटल]] ह, इ [[टोरंटो]] में आइल फोर सीजनस् नांव क लग्जरी होटल और रिसोर्ट क हिस्सा ह. इ मुम्बई की वर्ली इलाका में आइल बा.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/MjIwp4CKEmi9oubOHp4NGK/The-most-comfortable-bed-in-town.html|title=शहर में सबसे आरामदायक बिस्तर |publisher=लाइवमिंट.कॉम |accessdate=15 September 2010}}</ref> वर्तमान में इ होटल में 202 कमरा बा<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/companies/four-seasons-to-add-six-more-properties-109062300028_1.html|title=फोर सीसॉन्स तो ऐड सिक्स मोर प्रॉपर्टीज |publisher=बिज़नस-स्टैण्डर्ड.कॉम |date=23 June 2009 |accessdate=15 September 2010}}</ref> और इ भारत क सबसे ऊँचाई वाला [[रूफटॉप बार]] क सुविधा देला.<ref>{{Cite web|url=https://www.cleartrip.com/hotels/info/four-seasons-hotel-mumbai-707587|title=फोर सीजनस् होटल मुंबई के बारे में |publisher=क्लियरट्रिप.कॉम |accessdate=2 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/2009/12/04215600/View-from-the-top.html |title=ऊपर से दृश्य - इनसाइडर |publisher=लाइवमिंट.कॉम |date=4 December 2009 |accessdate=15 September 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.easier.com/63123-four-seasons-hotel-mumbai-opens-breathtaking-aer-bar.html |title=फोर सीजनस् होटल मुम्बई ओपन्स ब्रेथटेकिंग अर बार |publisher=इजीअर.कॉम |date=7 December 2009 |accessdate=15 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135819/http://www.easier.com/63123-four-seasons-hotel-mumbai-opens-breathtaking-aer-bar.html |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead}}</ref>
==इतिहास==
इ 37 महला इमारत 2008 में बन के तैयार भइल, एकर डिजाइन होंग की लोहान एसोसिएट्स नांव की कम्पनी की तरफ से जॉन अर्ज़ारियन द्वारा तैयार कइल गइल रहे.<ref>{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&view=article&id=523249&Itemid=1 |title=फोर सीजनस् होटल ओपन्स इन मुम्बई -निर्माण और उद्योग |publisher=अरेबियनबिज़नस.कॉम |date= 29 June 2008|accessdate=15 September 2010}}</ref> ए होटल क इंटीरियर बिलकी लीनस द्वारा डिज़ाइन कइल बा. एकर निमार्ण कार्य में कुल डेढ़ साल लागल. एकर 37 मंजिल क टावर बनवले में एक साल से कम समय लागल जवन की भारत में ऐसन इमारतन की निमार्ण कार्य क एगो रिकॉर्ड ह.
==रेस्तरां==
ए होटल में निम्नलिखित रेस्तरां बान स.<ref>[http://www.fourseasons.com/mumbai/dining/ मुम्बई रेस्टोरेंट | पब्स इन मुम्बई | फोर सीजनस् होटल मुंबई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311065832/http://www.fourseasons.com/mumbai/dining/ |date=2015-03-11 }}. फोरसीजनस्.कॉम. रेट्रिएवेड ओन 6 December 2013.</ref>
* कैफ़े प्रातो एवं बार
* पूल डेक
* सन-की
==संदर्भ==
[[श्रेणी:होटल]]
[[श्रेणी:मुंबई]]
[[श्रेणी:मुंबई के होटल]]
6qd488iqikt8s1yksljfohidgqm2s3c
बाबा धाम
0
48056
805855
804046
2026-10-05T23:28:41Z
Bihari sahni
41085
bihari sahni 6299134346
805855
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mandir
| name = बाबा बैद्यनाथ मंदिर
| image = Baba Dham.jpg
| alt = Group of temples with pyramid shaped Shikhara
| caption = मुख्य मंदिर आ आसपास के छोट मंदिर सभ
| map_type = India Jharkhand
| map_caption = झारखंड में लोकेशन
| coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}}
| country = [[भारत]]
| state = [[झारखंड]]
| district = [[देवघर जिला|देवघर]]
| location =
| elevation_m = 22<ref>{{cite web |title=Baba Baidyanath Dham |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/jharkhand/deoghar/baba-baidyanath-dham |website=Incredible India |access-date=2025-04-27}}</ref>
| deity = बाबा बैद्यनाथ ([[शिव]])
| festivals = [[शिवरात]], श्रावणी मेला ([[सावन]])
| architecture =
| temple_quantity = 22
| monument_quantity =
| inscriptions =
| date_built =
| creator = राजा पूरनमल (कथा अनुसार - [[विश्वकर्मा]])
| website = {{url|http://www.babadham.org/}}
}}<syntaxhighlight lang="actionscript" line="1" start="6299134346">
bihari sahni 6299134346
