Wikipidia bjnwiki https://bjn.wikipedia.org/wiki/Laman_Tatambaian MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Istimiwa Pamandiran Pamakai Pamandiran Pamakai Wikipidia Pamandiran Wikipidia Barakas Pamandiran Barakas MediaWiki Pamandiran MediaWiki Citakan Pamandiran Citakan Patulung Pamandiran Patulung Tumbung Pamandiran Tumbung Lawang Pamandiran Lawang TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara Kasultanan Banjar 0 2174 113035 112896 2026-07-31T22:36:22Z ~2026-42619-83 17713 /* */ 113035 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan jua maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-17, wilayahnya baluas sampai ka Sungai Nagara. Wayah Abad ka-18, batambah luas pulang sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang wan Kotawaringin. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] nkxlnmke3qib2k2ks4bih203a1z9jan 113036 113035 2026-07-31T22:47:24Z ~2026-42619-83 17713 /* Andakan */ 113036 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan jua maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-16 wan abad ka-17, wilayahnya baluas banar sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang, Kotawaringin, Sukadana, Sintang, Sanggau, Lawai, Sekadau, Landak, Sambas, Kutai, Berau, Sabah wan Kapuluan Sulu. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] 1tyj2u2863ntvthy77ydrow3xbeluns 113037 113036 2026-07-31T22:49:41Z ~2026-42619-83 17713 /* Andakan */ 113037 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan jua maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-16 wan abad ka-17, wilayahnya baluas banar sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang, Kotawaringin, Sukadana, Sintang, Sanggau, Lawai, Sekadau, Landak, Sambas, Kutai, Berau, Sabah wan Kapulauan Sulu. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] 99o49ptstyp2qwnou4qjkx63228ftr1 113038 113037 2026-07-31T22:54:41Z ~2026-42619-83 17713 /* Andakan */ 113038 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan jua maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-16 wan abad ka-17, wilayahnya baluas banar sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang, Kotawaringin, Sukadana, Sintang, Sanggau, Lawai, Sekadau, Landak, Sambas, Kutai, Berau, Sabah wan Kapulauan Sulu.<ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] eiouop227om4nlkrll4m1n7ivumhq8c 113039 113038 2026-07-31T22:57:38Z ~2026-42619-83 17713 /* */ 113039 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan duwa maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-16 wan abad ka-17, wilayahnya baluas banar sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang, Kotawaringin, Sukadana, Sintang, Sanggau, Lawai, Sekadau, Landak, Sambas, Kutai, Berau, Sabah wan Kapulauan Sulu. <ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] etjhclqhunw9xcmig1w8hm5nv1bqhtb 113040 113039 2026-07-31T23:33:42Z ~2026-42474-73 17714 /* Andakan */ 113040 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = Kasultanan Banjar |conventional_long_name = ﻛﺴﻠﺘﺎﻧﻦ ﺑﻨﺠﺎﺭ |common_name = Kasultanan Banjarmasin |continent = Asia |region = Asia Tunggara |status = |government_type = Kasultanan |event_start = |year_start = 1520 |event_end = |year_end = 1905 | |p1 = Karajaan Nagara Daha |flag_p1 = |s1 = Hindia-Walanda |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |image_flag =Banjar Sultanate Flag.svg | |image_map = [[Berkas:Military expansion of Sultan Suriansyah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]][[Berkas:Banjar under Mustain Billah.png|frameless]]Tampilan peta era [[Mustain Billah matan Banjar|Mustain Billah]] [[Berkas:Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png|frameless]]Tampilan peta era [[Sulaiman matan Banjar|Sulaiman]] |image_map_caption = | |capital = [[Banjarmasin]], Pemakuan, Tambangan, [[Martapura]], Kayu Tangi |common_languages = [[Bahasa Banjar|Banjar]] |religion = [[Islam]] [[Sunni]] aliran [[Syafi'i]] |currency = | |title_leader = Sultan |leader1 = Sultan Suriansyah |year_leader1 = 1520-1550 |leader2 = Sultan Muhammad Seman |year_leader2 = 1862-1905 | |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}}<br>{{flag|Malaysia}}<br>{{flag|Filipina}} }} '''Kasultanan Banjar''' (Jawi: كسلطانن بنجر), ngaran kasultanan nang wayah ini masuk Parupinsi [[Kalimantan Salatan]], [[Indonésia]]. Kasultanan ni bamula di [[Banjarmasin]], imbah tu pindah ka [[Martapura, Banjar|Martapura]]. Wayah di Martapura, ngarannya '''Karajaan Kayu Tangi'''. Kasultanan Banjar marupakan sabuting banua-urang Banjar tagasnya kasultanan Islam di Kalimantan nang diulah matan tahun 1520 Sabalum Raden Samudera ([[Suriansyah matan Banjar|Suriansyah]]) masuk Islam, imbahnya wayah tahun 1526 Raden samudera masuk Islam Liwat bantuan [[Kasultanan Demak]], imbah Raden Samudera masuk Islam, Inya maubah namanya manjadi [[Suriansyah matan Banjar|Sultan Suriansyah]] wan duwa maubah Karajaan Banjar manjadi kasultanan Banjar. Kasultanan ni bardiri sampai paampihannya wayah 1860 duwa pamarintah ''kolonial'' Hindia Walanda wan karuntuhannya wayah tahun 1905. Kasultanan Banjar diangkat pulang baasa rahatan ''restorasi'' tahun 2010, tagal kada baisi kakuatan pulitik lagi.<ref>{{Cite web|last=Kesultanan Banjar|date=2022-03-05|title=Sejarah Terpilihnya Pangeran Khairul Saleh Sebagai Sultan Banjar|url=https://kesultananbanjar.or.id/sejarah-terpilihnya-pangeran-khairul-saleh-sebagai-sultan-banjar/|website=kesultananbanjar.or.id|language=id|access-date=2025-02-06}}</ref> Imbahnya partampuran sapadingsanakan nang panjang nang ayungannya maruntuhakan Negara Daha, [[Suriansyah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1526–1540) kaluar jadi paris wan manggalari dirinya saurang Sultan Banjar panambayan, wan mandiriakan kasultanan Banjar nang indung banuanya di Kuin. Imbah ''stabilisasi'' nagara nang puga, inya manyuruh ''eskpansi'' sing ganalan sampai ka Sambas wan [[Kapulauan Sulu]]. Padukuhan nang luas dipartahanakan lawan anak lakiannya, [[Rahmatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1540–1570). Tagal kahilangan banyak wilayah, pamarintahan [[Mustain Billah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1595–1642) marupakan puncak kajayaan Banjar lawan magin raminya urang bajual [[sahang]] wan kuasa Banjar atas laut-laut di paparaknya, nang manjadi titik ''strategis'' pardagangan matan [[Selat Malaka]] wan [[Brunai|Barunai]] ka Gowa wan [[Maluku]]. Wayah pamarintahannya handak ampih, Mustain Billah tahadapi cakut lawan [[Parusahaan Hindia Timur Walanda (Vereenigde Oostindische Compagnie) di Nusantara|Parusahaan Hindia Timur Walanda]] nang hujungnya sarangan ka Banjarmasin nang gagal wayah tahun 1633. Sarangan VOC nang gagal ngini manguat andakan Mustain Billah wan ''konflik'' barlangsung rahatan pamarintahan anaknya, Inayatullah matan Banjar (<abbr>m</abbr>. 1642–1645). Hayungannya, Walanda akur gasan mamparap parjanjian damai wayah pamarintahan [[Rakyatullah matan Banjar]] (<abbr>m</abbr>. 1660–1663). Matan tahun 1663 sampai 1679, ada parang sapadingsanakan antara [[Sultan Agung matan Banjar|Sultan Agung]] [[Sultan Agung matan Banjar|matan Banjar]] nang ''berbasis'' di Banjarmasin wan [[Tahlilullah matan Banjar]] ({{reign|1663|1679}}; 1679–1708) nang ''berbasis'' di [[Distrik Batang Alai|Batang Alai]]. Dukungan Walanda lawan Tahlilullah wan manangnya Tahlilullah rahatan manyarbu ka Banjar wayah tahun 1679 maulah VOC jadi tabanyak ''wewenang ekonomi'' wan lawas-lawas manduduki Banjar. Imbah maluasi wan bapandiran panjang, [[Tamjidillah I matan Banjar]] ({{reign|1734|1759}}) wan anaknya, [[Muhammad matan Banjar]] ({{reign|1759|1761}}) ''berhasil'' memulihkan sapalih wilayah Banjar. Tagal imbahnya, [[Tahmidullah II matan Banjar]] ({{reign|1761|1801}}) babulik manjulung banyak wilayah lawan VOC, padukuhan ngini dikuasai pulang lawan Banjar wayah [[Sulaiman matan Banjar]] ({{reign|1801|1825}}). Kasultanan Banjar imbahnya jadi ''protektorat'' Walanda rahatan pamarintahan [[Adam matan Banjar]] ({{reign|1825|1857}}), wan pangaruh sultan ditukung. Krisis panjuriat Adam matan Banjar, wan paangkatan [[Tamjidillah II matan Banjar]] ({{reign|1857|1859}}) nang sapihak lawan Walanda maulah tarjadinya [[Perang Banjar|Parang Banjar]], di mana pasukan ''oposisi'' nang mendukung Sultan [[Hidayatullah II matan Banjar]] ({{reign|1859|1862}}) ''berhasil'' ''memenangkan'' parihal bacakut marabutakan jujuriatan. Walanda nang kada tarima mambubarakan Kasultanan wayah tahun 1960 wan ''mengasingkan'' Hidayatullah II ka [[Kabupatin Cianjur|Cianjur]]. [[Pangéran Antasari|Pangeran Antasari]] ({{reign}}1862) dilantik jadi Sultan Banjar mamimpin parlawanan sabalum sidin wapat marga ''cacar''. [[Muhammad Seman]] ({{reign|1862|1905}}) mamimpin pamarintahan ''terasing'' di [[Puruk Cahu]] sabalum tabunuh wayah tahun 1905, manikasi karuntuhan Kasultanan Banjar.<ref name="Tijdschrift 9">{{nl}} {{cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=hZJUAAAAcAAJ&pg=PA94&dq=Dimbong+Mengkoerat&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiBuqOHs8fhAhWHK48KHccICPIQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Dimbong%20Mengkoerat&f=false|title=Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde|author=Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen|publisher=Lange|year=1860|volume=9|pages=94}}</ref> Wayah tahun 2010, Kasultanan Banjar didirakan pulang baasa nang diimbaiakan lawan ''penobatan'' [[Khairul Saleh]] sawagai Sultan Banjar.<ref>{{Cite news|url=https://money.kompas.com/read/2010/12/12/11190380/raja.muda.banjar.dinobatkan|title=Raja Muda Banjar Dinobatkan|date=2010-12-12|work=Kompas.com|access-date=2025-02-07}}</ref> == Riwayat bahari == === Pra-Banjar wan paradaban Dayak === Ujar ''mitologi'' [[suku Maanyan]] , karajaan panambayan di Kalimantan bagian salatan adalah [[Nan Sarunai|Karajaan Nan Sarunai]] nang dikikiraakan wilayah kakuasaannya matan [[Distrik Tabalong|Tabalong]] ka [[Pamukan]] sampai ka banua Paser. ''Keberadaan mitologi'' Maanyan nang mangisahakan parihal ''masa-masa keemasan'' karajaan Nan Sarunai sabuting karajaan purba nang dulunya manyatuakan etnis Maanyan di daerah ngini wan hudah ada hubungan lawan pulau [[Madagaskar]]. Jadinya sapalih urangnya madam ka udik (kampung urang [[suku Lawangan]]). Sabuting [[paninggalan barsajarah]] nang tiba matan jaman ngini adalah [[Candi Agung]] nang baandakan di kuta Amuntai. Wayah tahun 1996, hudah ada tim nang mauji C-14 lawan harang di Candi Agung nang hasilnya angka tahun kikira 242-226 SM [[Berkas:Sadewa.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Sadewa.jpg|jmpl|405x405px|Sang Dewa (Sadewa) puteranya [[:id:Pandudewanata|Maharaja Pandu Dewata]] adalah leluhur Raja-raja Banjar menurut ''[[:id:Hikayat_Sang_Bima|Hikayat Sang Bima]]''.]] Maitihi matan angka tahun nang dimaksud maka Nan Sarunai usianya tuha 600 tahun pada [[Karajaan Kutai Martapura]] di [[Kalimantan Timur]]. Ujarnya ''[[Hikayat Sang Bima]]'', wangsa nang manurunakan juriat [[raja-raja Banjar]] adalah [[Sadewa|Sang Dewa]] badingsanak lawan wangsa nang manurunkan raja-raja [[Kasultanan Bima|Bima]] (Sang Bima), raja-raja Bali ([[Nakula|Sang Kuala]]), raja-raja [[Kasultanan Dompu|Dompu]]([[Prabu Darmawangsa|Darmawangsa]]), raja-raja [[Kasultanan Gowa|Gowa]] ([[Arjuna|Sang Rajuna]]) nang marupakan lima badingsanak anak matan [[Pandu|Maharaja Pandu Dewata]].<ref>{{id icon}} {{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=6Q71wFB4YxQC&lpg=PA121&dq=pulau%20Banjar&pg=PA121#v=onepage&q=pulau%20Banjar&f=false|title=Kerajaan Bima dalam sastra dan sejarah|last=Chambert-Loir|first=Henri|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2004|isbn=9799100119|pages=121|coauthors=Wisamarta,Lukman (Khatib.)