Wikipidia
bjnwiki
https://bjn.wikipedia.org/wiki/Laman_Tatambaian
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Istimiwa
Pamandiran
Pamakai
Pamandiran Pamakai
Wikipidia
Pamandiran Wikipidia
Barakas
Pamandiran Barakas
MediaWiki
Pamandiran MediaWiki
Citakan
Pamandiran Citakan
Patulung
Pamandiran Patulung
Tumbung
Pamandiran Tumbung
Lawang
Pamandiran Lawang
TimedText
TimedText talk
Modul
Pembicaraan Modul
Acara
Pembicaraan Acara
Tumbung:Bahasa di Indonésia
14
2988
115122
46285
2026-10-21T01:40:04Z
Erikanaymelia22
17619
115122
wikitext
text/x-wiki
Bahasa indunisia yaitu bahasa rasmi urang indunisia wan nasional indunisia.
p2o93blbui22y26zqhf6ghvnmtkflke
Macklemore
0
8154
115125
113002
2026-10-21T01:56:30Z
Erikanaymelia22
17619
115125
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox urang}}
'''Ben Haggerty''' (ranak 19 Juni,1985) dipinandui urang lawan ngaran asi '''Macklemore''' dahulu ngarannya '''Professor Macklemore''' pas dihapus kata Proffesornya , inya mamulai gawian bamusiknya pas tahun 2000 lawan wayahini bakulaburasi lawan parudusir bangaran [[Ryan Lewis]] , pamain biula '''Andrew Joslyn''' , wan pamain tarumpit '''Pit Owuor Arunga''' . Pidiu musiknya nang bajudul ''[[Trift Shop]]'' hudah diitihi labih pada 300 juta kali di [[Youtube]] , wan manjadi numur 1 di Tangga Lagu Billboard Hot 100 U.S. , tajual labih pada 2.2 juta kupi , single kaduanya , ''[[Can't Hold Us]]'' jua mamuncaki numur 1 di Tangga Lagu Hot 100 , maulah Macklemore & Ryan Lewis manjadi duo nang pada sajarah tangga lagu pada dua single partama marika badua manjadi single numur 1 .
== Diskografi ==
- The Language of My World (2005)
- The Heist (wan Ryan Lewis) (2012)
- Gemini (2017)
- Ben (2023)
[[Tumbung:Panyanyi]]
[[Tumbung:Panyanyi Amirika Sarikat]]
dfxciruez9c99oicvljram7ulvg6ld3
Bratwurst
0
19639
115127
111346
2026-10-21T01:58:54Z
Erikanaymelia22
17619
Manambahi akan tumbung
115127
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Bratwurst_2015100901.jpg|jmpl|Bratwurst adalah salah sabuting sosis nang tarkenal di Jirman.]]
'''Bratwurst''' adalah salah sabuting sosis khas Jirman nang tarkanal kanyamanannya, gara-gara mamakai daging haja gasan bahan isinya. Amun biasanya jenis sosis ngini mamakai daging sapi anum tapi rancak jua mamakai [[daging babi]] ulih sapalihan urang khususnya di [[Amirika Utara]].<ref>{{Cite journal|last=Randal|first=Oulton,|date=2004-06-21|title=Bratwurst Sausage|url=http://www.cooksinfo.com/bratwurst-sausage|journal=CooksInfo.com|language=en-US}}</ref> Satiap daerah di Jerman baisi sosis khasnya sorang gara-gara sosis adalah salah sabuting produk paling ganal matan ulahan daging di Jirman. Ada sakitar 1500 jenis sosis disana makanya kada takajut sosis jadi makanan favorit masyarakat Jirman mulai zaman bahari.<ref>{{Cite news|url=http://www.perutgendut.com/read/jenis-jenis-sosis-jerman/122|title=Jenis Jenis Sosis Jerman|work=Perut Gendut|access-date=2017-09-27|language=id|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927155859/http://www.perutgendut.com/read/jenis-jenis-sosis-jerman/122|dead-url=yes}}</ref> Bratwurst sorang adalah sosis khas matan kota Nürnberg di negara bagian Bayern, Jirman. Campuran bumbu matan Bratwurst surang adalah bamacam rarampah tamasuk tipakan, pala, wan katumbar atawa jintan. Sabalum dimakan, Bratwurst harus dimasak dahulu l, biasanya dipanggang lawan saus barbekyu atawa disanga salawas 20 sampai 25 menit.<ref>{{Cite journal|last=Randal|first=Oulton,|date=2004-06-21|title=Bratwurst Sausage|url=http://www.cooksinfo.com/bratwurst-sausage|journal=CooksInfo.com|language=en-US}}</ref> Urang Jirman biasanya mamakan Bratwurst lawan roti, sayuran lawan saus wan mayonais.