</syntaxhighlight>'''बाबा बैद्यनाथ धाम''', जे '''बैजनाथ धाम''' भा '''बाबा धाम'''<ref name="c196" /> के नाम से मशहूर बा, भारतीय राज्य [[झारखंड]] के संथाल परगना मंडल में [[देवघर]] में एगो हिंदू मंदिर बाटे।<ref name="Deoghar">{{cite web|url=http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|title=Baba Baidyanath Temple Complex|access-date=2010-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627041433/http://www.babadham.org/maintemple/maintemple.php|archive-date=2015-06-27}}</ref> ई [[शिव|भगवान शिवजी]] के मंदिर हवे आ [[पुराण|पुराणिक]] बिबरन अनुसार [[ज्योतिर्लिंग|बारह गो ज्योतिर्लिंग]] सभ में एकर गिनती होला। बाबा धाम के नाँव से परसिद्ध एह मंदिर मंडली में मुख्य मंदिर बाबा बैजनाथ के बा आ एकरे अलावा अउरी एकइस गो मंदिर बाने जेवना में [[देवी]] के [[शक्तिपीठ|शक्तिपीठो]] (ह्रदयपीठ) सामिल बाटे।<ref name="c196">{{cite web | title=द्वादश ज्योतिर्लिंगों में से एक है देवघर का बाबा बैद्यनाथ धाम, जहां साथ | website=डीडी न्यूज़ | date=5 August 2026 | url=https://ddnews.gov.in/baba-baidyanath-dham-in-deoghar-is-one-of-the-twelve-jyotirlingas-where-the-jyotirlinga-and-shaktipeeth-are-situated-together/ | language=hi | access-date=5 August 2026}}</ref>
हिंदू कथा सभ के मोताबिक [[रावण]] शंकर जी के खुस करे खातिर आ बरदान पावे खातिर लमहर तपस्या के बाद आपन दसो मूँड़ी काटि के चढ़ा दिहलें जेकरा बाद शंकर जी प्रगट भइलें आ खुस हो के उनके वापिस जिया दिहलें। शिव जी एगो बैद के रूप में रावण के मूँड़ी जोड़लें, एही कारन उनके एह रूप के बैद्यनाथ कहल जाला।
हर साल [[सावन]] के महीना में इहाँ सावनी मेला लागे ला आ काँवरिया लोग [[गंगा]] जी से जल ले के पैदल जतरा क के इहाँ आ के मंदिर में जल चढ़ावे ला।
== किंबदंती ==
किंवदंती के अनुसार [[रावण]] भगवान शिव के बड़हन भक्त रहलन। ऊ शिवजी के प्रसन्न करे खातिर हिमालय क्षेत्र में कठोर तपस्या करत रहलें। ऊ अपना नौ गो मूँड़ी भगवान शिव के अर्पित कर चुकल रहलें। जब ऊ दसवाँ मूँड़ी चढ़ावे वाला रहलें, तब शिव प्रकट भइलें आ उनकर भक्ति से प्रसन्न हो गइलें। शिव रावण से पूछलें कि ऊ का वरदान चाहेला। रावण कामना लिंग के लंका ले जाए के इच्छा जतवलें आ कहलें कि ऊ भगवान शिव के कैलाश से लंका ले जाए चाहत बाड़ें। शिव रावण के ई वरदान देवे खातिर राजी हो गइलें, बाकिर एगो शर्त रखलें। ऊ कहलें कि अगर यात्रा के दौरान कहीं भी लिंग के धरती पर रख दिहल गइल, त ऊ ओही जगह हमेशा खातिर स्थापित हो जाई आ फेर ओकरा के हटावल ना जा सकी।
जब देवता लोग के ई पता चलल कि शिव कैलाश छोड़के लंका जाए वाला बाड़ें, त ऊ लोग चिंतित हो गइल। तब सभे देवता विष्णु से सहायता माँगलें। विष्णु वरुण देव, जे जल के देवता मानल जालें, से कहलें कि ऊ आचमन (हथेली में जल लेके पिए के धार्मिक क्रिया) के माध्यम से रावण के पेट में प्रवेश कर जास। एह कारण रावण जब कामना लिंग लेके लंका जात रहलें, तब देवघर के आसपास उनकरा लघुशंका करे के बड़ी तेज हाजत महसूस भइल। कथा के अनुसार, एह समय विष्णु बैजू भील नाम के एगो चरवाहा के रूप धारण कइलें। रावण जब सूर्य नमस्कार करे गइलें, त ऊ कामना लिंग के कुछ देर खातिर बैजू के देखभाल में दे दिहलें। वरुण देव के प्रभाव से रावण के लौटे में बहुत देर हो गइल। बैजू बहुत देर तक इंतजार करत-करत नाराज हो गइल आ आखिरकार ऊ लिंग के जमीन पर रखके ओहिजा से चल गइल।
जब रावण वापस अइलें, त ऊ कामना लिंग के उठावे के बहुत कोशिश कइलें, बाकिर सफल ना हो सकलें। तब उनकरा बुझाइल कि ई सभ भगवान विष्णु के लीला बा। क्रोध में आके रावण अपना अंगूठा से लिंग पर जोर लगवलें, जवना से शिवलिंग के कुछ हिस्सा जमीन के भीतर धँसि गइल। बाद में ब्रह्मा, विष्णु आ दूसर देवता लोग ओह शिवलिंग के पूजा कइलें आ ओहिजा बैद्यनाथ मंदिर के निर्माण करवलें। ओही समय से मानल जाला कि महादेव कामना लिंग के रूप में देवघर में बिराजमान बाड़ें।
== ज्योतिर्लिंग ==
{{main|ज्योतिर्लिंग}}
शिव महापुराण के अनुसार, एगो बेर [[ब्रह्मा]] (सृष्टि के रचयिता) आ [[विष्णु]] (सृष्टि के पालनकर्ता) के बीच एह बात पर विवाद हो गइल कि दुनु में केकरा के श्रेष्ठ मानल जाए। दुनु के परीक्षा लेवे खातिर भगवान शिव तीनों लोक के भेदत एगो विशाल, अनंत आ प्रकाशमान स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें, जेकरा के ज्योतिर्लिंग कहल गइल। एह अनंत ज्योति के आदि-आ अंत खोजे खातिर विष्णु नीचे के ओर चल गइलें, जबकि ब्रह्मा ऊपर के ओर गइलें। बहुत खोजला के बाद भी विष्णु के ज्योति के अंत ना मिलल, त ऊ अपना हार मान लिहलें। बाकिर ब्रह्मा झूठ बोल दिहलें कि ऊ ज्योति के छोर खोज लिहले बाड़ें। एह पर शिव दोसर प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइलें आ ब्रह्मा के सराप दिहलें कि उनकर पूजा सामान्य धार्मिक अनुष्ठानन में ना होई, जबकि विष्णु के युग-युगांतर तक पूजा कइल जाई। ज्योतिर्लिंग शिव के ओह सर्वोच्च, अखंड आ अनंत स्वरूप के प्रतीक मानल जाला, जहाँ से शिव अपना स्वरूप के प्रकट कइलें। एह कारण ज्योतिर्लिंग मंदिर ऊ पवित्र स्थान मानल जालें जहाँ शिव अग्निमय प्रकाश-स्तंभ के रूप में प्रकट भइल रहलें।
