Wikipidia bjnwiki https://bjn.wikipedia.org/wiki/Laman_Tatambaian MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Istimiwa Pamandiran Pamakai Pamandiran Pamakai Wikipidia Pamandiran Wikipidia Barakas Pamandiran Barakas MediaWiki Pamandiran MediaWiki Citakan Pamandiran Citakan Patulung Pamandiran Patulung Tumbung Pamandiran Tumbung Lawang Pamandiran Lawang TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara Kasultanan Banjar 0 2174 110920 100852 2026-05-24T14:31:27Z ~2026-29753-58 17422 /* */ 110920 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = Kasultanan |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1526 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag = | |image_map = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |image_map_caption = Kasultanan Banjar hatan masa bakti [[Sulaiman matan Banjar]], tahun 1810-an. | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1526-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indunisia}}<br>{{flag|Malaysia}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1526 wan bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-17, wilayahnya baluas sampai ka Sungai Nagara. Wayah Abad ka-18, batambah luas pulang sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang wan Kotawaringin. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] pyi9w2jvf1v48xfr0aux2963vnn5if1 110921 110920 2026-05-24T14:32:52Z ~2026-29753-58 17422 /* */ 110921 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = Kasultanan |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1526 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag = | |image_map = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |image_map_caption = Kasultanan Banjar hatan masa bakti [[Sulaiman matan Banjar]], tahun 1810-an. | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1526-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indunisia}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1526 wan bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-17, wilayahnya baluas sampai ka Sungai Nagara. Wayah Abad ka-18, batambah luas pulang sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang wan Kotawaringin. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] cgubjl7tcxo7u5qczq7o1hyo5xhvfii Mitsubishi Pajero 0 19020 110929 110877 2026-05-25T08:27:29Z Radramboo 13100 karana ~> maraga 110929 wikitext text/x-wiki {{Infobox Automobile|image=[[Berkas:Mitsubishi V98 Pajero Long Body Super Exceed 3200 DI-D.JPG|250px|Mitsubishi Pajero police]]|name=Mitsubishi Pajero|manufacturer=[[Mitsubishi Motors]]|production=1982-sekarang|assembly=[[Sakahogi, Gifu]], [[Jepang]]|class=[[Mid-size]] [[SUV]]|aka=Mitsubishi Montero{{br}}Mitsubishi Shogun|body_style=4-door [[station wagon|wagon]]{{br}}2-door [[station wagon|wagon]]{{br}}2-door [[convertible]]|successor=|related=[[Dodge Raider]]|similar=[[Dodge Durango]]{{br}}[[Isuzu Trooper]]{{br}}[[Toyota Land Cruiser]]}}'''Mitsubishi Pajero''' adalah [[Mubil SUV|SUV]] nang diulah ulih [[Mitsubishi Motors]], dipinandui sabagai Mitsubishi Montero di [[Amirika]] (kacuali [[Brazil]]) wan [[Spanyol]], wan sabagai maraga di Inggris. Ngaran ''Montero'' nang artinya "mountain warrior" dipakai maraga ''Pajero'' adalah [[basa Spanyol]] hagan saurang nang ba-masturbasi, Nang labih mahirankan di Aceh Timur Orang tualang cut manyambat Fajero maraga barhasil, Pajero, Montero, wan Shogun wayahini dipakai hagan mudil-mudil nang lain, nang kaya [[Pajero Min]]<nowiki/>i ''[[kei car]]'', [[Pajero Junior]], Pajero iO/Pinin, wan Mitsubishi [[Pajero/Montero/Shogun Sport]]. Cuntuh Pajero I dipinanduakan pas haratan Tokyo Motor Show Nupimbir 1973. Pajero II pas 1978. Tujuan Mitsubishi adalah hagan maulah kandaraan rekreasi. Pas Januari 1983, Pajero panambayan cungul di [[Paris–Dakar Rally]], manduduki tampat panambayan pas tahun 1985. Sampai wahayini Pajero adalah kandaraan paling barhasil dalam Dakar Rally. Hal ngini mambarii Pajero reputasi offroad wan mandungkrak angka panjualan. == NEW PAJERO == Mitsubishi New Pajero diluncurakan di Jepang Tahun 2007 wan mudil ngini diparoduksi hagan mambuktiakan bahwa Mitsubishi akan tatap eksis hal ngini dijanaki matan kasariusan Mitsubishi lawan mahintaluakan kandaraan bapanggarak ampat ban mewah ngni lawan kualitas offroad nang sudah kada usah diraguakan lagi lawan tanpa mangurangi kanyamanan sabarataan panumpang, apalagi mesin nang diaplikasikan jua sudah mamanuhi standar emisi euro 4 nang barlaku tahun 2007 baik persi diesel 3200cc wan 3800cc V6. [[Tumbung:Mubil]] 3han729nl4nl2398fmt0j31k7iyzbg2 Brønnøy 0 20355 110928 68564 2026-05-25T08:27:03Z Radramboo 13100 karana ~> maraga 110928 wikitext text/x-wiki '''Brønnøy''' adalah sabuting kutamadya lawan 7.565 panduduk (2004) wan area 1039&nbsp;km² di [[Paropinsi|prupinsi]] Nordland, [[Norwegia]]. Bentang alam kotamadya ngini bavariasi matan pulau halus wan pagunungan wan jua sajumlah dairah pahumaan nang subur. Di tenggara baandak Torghatten, sabuting pagunungan nang tarpinandu maraga lubang lurusnya di struktur ngini . Pusat administratif wan pardagangan adalah Brønnøysund. Pusat sekundernya adalah Hommelstø. [[Tumbung:Kuta di Norwegia]] kc6inpvt3mvm8l922wr3k64cg91ucp9 Paau, Aranio, Banjar 0 24912 110930 100522 2026-05-25T11:42:35Z Sibiru45 12958 /* */ 110930 wikitext text/x-wiki {{Kampung |kar = |ngaran =Paau |prupinsi =Kalimantan Selatan |dati2 =Kabupatin |ngaran dati2 =Banjar |kacamatan =Aranio |kode pos =70671 |luas =... km² |warga =... urang |karacapan =... urang/km² |gambar=Kantor Desa Pa'au, Aranio, Banjar.jpg}} '''Paau''' yaitu salah satu [[kampung]] di Kacamatan [[Aranio, Banjar|Aranio]], Kabupatin [[Kabupatin Banjar|Banjar]], Prupinsi [[Kalimantan Selatan]], Indunisia. {{Aranio, Banjar}} {{Authority control}} {{Kampung-stub}} 419wfwiil4y3ydijzjrf6z7zffyvc1k Pingaran Ilir, Astambul, Banjar 0 24932 110927 100622 2026-05-25T07:40:41Z Sibiru45 12958 110927 wikitext text/x-wiki {{Kampung |kar = |ngaran =Pingaran Ilir |prupinsi =Kalimantan Selatan |dati2 =Kabupatin |ngaran dati2 =Banjar |kacamatan =Astambul |kode pos =70670 |luas =... km² |warga =... urang |karacapan =... urang/km² |gambar=Kantor Desa Pingaran Ilir, Astambul, Banjar.jpg}} '''Pingaran Ilir''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Astambul, Banjar|Astambul]], Kabupatin [[Kabupatin Banjar|Banjar]], Prupinsi [[Kalimantan Selatan]], Indunisia. {{Astambul, Banjar}} {{Authority control}} {{kampung-stub}} reul59tbch5kejt488vxefyz8mymgkr Taipei 0 38595 110922 110879 2026-05-24T23:29:11Z InternetArchiveBot 11286 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 110922 wikitext text/x-wiki {{Inuse}} '''Taipei''' (Hanzi tradisional: 臺北; Hanzi sederhana: 台北; Pinyin: Táiběi {{Small|dilafalkan:}}[tʰǎɪpèɪ]),<ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> secara resmi '''Kota Taipei''', adalah [[Indung banua|ibu kota]] dan [[Kota madya di Taiwan|kota madya khusus]] [[Taiwan]].