[[Barakas:Bratwurst_sausage_(13352182975).jpg|jmpl|Hot dogs lawan isi sosis Bratwurst.]]
== Referensi ==
<references />
[[Tumbung:Makanan]]
s3piv1qswr4s7j1gnjghpe9w9f80u12
Kaliorang, Kaliorang, Kutai Timur
0
27086
115115
80450
2026-10-20T13:54:22Z
Ezagren
143
115115
wikitext
text/x-wiki
{{Kampung
|peta =
|ngaran =Kaliorang
|prupinsi =Kalimantan Timur
|dati2 =Kabupatin
|ngaran dati2 =Kutai Timur
|kacamatan =Kaliorang
|kode pos =75617
|luas =... km²
|warga =... ikung
|karacapan =... ikung/km²
}}
'''Kaliorang''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Kaliorang, Kutai Timur|Kaliorang]], [[Kabupatin Kutai Timur]], Prupinsi [[Kalimantan Timur]], [[Indunisia]].
{{Kaliorang, Kutai Timur}}
{{Authority control}}
{{Kampung-stub}}
gytyxkowyidsg3vtl4quz4max7598df
Selangkau, Kaliorang, Kutai Timur
0
27087
115116
80451
2026-10-20T13:54:25Z
Ezagren
143
115116
wikitext
text/x-wiki
{{Kampung
|peta =
|ngaran =Selangkau
|prupinsi =Kalimantan Timur
|dati2 =Kabupatin
|ngaran dati2 =Kutai Timur
|kacamatan =Kaliorang
|kode pos =75617
|luas =... km²
|warga =... ikung
|karacapan =... ikung/km²
}}
'''Selangkau''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Kaliorang, Kutai Timur|Kaliorang]], [[Kabupatin Kutai Timur]], Prupinsi [[Kalimantan Timur]], [[Indunisia]].
{{Kaliorang, Kutai Timur}}
{{Authority control}}
{{Kampung-stub}}
60did4mf3nl30kcs3w3tliw3aoachie
Baay, Karangan, Kutai Timur
0
27088
115119
80452
2026-10-21T00:10:59Z
Ezagren
143
115119
wikitext
text/x-wiki
{{Kampung
|kar =
|ngaran =Baay
|prupinsi =Kalimantan Timur
|dati2 =Kabupatin
|ngaran dati2 =Kutai Timur
|kacamatan =Karangan
|kode pos =75684
|luas =... km²
|warga =... ikung
|karacapan =... ikung/km²
}}
'''Baay''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Karangan, Kutai Timur|Karangan]], [[Kabupatin Kutai Timur]], Prupinsi [[Kalimantan Timur]], [[Indunisia]].
{{Karangan, Kutai Timur}}
{{Authority control}}
{{Kampung-stub}}
144ufircbhj756ogzfobz7c0nap7v2g
Batu Lepoq, Karangan, Kutai Timur
0
27089
115120
112571
2026-10-21T00:11:45Z
Ezagren
143
115120
wikitext
text/x-wiki
{{Kampung
|kar =
|gambar=Kantor Desa Batu Lepoq, Kutai Timur.jpg|caption=Kantur Pambakal Batu Lepoq, Kutai Timur
|ngaran =Baay
|prupinsi =Kalimantan Timur
|dati2 =Kabupatin
|ngaran dati2 =Kutai Timur
|kacamatan =Karangan
|kode pos =75684
|luas =... km²
|warga =... ikung
|karacapan =... ikung/km²
}}
'''Baay''' yaitu sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Karangan, Kutai Timur|Karangan]], [[Kabupatin Kutai Timur]], Prupinsi [[Kalimantan Timur]], [[Indunisia]].