}} ISBN 978-979-9100-11-5</ref><ref>{{id icon}} {{cite book|title=Sejarah Bima Dana Mbojo|last=Tajib|first=H. Abdullah|publisher=Harapan Masa PGRI|year=1995|location=Jakarta}}</ref> Sasuai [[Tutur Candi]] ([[Hikayat Banjar]] versi II), di Kalimantan hudah bardiri sabuting pamarintahan matan dinasti karajaan (keraton) nang tarus-tarusan lanjut sampai dairah ngini bagabung ka dalam [[Hindia Walanda|Hindia]] [[Hindia Walanda|Walanda]] wayah 11 Juni 1860, yaitu: # Keraton pamulaan digalari [[Karajaan Kuripan]] # Keraton I digalari [[Nagara Dwipa|Karajaan Nagara Dipa]] # Keraton II digalari [[Karajaan Nagara Daha]] # Keraton III digalari Kasultanan Banjar # Keraton IV digalari [[Karajaan Martapura]]/[[Kayu Tangi]] # Keraton V digalari [[Pagustian]] == Administrasi == === Pamarintahan === Kasultanan ''secara absolut'' dipimpin lawan [[Sultan Banjar]] sawagai pamimpin paningginya politik, militir, wan adat; nang bagalar juwa [[Panambahan]], [[Ratu]], wan [[Susuhunan]]. Sultan dipilih ''secara kolektif'' matan [[Wangsa Banjarmasin]], wan baisi putra mahkota nang bagalar [[Ratu Anum]], [[Pangeran Ratu]], atawa [[Sultan Muda]].<ref name=":0">{{Cite book|title=Kesultanan Banjarmasin Pada Abad ke-19|last=Ahyat|first=Ita|publisher=Serat Alam Media|year=2012|isbn=978-602-19552-1-5|location=Tangerang Selatan|pages=16}}</ref> Tiap-tiap Sultan mamilih matan bangsawan tarpandang gasan manjadi [[Mangkubumi]], nang kawa haja marupakan Mangkubumi matan wayah sultan sabalumnya. Mangkubumi mambawahi: Mantri Panganan, Mantri Pangiwa, Mantri Bumi wan 40 ikung Mantri Sikap, satiap Mantri Sikap baisi 40 ikung pangawal.<ref name=":0" /> ==== Jabatan administratip ==== # Lalawangan: kapala distrik, kadudukannya sama nangkaya wayah Hindia Walanda. # Sarawasa, Sarabumi wan Sarabraja: Kapala Urusan keraton # Mandung wan Raksayuda: Kapala Balai Longsari wan Bangsal wan Benteng # Mamagarsari: Pangapit raja duduk di Situluhur # Parimala: Kapala urusan dagang wan pekan (pasar). Dibantu Singataka wan Singapati. # Sarageni wan Saradipa: Bakuasa dalam urusan sanjata (tumbak, ganjur), duhung, tameng, badik, parang, badil, mariam dll. # Puspawana: Bakuasa dalam urusan tanaman, ''hutan'', iwak, haraguan, wan bagarit # Pamarakan wan Rasajiwa: Pangurus umum parihal kaparluan udik/istana # Kadang Aji: Katua Balai urang bahuma wan Parumahan. Nanang sawagai Pambantu # Wargasari: Pangurus tinggi parihal basadiaan bahan makanan wan kindai banih, kasajahtaraan # Anggarmarta: Juru Bandar, Kapala urusan palabuhan # Astaprana: Juru tabuh-tabuhan, kasanian wan sastraan. # Kaum Mangkumbara: Kapala urusan upacara # Wiramartas: Mantri Dagang, bakuasa bahubungan dagang lawan banua asing, imbahnya Sultan akur haja. # Bujangga: Kapala urusan bangunan rumah, agama wan rumah ibadah # Singabana: Kapala katantaraman umum. Jabatan-jabatan nang ditambahkan wayah Mustain Billah lawan Banjar, yaitu: # Mantri Jaksa # Tuan Panghulu # Tuan Khalifah # Khatib # Para Dipati # Para Pryai Pada masa Mustain Billah, ,asalah-masalah agama Islam dibicarakan dalam rapat/musyawarah lawan Penghulu nang memimpin pembicaraan, lawan anggota terdiri matan: Mangkubumi, Dipati, Jaksa, Khalifah wan Penghulu. Adapun Masalah-masalah hukum sekuler dibicarakan lawan Jaksa nang memimpin pembicaraan lawan anggota terdiri matan Raja, Mangkubumi, Dipati wan Jaksa. Masalah tata urusan kerajaan merupakan pembicaraan antara raja, Mangkubumi wan Dipati. Dalam hierarki struktur negara, di bawah Mangkubumi adalah Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan dalam suatu sidang negara adalah Raja, Mangkubumi, Panghulu, kemudian Jaksa. Urutan kalau Raja berjalan, diikuti Mangkubumi, kemudian Panghulu wan selanjutnya Jaksa. Kewenangan Panghulu lebih tinggi matan Jaksa, karena Panghulu mengurusi masalah keagamaan, sedangkan Jaksa mengurusi masalah keduniaan. Para Dipati, terdiri matan para saudara raja, menemani wan membantu raja, tetapi mereka adalah kedua setelah Mangkubumi. [[Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bangsawan_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|273x273px|Potret [[:id:Bangsawan|Bangsawan]] Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] [[Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Gadis_Banjar_Museum_Lambung_Mangkurat.JPG|jmpl|270x270px|Profil gadis Banjar sekitar tahun 1850, koleksi [[:id:Museum_Lambung_Mangkurat|Museum Lambung Mangkurat]].]] Sistim pamarintahan ada parubahan pulang wayah pamarintahan Adam matan Banjar. Parubahan nitu nangkaya jabatan: # Mufti: hakim paningginya, pangawas Pangadilan umum # Qadi: Kapala urusan hukum agama Islam # Penghulu: hakim randah # Lurah: langsung sawagai pambantu Lalawangan (Kapala Distrik) wan manjanaki gawian Pambakal (Kapala Kampung) dibantu lawan Khalifah, Bilal wan Kaum. # [[Pambakal]]: Kapala Kampung nang manguasai anak kampung. # Mantri: pangkat kahurmatan gasan urang-urang ''terkemuka'' wan barjasa, di antaranya ada nang manjadi pambakal dalam wilayah nang sama lawan Lalawangan. # Tatuha Kampung: urang nang ''terkemuka'' di kampung. # Panakawan: urang nang jadi suruhan raja, kada musti manahuri pajak wan kawajiban. * Galaran Kahurmatan ** [[Sultan]], disambat: ''[[:id:Tuan_Yang_Maha_Mulia_Paduka_Seri_Sultan|Tuan nang Maha Mulia Paduka Seri Sultan]]'' ** [[:id:Gubernur_Jenderal_VOC|Gubernur Jenderal VOC]]: ''Tuan nang Maha Bangsawan Gubernur Jenderal''. ** [[:id:Permaisuri|Permaisuri]] disambat [[:id:Ratu|Ratu]] jika keturunan bangsawan atawa Nyai Ratu jika berasal matan kalangan biasa, sedangkan para selir disambat Nyai. ** Anak laki-laki raja bergelar Gusti (= Raden/Raden Aria pada zaman Hindu & awal Islam), wan jika anak permaisuri akan mendapat gelar [[:id:Pangeran|Pangeran]] wan jika menjabat Dipati mendapat gelar berganda menjadi Pangeran Dipati. Para Pangeran keturunan Sultan nang memerintah menurunkan gelar "Gusti" ini kepada keturunannya baik anak lelaki maupun wanita. Para Gusti (lelaki) nang sudah jauh garis keturunannya lawan Sultan nang memerintah hanya menurunkan gelar Gusti hanya kepada anak lelaki. ** Anak perempuan raja bergelar Gusti (= Raden Galuh pada zaman Hindu), jika anak permaisuri akan mendapat gelar Putri wan setelah menikah mendapat gelar Ratu. ** Andin, menurut Tutur Candi gelar tersebut gasan keturunan [[:id:Kerajaan_Negara_Daha|kerajaan Negara Daha]] nang telah dikalahkan lawan Sultan [[:id:Suriansyah|Suriansyah]] wan tidak diperkenankan lagi memakai gelar Pangeran. ** Antung, gelar gasan putera/puteri matan wanita "Gusti" nang menikah lawan urang kalangan biasa. Antung setara lawan gelar Utin (wanita) di Kotawaringin. ** Seurang lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan, akan mendapat gelar Raden. Raden juga merupakan gelar bagi pejabat birokrasi matan golongan Nanang/Anang misalnya gelar Raden Tumenggung, nang selanjutnya meningkat menjadi Raden Dipati. Menurut Hikayat Banjar, gelar Nanang diberikan gasan kalangan keluarga Ampu Jatmika nang disambat Kadang Haji (haji= raja), sedangkan keluarga isteri Ampu Jatmika tidak mendapat gelar tersebut atawa juga diberikan kepada lelaki matan kalangan biasa nang menikah lawan puteri Sultan misalnya Nanang Sarang (digunakan pada abad ke-17). ** Seurang lelaki keturunan Arab nang menikah lawan puteri Sultan akan mendapat gelar Pangeran Serip (Syarif), sedangkan puteri Sultan tersebut menjadi isteri permaisuri disambat Ratu Serip (Ratu Syarif). == Andakan == Kasultanan Banjar mulanya baandakan di higa [[sungai Kuin]] nang bamuhara ka sungai ganal, yaitu [[Sungai Barito]] duwa [[Sungai Martapura]]. Tanahnya bapaya wan banyak sungai nang mangulilingi wilayah kasultanan. Adapun pahalatan Kasultanan Banjar, mulai matan [[Kabupatin Tanah Laut|Tanah Laut]], [[Gunung Pamaton]], ka atas sampai ka [[Sungai Paminggir]] sampai ka kampung-kampung di sapanjangan Sungai Barito.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-16 wan abad ka-17, wilayahnya baluas banar sampai ka sunyaan wilayah salatan duwa timur Kalimantan, nangkaya wilayah Pasir, Pulau Laut, Tabanio, Mendawai, Sampit, Pembuang, Kotawaringin, Sukadana, Sintang, Sanggau, Lawai, Sekadau, Landak, Sambas, Kutai, Berau, Sabah wan Kapulauan Sulu.<ref name=":0" /> == Panduduk == Wayah abad ka-18, panduduk Kasultanan Banjar tarikin kikira 120.000 ikung nusia nang 4/5-nya baagama Islam. Sapalih nusia ngini bagana di sapanjang Sungai Martapura, Sungai Barito, [[Sungai Batu Api]] wan di [[Karang Intan, Banjar|Karang Intan]]. Sapalihnya lagi badiam di kampung-kampung halus di udik barumah di [[lampau]]. Buhannya ini takambuh matan urang Dayak, Melayu, Arap, Cina wan Jawa nang mamakai bahasa Melayu wayahnya bapandiran.<ref name=":0" /> Wayah abad ka-19, panduduk Kasultanan Banjar tarikin batambah banyak, yaitu 161.000 ikung nusia. Panduduknya ada yang bagana di pantai duwa di udik sungai. Di Pantai, tarikin juwa [[urang Bajau]] nang wayah bahari jadi ''bajak laut'' nang imbahnya Walanda datang, diubahnya jadi ''nelayan''. Urang Melayu nang datang ka udik takambuh duwa urang asli Kalimantan.<ref name=":0" /> Urang Dayak nang takawin duwa urang Melayu, kada pacangan disambat urang Dayak lagi, tagal hudah jadi Urang Melayu. Marga urangnya ngini bagana di wilayah Kasultanan Banjar, maka inya disambat Urang Banjar. Tagal, urang Dayak nang masih baagama Karistin duwa Kaharingan tatap manyambat dirinya saurang Urang Dayak.<ref name=":0" /> Urang Banjar, andakannya paningginya amun di kasta susial ikunumi. Urang Banjar maambil peran di pamarintahan, nangkaya jadi Sultan duwa Mangkubumi atawa pambakal kampung. Lamun Urang Dayak handak jadi pambakal, musti masuk Islam badahulu.<ref name=":0" /> Urang Bugis duwa Urang Cina juwa baisi peran panting dalam hal pardagangan matan abad ka-17. Urang Bugis jadi kakuatan militir marga baisi armada parahu wan bagana di pasisir Tanah Bumbu duwa Pulau Laut.