<ref>{{Cite web|last=Affairs|first=Ministry of Foreign|date=2025-06-07|title=-|url=http://www.taiwan.gov.tw/about.php|website=Ministry of Foreign Affairs|language=en|access-date=2025-06-07}}</ref><ref>{{Cite web|last=Team|first=Internet|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|website=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States 駐美國台北經濟文化代表處|language=en|access-date=2025-06-07}}</ref> Terletak di wilayah Taiwan Utara, Kota Taipei merupakan enklave dari [[Kota Taipei Baru]] (''New Taipei City'') yang berada sekitar 25&nbsp;km barat daya dari kota pelabuhan utara [[Kota Keelung|Keelung]]. Sebagian besar wilayah kota ini berada di [[Cekungan Taipei]], bekas dasar danau kuno yang dibatasi oleh lembah-lembah sempit [[Sungai Keelung]] dan [[Sungai Xindian|Xindian]], yang bertemu membentuk [[Sungai Tamsui]] di perbatasan barat kota.<ref name=":0">{{Cite web|date=23 Oktober 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|website=Taipei City Government|access-date=2026-05-22|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|dead-url=unfit}}</ref> Kota madya Taipei baisi perkiraan populasi 2.494.813 jiwa (pada Maret 2023),<ref name=":1">{{Cite web|date=Desember 2015|title=鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|website=Taiwan Ministry of Interior|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 Desember 2013|access-date=11 Desember 2016}}</ref> wan marupakan bagian inti dari [[Wilayah metropolitan Taipei–Keelung|wilayah metropolitan Taipei-Keelung]], atawa dikenal jua sabagai "Taipei Raya", nang mencakup kota-kota Taipei Baru wan Keelung lawan jumlah populasi 7.047.559 jiwa,<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan) - Outline|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|website=eng.stat.gov.tw|language=en|access-date=2025-06-07}}</ref> mamakai kawasan urban paling padat 40 di dunia - sakitar saparapat urang Taiwan nang manatap di wilayah metro ini. Ngaran "Taipei" kawa marujuk baik ka seluruh kawasan metropolitan atawa haja ka kota madya itu saurang. Taipei hudah jadi pusat politik Taiwan sajak 1887, pas manjadi ibu kota [[Provinsi Taiwan|Propinsi Taiwan]] di bawah [[Dinasti Qing]] sampai 1895, wan pulang jadi pusat pamarintahan di bawah Republik Tiongkok (ROC) matan 1945 sampai 1956, lawan [[interregnum]] matan 1895 sampai 1945 pas manjadi pusat [[Gubernur Jenderal Taiwan]] sawaktu [[Taiwan di bawah pemerintahan Jepang|masa penjajahan Japang]]. Kota ngini manjadi pusat [[Pemerintah Republik Tiongkok|pamarintahan nasional Kuomintang]] sajak 1949 dan manjadi kota madya khusus panambaian pertama di Taiwan (sawaktu itu disambat "kota madya nang dikendalikan Yuan") pada 1 Juli 1967, naik status matan [[Kota provinsi (Republik Tiongkok)|kuta provinsi]]. Taipei adalah pusat ekonomi, politik, pendidik, wan budaya Taiwan. Kota ngini diarak sabagai "Alpha− City" ulih GaWC.<ref>{{Cite web|date=24 Agustus 2020|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|website=GaWC - Research Network|access-date=2026-05-22|archive-date=2020-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|dead-url=yes}}</ref> Taipei jua merupakan bagian panting dari kawasan industri tinggi teknologi. Rel, jalan raya, bandara, wan jaringan bus manyambung Taipei lawan seluruh bagian pulau. Kota ini dilayanan ulih dua bandara - [[Bandar Udara Songshan Taipei|Songshan]] wan [[Bandar Udara Internasional Taoyuan|Taoyuan]]. Kota ngini baisi banyak landmark arsitektur wan budaya, kaya [[Taipei 101]] (nang pernah jadi bangunan pangganalnya di dunia), Chiang Kai-shek Memorial Hall, Daliongdong Baoan Temple, Xingtian Temple, Lungshan Temple di Manka, National Palace Museum, [[Gedung Kantor Kepresidenan (Taiwan)|Gedung Kantor Presiden]], Taipei Capitol, wan Zhinan Temple. Kawasan belanja kaya [[Ximending]] wan bamacam [[Pasar malam di Taiwan|pasar malam]] tersebar di barataan kuta. Fitur alam tamasuk Maokong, [[Taman Nasional Yangmingshan|Yangmingshan]], wan mata air panas. Dalam habar-berita bahasa Inggris, ngaran "Taipei" rancak dipakai sabagai [[sinekdoke]] gasan marujuk ka pamarintahan pusat nang manguasai wilayah Taiwan. Karana status politik Taiwan nang ambigu di panggung internasional, istilah "Taipei Tionghoa" (''Taipei Cina'') jua rancak dipakai sabagai sinonim gasan seluruh nagara, kaya pas perwakilan pamarintah Taiwan baikut organisasi internasional atawa pas atlit Taiwan bajuaraan dalam acara olahraga internasional, tamasuk Olimpiade. == Tiba ngaran == "''T'ai2-pei3''" wan "Tʻai-pei" diucapkan matan romanisasi Wade-Giles, yaitu Tʻai2-pei3, nang baarti "Taiwan Utara" dalam bahasa Cina. Ngaran ngini jua kawa disaranakan sabagai ''Táiběi'' manuruik sistem [[Hanyu Pinyin]] wan [[Tongyong Pinyin]].<ref>{{Cite web|last=Smith|first=Eryk|date=2017-11-27|title=OPINION: Hanyu Pinyin Should Not Be Political, Kaohsiung|url=https://international.thenewslens.com/article/84177|website=The News Lens International Edition|language=en-US|access-date=2025-06-07}}</ref> Kota ngini dikenal jua lawan sebutan Tai-pak, nang berasal dari dialek [[Bahasa Hakka Taiwan|Hakka Taiwan]], walaupun ada banyak varian ejaan nang kada baku lainnya.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/nationalgeograp371920nati|title=The National geographic magazine|last=National Geographic Society (U.S.)|date=1888|publisher=Washington : National Geographic Society|others=Smithsonian Libraries}}</ref> Selama [[Taiwan di bawah pemerintahan Jepang|masa pamarintahan Japang]] matan 1895 sampai 1945, Taipei dikenal lawan ngaran Taihoku, nang merupakan pelafalan dalam bahasa Japang matan ngaran asalnya dalam bahasa Cina.<ref>{{Cite web|title=Taihoku-Matsuyama, Formosa (Taiwan), Taihoku-Shu. A.M.S. L991 - Digital Maps and Geospatial Data {{!}} Princeton University|url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-kw52j969v|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313133620/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-kw52j969v|archive-date=13 Maret 2023|access-date=13 Maret 2023}}</ref> == Riwayat bahari == Sadurung abad ka-18, wilayah nang wayahini dikenal sabagai [[Cekungan Taipei|Banjir Taipei]] dihuni ulih suku asli nang banamo Ketagalan. Pambakal urang Cina Han mulai meningkat pada awal tahun 1700an sasudah pamarintahan [[Dinasti Qing]] mamungkinakan pangambangan wilayah iko.<ref>{{Cite web|last=系統管理者|date=2010-01-11|title=History|url=http://english.taipei.gov.tw/ct.asp?xItem=1084524&ctNode=29490&mp=100002|website=english.taipei.gov.tw|language=English|access-date=2025-06-07}}</ref> Pas tahun 1875, wilayah utara Taiwan dipisahkan dari Prefektur Taiwan wan dibentuk manjadi Prefektur Taipei, lawan pusat pamarintahan di Chengnei, nang dihiasi lawan kota-kota maju nang kaya Bangka, Dalongdong, wan Twatutia. Taipei sacara rasmi manjadi ibu kota provinsi pas tahun 1886. Imbah kamungkaran Dinasti Qing dalam Perang Tiongkok-Jepang Pertama, Taiwan diserahkan ka [[Kakaisaran Japang]] malalui [[Perjanjian Shimonoseki]] di tahun 1895. Japang majaga status Taipei sabagai ibu kota, mambalik romanisasi ngarannya manjadi Taihoku sasuai lawan paribasa Japang. Di bawah pamarintahan kolonial Jepang, Taipei berkembang pesat lawan pambangunan infrastruktur modern, jalur rel, serta bangunan administrasi kaya Kantor Gubernur Jenderal (kini [[Gedung Kantor Kepresidenan (Taiwan)|Gedung Kantor Presiden]]). Selama [[Perang Dunia II]], ''Taihoku nang'' wilayah sakitarnya dibom lawan pasukan Sekutu beberapa kali. Serangan udara Sekutu nang paling ganal, [[Serangan Udara Taipei|Serangan Udara Taihoku]], terjadi pada 31 Mei 1945. Pas 1945, imbah Japang manyerah ka Sekutu, Taiwan diserahkan ka [[Taiwan|Republik Cino]]. Namun, pas tahun 1949, imbah kalah dalam Perang Saudara Tiongkok lawan pasukan [[Partai Komunis Tiongkok|Komunis]] di daratan Tiongkok, pamarintahan Republik Tiongkok di bawah Kuomintang (KMT, Partai Nasional Tiongkok) lari ka Taiwan wan manunjuk Taipei sabagai ibu kota samentara Republik Tiongkok. Kasadangan malam [[insiden 28 Februari 1947]], nang dimulai di Taipei, manyababakan pambangunan darurat militer selama puluhan tahun di bawah pamarintahan Chiang Kai-shek.