{{Karangan, Kutai Timur}}
{{Authority control}}
{{Kampung-stub}}
tin0c8fsp012puac1eqhxdwh9ezzkgs
Hiliduho, Nias
0
31061
115123
112180
2026-10-21T01:48:31Z
Erikanaymelia22
17619
Manambahi akan tumbung
115123
wikitext
text/x-wiki
{{kacamatan
|ngaran = Hiliduho
|dati2 = Kabupatin
|ngaran dati2 = Nias
|luas = 68,4 km²
|warga = ... ikung
|kalurahan = 16/-
|ngaran camat =
|karacapan = ... ikung/km²
|prupinsi = Sumatra Utara
}}
[[Barakas:Lokasi Sumatra Utara Kabupaten Nias Selatan.svg|jmpl|'''Kabupaten Nias Selatan''']]
'''Hiliduho''' ngaran kacamatan di Kabupatin [[Kabupatin Nias|Nias]], Prupinsi [[Sumatra Utara]], Indunisia.
== Watas wilayah ==
Watas wilayah kacamatan Hiliduho, yakni:
{{Halat_USBT
|utara=...
|selatan=...
|barat=...
|timur=...
}}
{{Hiliduho, Nias}}
{{Kabupatin Nias}}
{{kacamatan-stub}}
[[Tumbung:Kacamatan]]
[[Tumbung:Kacamatan di kabupatin nias]]
[[Tumbung:Pruvinsi sumatera utara]]
[[Tumbung:Indunisia]]
6cntnrt0joiwdvr1ucwq5e7oxxl7ijp
115124
115123
2026-10-21T01:49:04Z
Erikanaymelia22
17619
115124
wikitext
text/x-wiki
{{kacamatan
|ngaran = Hiliduho
|dati2 = Kabupatin
|ngaran dati2 = Nias
|luas = 68,4 km²
|warga = ... ikung
|kalurahan = 16/-
|ngaran camat =
|karacapan = ... ikung/km²
|prupinsi = Sumatra Utara
}}
[[Barakas:Lokasi Sumatra Utara Kabupaten Nias Selatan.svg|jmpl|'''Kabupaten Nias Selatan''']]
'''Hiliduho''' ngaran kacamatan di Kabupatin [[Kabupatin Nias|Nias]], Prupinsi [[Sumatra Utara]], Indunisia.
== Watas wilayah ==
Watas wilayah kacamatan Hiliduho, yakni:
{{Halat_USBT
|utara=...
|selatan=...
|barat=...
|timur=...
}}
{{Hiliduho, Nias}}
{{Kabupatin Nias}}
{{kacamatan-stub}}
[[Tumbung:Kacamatan]]
[[Tumbung:Pruvinsi sumatera utara]]
[[Tumbung:Indunisia]]
rhhplj8no9wflgomjd7h9ui6ecy87hu
Urang Dayak
0
35740
115117
115113
2026-10-20T15:38:44Z
Malamilai
16717
Manambahiakan babakan laman urang dayak gasan Hibah Buku
115117
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_Dajak_uit_Kutai_in_oorlogskleding_Borneo_TMnr_10005634.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_Dajak_uit_Kutai_in_oorlogskleding_Borneo_TMnr_10005634.jpg|jmpl|Urang Dayak]]
'''Urang Dayak''' ({{IPAc-en|'|d|aI|.|@|k|audio=En-us-Dayak from Indonesia pronunciation (Voice of America).ogg}}; [[ijaan bahari]]: '''Dajak''' atawa '''Dyak''') yaitu [[:id:Etnisitas|Suku bangsa]] atawa bubuhan ''multi etnik'' nang mangganai udik [[Pulau Kalimantan]]. Kuyaan "daya" ''serumpun'' lawan misalnya [[kuya]] "raya" dalam ngaran "Toraya" nang artinya "[[urang]] (di) atas, urang [[hulu]]".<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=58r5K9h8jS8C&lpg=PA32&dq=Gouvernement%20Borneo&pg=PA19#v=onepage&q&f=false|title=Innermost Bornéo: studies in Dayak cultures|last=Sellato|first=Bernard|publisher=NUS Press|year=2002|isbn=2914936028|pages=19}}ISBN 978-2-914936-02-6</ref>