परंपरा के अनुसार शुरू में 64 गो ज्योतिर्लिंग मानल जात रहलें, बाकिर एह में से [[ज्योतिर्लिंग|12 गो ज्योतिर्लिंग]] सबसे पवित्र आ शुभ मानल जालें। हर ज्योतिर्लिंग स्थल पर शिव के अलग-अलग रूप के पूजा होला। एह सभे मंदिरन में मुख्य रूप से [[शिवलिंग]] स्थापित बा, जे बिना आदि आ बिना अंत वाला स्तंभ के चीन्हा भा निशानी ह आ शिव के अनंत स्वरूप के दर्शावेला।
== बिबरन ==
[[मत्स्य पुराण]] में एह स्थान के ''आरोग्य बैद्यनाथतीर्थ'' कहल गइल बा। पुरान समय में देवघर के ई पूरा इलाका गिद्धौर के राजा लोग के शासन में रहे। गिद्धौर के राजा लोग के बैद्यनाथ मंदिर से गहिर आस्था रहे। 1266 ईस्वी में राजा बीर विक्रम सिंह एह रियासत के स्थापना कइलें। 1757 में [[पलासी के लड़ाई]] के बाद [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के अधिकारी लोग एह मंदिर पर ध्यान देवे लागल। मंदिर के व्यवस्था देखे खातिर कीटिंग नाँव के एगो अंग्रेज अधिकारी के भेजल गइल। बीरभूम के पहिलका अंग्रेज कलेक्टर मिस्टर कीटिंग मंदिर के प्रबंधन में खास रुचि लिहलें।
1788 में मिस्टर कीटिंग के आदेश पर उनकर सहायक मिस्टर हेसिलरिग—जिनका के संभवतः देवघर आवे वाला पहिलका अंग्रेज मानल जाला—तीर्थयात्री लोग से मिलल चढ़ावा आ शुल्क के वसूली के खुद निगरानी करे खातिर बाबाधाम अइलें। बाद में जब मिस्टर कीटिंग खुद बाबाधाम घूमे अइलें, त ऊ एह मंदिर के धार्मिक परंपरा आ महत्व से प्रभावित भइलें। एह चलते ऊ मंदिर के कामकाज में सीधे दखल देवे के नीति छोड़ दिहलें आ मंदिर के पूरा प्रबंधन फेर से मुख्य पुजारी के जिम्मे सौंप दिहलें।
बाबाधाम में स्थित हवन कुंड मंदिर साल में खाली एगो बेर खुलल जाला। एह मंदिर से जुड़ल एगो खास परंपरा [[नवरातर|नवरात्र]] के पर्व के दौरान होखे ला।
एकरे संघे एगो अउरी बिचित्र परंपरा जुड़ल बाटे जे ब्रिटिश काल से चलत चल आ रहल बा। देवघर के सेंट्रल जेल के कैदी लोग महीना भर नियम-बरत के साथ रोज बाबा के चढ़ावे खातिर फूलन के मुकुट बनावे लें आ ई ले आ के मंदिर में बाबा के चढ़ावल जाला।<ref name="c196" />
== काँवर जात्रा ==
सावन के महीना में भक्त लोग एगो खास किसिम के परंपरा में काँवर पर गंगाजल ले के आवे ला आ बाबा बैद्यनाथ के ओह जल से अभिषेक करे ला। ई जात्रा कुल करीबन 105 किलोमीटर के होखे ले जे पैदल कइल जाला।<ref name="c196" /> ई काँवर जात्रा बिहार के [[भागलपुर जिला]] में [[सुल्तानगंज]] से शुरू होखे ले जहँवा [[गंगा नदी|गंगाजी]] उत्तर मुँहे बहे ली। एहिजे बाबा [[अजगैबीनाथ मंदिर|अजगैबीनाथ के मंदिर]] बाटे। एही उत्तरवाहिनी गंगा से लोग जल भरे ला आ काँवर में जल ले के एहिजा से पैदल बाबा धाम खातिर चले ला। एह जात्रा में काँवर ढोवे के तरीका आ लागे वाला समय के हिसाब से कई रूप मिले लें। जे लोग चउबीस घंटा भर के समय में ई जात्रा पूरा करे खातिर पैदल दउरत चले ला ओह लोगन के "डाक बम" के नाँव से जानल जाला। एकरा अलावे "दांडी बम" आ "खड़ी काँवर"<ref name="c196" /> औरो दूसर रूप हवें।
{{clear}}
==संदर्भ==
{{Reflist|35em}}
[[श्रेणी:झारखंड]]
[[श्रेणी:हिंदू मंदिर]]
[[श्रेणी:शिव मंदिर]]
[[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]]
[[श्रेणी:देवघर जिला]]
{{hinduism-stub}}
{{struct-stub}}
0dq8o4rvon7fq10fhwclglneqweqube
ग्लोब
0
51721
805859
803806
2026-10-06T00:45:25Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805859
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:World Globe Map.jpg|160px|thumb|अब के जमाना के एगो ग्लोब]]
[[चित्र:John Newton and William Palmer SLNSW globe 1782.jpg|160px|thumb|1782 के एगो ग्लोब, जॉन न्यूटन आ विलियम पाल्मर के बनावल।]]
'''ग्लोब''' (Globe) [[पृथिवी]] या कौनों अउरी आकाशीय पिंड के छोट रूप में देखावे वाला मॉडल होला। ई पृथिवी के [[पैमाना (नक्शा)|पैमाना]] अनुसार छोट रूप में देखावे ला आ बिबिध काम में इस्तेमाल होखे ला। कौनों गोल आकार चीज, जेकरे त्रिज्या आ पृथिवी के त्रिज्या में ख़ास अनुपात होखे (इहे [[पैमाना (नक्शा)|पैमाना]] कहाला) पर अक्षांश-देशांतर रेखा सभ के जाल आ महादीप आ महासागर सभ के चित्र बनावल गइल होला; आमतौर पर ई धुरी के सहारे लगभग ओतने झुका के देखावल गइल रहे ला जेतना कि पृथिवी अपने कक्षा-तल पर झुकाव लिहले बा। [[नक्शा]] बनावे में, गोलाकार सतह के सपाट सतह पर देखावे के बिधि, [[नक्शा प्रोजेक्शन]] बनावे में ग्लोब भा ग्लोब के कांसेप्ट (कल्पित ग्लोब) के खास महत्व होला। कारण ई कि ग्लोब पृथिवी के 3डी मॉडल हवे जबकि नक्शा 2डी निरूपण हवे।
ग्लोब शब्द के उत्पत्ती [[लैटिन|लैटिन भाषा]] के ''ग्लोबस'' (''globus'') से हवे जेकर शाब्दिक अरथ गोला होला। ग्लोब शब्द के पहिला इस्तेमाल, जहाँ ले जानकारी बा, [[स्ट्रेबो]] (150 ईपू) कइलेन ''ग्लोब ऑफ क्रेट्स'' के रूप में। दुनिया क सभसे पुरान ग्लोब जेह में पृथिवी देखावल गइल बा, मार्टिन बेहाइम के बनावल एर्डाफेल (Erdapfel, ''पृथिवी सेब'', सेव रुपी पृथिवी) हवे जे 1492 में बनावल गइल रहल। दुनिया के सभसे पुरान आकाशी ग्लोब (जेह में ब्रह्मांड के ग्लोब के रूप में देखावल गइल बा) दूसरी सदी के एगो संगमरमर के मूर्ती के हिस्सा बा जेह में कथा-कहानी के एगो देवता एटलस के ई ग्लोब अपना कान्ही पर उठवले देखावल गइल बा।