<ref>{{Cite web|title=BBC News {{!}} Asia Pacific {{!}} Taiwan Elections 2000|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/asia_pacific/2000/taiwan_elections2000/1949_1955.stm|website=news.bbc.co.uk|access-date=2025-06-07}}</ref> Imbah 1949, Taipei baisi pertumbuhan nang lakas. Pas 1967, kota ngini ditunjuk sabagai kota madya khusus wan wilayahnya diambangin lawan magabung babarapa distrik kaya Shilin, [[Distrik Beitou|Beitou]], Neihu, wan Muzha. Populasi maningkat sacara dramatis, mancapai 2.000.000 jiwa pada pertengahan 1970-an, manjadikan kota ngini salah satu kota nang paling padat penduduk di dunia.<ref>{{Cite web|title=Taipei City Government- Home|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?recordid=108|website=english.taipei.gov.tw|language=zh-TW|access-date=2025-06-07}}</ref> Pas tahun 1990, [[Gerakan Mahasiswa Bakung Liar|Bacang liar]]">demonstrasi mahasiswa Bakung Wild di sekitar Chiang Kai-shek Memorial Hall manjadi titik balik penting dalam transisi Taiwan ka demokrasi. Sejak itu, Taipei manjadi pusat pamarintahan nasional nang dipilih sacara demokratis, manunjukakan transformasi Taiwan matan nagara otoriter manjadi nagara demokratis modern. == Andakan == Kota Taipei talatak di Taipei Basin di Taiwan Utara, dihabisi ulih [[Sungai Xindian]] di selatan wan [[Sungai Tamsui]] di barat. Wilayah pusat kota rata, tagal bagian utara, timur, wan selatan mulai maninggang, tarutama ka utara ka arah [[Gunung Qixing]] (1.120 m),<ref name=":02">{{Cite web|date=23 Oktober 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|website=Taipei City Government|access-date=2026-05-22|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|dead-url=unfit}}</ref> gunung api nang kada aktif tertinggi di Taiwan nang ada di [[Taman Nasional Yangmingshan]]. Kabupatèn Shilin wan [[Distrik Beitou|Beitou]] talatak di utara [[Sungai Keelung]] wan jua batautan lawan taman nasional ngitu. Dengan luas sakitar 272 km2, Taipei baisi babarapa puncak penting lainnya nang kaya [[Gugus Vulkanik Tatun|Gunung Tatun]] (1.092 m).<ref>{{Cite web|title=Taipei City Government|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?recordid=116|website=english.taipei.gov.tw|language=zh-TW|access-date=2025-06-07}}</ref> Wilayah ngini dikenal lawan lanskap gunung, rawa kaya Tasik Tatun, wan hutan padat di Pagunungan Songshan wan Kalanjur Qingshui di tenggara kota.&nbsp; == Pamarintahan == Kota Taipei dibagi manjadi dua belas [[distrik]] (區): {| border="1" style="border-collapse: collapse;" |- bgcolor="lightgreen" ![[:id:Hanyu_Pinyin|Hanyu Pinyin]] ![[:id:Hanzi|Hanzi]] ![[:id:Wade-Giles|Wade-Giles]] ![[:id:Tongyong_Pinyin|Tongyong Pinyin]] |- |[[:id:Distrik_Songshan|Sōngshān]] |松山區 |Sung-shan |Songshan |- |[[:id:Distrik_Xinyi|Xìnyì]] |信義區 |Hsin-yi |Sinyi |- |[[:id:Distrik_Daan|Dàān]] |大安區 |Ta-an |Da-an |- |[[:id:Distrik_Zhongshan|Zhōngshān]] |中山區 |Chung-shan |Jhongshan |- |[[:id:Distrik_Zhongzheng|Zhōngzhèng]] |中正區 |Chung-cheng |Jhongjheng |- |[[:id:Distrik_Datong|Dàtóng]] |大同區 |Ta-t'ung |Datong |- |[[:id:Distrik_Wanhua|Wànhuá]] |萬華區 |Wan-hua |Wanhua |- |[[:id:Distrik_Wenshan|Wénshān]] |文山區 |Wen-shan |Wunshan |- |[[:id:Distrik_Nangang|Nángǎng]] |南港區 |Nan-kang |Nangang |- |[[:id:Distrik_Neihu|Nèihú]] |內湖區 |Nei-hu |Neihu |- |[[:id:Distrik_Shilin|Shìlín]] |士林區 |Shih-lin |Shihlin |- |[[:id:Distrik_Beitou|Běitóu]] |北投區 |Pei-t'ou |Beitou |} == Kabudayaan == Taipei baisi babarapa situs sajarah wan [[Museum Nasional Taiwan|Nasional Taiwan]]<nowiki>"]}}' href="./Museum_Nasional_Taiwan" id="mwAYM" rel="mw:WikiLink" title="Museum Nasional Taiwan" typeof="mw:LocalizedAttrs"></nowiki>[[Museum Seni Kontemporer Taipei|Seni kontemporer Taipei]]">Museum nang panting. Aula Pameringatan Chiang Kai-shek adalah monumen terkenal nang dibangun gasan mamikirakan Presiden Chiang Kai -shek,<ref>{{Cite web|date=5 Mei 2009|title=National Chiang Kai-shek Memorial Hall|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php}}</ref> talatak di [[Lapangan Kebebasan (Taipei)|Lapangan Kebebasan]] bersama [[Teater dan Aula Konser Nasional|Teater Nasional]] wan Aula Konser Nasional. Museum Nasional Taiwan, nang didiriakan pas jaman penjajahan Jepang tahun 1908, wayahini berada di Taman Peringatan Perdamaian 228 dan marupakan museum tertua di Taiwan. [[Museum Nasional Istana]] manampati salah sabuting koleksi artefak Cina kuno pangganalnya di dunia (diharapakan dibedakan lawan [[Museum Istana|Museum istana]] di [[Picina, Cina|Beijing]], Cina), samantara [[Museum Shung Ye]] nang paraknya manampati sajarah wan budaya suku asli Taiwan. [[Museum Seni Rupa Taipei]] wan Museum Seni Kontemporer Taipei marupakan institusi seni modern nang manampakan karya seniman Taiwan sajak pertengahan abad ka-20. Aula Pameran Sun Yat-sen, parak Taipei 101, jua berfungsi sabagai pusat budaya wan kagiatan masyarakat. [[Taipei 101]] adalah sabuah bangunan tinggi 509 meter nang pernah jadi bangunan tertinggi di dunia. Dibuat gasan tahan lawan badai wan lindhu, bangunan ngini wayahini jadi ikon kota wan wadah favorit gasan belanja, wisata, wan menyaksikan partai kembang api Tahun Baru. == Jujuhutan == <references /> 2kobwie9caaznpx7y7zap0srv40xj3j Teheran 0 38607 110923 110892 2026-05-24T23:41:46Z InternetArchiveBot 11286 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 110923 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = [[Indung banua]] | official_name = Teheran | image_skyline = Tehran, Azadi Tower (42116985775).jpg | image_caption = Lalu lintas kuta Teheran balatar [[Manara Azadi]] | image_flag = Flag of Tehran.svg | image_shield = لوگو شهرداری تهران.svg | image_map1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[Nagara]] | subdivision_name = {{flag|Iran}} | subdivision_type1 = [[Prupinsi di Iran|Prupinsi]] | subdivision_name1 = [[Prupinsi Teheran]] | leader_title = [[Wali kuta]] | leader_name = [[Alireza Zakani]] | established_title = Didiriakan | established_date = | established_title2 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 2746 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | population_as_of = 2006 | population_note = Data populasi dari Sensus 2006 dan Munisipalitas Teheran.