Urang padalaman mamakai ngaran badiam buhannya gasan ngaran kalumpuk, lain "Daya" atawa "Dayak".{{sfn|Aloy|2019|p=2}} Kata "Daya" diambil matan [[basa]] Kanayatn nang artinya hulu atawa udik [[sungai]], ini maraga urang Dayak banyak nang badiam di hulu sungai. Kata ngitu mun di [[basa Indunisia]] artinya kekuatan atawa [[energi]] nang tarus berkembang maju. Amun kuya "Dayak" kawa diartiakan parsatuan matan banyak Urang Dayak di [[Kalimantan]]. [[Walanda]] manyambat urang pedalaman Kalimantan ngitu "Dyaks".{{sfn|Aloy|2019|p=3-4}}
Bardasarkan bukti-bukti ''arkeologis'' nang tahaga di [[Guha Niah]] ([[Sarawak, Malaysia|Sarawak]]) duwa [[Guha Babi]] ([[Kalimantan Salatan]]), nang mangganai panambaian di Kalimantan baisi ciri-ciri ''Austro-Melanesia'', lawan tagas ''[[tulang]] kerangka'' nang taganal pada urang Kalimantan sawadini nang bagana di Pulau Kalimantan ([[Brunai|Barunai Darussalam]], [[Malaysia]] nang tardiri matan [[Sabah, Malaysia|Sabah]] duwa [[Sarawak]], lawan juwa Indunisia nang tardiri matan [[Kalimantan Barat]], [[Kalimantan Timur]], [[Kalimantan Tangah]], [[Kalimantan Utara]], duwa [[Kalimantan Salatan]]). Ada 3 ''Urang poko''k atawa 5 Urang asli Kalimantan yaitu [[Melayu]], Dayak, [[Banjar]], [[Kutai]], duwa [[Urang Tidung|Tidung]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.id/books?id=mF6bdlj8qrYC&lpg=PA186&dq=banjar%20sumatera%20utara&pg=PA188#v=onepage&q=banjar%20sumatera%20utara&f=true|title=Desentralisasi dan otonomi daerah: Naskah akademik dan RUU usulan LIPI|last=Haris|first=Syamsuddin|publisher=Yayasan Obor Indonesia|year=2004|isbn=979-98014-1-9|pages=188}}ISBN 978-979-98014-1-8</ref>
== [[Sajarah]] Urang Dayak ==
Sajarah urang Dayak tatulis d buku [[Panaturan Agama Hindu Kaharingan]] [[pasal]] [[20]] [[ayat]] 20, [[laman]] [[60]], [[64]], wan [[65]], wan pasal [[39]] ayat [[12]], [[13]], [[14]], [[15]], [[16]], [[17]], wan tabaca sabutan [[mantra]] wayah upacara ritual [[Tiwah]] ulih [[Basih Pahanteran]] tarait naturan ''Tatu'' ([[Datu]]) Urang Dayak di [[buku]] laman [[91]] wan [[92]], Pahanteran Tiwah matan [[Bapa Karamu]], dipasan ulih [[Ubei Pahanteran Kuala Kapuas]], dipasan ulih [[Hirman]], [[H.H Dehen]], [[Sei Jaya]] wan dipasan ulih [[Sulahin]].<ref name=":1">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=1}}</ref>
Datu Urang Dayak panambaian matan taciptanya ''lelokor'' nang bangaran [[Manyamei Tunggul Garing Jajanunan Laut]] lawan saurang bibinian bangaran [[Kameloh Putak Balau Janjulen Karangan Limut Batu Kamasan Tambun]]. Bubuhannya dijuduhakan ulih [[Ranying Natalla]] dalam parkawinan sakral. Dalam kawinan ngini maranakakan anak kambar tiga nang dibarii ngaran ulih Ranying Natalla, yatu: [[Raja]] [[Sangen]] atawa Maharaja Sangen, Raja [[Sangiang]] atawa Maharaja Sangiang, wan Raja [[Bunu]] atawa Maharaja Bunu.<ref name=":1" />
Raja Sangen (Maharaja Sangen) wan Raja Sangiang (Maharaja Sangiang) kada diturunakan ka [[bumi]], maraga bubuhannya gasan manulungi anak katurunan matan Raja Bunu (Maharaja Bunu), nang hidup wan bakambang biak maisi [[dunia]] ngini.<ref name=":2">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=2}}</ref>