<ref name=":0" /> Urang Cina dikikira hudah bagana di Kasultanan Banjar wayah karajaan Nagara Dipa, marga ditampahi duwa raja gasan maulah patung perunggu. Buhan Cina nang bausaha bajaja barang, bagana di subarang benteng Walanda di higa sungai Martapura. Salaya nitu, ada juwa Urang Cina nang bagana di Pelaihari nang gawiannya manambang amas. <ref name=":0" /> == Itihi juwa == * [[Daptar raja Banjar|Daptar Raja Banjar]] == Jujuhutan == <references /> {{Karajaan di Kalimantan}} {{sajarah-stub}} [[Tumbung:Kasultanan Banjar]] [[Tumbung:Karajaan di Nusantara]] 683unye6knanqm96pu6u2q5lxp8tys1 Origami 0 10337 113033 71437 2026-07-31T14:37:08Z InternetArchiveBot 11286 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 113033 wikitext text/x-wiki '''Origami''' (折り紙 , matan kata ''ori'' nang ba'arti "lipat", wan ''kami'' nang ba'arti "kartas" (''kami'' baubah jadi ''gami'' disababakan ulih [[rendaku]]) dalam basa Japang) yaitu sabuting kasanian malipat kartas nang dimulai matan Japang. Bahan nang dipakai yaitu kartas atawa kain nang rajin babantuk sagi ampat. Sabuting hasil origami marupakan suatu hasil gawian tangan nang taliti banar wan janak pada paitihan. [[Berkas:Origami fox ht.jpg|thumb|Origami Rubah]] == Pranala luar == * {{en}} [http://www.papyromania.nl/ Papyromania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427010436/http://www.papyromania.nl/ |date=2015-04-27 }} 3odcxdubu6mh7nyuh68z994f3xcw1f2 Siti Nurhaliza 0 18927 113043 113012 2026-08-01T03:03:25Z ~2026-38892-59 17642 113043 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang}} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' atawa labih dipinandu'i lawan ngaran '''Siti Nurhaliza''' ([[Tulisan Jawi|Jawi]]: سيتي نورهاليزا بنت تارودين; {{lahirmati|Kampung Awah, Temerloh, [[Pahang, Malaysia|Pahang]], [[Malaysia]]|11|01|1979}}) adalah sa'ikung [[panyanyi]], [[palakun]], [[panulis lagu]], [[parudusir rakaman]], wan pangusaha nang badarah [[urang Malayu|Malayu]] [[Malaysia]]. ==Diskografi== ===Album studio=== * ''[[Siti Nurhaliza 1]]'' ([[1996]]) * ''[[Siti Nurhaliza 2]]'' ([[1997]]) * ''[[Cindai]]'' ([[1997]]) * ''[[Adiwarna]]'' ([[1998]]) * ''Pancawarna'' ([[1999]]) * ''Sahmura'' ([[2000]]) * ''Safa'' ([[2001]]) * ''Sanggar Mustika'' ([[2002]]) * ''E.M.A.S'' ([[2003]]) * ''Anugerah Aidilfitri'' ([[2003]]) * ''Prasasti Seni'' ([[2004]]) * ''Transkripsi'' ([[2006]]) * ''Hadiah Daripada Hati'' ([[2007]]) * ''Lentera Timur'' ([[2008]]) * ''Tahajjud Cinta'' ([[2009]]) * ''All Your Love'' ([[2011]]) * ''Fragmen'' ([[2014]]) * ''SimetriSiti'' ([[2017]]) * ''ManifestaSITI2020'' ([[2020]]) * ''Sitism'' ([[2023]]) * ''Gema Bumantara'' ([[2025]]) ===Album duet=== * ''[[Seri Balas]]'' (duet basama Noraniza Idris) ([[1999]]) * ''CTKD: Canda, Tangis, Ketawa, Duka'' (duet basama [[Krisdayanti]]) ([[2009]]) ===Album lain=== * ''Molek'' ([[1998]]) * ''The Best of Siti Nurhaliza'' ([[2000]]) * ''Cerita Cinta Siti Nurhaliza'' ([[2006]]) * ''Klasik'' ([[2007]]) * ''Permata Irama'' ([[2008]]) * ''Siti & Friends'' (2010) * ''Pewaris Lagu-lagu Tradisional'' ([[2012]]) * ''Legasi'' ([[2021]]) ==Rujukan== {{Reflist}} {{commonscat}} * [https://www.instagram.com/ctdk/ Siti Nurhaliza] * [https://www.instagram.com/officialsimplysiti/ SIMPLYSITI] * [https://www.instagram.com/simplysiti.id/ SimplySiti Indonesia] * [https://www.instagram.com/beausitiofficial BeauSiti] * [https://www.instagram.com/suriarecords Suria Records] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nurhaliza, Siti}} [[Tumbung:Urang Malayu]] [[Tumbung:Panyanyi]] [[Tumbung:Panyanyi Malaysia]] [[Tumbung:Palakun]] [[Tumbung:Palakun Malaysia]] [[Tumbung:Panulis lagu]] [[Tumbung:Panulis lirik]] 69tmg1aytvlbu2180na7livfds1d4kl 113044 113043 2026-08-01T03:04:15Z ~2026-38892-59 17642 /* */ 113044 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang}} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' atawa labih dipinandu'i lawan ngaran '''Siti Nurhaliza''' ([[Tulisan Jawi|Jawi]]: سيتي نورهاليزا بنت تارودين; {{lahirmati|Kampung Awah, Temerloh, [[Pahang, Malaysia|Pahang]], [[Malaysia]]|11|01|1979}}) adalah sa'ikung [[panyanyi]], [[palakun]], [[kumpusir]], [[panulis lagu]], [[panulis lirik]], [[parudusir rakaman]], wan pangusaha nang badarah [[urang Malayu|Malayu]] [[Malaysia]]. ==Diskografi== ===Album studio=== * ''[[Siti Nurhaliza 1]]'' ([[1996]]) * ''[[Siti Nurhaliza 2]]'' ([[1997]]) * ''[[Cindai]]'' ([[1997]]) * ''[[Adiwarna]]'' ([[1998]]) * ''Pancawarna'' ([[1999]]) * ''Sahmura'' ([[2000]]) * ''Safa'' ([[2001]]) * ''Sanggar Mustika'' ([[2002]]) * ''E.M.A.S'' ([[2003]]) * ''Anugerah Aidilfitri'' ([[2003]]) * ''Prasasti Seni'' ([[2004]]) * ''Transkripsi'' ([[2006]]) * ''Hadiah Daripada Hati'' ([[2007]]) * ''Lentera Timur'' ([[2008]]) * ''Tahajjud Cinta'' ([[2009]]) * ''All Your Love'' ([[2011]]) * ''Fragmen'' ([[2014]]) * ''SimetriSiti'' ([[2017]]) * ''ManifestaSITI2020'' ([[2020]]) * ''Sitism'' ([[2023]]) * ''Gema Bumantara'' ([[2025]]) ===Album duet=== * ''[[Seri Balas]]'' (duet basama Noraniza Idris) ([[1999]]) * ''CTKD: Canda, Tangis, Ketawa, Duka'' (duet basama [[Krisdayanti]]) ([[2009]]) ===Album lain=== * ''Molek'' ([[1998]]) * ''The Best of Siti Nurhaliza'' ([[2000]]) * ''Cerita Cinta Siti Nurhaliza'' ([[2006]]) * ''Klasik'' ([[2007]]) * ''Permata Irama'' ([[2008]]) * ''Siti & Friends'' (2010) * ''Pewaris Lagu-lagu Tradisional'' ([[2012]]) * ''Legasi'' ([[2021]]) ==Rujukan== {{Reflist}} {{commonscat}} * [https://www.instagram.com/ctdk/ Siti Nurhaliza] * [https://www.instagram.com/officialsimplysiti/ SIMPLYSITI] * [https://www.instagram.com/simplysiti.id/ SimplySiti Indonesia] * [https://www.instagram.com/beausitiofficial BeauSiti] * [https://www.instagram.com/suriarecords Suria Records] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nurhaliza, Siti}} [[Tumbung:Urang Malayu]] [[Tumbung:Panyanyi]] [[Tumbung:Panyanyi Malaysia]] [[Tumbung:Palakun]] [[Tumbung:Palakun Malaysia]] [[Tumbung:Panulis lagu]] [[Tumbung:Panulis lirik]] gl44hr9hefjo2pvjbr6f0s0755kpix0 113047 113044 2026-08-01T04:43:23Z ~2026-38892-59 17642 113047 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang}} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' atawa labih dipinandu'i lawan ngaran '''Siti Nurhaliza''' ([[Tulisan Jawi|Jawi]]: سيتي نورهاليزا بنت تارودين; {{lahirmati|Kampung Awah, Temerloh, [[Pahang, Malaysia|Pahang]], [[Malaysia]]|11|01|1979}}) adalah sa'ikung [[panyanyi]], [[palakun]], [[kumpusir]], [[panulis lagu]], [[panulis lirik]], [[parudusir rakaman]], wan pangusaha nang badarah [[urang Malayu|Malayu]] [[Malaysia]]. ==Diskografi== ===Album studio=== * ''[[Siti Nurhaliza 1]]'' ([[1996]]) * ''[[Siti Nurhaliza 2]]'' ([[1997]]) * ''[[Cindai]]'' ([[1997]]) * ''[[Adiwarna]]'' ([[1998]]) * ''Pancawarna'' ([[1999]]) * ''Sahmura'' ([[2000]]) * ''Safa'' ([[2001]]) * ''Sanggar Mustika'' ([[2002]]) * ''E.M.A.S'' ([[2003]]) * ''Anugerah Aidilfitri'' ([[2003]]) * ''Prasasti Seni'' ([[2004]]) * ''Transkripsi'' ([[2006]]) * ''Hadiah Daripada Hati'' ([[2007]]) * ''Lentera Timur'' ([[2008]]) * ''Tahajjud Cinta'' ([[2009]]) * ''All Your Love'' ([[2011]]) * ''Fragmen'' ([[2014]]) * ''SimetriSiti'' ([[2017]]) * ''ManifestaSITI2020'' ([[2020]]) * ''Sitism'' ([[2023]]) * ''Gema Bumantara'' ([[2025]]) ===Album duet=== * ''[[Seri Balas]]'' (duet basama Noraniza Idris) ([[1999]]) * ''CTKD: Canda, Tangis, Ketawa, Duka'' (duet basama [[Krisdayanti]]) ([[2009]]) ===Album lain=== * ''Molek'' ([[1998]]) * ''The Best of Siti Nurhaliza'' ([[2000]]) * ''Cerita Cinta Siti Nurhaliza'' ([[2006]]) * ''Klasik'' ([[2007]]) * ''Permata Irama'' ([[2008]]) * ''Siti & Friends'' (2010) * ''Pewaris Lagu-lagu Tradisional'' ([[2012]]) * ''Legasi'' ([[2021]]) ==Rujukan== {{Reflist}} {{commonscat}} * [https://www.instagram.com/ctdk/ Siti Nurhaliza] * [https://www.instagram.com/officialsimplysiti/ SIMPLYSITI] * [https://www.instagram.com/simplysiti.id/ SimplySiti Indonesia] * [https://www.instagram.com/beausitiofficial BeauSiti] * [https://www.instagram.com/suriarecords Suria Records] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nurhaliza, Siti}} [[Tumbung:Urang Malayu]] [[Tumbung:Panyanyi]] [[Tumbung:Panyanyi Malaysia]] [[Tumbung:Palakun]] [[Tumbung:Palakun Malaysia]] [[Tumbung:Panulis lagu]] [[Tumbung:Panulis lirik]] [[Tumbung:Kumpusir]] jojcsdr1wfjb49esla10w7ke2scj7bo Selena Gomez 0 23315 113051 112988 2026-08-01T04:55:11Z ~2026-38892-59 17642 /* */ 113051 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang }} '''Selena Marie Gomez''' ({{lahirmati|[[Texas]], [[Amirika Sarikat]]|22|07|1992}}) kuwe salah siji [[panyanyi]] pop lan R&B, artis, [[parudusir rakaman]], [[panulis lagu]] lan mantan model [[Amirika Sarikat]]. Kesuksesanne mbukak lawang nggo penyanyi [[Afrika-Amerika]] liyane, utamane sekang kalangan wadon, nggo sukses nang donya musik. [[Tumbung:Panyanyi]] ti3qcgd53o7quagviybyne8h397xv0j James Peace 0 37406 113049 110366 2026-08-01T04:49:22Z ~2026-38892-59 17642 113049 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang}} [[Barakas:James Peace.jpg|jmpl|282x282px|James Peace]] '''Kenneth James Peace''' diparanakakan di Paisley, 28 [[Siptimbir]] [[1963]]. Sidin ngitu kumpusir, tukang main pianu di kunsir, wan saniman pisual matan Skotlandia. == Kesah Hidup == '''James Peace''' diparanakakan di Paisley, Skotlandia, tanggal 28 Siptimbir 1963.  Pas masih kakanakan, sidin bagana di Helensburgh, di rumah mudil risur di higa laut di Skotlandia barat.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20110527164145/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/10206548.htm Birgitta Lamparth. "Keine ‘stacheligen’ Klänge", Wiesbadener Tagblatt (Koran Jerman), 10 Pibrurari 2011]</ref><ref name=":1">Julia Anderton. "Tango wie eine süß-saure Geschichte". Wiesbadener Kurier  (Koran Jerman), 24 Marit 2012</ref><ref name=":2">[https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ Soledad Carrizo-Araya. "Una entrevista al compositor James Peace". Hoja de Ruta Digital. Disimbir 2022]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dingsanak sidin banyak nang jua saniman (cuntuhnya John McGhie), sidin gin badingsanak jua lawan Felix Burns, kumpusir takanal maulah musik dansa pamulaan abad ka-20.<ref name=":0" /><ref name=":3">Sabine Klein. "Meine Musik ist wie ich - sehr romantisch". Frankfurter Rundschau (Koran Jerman), 1992, angka 254, halaman 2</ref> Sidin sudah balatih main pianu pas umur walu tahun, lalu tampil di hadapan urang banyak pas umur ampat walas tahun, membawaakan musik ampun Scott Joplin.<ref name=":2" /> Pas umur anam walas tahun, sidin ditarima sakulah di Royal Scottish Academy of Music and Drama (wahini ngarannya: Royal Conservatoire of Scotland) jadi mahasiswa purnawaktu paanumnya.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">G. Müller. "Die Seele des Klaviers tanzt Tango". Kulturspiegel Wetterau (Majalah Jerman). 17 Marit 2001, halaman 5</ref> Pas tahun 1983, sidin lulus sakulah di Universitas Glasgow nang bagalar Sarjana Seni (BA) di bagian maajarakan pianu. Tahun imbahnya, sidin dapat pulang galar dipluma di bidang partunjukan musik imbah mamainakan Konserto Piano No.1 ampunnya Mendelssohn dikawani bubuhan urkis RSAMD.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Imbah tuntung sakulah purmal, sidin bagawi jadi tukang main pianu, lalu bagana di Edinburgh bamula tahun 1988 hampai 1991.<ref name=":0" /><ref name=":5">"James Peace". ''FRIZZ'' (Majala Jerman). Januari 2001, halaman 5</ref> [[Barakas:Tango Milonga op. 26.wav|pus|jmpl|274x274px|Tango Milonga op. 26 no. 3]] [[Barakas:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|pus|jmpl|273x273px|Tango XVIII - James Peace (James Peace, piano)]] James Peace bagana di Bad Nauheim, Jerman bamula tahun 1991 hampai 2009.<ref>Manfred Merz. "Virtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantik", Wetterauer Zeitung (Koran Jerman), 12 Disimbir, 1992, halaman 19</ref><ref>"James Peace". The Tango Times (Majalah New York). Edision 2002/2003 (39). Halaman 1 - 5</ref> Bamula tahun 1998, sidin balajar tango, nang mahasilakan karya CD ''Tango escoces'' (Tango Skotlandia), isinya ngitu kumpusisi pianunya ampun sidin saurang nang ilhamnya dikoleh sidin matan tango.<ref name=":6">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":7">[https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano Philharmonie de Paris. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":8">[https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s de bibliotheek. ''Tango escocés''] </ref> Imbah ngitu pas tahun 2002 sidin jadi angguta kahurmatan Victoria College of Music.<ref name=":3" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9">"James Peace". La Cadena (Majalah Belanda). Siptimbir 2002, halaman 26</ref> Pas di tahun ngitu jua, sidin maadaakan tur kunsir sorangan di Jerman utara pas bulan Siptimbir/Uktubir wan ka Timur Jauh pas bulan Nupimbir, maungkaiakan panampilan tatambaian ''Tango XVII'' sidin di Hong Kong.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref>''TangoTang'', Hong Kong (香港). Surat habar, 8 Uktubir 2002</ref><ref>[https://www.scmp.com/article/393890/james-peace "James Peace". 