<ref>[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_sci_en/sci_en/sel/year85/f2/CS_02_8.HTM Statistical Center of Iran - 2006 Census]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tehranatlas.com/HTMLs/English/aboutatlas.htm |title=Tehran Municipality, Atlas of Tehran Metropolis |access-date=2010-10-17 |archive-date=2008-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220135641/http://www.tehranatlas.com/HTMLs/English/aboutatlas.htm |dead-url=yes }}</ref> Angka luas wilayah Metro mengacu kepada Provinsi Teheran. | population_total = | population_urban = 8429807 | population_density_km2 = 26748,3 | timezone = [[Waktu Standar Iran|IRST]] | utc_offset = +03:30 | timezone_DST = | latd = 35 | latm = 41 | lats = 46 | latNS = N | longd = 51 | longm = 25 | longs = 23 | longEW = E | website = [https://en.tehran.ir/ tehran.ir] | footnotes = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Logo | government_type = | population_demonym = | native_name = تهران ''Tehrân'' | subdivision_type2 = ''[[Syahrestan]]'' | subdivision_name2 = Syahrestan Teheran, Syahrestan Rey, Syahrestan Shemiranat | leader_title1 = Diwan Kuta | leader_name1 = Mehdi Chamran | area_metro_km2 = 18814 | area_metro_sq_mi = 7264 | elevation_m = 1200 | elevation_ft = 3900 | population_metro = 13413348 | population_blank1_title = Rangking jumlah panduduk di Iran | population_blank1 = [[Daptar kuta di Iran bardasarkan jumlah panduduk|ka-1]] | area_code = +98 21 }} '''Teheran''' atawa Tehran ([[basa Parsia]]: تهران) adalah [[indung banua]] wan kuta pangganalnya di [[Iran]], ibu kuta provinsi '''Teheran''' wan ''syahrestan'' Teheran. Kuta Teheran baisi panduduk 9.039.000 ikung nusia wayah 2022, wan ujaran parikinan PBB wayah 2018, kuta ngini marupakan kuta pangganalnya ka-34 di dunia wan kuta pangganal di wilayah [[Asia Barat]]. Kuta ''metropolitan'' Teheran adalah kuta ''metropolitan'' pamadatnya kadua di [[Timur Tangah]]. Teheran sacara ''geografis'' baandakan parak sapalih pahalatan, tamasuk iya pahalatan Turkmenistan di ampah timur laut.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/</ref> Teheran baisi banyak situs sajarah, tamasuk nangkaya kompleks karajaan [[Istana Golestan|Golestan]], [[Kompleks Sa'dabad|Sa'dabad]], wan [[Kompleks Niavaran|Niavaran]], nang mana dua dinasti pauncitan bakas [[Iran Pahlavi|Nagara Kakaisaran Iran]] baandak. Bangunan tapandang di Teheran tamasuk [[Manara Azadi]], sabuting tugu panikasan kajadian nang dibangun wayah pamarintahan [[Mohammad Reza Pahlavi|Mohammad Reza Shah]] tumatan [[dinasti Pahlavi]] wayah 1971 gasan manikasi ari ulang tahun 2.500 tahun Kakaisaran Parsia, ada jua [[Borj-e Milad|Manara Milad]] yaitu manara swadaya nang tamasuk manara ka-6 nang paningginya di dunia wan diulah wayah 2007, wan Jumbatan Tabiat nang diulah wayah 2014.<ref>{{Cite web|date=2014-11-17|title=Tabiat Pedestrian Bridge / Diba Tensile Architecture|url=https://www.archdaily.com/566387/tabiat-pedestrian-bridge-diba-tensile-architecture|website=ArchDaily|language=en-US|access-date=2023-10-31}}</ref> Kabanyakan panduduknya adalah [[urang Parsia]],<ref>{{Cite web|last=TABNAK|first=تابناک {{!}}|date=۱۳۸۹/۰۹/۰۹ - ۱۷:۱۵|title=چنددرصد تهرانی‌ها در تهران به دنیا آمده‌اند؟|url=http://www.tabnak.ir/fa/news/133668|website=fa|language=fa|access-date=2023-10-31}}</ref><ref>Abbasi-Shavazi, Mohammad Jalal; McDonald, Peter; Hosseini-Chavoshi, Meimanat.</ref> lawan handak 99% matan urang-urang nitu bapandir [[basa Parsia]], sapalihnya pulang lawan bubuhan ''etnolinguistik'' lainnya di Teheran nang sudah taasimilasi.<ref>Schuppe, Mareike.</ref> Hasil bacacah Mercer wayah 2016 matan 230 kuta di saduniaan manikasi Teheran di 203 parihal [[kualitas hidup]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-diaspora-idUSKCN0WV16D|title=Iranian expats hard to woo as Western firms seek foothold in Iran|date=2016-03-29|work=Reuters|access-date=2023-10-31|language=en}}</ref> Lamun ujar Indeks Kuta Tujuan Global wayah 2016, Teheran tamasuk di antara sapuluh tujuan nang palakasnya baganal.<ref>{{Cite web|last=Erenhouse|first=Ryan|date=22 September 2016|title=Bangkok Takes Title in 2016 Mastercard Global Destinations Cities Index|url=http://newsroom.mastercard.com/press-releases/bangkok-takes-title-in-2016-mastercard-global-destinations-cities-index/|website=MasterCard's newsroom|access-date=23 May 2026|archive-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428214732/http://newsroom.mastercard.com/press-releases/bangkok-takes-title-in-2016-mastercard-global-destinations-cities-index/|dead-url=yes}}</ref> Dewan kuta Teheran manandai 6 Uktubir gasan jadi Hari Teheran wayah 2016, marayakan tanggal pas kuta ngitu rasmi jadi ibu kuta Iran wayah 1907.<ref>{{Cite web|date=2018-10-06|title=Citizens Of Capital Mark Tehran Day On October 6 - Iran Front Page|url=https://ifpnews.com/citizens-of-capital-mark-tehran-day-on-october-6/|website=ifpnews.com|language=en-US|access-date=2023-10-31}}</ref> == Wadah bakunjang == <gallery class="center" mode="packed"> Barakas:Golestan_palace(4).jpg|[[Istana Golestan]] Barakas:MG_9162-Pano_as_Smart_Object-1_copy.jpg|[[Pakan Besar, Teheran|Pakan Besar]] Barakas:Azadi_Tower_(29358497718)_(cropped).jpg|Manara Azadi Barakas:Národní_muzeum_Íránu.jpg|[[Musium Nasiunal Iran]] Barakas:Niavaran_Complex_3.jpg|Kompleks Niavaran Barakas:Mellat_Palace_Museum_02.jpg|Kompleks Sa'dabad Barakas:Masoodieh_mansion.jpg|Rumah Masoudieh Barakas:National_Garden_of_Tehran_MSH_(1).jpg|Taman Nasional Barakas:Bagh-e_Ferdows_Tajrish.jpg|Taman Ferdows Barakas:Darband,_Teherán,_Irán,_2016-09-18,_DD_16.jpg|Darband Barakas:TabiatPedestrianBridge.jpg|Jumbatan Tabiat Barakas:Mezquita_Shah,_Teherán,_Irán,_2016-09-17,_DD_49-51_HDR.jpg|Masigit Shah Barakas:Imam_Khomeini_shrine.jpg|[[Mausoleum Ruhollah Khomeini|Mausoleum Imam Khomeini]] Barakas:Park_Shahr_Tehran.jpg|Taman Kuta Teheran </gallery> == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Kuta di Iran]] dtnszl7kww5atx7g1u75ssdfr0neldg Masakan Iran 0 38621 110916 2026-05-24T12:51:08Z Wadaihangit 12694 Wiki Loves Iran 2026 110916 wikitext text/x-wiki [[Barakas:Kababi_alborz2.jpg|jmpl|[[Kabab]] Persia, disajiakan lawan nasi atawa roti.]] '''Masakan Iran''' atawa '''Masakan Parsia''' ([[basa Parsia]]: آشپزی ایرانی) iyalah gaya bamasak ''tradisional'' atawa mudirin nang tiba matan [[Iran]] (atawa dipinandui juwa lawan ngaran Parsia). Di [[Timur Tangah]] wan [[Asia Barat]], gaya bamasak Iran inya unik, maraga baisi sajarah panjang, wan sing bapangaruh lawan budaya di wilayah paparakannya nang suah dikuasai lawan [[Kekaisaran Persia|Kakaisaran Parsia]]. Hususnya gaya bamasak Iran bahubungan lawan sapalih gaya bamasak nagara paparakannya, nangkaya [[Masakan Azerbaijan|Azerbaijan]], [[Masakan Turki|Turki]], [[Masakan Kaukasus|kaukasus]], Kurdi, [[Masakan Irak|Irak]], [[Masakan Levant|Levant]], [[Masakan Yunani|Yunani]], [[Masakan Asia Tangah]], wan saikit lawan [[Masakan Rusia|Rusia]].