== कुछ कांसेप्ट ==
{{main|नक्शा प्रोजेक्शन|पैमाना (नक्शा)}}
[[चित्र:Teacher points out a country on a map.jpg|thumb|इस्कूल में मैडम जी बिद्यार्थिन के ग्लोब देखलावत बाड़ी।]]
पृथिवी के सपाट सतह पर देखावे के काम [[नक्शा प्रोजेक्शन]] के मदद से कइल जाला आ अइसन चित्र सभ नक्शा कहालें; हालाँकि पृथिवी के लगभग गोलाकार आकृति के कौनों भी तरीका से सपाट सतह पर देखावे में एकरे असली आकृति, एरिया, दूरी वगैरह सभ में कुछ न कुछ बिचलन जरूर हो जाला। एही से पृथिवी के आकृति के सही से देखावे के सभसे नीक माध्यम ग्लोब हवे जे खुद पृथिवी के लगभग गोल आकृति नियर होखे ला।
ग्लोब पृथिवी के [[पैमाना (नक्शा)|पैमाना]] अनुसार छोट कइल रूप (''स्केल मॉडल'') होखे लें। पृथिवी के खुद के साइज बहुत बड़हन बाटे आ एकर गोलाई (सर्कमफरेंस भा परिधि) लगभग 40 मिलियन (4 करोड़) मीटर बाटे; एकर मतलब कि अगर अइसन ग्लोब बनावल जाय जेकर गोलाई 1 मीटर होखे तब ग्लोब आ पृथिवी के बीचा में 1:40,000,000 (1:40 मिलियन) के अनुपात होखी)। आसान भाषा में कहल जाय तब ई ग्लोब पृथिवी के 4 करोड़ गुना छोट रूप में देखावे वाला मॉडल होखी। एह तरीका से, कुछ ग्लोब 1 फुट के डायामीटर वाला बनावल जालें जिनहन के गोलाई लगभग 96 सेमी होखे ला आ स्केल 1:42 मिलियन होला। एकरे अलावा अउरी कई साइज में ग्लोब बनावल जालें।
कुछ ग्लोब सभ पर पृथिवी के ऊँचाई निचाई के प्रदर्शित कइल जाला। इनहन के सतह पर उभार आ गहिरा हिस्सा बना के देखावल जाला कि पृथिवी पर कहाँ पहाड़ बाड़ें आ समुंदरी गहिरा हिस्सा कहाँ बाड़ें। एह दसा में ई ऊँचाई निचाई देख्लावे खातिर इस्तेमाल कइल रेलीफ़ बहुत बेसी बढ़ा-चढ़ा के देख्लावे के पड़े ला। उदाहरण खातिर एगो ग्लोब बनावे वाला कंपनी 96 सेमी. (25 इंच) के डायामीटर वाला ग्लोब बनावे ले (जे लगभग 200 सेमी के गोलाई वाला होला आ जेकर पैमाना 1:20 मिलियन होला); एह ग्लोब पर दुनियाँ से सभसे ऊँच परबत छोटी माउंट एवरेस्ट के 2.5 सेमी ऊँच (1 इंच) देखावे ले; वास्तव में देखल जाय तब ई ग्लोब के पैमाना के तुलना में 57 गुना बेसी बढ़ा के देखलावल जा रहल होखे ला (एकर वर्टीकल एक्जजरेशन x57 होखे ले)।
== गोलार्धन में बँटवारा ==
{{main|गोलार्ध}}
[[File:Map of the World.jpg|thumb|361x361px|पुराना समय के एगो नक्शा में पूरबी आ पच्छिमी गोलार्ध के बिभाजन।]]
'''पृथिवी के गोलार्ध''' (hemispheres of Earth) [[पृथिवी]] के ग्लोब के दू हिस्सा में बाँटला से बनेला;<ref>{{cite web |last1=Society |first1=National Geographic |title=hemisphere |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/ |website=National Geographic Society |access-date=2 मार्च 2022 |language=en |date=22 मार्च 2011 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709192357/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=hemisphere |url=https://kids.britannica.com/students/article/hemisphere/274837 |website=Britannica Kids |access-date=2 मार्च 2022}}</ref> शब्द के मतलब होला गोला के आधा हिस्सा। अंग्रेजी भाषा के शब्द ''हेमिस्फियर'' मूल रूप से ग्रीक भाषा से आइल हवे आ एहू के मतलब होला कौनों गोला के आधा हिस्सा।
[[अक्षांश|अक्षांस]] के आधार पर पृथिवी के दू हिस्सा में बाँटल जाला तब [[बिसुवत रेखा]] भा भूमध्य रेखा एकरे बीचोबीच पड़े ले:
* [[उत्तरी गोलार्ध]] अइसन सगरी इलाका हऽ जे भूमध्य रेखा के उत्तर में पड़े ला। एकरे सेंटर में उत्तरी ध्रुव होखे ला।
* [[दक्खिनी गोलार्ध]] अइसन सगरी इलाका हऽ जे भूमध्य रेखा के दक्खिन में पड़े ला। एकरे सेंटर में दक्खिनी ध्रुव होखे ला।
[[देशांतर]] के आधार पर पृथिवी के दू हिस्सा में बाँटे पर प्रधान मध्याह्न रेखा ([[प्राइम मेरिडियन]]) आ अंतरराष्ट्रीय तिथि रेखा ([[इंटरनेशनल डेट लाइन]]) बीचोबीच पड़े लीं:
* [[पूरबी गोलार्ध]] प्राइम मेरिडियन 0° देशांतर के पूरुब में आ 180° देशांतर के पच्छिम में पड़े ला।
* [[पच्छिमी गोलार्ध]] प्राइम मेरिडियन 0° देशांतर के पच्छिम में आ 180° देशांतर के पूरुब में पड़े ला।
पृथिवी के [[समुंद्र|समुंद्री]] आ जमीनी भा [[महादीप|महादीपीय हिस्सा]] के आधार पर दू हिस्सा में बाँटल जाला:<ref>{{Cite journal | doi=10.1080/00221344508986498|title = This Hemisphere| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geography_1945-12_44_9/page/345| journal=Journal of Geography| volume=44| issue=9| pages=345–355|year = 1945|last1 = Boggs|first1 = S. W.}}</ref>