南華早報 (Koran Hong Kong). 9 Uktubir 2002]</ref> [[Barakas:James Peace - Idylls Op.4b.webm|jmpl|334x334px|James Peace - Idylls Op.4b]] Pas di tahun imbahnya lagi, sidin kabanyakannya tampil di [[Irupa]] haja.  Sidin maungkaiakan karya tango di kuta-kuta ngini: [[Amsterdam]], Atheni,<ref>Brosur konsér ''{Για σένα Αγγελική}''. Ateni, 27 April 2016</ref> Berlin,<ref>Tangodanza (Aleman a Magasina). Edisi numur 1/2002 - 9</ref> Brusili, Helsinki,<ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Finlandia, 2014)</ref> Lisboa,<ref name=":2" /><ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Portugal, 2016)</ref> [[London]], Madrid,<ref name=":2" /><ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Spaniul ''¡Feliz Cincuenta Cumpleaños - 2013!'')</ref> Uslu,<ref>{{Cite web |url=https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |title=Listen.no. James Peace (flygel). Munch Museet. Uslu, 16 Uktubir, 2004 |access-date=2025-11-18 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608114526/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |dead-url=yes }}</ref> Reikiapik<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. "Skozkir Slaghörputangoár". Morgunblaðið (Koran Islandia). 14 Uktubir 2004]</ref> wan Wina.<ref>Brosur kunsir (Wina). 23 Januari 2005</ref> Tahun 2008 sidin jadi angguta kahurmatan London College of Music gasan maakui jasa sidin di bagian tango.<ref name=":10">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":11">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":12">[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. "Wiesbadener Highlander K. James Peace - New DVD"]</ref> Imbah bagana satumat di Edinburgh, sidin babulik ka Jerman pas Pibruari 2010, lalu bagana di Wiesbaden.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Maraga pindah ngini jadinya mambangunakan pamikiran-pamikiran nang kriatip, wan sidin jua maulah pelem handap nang tainspirasi matan karya-karya kumpusisi ampun sidin sorang.  [[Pélém dokuménter|Pelem dokuméntir]] bajudul ''James Peace in Wiesbaden'' (James Peace di Wiesbaden) jadi sabuting karya sidin di katiguri ngini.<ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /> == Hadiah wan Panghargaan == [[Barakas:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|jmpl|333x333px|Eternal Song Op. 32 - James Peace]] ●     Hadiah Numur Asa, ''Agnes Millar Prize''. Glasgow, 1983<ref name=":4" /> ●      Hadiah Numur Asa, ''Dunbartonshire EIS Prize''. Glasgow, 1984<ref name=":4" /> ●      Hadiah Numur Asa, ''Sibelius Essay Prize''. Glasgow, 1985<ref name=":4" /> ●     Dipluma Kahurmatan, TIM Premio. Roma, 2000<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●      Dipluma Kahurmatan, IBLA Foundation. New York, 2000<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●     Midali Paringatan (Kalas Satu), International Piano Duo Association. Tokyo, 2002<ref>{{Cite web |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |title=International Piano Duo Association (東京), Tukiu. Daptar bubuhan nang manang, 2002 |access-date=2025-11-18 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |dead-url=yes }}</ref> ●      Midali Amas, Académie Internationale de Lutèce. Paris, 2008<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Karya Utama == ●     The Waterfall ''(Banyu Tajun)''<ref>Hessisches Staatstheater. Brosur kunsir 12/19 Siptimbir 2021</ref> ●     Idylls ''(Bengkeng banar)'' ●     Lento Lacrimoso ''(Banyu Mata Sunyi)'' ●     Forgotten Leaves ''(Daun nang Kada Diingatakan)'' ●     Sonata for Oboe and Piano ''(Sunata gasan Oboe wan Piano)'' ●     Ballade ''(Balada)'' ●     Ceremonial March no.1 ''(Mars Sirimunial No. 1)'' ●      Ceremonial March no.2 ''(Mars Sirimunial No. 2)'' ●     Autumn Gold ''(Warna Amas Musim Gugur)''<ref>"Violine schwebt über das Orchester". Schwäbische Post (Koran Jerman). 4 Juni, 1994</ref> ●     Eternal Song ''(Lagu Kaabadian)''<ref name=":0" /><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9935400923804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Eternal Song Op.32, Peace, K. James'']</ref> ●      ​​"Gasan Jorjiya" ''(basa Jorjiya: საქართველოსთვის)''           (lirik:  Tamar Chikvaidze, Zurab Chikvaidze, wan James Peace) 24 Tangos for solo piano (24 Tango gasan pianu)<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref>[https://www.britishviolasociety.co.uk/wp-content/uploads/2024/01/Latest-news-from-the-British-Viola-Society.-August-2023-compressed.pdf British Viola Society Newsletter, Agustus 2023] </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240522135254/https://hojaderutadigital.mx/una-corta-historia-del-tango/ Hoja de Ruta Digital, México. "Una corta historia del tango", 22 Marit 2024]</ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941547953804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Tangos op.33, Peace, K. James'']</ref> == Raitan Luar == [https://www.youtube.com/watch?v=sSX1c8EUukg&list=RDsSX1c8EUukg&start_radio=1 Souvenir de Buenos Aires - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk&list=RDZcMRNnwNJhk&start_radio=1 Lento Lacrimoso - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4&list=RD_VKxG2dmQn4&start_radio=1 Autumn Gold - ''youtube''] == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Kalahiran 1963]] [[Tumbung:Kumpusir]] e4r79h2w6gqkve71p43a4lkozfh2fbt 113050 113049 2026-08-01T04:49:46Z ~2026-38892-59 17642 /* */ 113050 wikitext text/x-wiki {{Infobox urang}} [[Barakas:James Peace.jpg|jmpl|282x282px|James Peace]] '''Kenneth James Peace''' diparanakakan di Paisley, 28 [[Siptimbir]] [[1963]]. Sidin ngitu [[kumpusir]], tukang main pianu di kunsir, wan saniman pisual matan Skotlandia. == Kesah Hidup == '''James Peace''' diparanakakan di Paisley, Skotlandia, tanggal 28 Siptimbir 1963.  Pas masih kakanakan, sidin bagana di Helensburgh, di rumah mudil risur di higa laut di Skotlandia barat.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20110527164145/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/10206548.htm Birgitta Lamparth. "Keine ‘stacheligen’ Klänge", Wiesbadener Tagblatt (Koran Jerman), 10 Pibrurari 2011]</ref><ref name=":1">Julia Anderton. "Tango wie eine süß-saure Geschichte". Wiesbadener Kurier  (Koran Jerman), 24 Marit 2012</ref><ref name=":2">[https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ Soledad Carrizo-Araya. "Una entrevista al compositor James Peace". Hoja de Ruta Digital. Disimbir 2022]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dingsanak sidin banyak nang jua saniman (cuntuhnya John McGhie), sidin gin badingsanak jua lawan Felix Burns, kumpusir takanal maulah musik dansa pamulaan abad ka-20.<ref name=":0" /><ref name=":3">Sabine Klein. "Meine Musik ist wie ich - sehr romantisch". Frankfurter Rundschau (Koran Jerman), 1992, angka 254, halaman 2</ref> Sidin sudah balatih main pianu pas umur walu tahun, lalu tampil di hadapan urang banyak pas umur ampat walas tahun, membawaakan musik ampun Scott Joplin.<ref name=":2" /> Pas umur anam walas tahun, sidin ditarima sakulah di Royal Scottish Academy of Music and Drama (wahini ngarannya: Royal Conservatoire of Scotland) jadi mahasiswa purnawaktu paanumnya.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">G. Müller. "Die Seele des Klaviers tanzt Tango". Kulturspiegel Wetterau (Majalah Jerman). 17 Marit 2001, halaman 5</ref> Pas tahun 1983, sidin lulus sakulah di Universitas Glasgow nang bagalar Sarjana Seni (BA) di bagian maajarakan pianu. Tahun imbahnya, sidin dapat pulang galar dipluma di bidang partunjukan musik imbah mamainakan Konserto Piano No.1 ampunnya Mendelssohn dikawani bubuhan urkis RSAMD.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Imbah tuntung sakulah purmal, sidin bagawi jadi tukang main pianu, lalu bagana di Edinburgh bamula tahun 1988 hampai 1991.<ref name=":0" /><ref name=":5">"James Peace". ''FRIZZ'' (Majala Jerman). Januari 2001, halaman 5</ref> [[Barakas:Tango Milonga op. 26.wav|pus|jmpl|274x274px|Tango Milonga op. 26 no. 3]] [[Barakas:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|pus|jmpl|273x273px|Tango XVIII - James Peace (James Peace, piano)]] James Peace bagana di Bad Nauheim, Jerman bamula tahun 1991 hampai 2009.<ref>Manfred Merz. "Virtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantik", Wetterauer Zeitung (Koran Jerman), 12 Disimbir, 1992, halaman 19</ref><ref>"James Peace". The Tango Times (Majalah New York). Edision 2002/2003 (39). Halaman 1 - 5</ref> Bamula tahun 1998, sidin balajar tango, nang mahasilakan karya CD ''Tango escoces'' (Tango Skotlandia), isinya ngitu kumpusisi pianunya ampun sidin saurang nang ilhamnya dikoleh sidin matan tango.<ref name=":6">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":7">[https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano Philharmonie de Paris. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":8">[https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s de bibliotheek. ''Tango escocés''] </ref> Imbah ngitu pas tahun 2002 sidin jadi angguta kahurmatan Victoria College of Music.<ref name=":3" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9">"James Peace". La Cadena (Majalah Belanda). Siptimbir 2002, halaman 26</ref> Pas di tahun ngitu jua, sidin maadaakan tur kunsir sorangan di Jerman utara pas bulan Siptimbir/Uktubir wan ka Timur Jauh pas bulan Nupimbir, maungkaiakan panampilan tatambaian ''Tango XVII'' sidin di Hong Kong.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref>''TangoTang'', Hong Kong (香港). Surat habar, 8 Uktubir 2002</ref><ref>[https://www.scmp.com/article/393890/james-peace "James Peace". 南華早報 (Koran Hong Kong). 9 Uktubir 2002]</ref> [[Barakas:James Peace - Idylls Op.4b.webm|jmpl|334x334px|James Peace - Idylls Op.4b]] Pas di tahun imbahnya lagi, sidin kabanyakannya tampil di [[Irupa]] haja.  Sidin maungkaiakan karya tango di kuta-kuta ngini: [[Amsterdam]], Atheni,<ref>Brosur konsér ''{Για σένα Αγγελική}''. Ateni, 27 April 2016</ref> Berlin,<ref>Tangodanza (Aleman a Magasina). Edisi numur 1/2002 - 9</ref> Brusili, Helsinki,<ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Finlandia, 2014)</ref> Lisboa,<ref name=":2" /><ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Portugal, 2016)</ref> [[London]], Madrid,<ref name=":2" /><ref>Pamplet kunsir (tur konsir, Spaniul ''¡Feliz Cincuenta Cumpleaños - 2013!'')</ref> Uslu,<ref>{{Cite web |url=https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |title=Listen.no. James Peace (flygel). Munch Museet. Uslu, 16 Uktubir, 2004 |access-date=2025-11-18 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608114526/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |dead-url=yes }}</ref> Reikiapik<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. "Skozkir Slaghörputangoár". Morgunblaðið (Koran Islandia). 14 Uktubir 2004]</ref> wan Wina.<ref>Brosur kunsir (Wina). 23 Januari 2005</ref> Tahun 2008 sidin jadi angguta kahurmatan London College of Music gasan maakui jasa sidin di bagian tango.<ref name=":10">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":11">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":12">[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. "Wiesbadener Highlander K. James Peace - New DVD"]</ref> Imbah bagana satumat di Edinburgh, sidin babulik ka Jerman pas Pibruari 2010, lalu bagana di Wiesbaden.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Maraga pindah ngini jadinya mambangunakan pamikiran-pamikiran nang kriatip, wan sidin jua maulah pelem handap nang tainspirasi matan karya-karya kumpusisi ampun sidin sorang.  [[Pélém dokuménter|Pelem dokuméntir]] bajudul ''James Peace in Wiesbaden'' (James Peace di Wiesbaden) jadi sabuting karya sidin di katiguri ngini.<ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /> == Hadiah wan Panghargaan == [[Barakas:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|jmpl|333x333px|Eternal Song Op. 32 - James Peace]] ●     Hadiah Numur Asa, ''Agnes Millar Prize''. Glasgow, 1983<ref name=":4" /> ●      Hadiah Numur Asa, ''Dunbartonshire EIS Prize''. Glasgow, 1984<ref name=":4" /> ●      Hadiah Numur Asa, ''Sibelius Essay Prize''. Glasgow, 1985<ref name=":4" /> ●     Dipluma Kahurmatan, TIM Premio. Roma, 2000<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●      Dipluma Kahurmatan, IBLA Foundation. New York, 2000<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●     Midali Paringatan (Kalas Satu), International Piano Duo Association. Tokyo, 2002<ref>{{Cite web |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |title=International Piano Duo Association (東京), Tukiu. Daptar bubuhan nang manang, 2002 |access-date=2025-11-18 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |dead-url=yes }}</ref> ●      Midali Amas, Académie Internationale de Lutèce. Paris, 2008<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Karya Utama == ●     The Waterfall ''(Banyu Tajun)''<ref>Hessisches Staatstheater. Brosur kunsir 12/19 Siptimbir 2021</ref> ●     Idylls ''(Bengkeng banar)'' ●     Lento Lacrimoso ''(Banyu Mata Sunyi)'' ●     Forgotten Leaves ''(Daun nang Kada Diingatakan)'' ●     Sonata for Oboe and Piano ''(Sunata gasan Oboe wan Piano)'' ●     Ballade ''(Balada)'' ●     Ceremonial March no.1 ''(Mars Sirimunial No. 1)'' ●      Ceremonial March no.2 ''(Mars Sirimunial No. 2)'' ●     Autumn Gold ''(Warna Amas Musim Gugur)''<ref>"Violine schwebt über das Orchester". Schwäbische Post (Koran Jerman). 4 Juni, 1994</ref> ●     Eternal Song ''(Lagu Kaabadian)''<ref name=":0" /><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9935400923804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Eternal Song Op.32, Peace, K. James'']</ref> ●      ​​"Gasan Jorjiya" ''(basa Jorjiya: საქართველოსთვის)''           (lirik:  Tamar Chikvaidze, Zurab Chikvaidze, wan James Peace) 24 Tangos for solo piano (24 Tango gasan pianu)<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref>[https://www.britishviolasociety.co.uk/wp-content/uploads/2024/01/Latest-news-from-the-British-Viola-Society.-August-2023-compressed.pdf British Viola Society Newsletter, Agustus 2023] </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240522135254/https://hojaderutadigital.mx/una-corta-historia-del-tango/ Hoja de Ruta Digital, México. "Una corta historia del tango", 22 Marit 2024]</ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941547953804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Tangos op.33, Peace, K. James'']</ref> == Raitan Luar == [https://www.youtube.com/watch?v=sSX1c8EUukg&list=RDsSX1c8EUukg&start_radio=1 Souvenir de Buenos Aires - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk&list=RDZcMRNnwNJhk&start_radio=1 Lento Lacrimoso - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4&list=RD_VKxG2dmQn4&start_radio=1 Autumn Gold - ''youtube''] == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Kalahiran 1963]] [[Tumbung:Kumpusir]] 9dbgjet7h0d4bqyx0p7e1ukh6wzgvuj Daptar masigit di Indunisia 0 37939 113045 112829 2026-08-01T03:29:53Z CommonsDelinker 5280 Replacing MASK1.jpg with [[File:Masjid_Agung_Sunda_Kelapa,_Jakarta_(2010).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: this is not a mask). 113045 wikitext text/x-wiki Pambangunan '''masigit di Indunisia''' sudah diarsipakan wayah tagadang [[Sultan|kasultanan]] Islam panambayan yaitu Kasultanan Samudra Pasai.<ref name="ReferenceA">{{Cite book|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World Vol. 2 M-Z|last=Martin|first=Richard C.|publisher=Macmillan|year=2004}}</ref> Salain nitu Islam iya agama pangganalnya di Indunisia, lawan 86,7% panduduk Indunisia maanggap dirinya urang Muslim dalam bacacah tahun [[2018]].<ref name="pe">{{Cite web|date=27 January 2011|title=Sunni and Shia Muslims|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/}}</ref><ref>Religious clash in Indonesia kills up to six, Straits Times, 6 February 2011</ref><ref>{{Cite web|date=9 August 2012|title=Chapter 1: Religious Affiliation|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|website=The World’s Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|access-date=6 September 2015}}</ref> Handak sabarataan masigit di Indunisia baisi status '''Masigit Agung,''' masigit Raya, atawa '''Masigit Ganal''' wan barataan baisi arti nang sama lawan '''[[masigit jami|masigit Jami]]'''. daptar ngini baisi masigit nang dipinandui di Indunisia.<ref name="St">{{Cite web|title=International Religious Freedom Report 2008|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108407.htm|publisher=US Department of State|access-date=31 March 2014}}</ref> == Masigit nang utama == Sampai tahun 2020, tim pamarintah nang dipimpin [[:en:Fakhry Affan|Fakhry Affan]] sudah marangkum 554.152 masigit di Indunisia.<ref name="ba">[https://www.bangkokpost.com/world/1836259/indonesias-mosque-hunters-count-them-up-one-at-a-time Indonesia's 'mosque hunters' count them up one at a time]. ''Bangkok Post''. Retrieved April 4, 2021.</ref> Daptar ngini tardiri matan 258.958 [[masigit jami|masigit Jami]] wan 295.194 masigit halus nang baisi 40 urang atawa kurang.<ref name="ba" /> Pamarintah Indunisia manaksir rikinan masigit labih pada 740.000 sacara nasiunal.<ref name="ba" /> Amun handak masuk dalam daptar ngini, masigit harus jadi ''landmark'' tumatan banua tartantu wan tapandang riwayatnya. {| class="wikitable sortable" !Ngaran ! class="unsortable" |Gambar !Kuta ![[Prupinsi di Indonesia|Prupinsi]] |- |[[Masigit Pathok Negara Ad-Darajat Babadan|Masigit Ad-Darajat Babadan]] |[[Barakas:Pathoknegara_Babadan_Addarojat_(East)_Pj_DSC_1718.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bantul|Bantul]] |[[Daerah Istimewa Yogyakarta]] |- |[[Masigit K.H. Ahmad Dahlan (Gresik)|Masigit Ahmad Dahlan]] | |[[Kabupatin Gresik|Gresik]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Raya Air Pampan|Masigit Air Pampan]] |[[Barakas:Masjid Raya Air Pampan oleh Denas.jpg|160x160px]] |[[Kuta Pariaman|Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Jami Air Tiris|Masigit Air Tiris]] |[[Barakas:Masjid Jamik Air Tiris Minang.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Kampar|Kampar]] |[[Riau]] |- |[[Masigit Jami Aji Amir Hasanuddin|Masigit Aji Amir Hasanuddin]] |[[Barakas:Masjid Jami' Aji Amir Hasanoeddin (4).jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Kutai Kartanegara|Kutai Kartanegara]] |[[Kalimantan Timur]] |- |[[Masigit Raya Akbar At-Taqwa|Masigit Akbar At-Taqwa]] |[[Barakas:Masjid Agung.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bengkulu|Bengkulu]] |[[Bengkulu]] |- |[[Masigit Al-Akbar]] |[[Berkas:Masjid_Nasional_Al-Akbar_Surabaya_2016.jpg|160x160px]] |[[Kuta Surabaya|Surabaya]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Al-Alam Kendari]] | |[[Kuta Kendari|Kendari]] |[[Sulawesi Tanggara]] |- |[[Masigit Al Alam Marunda]] |[[Barakas:Masjid_Al-Alam_Marunda.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Utara|Jakarta Utara]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Al-Azhar Jakarta]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Al-Azhar_2021.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Selatan|Jakarta Salatan]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Al-A'zhom]] |[[Barakas:Azhom_2.jpg|160x160px]] |[[Kuta Tangerang|Tangerang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Agung Al-Falah|Masigit Al-Falah Jambi]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Al-Falah_Jambi.jpg|160x160px]] |[[Kuta Jambi|Jambi]] |[[Jambi]] |- |[[Masigit Agung Al-Falah Mempawah|Masigit Al-Falah Mempawah]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Al-Falah_Mempawah.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Mempawah|Mempawah]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Al-Furqon]] |[[Berkas:Masjid_al-furqon_upi.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bandung|Bandung]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Al-Hakim Padang|Masigit Al-Hakim]] |[[Barakas:Masjid_Al_Hakim_oleh_Denas.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Al-Huda Pangandaran]] |[[Barakas:Masjid_Al_Huda_Babakan_Pangandaran.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pangandaran|Pangandaran]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Al-Hurriyyah]] |[[Barakas:Masjid_pertama_Al_Hurriyah_dengan_latar_belakang_masigit_kedua_Al_hurriyah.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bogor|Bogor]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Al-Imam Koto Baru|Masigit Al-Imam]] |[[Barakas:Masjid_Al_Imam_Koto_Baru_Maret_2021_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pesisir Selatan|Pesisir Salatan]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Al-Imtizaj]] |[[Barakas:Masjid_Al-Imtizaj_2.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bandung|Bandung]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Agung Al-Istiqlal Murung Raya|Masigit Al-Istiqlal]] | |[[Kabupatin Murung Raya|Murung Raya]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Al-Jabbar]] |[[Berkas:Al_Jabbar_Mosque.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bandung|Bandung]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Agung Al-Jami' Pekalongan|Masigit Al-Jami]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Al-Jami'.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pekalongan|Pekalongan]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Al-Jihad Mosque of Banjarmasin|Masigit Al-Jihad]] |[[Barakas:Masjid_Al-Jihad_Banjarmasin.jpg|284x284px]] |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Jami' Al-Juman (Bogor)|Masigit Al-Juman]] | |[[Buwitan suruh]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Agung Al-Karomah|Masigit Al-Karomah]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Al-Karomah.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Banjar]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Al Karomah|Masigit Al-Karomah Kresek]] |[[Barakas:Masjid_Al_Karomah_Kresek.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Probolinggo|Probolinggo]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Al-Makmur Jakarta|Masigit Al-Makmur]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_in_Batavia_TMnr_10014927.jpg|161x161px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Pusat|Jakarta Pusat]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit Agung Al-Manan|Masigit Al-Manan]] |[[Barakas:Dumai_Mosque.jpg|240x240px]] |[[Dumai]] |[[Riau]] |- |[[Masigit Al-Markaz Al-Islami]] | |[[Kuta Mangkasar|Mangkasar]] |[[Sulawesi Salatan]] |- |[[Masigit Raya Al-Mashun|Masigit Al-Mashun]] |[[Barakas:Great_mosque_in_Medan_cropped.jpg|160x160px]] |[[Kuta Medan|Medan]] |[[Sumatra Utara]] |- |[[Masigit Agung Al-Muhsinin|Masigit Al-Muhsinin]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Solok.jpg|160x160px]] |[[Kuta Solok]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[mMasigit Raya Al Munawwar Ternate|Masigit Al-Munawwar Ternate]] |[[Barakas:Masjid_Al-Munawwar_Ternate.jpg|160x160px]] |[[Kuta Ternate|Ternate]] |[[Maluku Utara]] |- |[[Masigit Al-Osmani]] |[[Barakas:Al-Osmani_Mosque,_Medan,_Indonesia.jpg|160x160px]] |[[Medan]] |[[Sumatra Utara]] |- |[[Masigit Al-Qana Taman]] | |[[Kuta Madiun|Madiun]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Amirul Mukminin]] | |[[Kuta Mangkasar|Mangkasar]] |Sulawesi Salatan |- |[[Masigit Ampang Gadang|Masigit Ampang Gadang]] |[[Barakas:Masjid_Ampang_Gadang_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Lima Puluh Kuta]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[mMasigit Raya Ampek Lingkuang|Masigit Ampek Lingkuang]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Ampek_Lingkuang_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Padang Pariaman|Padang Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[masigit Ampel]] |[[Barakas:Ampel_Mosque_in_2008.jpg|160x160px]] |[[Kuta Surabaya|Surabaya]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Raya Amuntai|Masigit Amuntai]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Amuntai.