<ref>M. Price, , 2001, Persian Cuisine, a Brief History</ref><ref>B. Fragner, [http://www.iranicaonline.org/articles/spazi-cookery ĀŠPAZĪ], in [[Encyclopaedia Iranica]], 1987, ret. August 2012 from the online edition</ref><ref>{{Cite web|title=Iranian Food|url=http://www.ifood.tv/network/iranian|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414083157/http://www.ifood.tv/network/iranian|archive-date=2014-04-14|dead-url=yes|access-date=13 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Culture of IRAN|url=http://www.cultureofiran.com/persian_cuisine.html|access-date=13 April 2014}}</ref> [[Barakas:Քաղցր_փլավ.JPG|ka|jmpl|[[Pilap]] manis atawa ''shirin polo'']] Masakan Parsia mahirip wan bahubungan rakat lawan juwa tapangaruhi lawan masakan Turki, Kaukasus, wan Azerbaijan, marga wilayahnya baparakan wan tarait kulaan bangsa (bubuhan Azerbaijan iyalah urang pambanyaknya kadua di Iran imbah urang Parsia). ''Aspek'' sajarah juwa bapangaruhi, marga kawasan ngini suah disatuakan lawan kakaisaran tartantu, nangkaya Achaemenid, [[Kekaisaran Sasaniyah|Sasanian]], Seljuk, [[Dinasti Safawiyah|Safawiyah]], [[Afsharid]], [[Kesultanan Utsmaniyah|Utsmaniyah]] wan Qajar. Sayuran sigar wan rarampah banyak tapakai dalam Masakan Iran, tamasuk bubuahan kaya [[anggur]], plum, [[dalima]], [[quince]], prun, aprikot, wan [[kismis]]. Masakan has Parsia rancak nitu iya kambuhan matan nasi lawan daging, kaya [[daging kambing]], [[Daging hayam|hayam]], atawa [[iwak]], wan sayuran nangkaya bawang, bamamacam bumbu, wan kacang. Sakira tadapat rasa nang pas, rancak nitu urang Iran manambahiakan rarampah nangkaya saffron, [[limau]] karing, [[kayu manis]], wan daun ''parsley'', nang barataan dimasukakan tagal sasuai takaran masing-masing. == Masakan nasiunal == [[Berkas:Gheyme.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gheyme.jpg|jmpl|Masakan Iran nang bangaran ''[[Gimi]]'']] Masakan Iran baisi parian banyak; nangkaya [[Kebab|chelow kabab]] (nasi bakambuh daging babanam: barg, [[Kabab Kubidah|''kubidah'']], [[jujah]], [[sislik]], ''soltani'', chenjeh), [[Kuris|''kuris'']] (nangkaya semur daging dimakan lawan nasi Irani: [[Gurmih sabji|''gurmih sabji'']], [[Gaimah|''gaimah'']], fesenjān, dll.), āsh (sup likat: nangkaya [[Sup delima|āsh-e anār]]), [[Kuku (makanan)|kuku]] ([[souffle]] sayuran), pilap (nasi putih batambah daging, sayuran, wan rarampah, tamasuk loobia polo, ''[[Ceri asam|albaloo]] polo'', ''[[sabzi polo]]'', zereshk, ''[[Vicia faba|baghali]] polo'' salad, wan lainnya), lawan juwa bamamacam [[salad]], [[ruti]], [[wadai]], wan minuman nang wastu ada di sapalih wilayah di Iran. Ada juwa banyak macam puluran, masakan pambuka, wan wadai pambasuh muntung has Iran. == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Budaya Iran]] [[Tumbung:Budaya Parsia]] [[Tumbung:Masakan Iran]] 6oo77k0s367ria9g6czu6bqemx7ydkt Citakan:Jempang, Kutai Barat 10 38622 110917 2026-05-24T13:16:30Z Ezagren 143 citakan hanyar 110917 wikitext text/x-wiki {{Navigasi ID Desa |prupinsi = Kalimantan Timur |dati2 = Kabupatin |ngaran dati2= Kutai Barat |kacamatan = Jempang |d1 = Bekokong Makmur |d2 = Lembonah |d3 = Mancong |d4 = Muara Nayan |d5 = Muara Ohong |d6 = Muara Tae |d7 = Pentat |d8 = Perigiq |d9 = Pulau Lanting |d10= Tanjung Isuy |d11= Tanjung Jan |d12= Tanjung Jone }}<noinclude> {{RefDagri|2022}} {{Collapsible option}} [[Tumbung:Citakan kampung/kalurahan di Kabupatin Kutai Barat|{{PAGENAME}}]] [[Tumbung:Jempang, Kutai Barat|τ]]</noinclude> qff3y7dycotgzw4pj3846ibifsjjojc Kuku (makanan) 0 38623 110918 2026-05-24T13:33:40Z Wadaihangit 12694 Wiki Loves Iran 2026 110918 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=Kuku|image=Kuku Sabzi (Iranian food).jpg|caption=''Kuku sabzi'' (kuku herbal) bapugasan [[berberis|barberry]] wan [[walnut]]|country=[[Iran]]|national_cuisine=[[Masakan Iran]]|type=[[Hintalu dadar]]|course=[[Iwak pandamping]], [[masakan utama]], atawa pamakanan siang|main_ingredient=Hintalu|variations=Kuku herbal, kuku kentang, kuku terong|similar_dish=[[Frittata]], [[Quiche]], [[Eggah]]}} '''Kuku''' atawa '''''kookoo''''' ({{Langx|fa|کوکو}}: کوکوکو:) iyalah makanan [[Masakan Iran|Iran]] nang diulah matan hintalu baguncang dikambuh lawan bamacam bahan. makanan ngini mahirip lawan [[frittata]] matan [[Masakan Italia|Italia]], [[quiche]] matan [[Masakan Parancis|Parancis]], atawa [[omelet]] tabuka, tagal rajin mamakai tasadikit hintalu pada frittata, wan satumat haja dimasaknya mamakai api halus, sabalum dibalik<ref name="Brown_1984">{{Cite book|title=Vegetarian Cookbook|last=Brown|first=Sarah|publisher=HarperCollins|year=1984|isbn=0-7225-2694-6|page=127}}</ref> atawa diubar satumat gasan mangarasakan lapisan atasnya.<ref name="Riley_2007">{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000rile_q4o3|title=The Oxford Companion to Italian Food|last=Riley|first=Gillian|date=1 November 2007|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000rile_q4o3/page/168 168]|chapter=Eggs}}</ref> makanan ngini disajiakan rahatan masih panas atawa dingin sawagai makanan pambuka, makanan pandamping, atawa makanan utama, wan rajin pacangan dipasangakan lawan [[Ruti|roti]] wan [[yugurt]] atawa [[salad]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19C3DnJyWE0C|title=A Taste of Persia: An Introduction to Persian Cooking|last=Batmanglij|first=Najmieh|date=24 October 2007|publisher=I.B. Tauris|page=49}}</ref> == Sajarah == Bardasarkan buku ''Breakfast: A History'', Kuku iyalah parian matan hintalu badadar pamulaannya nang diulah di [[Parsia bahari]].<ref name="Anderson2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5LghYCqDJw8C&q=earliest+omelette+persia&pg=PA65|title=Breakfast: A History|last=Anderson|first=Heather Arndt|date=July 11, 2013|publisher=AltaMira Press|isbn=9780759121652|page=65|language=en|access-date=November 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701192251/https://books.google.com/books?id=5LghYCqDJw8C&q=earliest+omelette+persia&pg=PA65|archive-date=July 1, 2021}}</ref> Salain pada nitu, [[buku masak]] matan jaman [[Dinasti Safawiyah|Safavid]] wan Qajar di Persia (Iran) juwa sudah mancatat kuku.<ref>{{Cite encyclopedia|last=Aʿlam}}</ref> Dimana, ''dokumen'' Qajar mamparkanalakan Kuku sawagai iwak kawan makan nasi.<ref name="Qajar">{{Cite encyclopedia|year=2015|last=Mahdavi}}</ref> Kuku hijau ({{Transliteration|fa|kuku sabzi}}), iya parian kuku nang paling dikatujui urang,<ref name="Gilan">{{Cite encyclopedia}}</ref> sacara ''tradisional'' banyak dimasak wayah tahun puga Iran atawa [[Nowruz]],<ref name="Qajar2">{{Cite encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> nang parlambang ihwal nang hanyar<ref>{{Cite web|date=2020-10-23|title=Kuku Sabzi - No Dairy Frittata with Fresh Herbs|url=https://kitchenstarts.com/kuku-sabzi-no-diary-frittata-recipe/|website=Kitchen Starts|language=en-US|access-date=2021-03-30}}</ref> wan jua pas [[Paskah]],<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-kuku-recipes-20170307-story.html|title=Say 'kuku' three times fast, then make the terrific Persian herb and egg dish for Easter brunch|last=Scattergood|first=Amy|work=Los Angeles Times|publication-date=13 April 2017}}</ref> nang dirayakan lawan [[Iranian Armenians|urang Armenia Iran]] wan [[Iranian Georgians|urang Georgia Iran]]. == Cara maulahnya == Amun maumpati resep baharinya, Kuku diulah lawan cara manyanga bahan dalam minyak mamakai api halus wan manyumapnya di wadah nang tatukup. Salain pada nitu, ada jua urang nang katuju proses mamanggang Kuku.<ref>{{Cite encyclopedia|last=Dupree}}</ref> Sakira kamiran jadi wan karas, maka ragi musti ditambahiakan.<ref name="Gilan2">{{Cite encyclopedia|last=Bromberger}}</ref> Hasilnya iya nangkaya hintalu dadar tagal nangkaya wadai rajin urang baulah tu pang nang disajiakan lawan roti, tagal ada juwa makan lawan nasi, rancak di prupinsi Gilan di Iran utara, nang takatuju lawan nasi pada roti.