* [[जमीनी गोलार्ध]] (स्थलीय गोलार्द्ध) अइसन आधा हिस्सा जेह में [[महादीप]] सभ के जमीनी एरिया बेसी बाटे।
* [[पनिहा गोलार्ध]] (जलीय गोलार्द्ध) अइसन आधा हिस्सा जेह में [[महासागर]], मने की पानी के हिस्सा बेसी बाटे।
== वर्चुअल ग्लोब ==
{{main|वर्चुअल ग्लोब}}
[[चित्र:Worldwind.png|thumb|[[नासा]] क बनावल वर्चुअल ग्लोब वल्डविंड के एगो स्क्रीनशॉट]]
'''वर्चुअल ग्लोब''' [[धरती]] चाहे कौनों अउरी दुनिया के थ्री-डी (3D) सॉफ्टवेयर मॉडल होखे जेह पर यूजर लोग वर्चुअल माहौल में चीजन के अलग-अलग एंगल से आ पोजीशन से देख सके ला। परंपरागत ग्लोब के तुलना में वर्चुअल ग्लोब सभ में धरती के सतह के कई अलग-अलग किसिम से नजारा सभ के देखावे के क्षमता होला, इनहन पर भूगोलीय चीजन के बदल-बदल के बिबिध कंबीनेशन में देखल जा सके ला; बिसेसता सभ में भौतिक, चाहे आदमी के बनावल चीज - सड़क आ भवन नियर सभ हो सके लें, या जनसंख्या नियर चीजन के नक्शा के रूप में एब्स्ट्रेक्ट निरूपण हो सके ला, चाहे सैटलाइट इमेज भा हवाई फोटोग्राफी के इमेज हो सके लीं; चाहे स्ट्रीट व्यू हो सके ला।
20 नवंबर 1997 के माइक्रोसॉफ्ट ''एनकार्टा वर्चुअल ग्लोब 98'' के रूप में ऑफलाइन वर्चुअल ग्लोब जारी कइलस, एकरे बाद 1999 में ''कॉस्मी 3D वर्ल्ड एटलस'' जारी भइल।सबसे पहिला मशहूर आ खूब इस्तेमाल होखे वाला ऑनलाइन वर्चुअल ग्लोब नासा क बनावल ''वर्ल्डविंड'' (जे 2004 में रिलीज भइल) आ [[गूगल अर्थ]] (2005 में रिलीज) रहलें; गूगल अर्थ अभिन 2024 तक ले पॉपुलर बाटे।
== गैलरी ==
<gallery mode=packed heights=160>
File:Terrestrial globes.jpg|19वीं सदी के प्रोजेक्शन।<ref>[http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/singleitem/collection/mccormick/id/63/rec/119 terrestrial globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501073007/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/singleitem/collection/mccormick/id/63/rec/119 |date=2015-05-01 }}, from the [http://digitalcollections.library.ubc.ca UBC Library Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210104021/http://digitalcollections.library.ubc.ca/ |date=2013-12-10 }}</ref>
File:Martin Behaim.jpg|मार्टिन बेहाइम (Martin Behaim) आ उनके ग्लोब "Erdapfel" (एर्डाफेल)।
File:Topview 1765globe.jpg|1765 में बनल de l'Isle नाँव के ग्लोब के टॉप व्यू।
File:Unisphere-cc.jpg|दि युनिस्फीयर, "uribe"/Uri Baruchin बनवलें।
File:JostBurgi-MechanisedCelestialGlobe1594.jpg|1594, मशीनी आकाशी ग्लोब।
File:Voskhod spacecraft IMP 'Globus' navigation instrument, full view.jpg|एगो ''Globus'' IMP नेवीगेशन यंत्र Voskhod आकास्बिमान से।
File:Eartha from outside.jpg|"अर्था" (Eartha), दुनियाँ के सभसे बड़हन ग्लोब।
File:Niesten Mars globe segments.jpg|मंगल के एगो नक्शा। देखावल बा कि कइसे एकरा के ग्लोब पर लपेटल जाय।
File:Naturalis Biodiversity Center - Museum - Exhibition Earth 08 - Huge globe with Africa showing, overview.jpg|Globe as seen from space, Naturalis Biodiversity Center, Leiden (1998)
</gallery>
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
== बाहरी कड़ी ==
{{Commons|Globe}}
* [http://netpbm.sourceforge.net/doc/ppmglobe.html ppmglobe — generate strips to glue onto a sphere]
* [http://www.ibiblio.org//e-notes/VRML/Globe/Globe.htm 3D VRML globe]
* [http://objetoseducacionais2.mec.gov.br/bitstream/handle/mec/18967/earth_en.html 3D Java Globe with coastlines, parallels, meridians, etc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307065631/http://objetoseducacionais2.mec.gov.br/bitstream/handle/mec/18967/earth_en.html |date=2019-03-07 }}
* [http://www.globolocal.net/eng/index_eng.html How to orient a globe in homothetic position to the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128141943/http://www.globolocal.net/eng/index_eng.html |date=2020-01-28 }}
* [http://www.ultimateglobes.com/world-globe-term-glossary_a/332.htm Glossary to World Globe Terms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625171614/https://www.ultimateglobes.com/world-globe-term-glossary_a/332.htm |date=2020-06-25 }}
* [https://www.theguardian.com/travel/2017/aug/18/maps-legends-behind-the-scenes-london-globe-maker-workshop-bellerby Behind the scenes at London's globe-making workshop — a photo essay] (अगस्त 2017), ''[[दि गार्जियन]]''
{{Authority control}}
[[श्रेणी:कार्टोग्राफी]]
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:पृथिवी]]
4s6ogwt1zt38q7cz0vpi8s3ifx3d7de
मूरभूत कर्तव्य
0
87592
805862
805123