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Hulu Sungai Utara]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Raya Andalas|Masigit Andalas]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Andalas.JPG|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Angke]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_te_Angke_bij_Batavia_TMnr_60048715.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Barat|Jakarta Barat]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit An-Nawier]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Annawier_Pekojan.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Barat|Jakarta Barat]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit Agung An-Nur Pare|Masigit An-Nur Pare]] |[[Barakas:Ma_an_nur_pare_dari_atas.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Kediri]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Ar-Rahman]] |[[Barakas:Masjid_ar-Rahman.JPG|160x160px]] |[[Kuta Pekanbaru|Pekanbaru]] |[[Riau]] |- |[[Masigit Agung Ar Raudah]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Ar_Raudhah_Pulang_Pisau.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pulang Pisau]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Arqam Baburahman]] | |[[Kuta Palu|Palu]] |[[Sulawesi Tangah]] |- |[[Masigit Asasi]] |[[Barakas:Masjid_Asasi_2020_01.jpg|240x240px]] |[[Kuta Padang Panjang|Padang Panjang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit As-Suada]] |[[Barakas:Masjid_Baangkat.jpg|160x160px]] |[[Hulu Sungai Salatan|Hulu Sungai Salatan]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Ats-Tsauroh]] |[[Barakas:Great_Mosque_of_Serang.jpg|160x160px]] |[[Kuta Serang|Serang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit At-Taqwa Cirebon]] |[[Barakas:Taqwa.1.jpg|160x160px]] |[[Kuta Cirebon|Cirebon]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Azizi]] |[[Barakas:Indonesia_Mosque_in_Medan,_Indonesia_-_Factbook_Photos.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Langkat]] |[[Sumatra Utara]] |- |[[Masigit Baabul Munawwar]] |[[Barakas:Masjdibaabul.png|160x160px]] |[[Kabupatin Mimika]] |[[Papua Tangah]] |- |[[Masigit Babussalam]] |[[Barakas:Masjid_Babussalam.jpg|160x160px]] |[[Kuta Sawahlunto|Sawahlunto]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Baitul Hakim|Masigit Baitul Hakim]] |[[Barakas:Masjid_Baitul_Hakim_Madiun.jpg|160x160px]] |[[Kuta Madiun|Madiun]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Agung Baitul Makmur Meulaboh|Masigit Baitul Makmur]] | |[[Aceh Barat|Aceh Barat]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Baitul Makmur Denpasar]] |[[Barakas:Masjid_Baitul_Makmur,_Denpasar.jpg|160x160px]] |[[Kuta Denpasar|Denpasar]] |[[Bali]] |- |[[Masigit Agung Baitul Makmur Jepara|Masigit Baitul Makmur Jepara]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Baitul_Makmur_Jepara,_7_Juni_2021.jpg|160x160px]] |[[Jepara|Jepara]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Baiturrahim Ulee Lheue|Masigit Baiturrahim]] |[[Barakas:Meuseujid_Bayturrahim_Ulèë_Lheuë.JPG|160x160px]] |[[Banda Aceh]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Agung Baiturrahim Singkil|Masigit Baiturrahim Singkil]] |[[Barakas:Baiturrahim1.png|160x160px]] |[[Aceh Singkil|Aceh Singkil]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Raya Baiturrahman|Masigit Baiturrahman Aceh]] |[[Barakas:Meuseujid_Raya_Baiturrahman_.jpg|160x160px]] |[[Banda Aceh]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Baiturrahman Banyuwangi]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Baiturrahman_Banyuwangi.jpg|160x160px]] |[[Banyuwangi|Banyuwangi]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Agung Baiturrahman Buntok|Masigit Baiturrahman Buntok]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Baiturrahman_Buntok.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Barito Salatan]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Agung Baiturrahman Trenggalek|Masigit Baiturrahman Trenggalek]] |[[Barakas:"MASJID AGUNG BAITURRAHMAN TRENGGALEK" - panoramio.jpg|pus|nirbing]] |[[Trenggalek|Trenggalek]] |[[Jawa Timur]] |- |[[mMasigit Raya Balai Gadang Mungo|Masigit Balai Gadang Mungo]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Balai_Gadang_Mungo_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Lima Puluh Kuta|Lima Puluh Kuta]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Bandung|Masigit Bandung]] |[[Barakas:Mesjid_Agung_Bandung.JPG|160x160px]] |[[Kuta Bandung|Bandung]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Jami Banjarmasin]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Banjarmasin_(2).jpg|160x160px]] |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Agung Banten|Masigit Banten]] |[[Barakas:Masjid_agung_banten_lama.jpg|160x160px]] |[[Kuta Serang|Serang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Keramat Banua Halat|Masigit Banua Halat]] |[[Barakas:Masjid_Al-Mukarromah,_Tapin.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tapin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Pusaka Banua Lawas|Masigit Banua Lawas]] |[[Barakas:Masjid_Pusaka_Banua_Lawas.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tabalong]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Agung Batam|Masigit Batam]] |[[Barakas:Batam_Great_Mosque.jpg|242x242px]] |[[Kuta Batam|Batam]] |[[Kepulauan Riau]] |- |[[Masigit Bayan Beleq]] |[[Barakas:LombokBayan.JPG|160x160px]] |[[Kabupatin Lombok Utara|Lombok Utara]] |[[Nusa Tenggara Barat]] |- |[[Masigit Raya Bayur|Masigit Bayur]] |[[Barakas:Bayur_Mosque.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Msigit Jamik Bengkulu|Masigit Bengkulu]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Bengkulu.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bengkulu|Bengkulu]] |[[Bengkulu]] |- |[[Masigit Bingkudu]] |[[Barakas:Masjid_Bingkudu_2017_2.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Jamik Birugo|Masigit Birugo]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Birugo_Des_2022.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bukittinggi|Bukittinggi]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Brebes|Masigit Brebes]] | |[[Brebes|Brebes]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Caringin]] |[[Barakas:Masjid_as-Salafie_20221231-133926_lbn.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pandeglang|Pandeglang]] |[[Banten]] |- |[[masigit Carita|masigit Carita]] |[[Barakas:Masjid_al_Khusaeni_1_221231-132328_crt.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pandeglang|Pandeglang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Cheng Ho Palembang]] |[[Barakas:Palembang_Al_Islam_Muhammad_Cheng_Ho_Mosque_-_Palembang,_SS_(15_Dec._2021).jpg|160x160px]] |[[Kuta Palembang|Palembang]] |[[Sumatra Salatan]] |- |[[Masigit Cheng Ho Surabaya]] |[[Barakas:Cheng_ho.jpg|160x160px]] |[[Kuta Surabaya|Surabaya]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Agung Cirebon|Masigit Cirebon]] |[[Barakas:The_Great_Mosque_of_Cirebon.jpg|160x160px]] |[[Kuta Cirebon|Cirebon]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Cut Meutia]] |[[Barakas:Cut Mutia Masjid Jakarta.jpg|pus|nirbing]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Pusat|Jakarta Pusat]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Darul Awwabin]] |[[Barakas:Darul_Awwabin_Mosque_Kuala_Pembuang.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Seruyan]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Raya Darussalam|Masigit Darussalam]] | |[[Kuta Samarinda|Samarinda]] |[[Kalimantan Timur]] |- |[[Masigit Raya Darussalam Palangka Raya|Masigit Darussalam Palangka Raya]] | |[[Kuta Palangka Raya|Palangka Raya]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Agung Demak|Masigit Demak]] |[[Barakas:Masjid_demak.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Demak|Demak]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Dian Al-Mahri]] | |[[Kuta Depok|Depok]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Fathullah]] | |[[Kuta Tangerang Salatan|Tangerang Salatan]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Raya Ganting|Masigit Ganting]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Ganting_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Garut|Masigit Garut]] |[[Barakas:Mesjid_Agung_Garut.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Garut|Garut]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Gedhe Kauman]] |[[Barakas:Masjid_Gedhe_Kauman_2022_-_from_outside.jpg|160x160px]] |[[Kuta Yogyakarta|Yogyakarta]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Gedhe Mataram]] |[[Barakas:Masjid Mataram Kotagede.jpg|pus|nirbing]] |[[Kuta Yogyakarta|Yogyakarta]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Jamik Habib Muda Seunagan|Masigit Habib Muda Seunagan]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Habib_Muda_Seunagan_nampak_dari_depan.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Nagan Raya|Nagan Raya]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Agung Harakatul Jannah|Masigit Harakatul Jannah]] |[[Barakas:Masjid_Harakatul_Janah_small.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bogor|Bogor]] |[[Jawa Barat]] |- |[[masigit Hidayatullah|Masigit Hidayatullah Jakarta]] |[[Barakas:Ka-lia̍t Chheng-chin-sī Masjid Hidayatullah Karet.jpg|pus|nirbing]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Selatan|Jakarta Salatan]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit Raya Hubbul Wathan|Masigit Hubbul Wathan]] |[[Barakas:Ismalic Center, Ikon Pulau 1000 Masjid Lombok.jpg|pus|nirbing]] |[[Kuta Mataram|Mataram]] |[[Nusa Tanggara Barat]] |- |[[Masigit Hunto Sultan Amai]] |[[Barakas:Masjid_Hunto_Sultan_Amai.jpg|160x160px]] |[[Kuta Gorontalo|Gorontalo]] |[[Gorontalo]] |- |[[Masigit Ikhsaniyyah]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_Djambi_TMnr_10016663.jpg|160x160px]] |[[Kuta Jambi|Jambi]] |[[Jambi]] |- |[[Masigit Ishlah, Pariangan]] |[[Barakas:Masjid_Ishlah_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Islamic Center Jakarta]] |[[Barakas:Gerbang_Jakarta_Islamic_Centre.jpg|213x213px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Utara|Jakarta Utara]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Islamic Center Samarinda]] |[[Barakas:Islamic_Centre_Samarinda_by_bloesafir_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kuta Samarinda|Samarinda]] |[[Kalimantan Timur]] |- |[[Masigit Istighfar]] |[[Barakas:Masjid_Istighfar_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Istiqlal]] |[[Berkas:masigit_Istiqlal_-_Panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Pusat|Jakarta Pusat]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Jagakariyan]] |[[Barakas:Jogokariyan_1.jpg|160x160px]] |[[Kuta Yogyakarta|Yogyakarta]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Agung Jawa Tangah|Masigit Jawa Tangah]] | |[[Kuta Semarang|Semarang]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Kali Pasir]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Kalipasir_in_Tangerang,_Banten.jpg|213x213px]] |[[Kuta Tangerang|Tangerang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Kampung Baru]] |[[Barakas:Masjid_Bandengan_Atau_masigit_Kampung_Baru_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Barat|Jakarta Barat]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Kampus Universitas Gadjah Mada]] |[[Barakas:After_ied_fitri_praying_@_UGM_mosque_Yogya_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Sleman|Sleman]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Kasunyatan]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_Kasunyatan_TMnr_60016490.