<ref name="Gilan2" /> == Itihi juwa == * [[hintalu burji]] * Eggah, makanan Arab nang mairip * [[Daptar makanan nang diulah matan telur]] * [[Saksuka]] * [[Tajine|Tajine Tunisia]], makanan Tunisia nang mahirip. == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Masakan Iran]] [[Tumbung:Masakan Azerbaijan]] [[Tumbung:Makanan matan hintalu]] 2wm0y1u7ykie6rm3rjjh1mwroe89t7s Pilap 0 38624 110919 2026-05-24T13:57:48Z Wadaihangit 12694 Diulah lawan manarjamahakan laman "[[:id:Special:Redirect/revision/28483918|Plov]]" 110919 wikitext text/x-wiki [[Barakas:Punjabi_pullao.JPG|jmpl|''Pullao'' matan Punjab, [[Pakistan]]]] [[Barakas:Bulgur_pilavı.JPG|jmpl|Pilap matan bulgur (masakan Turki) ]] '''Pilap''' ([[basa Rusia]]: плов;[[basa Parsia]]: پلو) (pariasi hijaan bamamacam basa: ''polao'', ''pullao'', ''Pulu'', pilav, atawa '''pilaff''') iyalah makanan matan [[baras]] atawa bulgur nang ditumis lawan rarampah dalam minyak samin sampai kuning wan diulah lawan dipadar mamakai [[banyu kaldu]]. Masakan ngini rancak banar dimakan di [[Timur Tangah]], [[Asia Tangah]], [[Asia Salatan]], [[Aprika Timur]], wan [[Amirika Latin]]. Pilap kawa mamakai sayuran bakambuh daging ([[Daging hayam|hayam]], domba, wan kambing), makanan laut (undang, kerang), atawa sayuran wastu (''vegetarian''). Pilap mulanya tiba matan masakan Parsia bahari, sabalumnya manular ka Uzbekistan, Azerbaijan, Turkmenistan, wan [[Rusia]] sawagai makanan hasnya. Ngaran hidangan ngini tiba matan kuyaan pilau ([[basa Turki]]) nang baarti mamasak nasi imbah sabalumnya disanga satumat lawan lemak daging atawa [[minyak lamak]] gasan manambahi harum wan jadinya nasi karau. Barasnya ngini dimasak lawan banyu kaldu daging atawa hayam.<ref name="ultimate">{{Cite book|url=https://archive.org/details/ultimatericecook00hens_0|title=The Ultimate Rice Cooker Cookbook: 250 No-Fail Recipes for Pilafs, Risottos, Plolntas, Chilis, Soups, Porridges, Puddings, and More, from Start to Finish in Your Rice Cooker|last=Hensperger|first=Beth|publisher=Harvard Common Press|year=2003|isbn=1-5583-2203-5|location=|page=|pages=|author-link=|access-date=2009-07-02|coauthors=Julie Kaufmann}}</ref> Pilap jadi makanan utama wan dikatujui urang di Afganistan, [[:en:Albanian cuisine|Albania]], [[:en:Armenian cuisine|Armenia]], [[:en:Azerbaijani cuisine|Azerbaijan]], [[:en:Bangladeshi cuisine|Bangladesh]], [[:en:Bulgarian cuisine|Bulgaria]], Cina (utama di [[:en:Uyghur cuisine|Xinjiang]]), [[:en:Cypriot cuisine|Siprus]], Georgia, [[:en:Greek cuisine|Yunani]] (utama di Kreta), [[:en:Indian cuisine|India]], Irak (utama di [[:en:Kurdish cuisine|Kurdistan]]), [[:en:Iranian cuisine|Iran]], Israel,<ref name="Marks">Gil Marks. ''Encyclopedia of Jewish Food''. Houghton Mifflin Harcourt, 2010. {{ISBN|9780544186316}}</ref> [[:en:Kazakh cuisine|Kazakhstan]], [[:en:Kenyan cuisine|Kenya]], [[:en:Kyrgyz cuisine|Kirgizstan]], [[:en:Mongolian cuisine|Mongolia]], [[:en:Nepalese cuisine|Nepal]], [[:en:Pakistani cuisine|Pakistan]], [[:en:Romanian cuisine|Rumania]], [[:en:Russian cuisine|Rusia]], [[:en:Serbian cuisine|Serbia]], [[:en:Sri Lankan cuisine|Sri Lanka]], [[:en:Tanzanian cuisine|Tanzania]] (utama di [[:en:Zanzibari cuisine|Zanzibar]]), [[:en:Tajik cuisine|Tajikistan]],<ref name="Cavendish">Marshall Cavendish. ''World and Its Peoples''. Marshall Cavendish, 2006, p. [https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA662 662]. {{ISBN|9780761475712}}</ref> [[:en:Turkish cuisine|Turki]], [[:en:Turkmen cuisine|Turkmenistan]], [[:en:Ugandan cuisine|Uganda]], wan [[:en:Uzbek cuisine|Uzbekistan]].<ref name="StreetFood">Bruce Kraig, Colleen Taylor Sen. ''Street Food Around the World: An Encyclopedia of Food and Culture''. ABC-CLIO, 2013, p. [https://books.google.com/books?id=9XCjAQAAQBAJ&pg=PA384 384]. {{ISBN|9781598849554}}</ref><ref>Russell Zanca. ''Life in a Muslim Uzbek Village: Cotton Farming After Communism CSCA''. Cengage Learning, 2010, p. 92 [https://books.google.com/books?id=etV63sfgYFYC&pg=PA92 92–96]. {{ISBN|9780495092810}}</ref> == Sajarah == [[Barakas:Arroz_enjoyado_-_Morasa_Poló.JPG|kiri|jmpl|Pilap ala [[Iran|Parsia]] ]] Tagal urang bahuma padi hudah jauh sampai ka Asia Selatan, Asia Tengah wan Asia Barat, tagal wayah Khalifah Abbasiyah, cara bamasak nasi nang parak gaya bamasak Pilap pamulaannya manyabar melalui Spanyol ka Afganistan, wan ayungannya ka barataan dunia. Urang Spanyol manyambatnya ''paella'',{{Sfn|Roger|2000}} Urang Asia Selatan manyambatnya pilau, pullao,{{Sfn|Nandy|2004}}<sup class="mw-ref reference" mwwq="">[[Nasi biriyani|biryani]]<nowiki>''</nowiki> and <nowiki>''</nowiki>pulao<nowiki>''</nowiki>, two rice preparations, usually with meat. Without them, ceremonial dining in many parts of India, Pakistan, and Bangladesh is incomplete.\"<nowiki>{{Sfn|Nandy|2004|p=11}}</nowiki>"}},"i":0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="cite_ref-12" rel="dc:references" typeof="mw:Transclusion mw:Extension/ref">[./Plov#cite_note-12 <span class="mw-reflink-text"><span class="cite-bracket">[</span>note 2<span class="cite-bracket"><nowiki>]</nowiki></span></span>]</sup> wan biryani,{{Sfn|Sengupta|2014}} nang mahirip haja tagas makanannya. Amun ujar panulis K. T. Achaya, wiracarita [[Hindia|India]] ''Mahabharata'' manyambat contoh nasi wan daging nang dimasak baimbai. Lawan juwa, ujar Achaya, "''pulao''" atawa "''pallao''" dipakai gasan manyambat masakan matan nasi dalam karya Sanskerta bahari nangkaya ''Yājñavalkya Smṛti''.<ref name="KTAchaya1994">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-cFcH2ZHWLcC|title=Indian food: a historical companion|last=[[K. T. Achaya]]|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=978-0-19-562845-6|page=11}}</ref> Tagal pulang, ujar panulis makanan Colleen Taylor Sen wan Charles Perrault, wan ahli ''teori sosial'' Ashis Nandy, bahwa informasi ngini kada baraitan lawan catatan [[Hindia|India]] imbah panaklukan Asia Tengah wayah abad partangahan.<ref>{{Citation|last=Sen|first=Colleen Taylor|title=Feasts and Fasts: A History of Food in India|url=https://books.google.com/books?id=VN_vCgAAQBAJ&pg=PA164|pages=164–5|year=2014|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78023-391-8}} Quote: "(pp. 164–165) "Descriptions of the basic technique appear in thirteenth-century Arab cookbooks, although the name pulao is not used. The word itself is medieval Farsi, and the dish may have been created in the early sixteenth century at the Safavid court in Persia. ... Although dishes combining rice, meat and spices were prepared in ancient times, the technique of first sautéing the rice in ghee and then cooking it slowly to keep the grains separate probably came later with the Mughals."</ref><ref>{{Citation|last=Perry|first=Charles|title=Annual Cookbook Issue : BOOK REVIEW : An Armchair Guide to the Indian Table : INDIAN FOOD: A Historical Companion By K. T. Achaya (Oxford University Press: 1994; $35; 290 pp.)