2026-10-06T03:10:49Z
InternetArchiveBot
25596
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
805862
wikitext
text/x-wiki
'''मूरभूत कर्तव्यन''' के सौसे [[भारत के लोग|भारतीय नागरिकन]] के मूरभूत फरज के रुप मे व्याख्यायित कइल गइल बा के, देशभक्ति के भावना के प्रोत्साहित करऽस आ भारत के एकता अखण्डित राखऽस। [[भारतीय संविधान|संविधान]] के भाग चार - (क)<ref>{{cite web |title=List of Fundamental Duties- Part IVA, Article 51A |url=https://pendulumedu.com/general-awareness/what-are-fundamental-duties |website=PendulumEdu |language=en-us}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> में निर्धारित ई कर्तव्य व्यक्ति आ राष्ट्र से संबंधित बा। [[नीति निर्देशक सिद्धांत]]<ref>{{cite web |title=Profile - Directive Principles Of State Policy - Know India: National Portal of India |url=https://knowindia.india.gov.in/profile/directive-principles-of-state-policy.php |website=knowindia.india.gov.in |publisher=}}</ref> के जइसे एह के अदालत तबले लागू नइखे कर सकत जबले संसद के कवनो अधिनियम में दोसरा तरह के प्रावधान ना होखे।
[[चित्र:Constitution_of_India_(calligraphic)_Cover.png|alt=Constitution of India (calligraphic) Cover|thumb|भारतीय संविधान के ग्रन्थावरण (मूर सुलेख आ प्रकाशित संस्करण)।]]
==इतिहास==
नागरिकन के मूरभूत कर्तव्यन के संविधान में 1976 में [[42वा संविधान संशोधन]]<ref>{{cite web |last1=Patil |first1=Amruta |title=42nd Amendment Act |url=https://prepp.in/news/e-492-42nd-amendment-indian-polity-notes |website=prepp.in |publisher=prepp |access-date=Jul 11, 2022}}</ref> में स्वर्ण सिंह समिति<ref>{{cite web |title=Fundamental Dutie's list |url=https://unacademy.com/content/bpsc/study-material/polity/fundamental-duties/ |website=Unacademy}}</ref> के प्रस्ताव पर जोड़ल गइल। ई समिति के निर्माण ओह साल के सुरुआत में सरकार द्वारा कइल गइल रहे। सुरूआत में संविधान में मूर रूप से दसगो के संख्या में मूरभूत कर्तव्य रहे। बाद में 2002 के 86वा संविधान संशोधन द्वारा बढ़ा के ईगारेगो कर देवल गइल।
ई ईगारऽगो कर्तव्यन के संविधान के अनुच्छेद 51- क (भाग-IV-A में एकमात्र अनुच्छेद) में सूचीबद्ध बा। [[नीति निर्देशक सिद्धांत]]<ref>{{cite book |title=India 2020: Reference Annual |date=2020 |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |isbn=978-81-230-3239-9 |url=https://books.google.co.in/books/about/India_2020.html?id=Yh53zQEACAAJ&redir_esc=y |language=en}}</ref> के जैसे मूरभूत कर्तव्यो गैर न्यायसंगत नेत के होला।
2003 में [[भारत के सुप्रीम कोर्ट|सर्वोच्च न्यायालय]] के रंगनाथ मिश्र के फैसला दिहले के, "मूरभूत कर्तव्य के खाली कानूनी रूप से अमल ना होखे के चाही बलुक सामाजिक रूपो से अमल होखे के चाही।" एम्स विद्यार्थी संघ बिरुद्ध एम्स 2001<ref>{{cite web |title=.I.I.M.S. Students Union vs A.I.I.M.S. |url=https://indiankanoon.org/doc/1496684/}}</ref> मामला में सर्वोच्च न्यायालय के कहनामा रहे के, "मूरभूत कर्तव्य [[मूरभूत अधिकार]] के बराबरे महत्वपूर्ण बा।"
==महत्व==
मूरभूत कर्तव्य खाली पेडेंट भा तकनीकी नइखे सामाजिक परिवर्तन के कुंजी<ref>{{cite web |title=Fundamental Duties |url=https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/fundamental-duties-3 |website=Drishti IAS |publisher=DAILY UPDATES |language=en}}</ref> के रूप में शामिल कइल गइल रहे। [[समाज]] में अर्थपूर्ण योगदान देवे खातिर नागरिक के सबसे पहिले संविधान आ ओकरा अंगन के बुझे के होई। ई जरूरी बा के लोग एह बेवास्था अउरी एकर बारीकियन, ताकत आ मर्यादा के बुझस। एही से भारत में संवैधानिक संस्कृति के फैलाव करऽल बहुते जरूरी बा<ref>{{cite web |title=मौलिक कर्तव्य |url=https://www.drishtiias.com/hindi/daily-updates/daily-news-analysis/fundamental-duties-3 |website=Drishti IAS |language=en}}</ref>। हरेक नागरिकन के भारतीय लोकतंत्र में अर्थपूर्ण भागीदार बने के जरूरत बा आ संवैधानिक तत्व के ओकरा अस्सल भावना में आत्मसात करे के कोशिश करे के जरूरत बा। मूरभूत कर्तव्यन के उचित एहसास, संपूर्ण संचालन आ अमलीकरण खातिर एगो एकरूप नीति के जरूरत बा जवन नागरिकन के जवाबदेह बनावे में सहैया होखे।
मूरभूत कर्तव्य नागरिकन के फरजीयात करेला के, ऊ संविधान समेत भारत के राष्ट्रीय प्रतीकन के सम्मान करस, ओकर धरोहर के सञ्जोवह, ओकर [[वैविध्यपूर्ण संस्कृति]] के संरक्षित करस आ ओकर रक्षा में सहायता करस। एकरे अलावा ई सगरो भारतीयन के बीच भाईचारा के भावना के बढ़ावा देवे, [[पर्यावरण]] आ सार्वजनिक संपत्ति के रक्षा करे, वैज्ञानिक बिचार बिकसित करे, हिंसा से परहेज करे आ जीवन के हर क्षेत्र में श्रेष्ठता के ओरीया प्रयास करे के फरजीयात करे लें।