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Serang|Serang]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Katangka]] |[[Barakas:Masjid_Tua_Al-Hilal_Katangka.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Gowa|Gowa]] |[[Sulawesi Salatan]] |- |[[Masigit Kauman Pleret]] |[[Barakas:Situs_masigit_Kauman_Pleret.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bantul|Bantul]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Tuo Kayu Jao|Masigit Kayu Jao]] |[[Barakas:Surau_Tuo_Kayu_Jao.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Solok|Solok]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Keramat Kuno]] |[[Barakas:Keramat_Kuna_Mosque,_Singaraja.jpg|160x160px]] |[[Singaraja]] |[[Bali]] |- |[[Masigit Djami Keraton Landak|Masigit Keraton Landak]] |[[Berkas:masigit_Djami_Keraton_Landak.PNG|160x160px]] |[[Kabupatin Landak|Landak]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Jami Keraton Sambas|Masigit Keraton Sambas]] |[[Barakas:Sambas_Sultanate_mosque,_Indonesia.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Sambas|Sambas]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Kyai Gede]] | |[[Kabupatin Kutawaringin Barat|Kutawaringin Barat]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Raya Koto Baru|Masigit Koto Baru]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Koto_Baru.jpg|240x240px]] |[[Kabupatin Solok Selatan|Solok Salatan]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Tuo Koto Nan Ampek|Masigit Koto Nan Ampek]] |[[Barakas:Masjid_Gadang_Balai_Nan_Duo.jpg|160x160px]] |[[Kuta Payakumbuh|Payakumbuh]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Kubang|Masigit Kubang]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Kubang_2020_02.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Lima Puluh Kuta|Lima Puluh Kuta]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Kubang Putih|Masigit Kubang Putih]] |[[Barakas:Masjid_Kubang_Agam.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Kurai Taji]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Kuraitaji_2020_02.jpg|160x160px]] |[[Kuta Pariaman|Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Lama Gang Bengkok]] |[[Barakas:Masjid_Lama_Gang_Bengkok_Medan_2021.jpg|160x160px]] |[[Kuta Medan|Medan]] |[[Sumatra Utara]] |- |[[Masigit Langgar Tinggi]] |[[Barakas:Masjid_Langgar_Tinggi_(2).jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Barat|Jakarta Barat]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit Lautze]] |[[Barakas:Lautze_Mosque.jpg|213x213px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Pusat|Jakarta Pusat]] |[[Dairah Khusus Indung banua Jakarta]] |- |[[Masigit Raya Lima Kaum|Masigit Lima Kaum]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Lima_Kaum_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Luar Batang]] |[[Barakas:Masjid_Luar_Batang_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Utara|Jakarta Utara]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Lubuk Bauk]] |[[Barakas:Surau_Lubuk_Bauk_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang Panjang|Padang Panjang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Mangkasar|Masigit Mangkasar]] | |[[Kuta Mangkasar|Mangkasar]] |[[Sulawesi Salatan]] |- |[[Masigit Agung Malang|Masigit Malang]] |[[Barakas:Front_Of_Great_Mosque_Jami_'Malang.jpg|160x160px]] |[[Kuta Malang|Malang]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Jamik Mandiangin|Masigit Mandiangin]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Mandiangin_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kuta Bukittinggi|Bukittinggi]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Manonjaya|Masigit Manonjaya]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_in_Manondjaja_TMnr_10016652.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tasikmalaya|Tasikmalaya]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Mantingan]] |[[Barakas:Masjid_Mantingan_Jepara.jpg|160x160px]] |[[Jepara|Jepara]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Menara Kudus]] |[[Barakas:Masjid_Menara_Kudus.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Kudus|Kudus]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Merah Panjunan]] |[[Barakas:Masjid_Panjunan_di_Cirebon,_Amerta_-_Berkala_Arkeologi_1,_hal._7.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Cirebon|Cirebon]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Miftahul Jannah]] | |[[Kabupatin Lamongan|Lamongan]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Muhammadan]] |[[Barakas:Masjid_Muhammadan_2020_01b.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Muhammadiyah Kalayan]] |[[Barakas:Masjid_Muhammadiyah_Kelayan_Banjarmasin.jpg|160x160px]] |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Namira]] | |[[Kabupatin Lamongan|Lamongan]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Nagara Indung Banua Nusantara]] |[[Berkas:Desain_masigit_IKN_Nyoman_Nuarta.jpg|160x160px]] |[[KIPP IKN]] |[[Indung Banua Nusantara|IKN]] |- |[[Masigit Nur Balangnipa]] |[[Barakas:Masjid_Tua_Palopo.JPG|160x160px]] |[[Kabupatin Sinjai|Sinjai]] |[[Sulawesi Salatan]] |- |[[Masigit Nurul Amin Pagaruyung|Masigit Nurul Amin]] |[[Barakas:Masjid_Nurul_Amin_Pagaruyung_Februari_2020_1.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Nurul Huda, Kampung Gelgel|Masigit Nurul Huda]] | |[[Kabupatin Klungkung|Klungkung]] |[[Bali]] |- |[[Masigit Agung Nurul Huda, Sumbawa|Masigit Agung Nurul Huda]] | |[[Kabupatin Sumbawa|Sumbawa]] |[[Nusa Tenggara Barat]] |- |[[Masigit Nurul Huda, Sawahlunto|Masigit Nurul Huda]] |[[Barakas:Masjid_Nurul_Huda_di_Pasar_Baru_Durian,_Barangin,_Sawahlunto.jpg|160x160px]] |[[Kuta Sawahlunto|Sawahlunto]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Nurul Ikhlas]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Cilegon.jpg|213x213px]] |[[Kuta Cilegon|Cilegon]] |[[Banten]] |- |[[Masigit Nurul Iman]] |[[Barakas:Masjid_nurul_iman_okt_2017.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Nurul Iman Koto Gadang]] |[[Barakas:Masjid_Nurul_Iman_Koto_Gadang_2020_02.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Nurul Islam|Masigit Nurul Islam]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Sawahlunto_Agu_2019.png|160x160px]] |[[Kuta Sawahlunto|Sawahlunto]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Nurut Taqwa Pegandon|Masigit Nurut Taqwa]] |[[Berkas:masigit_Nurut_Taqwa_Pegandon.jpg|169x169px]] |[[Kabupatin Kendal|Kendal]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Oman Al-Makmur]] |[[Barakas:Masjid_Oman_di_Aceh.jpg|160x160px]] |[[Banda Aceh]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Raya Padusunan|Masigit Padusunan]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Padusunan_2020_02.jpg|160x160px]] |[[Kuta Pariaman|Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Pajimatan Imogiri]] |[[Barakas:Masjid_Pajimatan_Imogiri.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bantul|Bantul]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Agung Palembang|Masigit Palembang]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Palembang.jpg|160x160px]] |[[Kuta Palembang|Palembang]] |[[Sumatra Salatan]] |- |[[Masigit Jami Pandulangan|Masigit Pandulangan]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Pandulangan.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Hulu Sungai Utara]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Pangiran Diponegoro]] |[[Barakas:Taman_Mini_Indonesia_Indah_Series,_Closeup_masigit_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Timur|Jakarta Timur]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Jamik Parabek|Masigit Parabek]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Parabek_oleh_Denas.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Pariaman]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Pariaman_oleh_Denas.jpg|160x160px]] |[[Kuta Pariaman|Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Keramat Pelajau|Masigit Pelajau]] |[[Barakas:Masjid_Keramat_Pelajau_1.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Hulu Sungai Tangah]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Raya Piladang|Masigit Piladang]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Piladang_1960an_-_Luthfi_Razzaq_&_Desmiarti.jpg|kiri|161x161px]] |[[Kabupatin Lima Puluh Kuta|Limapuluh Kuta]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Pincuran Gadang]] |[[Barakas:Masjid_Pincuran_Gadang_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Pincuran Tujuah|Masigit Pincuran Tujuah]] |[[Barakas:Masjid_Pakandangan_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Padang Pariaman|Padang Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Pondok Tinggi|Masigit Pondok Tinggi]] |[[Barakas:Pondok_Tinggi_Great_Mosque.jpg|160x160px]] |[[Kuta Sungai Penuh|Sungai Penuh]] |[[Jambi]] |- |[[Masigit Jami Pontianak|Masigit Pontianak]] |[[Barakas:Masjid_Kesultanan_Syarif_Abdurrahman.jpg|160x160px]] |[[Kuta Pontianak|Pontianak]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Po Teumeureuhom]] |[[Barakas:Meuseujid_Poteu_Meureuhom.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Pidie|Pidie]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Pucok Krueng]] |[[Barakas:Meuseujid_Teungku_di_Pucôk_Krueng_Beuracan.jpg|160x160px]] |[[Pidie Jaya|Pidie Jaya]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Agung Purbalingga|Masigit Purbalingga]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Purbalingga_-_panoramio.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Purbalingga|Purbalingga]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Rahmatullah Lampuuk]] |[[Barakas:Masjid_Rahmatullah_Lampuuk.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Aceh Besar|Aceh Besar]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Ramlie Musofa]] |[[Berkas:Tampak_Depan_masigit_Ramlie_Musofa_2025_(02).jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Utara|Jakarta Utara]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Rahmatan Lil-Alamin]] |[[Barakas:Rahmatan_Lil-Alamin_Mosque.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Indramayu|Indramayu]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Rao-Rao]] |[[Barakas:Masjid_Rao_Rao,_Tanah_Datar,_Sumatera_Barat.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Saadah]] |[[Barakas:Masjid_Saadah_2020_02.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Raya Sabilal Muhtadin|Masigit Sabilal Muhtadin]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Sabilal_Muhtadi_depan.jpg|160x160px]] |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Saka Tunggal]] |[[Barakas:Yogyakarta_Indonesia_masigit-Soko-Tunggal-01.jpg|160x160px]] |[[Kuta Yogyakarta|Yogyakarta]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Saka Tunggal, Banyumas]] |[[Barakas:Saka_Tunggal_Mosque_(exterior,_HDR),_Banyumas_Regency,_2015-03-22.