|date=December 15, 1994|url=http://articles.latimes.com/1994-12-15/food/fo-9100_1_indian-food|work=Los Angeles Times}} Quote: "The other flaw is more serious. Achaya has clearly read a lot about Indian food, but it was in what historians call secondary sources. In other words, he's mostly reporting what other people have concluded from the primary evidence. Rarely, if ever, does he go to the original data to verify their conclusions. This is a dangerous practice, particularly in India, because certain Indian scholars like to claim that everything in the world originated in India a long time ago. ... Achaya even invents one or two myths of his own. He says there is evidence that south Indians were making pilaf 2,000 years ago, but if you look up the book he footnotes, you find that the Old Tamil word pulavu had nothing to do with pilaf. It meant raw meat or fish."</ref><ref>{{Citation|last=Nandy|first=Ashis|title=The Changing Popular Culture of Indian Food: Preliminary Notes|work=South Asia Research|volume=24|issue=1|pages=9–19|year=2004|citeseerx=10.1.1.830.7136|doi=10.1177/0262728004042760|issn=0262-7280|ref=none|author-link=Ashis Nandy}} Quote: " (p. 11) Not merely ingredients came to the subcontinent, but also recipes. ... All around India one finds preparations that came originally from outside South Asia. ''Kebabs'' came from West and Central Asia and underwent radical metamorphosis in the hot and dusty plains of India. So did ''biryani'' and ''pulao'', two rice preparations, usually with meat. Without them, ceremonial dining in many parts of India, Pakistan, and Bangladesh is incomplete. Even the term ''pulao'' or ''pilav'' seems to have come from Arabic and Persian. It is true that in Sanskrit — in the Yajnavalkya Smriti — and in old Tamil, the term ''pulao'' occurs (Achaya, 1998b: 11), but it is also true that ''biryani'' and ''pulao'' today carry mainly the stamp of the Mughal times and its Persianized high culture.</ref> Kaitu juwa Alexander Agung wan pasukannya, baabad-abad sabalumnya, wayah abad ka-4 SM, sudah dilapurakan katuju banar lawan Pilap asal Baktria wan Sogdia, nang maulah pasukannya mambawa bulik resepnya pulang ka Makidonia.<ref name="nabhan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e-glDQAAQBAJ&pg=PA135|title=Cumin, Camels, and Caravans: A Spice Odyssey|last=Nabhan|first=Gary Paul|date=2014|publisher=University of California Press|isbn=9780520267206}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNabhan2014">Nabhan, Gary Paul (2014). [https://books.google.com/books?id=e-glDQAAQBAJ&pg=PA135 ''Cumin, Camels, and Caravans: A Spice Odyssey'']. University of California Press. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Istimewa:Sumber buku/9780520267206|<bdi>9780520267206</bdi>]].</cite></ref> Ada kisah nang sama parihal Alexander nang mamparkanalakan Pilap ka Samarqand; tagal, bubuhannya dianggap ''apokrif'' lawan [[sajarawan]] seni John Boardman.{{Sfn|Boardman|2019}} Cara maulah Pilap panambayan nang tacatat datang matan sarjana Parsia abad ka-10 [[Ibnu Sina]] nang dalam bukunya bakisah parihal ilmu kedokteran ''mendedikasikan'' sabarataan bagian gasan manyiapakan bamamacam hidangan, tamasuk paparian Pilap. Wayah inya manggawi nitu, inya manjalasakan kauntungan wan karugian matan sabuting-sabuting barang nang dipakai gasan maulah masakan. Marga nitu, [[urang Parsia]] maanggap Ibnu Sina sawagai "bapak" Pilap mudirin.<ref name="nabhan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e-glDQAAQBAJ&pg=PA135|title=Cumin, Camels, and Caravans: A Spice Odyssey|last=Nabhan|first=Gary Paul|date=2014|publisher=University of California Press|isbn=9780520267206}}</ref> ''Teks-teks'' Arab abad ka-13 manjalasakan ''konsistensi'' Pilap bahwa bigi-bigian musti mungkal wan pina karas mahirip bigi sahang kada babubur, nang imbah nitu saban biginya musti bapisah kada bagumpal.<ref name="guardian">{{Cite web|date=2012-09-26|title=How to cook perfect pilaf|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2012/sep/27/how-to-cook-perfect-pilaf|website=The Guardian}}</ref> Sumber utama lain gasan hidangan Pilap tiba matan filsuf [[Iran]] abad ka-17 Molla Sadra.<ref name="algar">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gn49svh2_KUC&pg=PT13|title=Classical Turkish Cooking: Traditional Turkish Food for the America|last=Algat|first=Ayla|date=2013-07-30|publisher=HarperCollins|isbn=9780062039118}}</ref> Pilap jadi makanan standar di [[Timur Tangah]] wan Transkaukasia salawas batahun-tahun lawan batambah pariannya matan Parsia, Arab, Turki, wan Armenia. Salawas jaman Uni Soviet, banyak masakan Asia Tengah manyabar ka bagian Soviet, wan jadi masakan biasa di Soviet. == Jujuhutan == {{Reflist}} == Itihi juwa == * [[Nasi kabuli]] * [[Nasi biriyani|Nasi biryani]] [[Tumbung:Masakan Iran]] [[Tumbung:Masakan India]] 9cwiqdy9rjfy1yimram3lwppb9imsak Kabab 0 38625 110924 2026-05-24T23:42:19Z Wadaihangit 12694 Diulah lawan manarjamahakan laman "[[:id:Special:Redirect/revision/29213723|Kebab]]" 110924 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=Kabab|image=Lula kebab 2.jpg|image_size=275px|caption=Kabab daging bagilas|country=[[Mediterania Timur]]|region=|course=Pamakanan utama|served=Panas|main_ingredient=[[Daging]]}} Kabab iyalah makanan daging nang dimasak lawan tarait masakan [[Timur Tangah]]. Banyak parian kabab nang dipinandui di saluruh dunia. Sapalih nagara babasa Inggris, Kabab iya disambat gasan makanan nangkaya ''shish'' Kabab atawa ''souvlaki'' klasik tagasnya daging kubus nang dimasak bapakai cucukan atawa, di [[Amirika Utara]] nang labih tapainandui iya ''gyros'', tagal amun di luar Amirika Utara makanan lakas jadi yang dipinandui banyak urang nangkaya doner Kabab. Balain pulang, dalam basa Inggris India, Inggris [[Bangladisa|Bangladesh]], Inggris, Pakistan wan dalam basa di Timur Tangah, sapalih Asia, wan kuyaan di Muslim, Kabab iya masakan tumatan bamacam daging babanam. Sapalih ada juwa nang sudah dialih basa ka basa urang sana, nangkaya chuan di Cina. Kabab tardiri matan daging nang ditatak-tatak atawa di gilas, bahanu batambah sayur wan bamamacam tatambahan lain targantung kahandak urang nang maulahnya. Tagal pada nitu, Kabab rajin dimasak lawan cucukan [[Sété|sate]] di atas api, sapalih urang ada juwa nang mambanamnya di dalam wadah, oven atawa dijarang nangkaya ''tas'' Kabab. Daging nang rancak dipakai gasan Kabab iya [[daging kambing]] atawa [[dumba]], tagal ada juwa sapalih nang mamakai [[daging sapi]], [[Daging hayam|hayam]], iwak, wan bahanu pakai [[Daging babi|babi]] tagal jarang marga disariki agama. Ngaran ''Kabab'' tiba matan [[Basa Parsia|Basa Parsi]]: ''''kabab'''' (کباب) nang mulanya baarti daging basanga, lainan daging banam atawa diubar.<ref name="oxford">{{Cite book|title=[[Oxford Companion to Food]]|last=Davidson|first=Alan|publisher=Oxford University Press|year=1999|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi/page/429 429]}}</ref> Kuyaan ''kabab'' bisa tiba matan basa Aram: כבבא ''kabbābā'' nang bisa luku datang matan basa Akkadian: kabābu nang artinya "banam, ubar".<ref>{{Cite web|title=Semitic roots of kbb|url=http://www.bartleby.com/61/roots/S157.html|website=The American Heritage Dictionary|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408164940/http://www.bartleby.com/61/roots/S157.html|archive-date=2008-04-08|dead-url=yes|access-date=2008-03-16}}</ref> Wayah abad ka-14, ''Kabab'' sama artinya lawan ''tabahajah'', makanan nang tagasnya tatakan daging basanga dalam basa Parsia. Dalam buku-buku babasa Turki, kuyaan Kabab rancak dipakai gasan manyambat bola-bola daging nan diulah matan daging hayam atawa daging domba cancang.