[[राष्ट्रपति]], [[उपराष्ट्रपति]], [[सभापति]], [[संसद सदस्य]], विधानसभा के सदस्य आदि समेत कवनो नागरिक द्वारा संविधान में निगमित मूरभूत कर्तव्य के उल्लंघन के स्थिति में ई संविधान के तिरस्कार समान बा, जे राष्ट्रीय गौरव के अपमान निवारण अधिनियम 1971 के बदे दंडयोग्य बा, [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] ई फैसला दिहऽले के ई मूरभूत कर्तव्य [[विधानसभा]] से पारित भइल कवनो कानून के संवैधानिकता के निर्धारितो करे में अदालत के सहायता कर सकेला। अंतर्राष्ट्रीय संधियन में अयीसन कर्तव्यन के संदर्भ बा जैसे के मानवाधिकार के सार्वत्रिक घोषणा आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारन के अंतर्राष्ट्रीय करार आ अनुच्छेद 51 - (क)<ref>{{cite web |last1=Hemant |first1=Singh |title=What is Article 15 of the Indian Constitution? Important Features and Provisions |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/article-15-1561544384-1 |website=Jagranjosh.com |access-date=12 may 2020 |date=12 मई 2020 |archive-date=27 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827043326/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/article-15-1561544384-1 |url-status=dead }}</ref> में [[भारतीय संविधान]] के एह संधिन के अनुरूप बनावल गइल बा।
==लेखा==
हरेक भारतीय प्रजा के ई कर्तव्य होखी के<ref>{{cite web |title=मूल कर्तव्य एक परिचय |url=https://sugamgyan.com/post/fundamental-duties/ |website=सुगम ज्ञान |language=hi-IN |date=15 सितंबर 2018 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>;
1. संविधान के पालन करस आ संविधान में समायेल आदर्श के आ राष्ट्रीय संस्थानन, [[जन गण मन|राष्ट्रगान]], [[तिरंगा|राष्ट्रपताका]] के सम्मान करस।
2. स्वतंत्रताला आपन [[भारत के आजादी आंदोलन|राष्ट्रीय आंदोलनन]] के प्रेरणा देवेवाला ऊँच आदर्श के सम्मान करस आ अनुसरण करस।
3. भारत के [[संप्रभुता|परमाधिपत्यकता]], एकता आ अखण्डिता के अखण्डरुप से रक्षा करस आ एहर जतन करस।
4. [[भारत|भारतराष्ट्र]] के सुरक्षा करस आ आवाहन कइला पर राष्ट्र के सेवा करस।
5. भारत के सौसे [[भारत के लोग|प्रजाजन]] में समरसता आ समान बन्धुत्ता के भाव के निर्माण करस जौन कवनो [[धर्म|धम्म]], [[भाषा]] आ कवनो प्रदेश चाहे संप्रदाय पर आधारित सगरो भेदभाव से उप्पर होखो। स्त्रीयन के गौरव के अपमानीत करे ऐसन बेवहार के तेज देवस।
6. आपन गौरवशाली परम्परा के आ समृद्ध [[भारतीय संस्कृति|संस्कृतियन]] के मिनऽहा के बुझस आ एह के सहेजस।
7. [[जंगल|जङल]], पोखरन, [[नदी|सरितन]] आ [[जंगली जीव|आरण्य पशुपंछीयन]] समेत कुदरती [[पर्यावरण]] के जतन आ बिकास करस, आऊर जीव - जंतुवन के बदे दायाभाव रखस।
8. वैज्ञानिक आपाधापी, मानवता आ जिज्ञासा आ सुधारशिलता के भावना बिक्सित करस।
9. प्रजात्व संपाति के रक्षा करस आ हिंसा के तिरस्कार करस।
10. बेक्तिगत आ सामूहिक गतिबिधियन के सगरो बिस्तार में निरन्तम् प्रगति के प्रयास करस जेसे राष्ट्र निरन्तम् प्रयत्न आ उपलब्धि के नाया ऊँचाईयन के टो सको।
11. जदि प्रजा माई - बाबू चाहे गार्जियन होखस तऽ छव से चौदऽ बरीस के आपन सबिता चाहे पाल्यसबिता के शिक्षा के तक प्रदान करावस।
==इहो देखल जाय==
* [[भारतीय संविधान के आमुख]]
* [[भारतीय संविधान]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
9t342z34c03cq2ofsy8sbwaeaeapcu2
विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/अक्टूबर
4
101623
805854
805850
2026-10-05T19:21:35Z
NeechalBOT
7874
statistics
805854
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१-१०-२०२६
|Pages = 82297
|dPages = 6
|Articles = 9245
|dArticles = 1
|Edits = 802742
|dEdits = 45
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40778
|dUsers = 15
|Ausers = 40
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२-१०-२०२६
|Pages = 82299
|dPages = 2
|Articles = 9245
|dArticles = 0
|Edits = 802745
|dEdits = 3
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40779
|dUsers = 1
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३-१०-२०२६
|Pages = 82299
|dPages = 0
|Articles = 9245
|dArticles = 0
|Edits = 802756
|dEdits = 11
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40787
|dUsers = 8
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =४-१०-२०२६
|Pages = 82298
|dPages = -1
|Articles = 9244
|dArticles = -1
|Edits = 802758
|dEdits = 2
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40792