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Banyumas|Banyumas]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Salman ITB]] | |[[Kuta Bandung|Bandung]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Jami Syekh Abdul Hamid Abulung|Masigit Sheikh Abdul Hamid]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Syekh_Abdul_Hamid_Abulung.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Banjar]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Sheikh Abdurrauf]] |[[Barakas:Mesjid_Abdurrauf_Banda_Aceh.jpg|162x162px]] |[[Banda Aceh]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Sheikh Burhanuddin]] | |[[Kabupatin Padang Pariaman|Padang Pariaman]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Sheikh Zayed Surakarta|Masigit Sheikh Zayed]] | |[[Surakarta]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Shiratal Mustaqiem]] |[[Barakas:Masjid_Shiratal_Mustaqiem_(2).jpg|160x160px]] |[[Kuta Samarinda|Samarinda]] |[[Kalimantan Timur]] |- |[[Masigit Sholihin]] |[[Barakas:Masjid_Sholihin_Surakarta.jpg|160x160px]] |[[Surakarta]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Agung Jamik Singaraja|Masigit Singaraja]] |[[Barakas:Agung_Jami'_mosque_gate_Singaraja.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Buleleng|Buleleng]] |[[Bali]] |- |[[Masigit Raya Singkawang|Masigit Singkawang]] | |[[Kuta Singkawang|Singkawang]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Agung Sudirman|Masigit Sudirman]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Sudirman,_Denpasar.jpg|160x160px]] |[[Kuta Denpasar|Denpasar]] |[[Bali]] |- |[[Masigit Jami Sultan Lingga|Masigit Sultan Lingga]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Sultan_Lingga_depan.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Lingga|Lingga]] |[[Prupinsi Kepulauan Riau|Kepulauan Riau]] |- |[[Masigit Jamik Sultan Nata|Masigit Sultan Nata]] |[[Barakas:Masjid_JamiK_Sultan_Nata_Sintang_1.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Sintang|Sintang]] |[[Kalimantan Barat]] |- |[[Masigit Raya Sultan Riau|Masigit Sultan Riau]] | |[[Kuta Tanjungpinang|Tanjungpinang]] |[[Kapulauan Riau]] |- |[[Masigit Sultan Suriansyah]] | |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Sultan Ternate]] |[[Barakas:Masjid_Sultan_Ternate.jpg|160x160px]] |[[Kuta Ternate|Ternate]] |[[Maluku Utara]] |- |[[Masigit Sulthani Plasakuning]] | |[[Kabupatin Sleman|Sleman]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Raya Sumatera Barat|Masigit Sumatra Barat]] | |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Sumber]] | |[[Kabupatin Cirebon|Cirebon]] |[[Jawa Barat]] |- |[[Masigit Agung Sumenep|Masigit Sumenep]] |[[Barakas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moskee_Madoera_TMnr_60022649.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Sumenep|Sumenep]] |[[Jawa Timur]] |- |[[Masigit Sunda Kelapa]] |[[Barakas:Masjid Agung Sunda Kelapa, Jakarta (2010).jpg|160x160px]] |[[Kuta Administrasi Jakarta Pusat|Jakarta Pusat]] |[[Dairah Khusus Indung Banua Jakarta]] |- |[[Masigit Jami Sungai Banar|Masigit Sungai Banar]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Sungai_Banar.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Hulu Sungai Utara]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Jamik Sungai Jambu|Masigit Sungai Jambu]] |[[Barakas:Masjid_Jamik_Sungai_Jambu_2020_01.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Surakarta|Masigit Surakarta]] |[[Barakas:Great_Mosque_of_Solo.jpg|160x160px]] |[[Surakarta]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Syuhada]] |[[Barakas:Yogyakarta_Indonesia_Syuhada-Mosque-02.jpg|240x240px]] |[[Kuta Yogyakarta|Yogyakarta]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Jamik Taluak Bukittinggi|Masigit Taluak]] |[[Barakas:Masjid-Taluak-Sumatra-Barat.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Taqwa Muhammadiyah]] |[[Barakas:Masjid_Muhammadiyah_Padang_2019_(2).jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Taqwa Wanakrama]] |[[Barakas:Masjid_Pathok_Negara_Taqwa_Wonokromo.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Bantul|Bantul]] |[[Dairah Istimiwa Yogyakarta]] |- |[[Masigit Agung Tegal|Masigit Tegal]] | |[[Kuta Tegal|Tegal]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Raya Teluk Bayur|Masigit Teluk Bayur]] |[[Barakas:Masjid_Raya_Taluak_Bayua.jpg|160x160px]] |[[Kuta Padang|Padang]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Tarapung Al-Aminah]] |[[Barakas:Masjid_Terapung_Al-Aminah.JPG|160x160px]] |[[Kabupatin Pesawaran|Pesawaran]] |[[Lampung]] |- |[[Masigit Teungku di Anjong|Masigit Teungku di Anjong]] |[[Barakas:Meuseujid_Teungku_di_Anjông.jpg|160x160px]] |[[Banda Aceh]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Tua Indra Puri]] |[[Barakas:Meuseujid_Indra_Puri.JPG|160x160px]] |[[Kabupatin Aceh Besar|Aceh Besar]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Tua Indra Purwa]] |[[Barakas:Meuseujid_Tuha_Indra_Purwa.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Aceh Besar|Aceh Besar]] |[[Aceh]] |- |[[Masigit Tuanku Pamansiangan]] | |[[Kabupatin Tanah Datar|Tanah Datar]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Tua Palopo]] |[[Barakas:Masjid_Tua_Palopo.JPG|160x160px]] |[[Kuta Palopo|Palopo]] |[[Sulawesi Salatan]] |- |[[Masigit Tua Patimburak]] |[[Barakas:Masjid_Tua_Patimburak.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Fakfak|Fakfak]] |[[Papua Barat]] |- |[[Masigit Tua Siguntur]] |[[Barakas:Makam_Raja-Raja_Siguntur.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Dharmasraya|Dharmasraya]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Jami Tuhfaturroghibin|Masigit Tuhfaturroghibin]] |[[Barakas:Masjid_Jami_Tuhfaturroghibin.jpg|160x160px]] |[[Kuta Banjarmasin|Banjarmasin]] |[[Kalimantan Salatan]] |- |[[Masigit Ummil Qura]] |[[Barakas:Masjid_Ummilqura_(Ummilqura_Mosque).jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Agam|Agam]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Agung Wahyu Al-Hadi|Masigit Wahyu Al-Hadi]] |[[Barakas:Masjid_Wahyu_Al-Hadi_1.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Kutawaringin Timur|Kutawaringin Timur]] |[[Kalimantan Tangah]] |- |[[Masigit Wapauwe]] |[[Berkas:masigit_Tua_Wapauwe.jpg|160x160px]] |[[Kuta Ambon|Ambon]] |[[Maluku]] |- |[[Masigit Agung Wolio|Masigit Wolio]] |[[Barakas:Masjid_Agung_Keraton_Buton.jpg|160x160px]] |[[Kuta Baubau|Baubau]] |[[Sulawesi Tanggara]] |- |[[Masigit Wustho Mangkunegaran]] |[[Barakas:Masjid_Wustho_MN_sisi_tenggara_dengan_minaret_(DSC_0822).JPG|160x160px]] |[[Surakarta]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit 60 Kurang Aso]] |[[Barakas:Masjid_60_Kurang_Aso_Cagar_Budaya.jpg|160x160px]] |[[Kabupatin Solok Selatan|Solok Salatan]] |[[Sumatra Barat]] |- |[[Masigit Besar Al-Atiiq Kauman Salatiga]] | |[[Salatiga|Kuta Salatiga]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit Agung Semarang]] | |[[Kuta Semarang|Semarang]] |[[Jawa Tangah]] |- |[[Masigit 99 Kubah Mangkasar|Masigit 99 Kubah]] | |[[Kuta Mangkasar|Mangkasar]] |[[Sulawesi Salatan]] |} == Jujuhutan == <references /> [[Tumbung:Daptar masigit]] [[Tumbung:Masigit di Indunisia]] rms1uxtdpbah5wr6dqlwnzyud0pu6hc Menayu, Muntilan, Magelang 0 39395 113034 2026-07-31T15:45:13Z Ezagren 143 hanyar 113034 wikitext text/x-wiki {{Kampung |kar = |ngaran =Menayu |prupinsi =Jawa Tangah |dati2 =Kabupatin |ngaran dati2 =Magelang |kacamatan =Muntilan |kode pos =56412 |luas =... km² |warga =... urang |karacapan =... urang/km² }} '''Menayu''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Muntilan, Magelang|Muntilan]], Kabupatin [[Kabupatin Magelang|Magelang]], Prupinsi [[Jawa Tangah]], Indunisia. {{Muntilan, Magelang}} {{Authority control}} {{kampung-stub}} f85p93gnar3ullla7bl5uuupguhfdsl Panulis lirik 0 39396 113041 2026-08-01T02:59:16Z ~2026-38892-59 17642 Maulah laman nang isinya '''''Panulis lirik''' ({{lang-en|''lyricist''}}) adalah saurang [[panulis]] nang manulis lirik lagu (kata-kata nang dikatahui), balain lawan saurang [[kumpusir]], nang manulis [[musik]] lagu (nang mungkin tamasuk melodi, harmoni, pangaturan, wan iringan). Babarapa panulis lirik jua marupakan kumpusir musik, sadangkan nang lain bagawi basamaan lawan kumpusir. == Liat jua == {{Commonscat|Lyricists}} * [[Panulis lagu]] {{Authority control}} Tumbung:Panulis lirik...'' 113041 wikitext text/x-wiki '''Panulis lirik''' ({{lang-en|''lyricist''}}) adalah saurang [[panulis]] nang manulis lirik lagu (kata-kata nang dikatahui), balain lawan saurang [[kumpusir]], nang manulis [[musik]] lagu (nang mungkin tamasuk melodi, harmoni, pangaturan, wan iringan). Babarapa panulis lirik jua marupakan kumpusir musik, sadangkan nang lain bagawi basamaan lawan kumpusir. == Liat jua == {{Commonscat|Lyricists}} * [[Panulis lagu]] {{Authority control}} [[Tumbung:Panulis lirik| ]] [[Tumbung:Gawian]] kal4pmtj3kl33kxxb07cbu5w1q3d49a Tumbung:Panulis lirik 14 39397 113042 2026-08-01T03:01:23Z ~2026-38892-59 17642 Maulah laman nang isinya ''{{Cat main}} {{Commonscat|Lyricists}} [[Tumbung:Urang hidup]] [[Tumbung:Panulis|lirik]] [[Tumbung:Gawian]]'' 113042 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commonscat|Lyricists}} [[Tumbung:Urang hidup]] [[Tumbung:Panulis|lirik]] [[Tumbung:Gawian]] nxu56l1nghcsh6ev6i5r34xlrfx8j5v Kumpusir 0 39398 113046 2026-08-01T04:41:34Z ~2026-38892-59 17642 Maulah laman nang isinya '''''Kumpusir''' ({{lang-en|''composer''}}) adalah urang nang manulis [[musik]].{{sfn|''OED'': composer|loc=3.}} Panggubah atawa kumpusir marujuk lawan urang nang manulis notasi musik; yaitu sistim nang mawakili aura musik malalui panggunaan simbul-simbul tatantu, nang mamungkinakan musisi mamainakan nota ngitu sabagai musik tasusun. Hal ngini mambidaakan saurang komposer matan saurang musisi nang ma'improvisasi atawa ma'umpati alat musik. Istilah "panggubah" ata...'' 113046 wikitext text/x-wiki '''Kumpusir''' ({{lang-en|''composer''}}) adalah urang nang manulis [[musik]].{{sfn|''OED'': composer|loc=3.}} Panggubah atawa kumpusir marujuk lawan urang nang manulis notasi musik; yaitu sistim nang mawakili aura musik malalui panggunaan simbul-simbul tatantu, nang mamungkinakan musisi mamainakan nota ngitu sabagai musik tasusun. Hal ngini mambidaakan saurang komposer matan saurang musisi nang ma'improvisasi atawa ma'umpati alat musik. Istilah "panggubah" atau "kumpusir" rancak dipakai gasan marujuk ka musik tradisi barat yaitu musik klasik. Gasan lagu-lagu biasa kaya musik populer, lagu-lagu rakyat wan nang lainnya, istilah nang biasa disambat adalah [[panulis lagu]] karana rancaknya musik populer maambil bantuk sabagai sabuting lagu wan jua karana skala panulisan catatan musik nang halus, dibandingakan lawan ''panulis lagu'' atawa kumpusir musik klasik nang biasanya bahubungan lawan lagu-lagu ganal kaya simfoni orkestra. Tingkatan parbidaan antara komposer wan musisi jua bamacam-macam. Misalnya, dalam pambangunan musik klasik atawa opera di [[Irupa]], fungsi pancipta musik pada mulanya kada dianggap penting dibandingakan lawan fungsi panampilan musik. == Rujukan == {{Commonscat|Composers}} {{reflist}} {{Authority control}} [[Tumbung:Kumpusir| ]] [[Tumbung:Gawian]] f4ugxkcethdx5xnf3q7jcd2cofk5lez Tumbung:Kumpusir 14 39399 113048 2026-08-01T04:44:43Z ~2026-38892-59 17642 /* */ 113048 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commonscat|Composers}} [[Tumbung:Urang hidup]] [[Tumbung:Gawian]] oooct9isj8g8kipk06mm39jcjj851ye