<ref name="warraq">{{Cite book|title=[[Ibn Sayyar al-Warraq|Annals of the Caliphs' Kitchens: Ibn Sayyâr al-Warrâq's Tenth-century Baghdadi Cookbook]]|last=Nasrallah|first=Nawal|publisher=Brill|year=2007|isbn=978-9004158672|location=Leiden, The Netherlands}}</ref><ref name="baghdad">{{Cite book|title=[[Muhammad bin Hasan al-Baghdadi|Baghdad Cookery Book (Petits Propos Culinaires)]]|last=Perry|first=Charles|publisher=Prospect Books|year=2006|isbn=1-903018-42-0|location=UK}}</ref><ref name="andalus">{{Cite web|title=An Anonymous Andalusian Cookbook of the 13th Century|url=http://www.daviddfriedman.com/Medieval/Cookbooks/Andalusian/andalusian_contents.htm|access-date=2009-01-13}}</ref> Kuyaan Kabab nang hanyar baarti masakan daging babanam (''shish Kabab'') mulai jaman [[Kasultanan Usmaniyah]], tagal masih ada kuyaan lain nang taarkais gasan daging babanam, yaitu shiwa` (شواء) matan [[basa Arab]]. Tagal juwa lah, Kabab masih tapakai dalam arti aslinya di bamamacam masakan kaya ''semur'', misalnya ''tas Kabab'' (Kabab dalam mangkuk) matan Turki. Dalam masakan Mesir ada juwa ''semur'' daging sapi wan bawang bombai nang disambat ''kabab halla''. == Itihi juwa == * [[Daftar kebab|Daptar kabab]] == Jujuhutan == {{Reflist}} == Pranala luar == * [https://www.foodnetwork.com/grilling/grilling-central-course-mains/articles/50-kebabs 50 Kababs]. Majalah Food Network. [[Tumbung:Kabab]] [[Tumbung:Masakan Asia Tangah]] [[Tumbung:Masakan Iran]] [[Tumbung:Masakan Turki]] jh8uyakpmc3jp9amfkhp7hz5g8yd0dz Kolukeh 0 38626 110925 2026-05-25T00:02:47Z Wadaihangit 12694 Diulah lawan manarjamahakan laman "[[:id:Special:Redirect/revision/29196646|Kolukeh]]" 110925 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=Kolukeh|image=[[File:Kolooche.jpg|250px]]|caption=[[Masgati]] (kiwa) wan Kolukeh (kanan)|alternate_name=|country={{IRN}}|region=[[Shiraz]], [[Fuman, Iran|Fuman]], [[Lahijan]], [[Kermanshah]] wan [[Khuzistan]]|creators=|course=|type=[[Kukis]]|served=|main_ingredient=|variations=|calories=|other=}} '''Kolukeh''' atawa '''kleicha''' ({{Langx|fa|کلوچه}}: کلوچه) juwa dipinandui lawan ngaran '''ruti [[Nowruz|tahun puga Parsia]]''',<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YJdJDwAAQBAJ|title=Holiday and Celebration Bread in Five Minutes a Day: Sweet and Decadent Baking for Every Occasion|last=Hertzberg, M.D|first=Jeff|last2=François|first2=Zoë|date=2018-11-06|publisher=St. Martin's Publishing Group|isbn=978-1-4668-8977-4|language=en}}</ref> iyalah [[wadai karing]] atawa [[Ruti|roti]] citak has Parsia, nang banyak dihaga di barataan wilayah di [[Iran]].<ref>{{Cite web|last=Raminrad|first=Samin|date=2020-06-21|title=Koloocheh Recipe|url=https://uniqop.com/koloocheh-recipe/|website=UNIQOP Online Persian Grocery|language=en-US|access-date=2022-12-01}}</ref> Ada banyak cara maulahnya (tamasuk ''tekstur'' wan isi nang balainan) nang diulah di Iran wan bubuhan madam urang Parsia, tamasuk di Eropa Timur<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QzqXzbAbsB8C|title=The New Persian Kitchen|last=Shafia|first=Louisa|date=2013-04-16|publisher=Ten Speed Press|isbn=978-1-60774-357-6|pages=45|language=en}}</ref> wan [[Amirika Utara]]. Rajin, kolukeh iya wadai karing nang diisi lawan [[Kurma (buah)|kurma]] wan [[kanari]], tagal kawa juwa diisi lawan nyiur parut wan diisi tambahan lawan rarampah nangkaya ''saffron'', [[banyu mawar]], [[kapulaga]], [[kayu manis]], atawa kulit limau.<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QzqXzbAbsB8C|title=The New Persian Kitchen|last=Shafia|first=Louisa|date=2013-04-16|publisher=Ten Speed Press|isbn=978-1-60774-357-6|pages=45|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=January 13, 2021|title=3 Most Popular Iranian Cookies|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-cookies-in-iran|website=Taste Atlas|access-date=2022-07-21}}</ref> Wadai karing Kolukeh nang mahirip roti ala [[masakan Kaspia]] kawa diulah jadi ''versi'' vegan lawan manganti mantiga lawan minyak nyiur.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=j_yFDAAAQBAJ|title=The Saffron Tales: Recipes from the Persian Kitchen|last=Khan|first=Yasmin|date=2016-07-14|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4088-6874-4|pages=218|language=en}}</ref> Wadai ngini adalah wadai nang dikatujui lawan banyak kalangan, nangkaya urang Yahudi Parsia wayah hari raya Purim; urang Karistin pas [[Paskah]]; wan Muslim pas [[Ramadan]].<ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QzqXzbAbsB8C|title=The New Persian Kitchen|last=Shafia|first=Louisa|date=2013-04-16|publisher=Ten Speed Press|isbn=978-1-60774-357-6|pages=45|language=en}}</ref> Bahkan gasan manikasi ari Norooz, urang Iran juwa maulah Kolukeh.<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YJdJDwAAQBAJ|title=Holiday and Celebration Bread in Five Minutes a Day: Sweet and Decadent Baking for Every Occasion|last=Hertzberg, M.D|first=Jeff|last2=François|first2=Zoë|date=2018-11-06|publisher=St. Martin's Publishing Group|isbn=978-1-4668-8977-4|language=en}}</ref> Wadai kolukeh nang datang matan [[Iran Salatan]] rancak tagasnya iya wadai palapah lakas rakai nang diulah matan [[banyu]], gula, galapung gandum, wan putih hintalu.<gallery class="center" mode="packed" widths="124" heights="124" caption="Kolukeh"> Barakas:Fresh_Cookies_for_Sale_-_Punel_-_Caspian_Seacoast_-_Northwestern_Iran_(7418502512).jpg|al=Traditional cookie making in Punel village|Baulah wadai Kolukeh di kampung [[Punel]] Barakas:Fuman_Koloocheh.jpg|al=Renowned thin koloocheh from Fuman, Iran prior to cooking|Kolukeh tipis nang tapandang matan [[Fuman|Fuman, Iran,]] sabalum dimasak. </gallery> == Etimologi == Matan basa Parsia Tangah (<small>[Buku Pahlavi diparluakan]</small>) (kwlʾck' /kulāčag/, "roti halus bulat").<ref>{{Cite book|url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203462515/concise-pahlavi-dictionary-mackenzie|title=A Concise Pahlavi Dictionary|last=Mackenzie|first=D. N.|year=2014|isbn=9781136613968|pages=52|doi=10.4324/9780203462515}}</ref> == Itihi juwa == * [[Kolompeh]] * Ma'amul * [[Murabbalı mecidiye]] == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Masakan Iran]] [[Tumbung:Masakan Irak]] 9mb679bfhydf8lup9jg2r8wr2i94wro Citakan:Linggang Bigung, Kutai Barat 10 38627 110926 2026-05-25T00:54:29Z Ezagren 143 citakan hanyar 110926 wikitext text/x-wiki {{Navigasi ID Desa |prupinsi = Kalimantan Timur |dati2 = Kabupatin |ngaran dati2= Kutai Barat |kacamatan = Linggang Bigung |d1 = Linggang Amer |d2 = Linggang Bangun Sari |d3 = Linggang Bigung |d4 = Linggang Bigung Baru |d5 = Linggang Kebut |d6 = Linggang Mapan |d7 = Linggang Melapeh |d8 = Linggang Melapeh Baru |d9 = Linggang Mencelew |d10= Linggang Purwodadi |d11= Linggang Tutung }}<noinclude> {{RefDagri|2022}} {{Collapsible option}} [[Tumbung:Citakan kampung/kalurahan di Kabupatin Kutai Barat|{{PAGENAME}}]] [[Tumbung:Linggang Bigung, Kutai Barat|τ]]</noinclude> j8wrhmbzswhjky49hjh9j82dadpxv3m