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = 2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =५-१०-२०२६
|Pages = 82298
|dPages = 0
|Articles = 9244
|dArticles = 0
|Edits = 802762
|dEdits = 4
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40796
|dUsers = 4
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
sid87tr92nfj2yivpqdsm8qq5nxma5u
प्रयोगकर्ता वार्ता:Bihari sahni
3
101625
805856
2026-10-05T23:28:43Z
नया सदस्य स्वागतकर्ता
6624
Adding [[Welcome|welcome message]] to new user's talk page
805856
wikitext
text/x-wiki
{| id="GeoPort-upper" width="100%" cellpadding="5" cellspacing="6" style="background:#FFFAFF; text-align: justify; border-style:ridge; border-width:1px; border-color:#A9A9A9;"
|-
|<div style="display:inline-block;margin-top:.1em; text-align:right; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-weight:bold;"><big>Welcome! स्वागतम्!</big> [[File:Crystal Clear app ksmiletris.png|25px]] </div>
राउर बहुत-बहुत स्वागत बा '''{{BASEPAGENAME}}''' जी ! {{#if: | {{{1}}} | }}<br/>
<div style="float:right; <!--background:#F5F5DC;--> width:30%">
<!-- दाहिना साइडबार -->
{| border="5" cellspacing="10" cellpadding="5" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
|-
| <big>'''ई जरूर पढ़ल जाय:'''</big>
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:विकिपीडिया का ना हवे|विकिपीडिया का ना हवे?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:भोजपुरी में कइसे टाइप करब?|भोजपुरी में टाइपिंग]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:सत्यापन जोग|प्रमाणित बात लिखीं]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[मदद:फुटनोट|संदर्भ कइसे जोड़ीं?]]
|-
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:नीति अउरी दिसानिर्देस|विकिनीति आ निर्देश]]
|}</div>
<!-- मुख्य पाठ -->
'''{{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }} जी''',
एह समय रउँआ [[विकिमीडिया फाउन्डेशन]] के परियोजना [[भोजपुरी]] [[विकिपीडिया]] पर बाड़ीं। भोजपुरी विकिपीडिया एगो मुक्त डिजिटल [[ज्ञानकोश]] हवे, जेवन अइसन भइया-बहिनी लोग मिल के लिखले बा जे ज्ञान बाँटे में बिस्वास करत बाटे। एह समय ए परियोजना में [[विशेष:ActiveUsers|{{NUMBEROFUSERS}} सदस्य]] लोग शामिल बाटे। ई बहुते खुशी क बाति बा कि रउँओं ए में शामिल हो गइल बाड़ीं।
* पहिले से बनल [[विकिपीडिया:लेख|लेखवन]] में कौनो संपादन खाली टेस्ट करे खातिर मत करीं। कौनों तरह के परीक्षण <small>(प्रयोग या टेस्टिंग)</small> [[विकिपीडिया:अभ्यास पन्ना|अभ्यास पन्ना]] या [[Special:MyPage/sandbox|अपना अभ्यास पन्ना]] पर करीं।
* [[विकिपीडिया:आपन परिचय कइसे देईं?|आपन परिचय]] आप संछेप में [[प्रयोगकर्ता:{{BASEPAGENAME}}|अपना सदस्य पन्ना]] पर दे सकत बानी। बहुत पर्सनल बात इहाँ मत लिखीं, न कौनों परचार वाली बात लिखीं। अपने खुद के बारे में लेख मत बनाईं।
* दुसरा [[विकिपीडिया:चौपाल |सदस्य लोगन से बात]] करत समय, [[मदद:वार्ता पन्ना|बातचीत पन्ना]] पर सनेसा लिखले की बाद आपन [[विकिपीडिया:दसखत|दसखत]] <small>(हस्ताक्षर)</small> जरूर करीं। एकरा खातिर अंत में चार गो टेढ़का डैश (<nowiki>~~~~</nowiki>) लिख देंईं या टूलबार में [[File:Insert-signature2.svg|link=|alt=]] पर क्लिक करीं।
* मदद चाहत होखीं त विकिपीडिया के [[विकिपीडिया:मदद|मदद पन्ना]] पर जाईं।
<!-- फुटर के कड़ी सभ -->
सीखे-समझे खातिर कुछ अउरी कड़ी नीचे दिहल जात बाटे:
{| border="5" cellspacing="1" cellpadding="0" height="50" align=center border=0 style="background: transparent"
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 10px;" | [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|शुरू से सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[मदद:संपादन|संपादन सीखीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:नया लेख कइसे सुरू करीं?|नया लेख]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:अइसन लेख मना बाटे|लेख मनाहीं]]
|
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:पंचशील|पंचशील]]
| style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:समुदाय पोर्टल|सदस्य समाज पन्ना]]
|}
|}
-- [[प्रयोगकर्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|नया सदस्य स्वागतकर्ता]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|बात करीं]]) 23:28, 5 अक्टूबर 2026 (UTC)
7wnaoconch7c8u637mpme37b0qa7va0
प्रयोगकर्ता:Bihari sahni
2
101626
805857
2026-10-05T23:33:46Z
Bihari sahni
41085
Bihari sahni
805857
wikitext
text/x-wiki
bihari sahni
f7hdo9xpye9p3wdvdsvqkf17tc8uoqp