Dalam Basa Sangiang wan Basa Sangen disambat "Raja Bunu, jadi Utus Batang Petak" (Katurunan manusia di bumi Dayak). Dunia ngini disambat Batang Danum Injam Tingang, Rundung Nasih Nampui Burung, Lewu Ulek Kampungan Bunu, nan baarti "Dunia, tampat pinjaman, gasan hidup samantara, nang dihibaki ulih barbagai tantangan. Artinya, nang dipinjamakan ulih Ranying Hatalla ([[Allah]]), kadalah dunia, tagal Salumpuk Entang Haring Kaharingan ([[Ruh]]) nang mahidupakan wan mambardayaakan tubuh manusia jadi kahidupan di dunia.<ref name=":2" />
Urang Dayak ngini baawal matan katurunan Raja Bunu (Maharaja Bunu) nang diturunakan ka [[muha]] bumi, yatu [[Bukit Tambak Raja]] wan tinggal di [[Bukit Tantan]] lawan Tuan (Bukit Raya), [[Hulu Sungai Katingan]] wan [[Kahayan]], [[Kalimantan Tangah]].<ref name=":2" />
Gasan kahidupan saari-ari Urang Dayak tarus bapaduman lawan laluhur inya sawagai tampat hidup nang tumbuh wan bakambang sampai wayahini. Sistim aturan wan tata tartib nang kaya ngini sabagian ganal panambaian wan matan ajaran [[Kaharingan]].<ref name=":2" />
Kahidupan Urang Dayak baisi kamajuan tinggi dalam [[budaya]], ngini dibuktii lawan cara bubuhannya manggawi hubungan lawan [[alam]]. Sadangkan gawian bahubungan lawan Sang Pancipta diliati matan cara bubuhannya manggawi upacara-upacara sakral riligi nan kada dipisahakan dalam kahidupan bubuhannya. Upacara-upacara lawan jam ngini balaku sampai wayahini ulih umat [[Hindu]] Kaharingan di Kalimantan Tangah.<ref name=":2" />
== Pambagian Urang Dayak ==
Manilik matan cacah jiwa gawian [[:id:Badan_Pusat_Statistik|Badan Pusat Statistik]] [[:id:Indonesia|Republik Indunisia]] tahun [[2005|2010]], Suku bangsa nang tahaga di Kalimantan danul Indunisia tagarumbung jadi [[3]] yaitu: Urang Dayak Indunisia ([[268]] sub ''etnik''/sub Urang di Indunisia), [[Urang Banjar]], [[Urang Malayu]], duwa garumbung Urang asal Kalimantan lainnya.
Ada nang mambagi urang Dayak dalam [[anam]] rumpun antara lain: [[:id:Rumpun_Klemantan|rumpun Klemantan]] alias Kalimantan, [[:id:Suku_Dayak_Iban|rumpun Iban]], [[:id:Rumpun_Apokayan|rumpun Apokayan]] yaitu Dayak Kayan, Kenyah duwa Bahau, [[:id:Rumpun_Murut|rumpun Murut]], [[:id:Rumpun_Ot_Danum|rumpun Ot Danum-Ngaju]] duwa [[:id:Dayak_Punan|rumpun Punan]]. Ada jua nang manyambat ada [[tujuh]] suku ganal (induk suku) Dayak, yaitu suku [[Iban]], suku [[Kayan]], suku [[Ot Danum]], Suku [[Biduyah]]/Klemantan, suku [[Urang Dayak Ngaju|Ngaju]], suku [[Dusun]], wan suku [[Punan]].{{sfn|Aloy|2019|p=3}} Tagal amun ilmiah, bubuhan linguis maniring [[5]] garumbung basa nang jadi pandiran di [[pulau]] Kalimantan baisi kulaan di luar pulau Kalimantan:<ref>[http://www.ethnologue.com/map/ID_k__ Indonesia, Kalimantan ]</ref>
* "[[:id:Rumpun_bahasa_Barito_Raya|Barito Raya]]" ([[33]] basa, tamasuk juwa [[11]] basa matan garumbung [[:id:Bahasa_Madagaskar|basa Madagaskar]], duwa Sama-Bajau tamasuk [[:id:Suku_Dayak_Paser|Urang Dayak Paser]].<ref>http://www.ethnologue.com/subgroups/greater-barito</ref><ref>http://press.anu.edu.au//austronesians/austronesians/mobile_devices/ch04.html</ref><ref>http://press.anu.edu.au//austronesians/austronesians/mobile_devices/ch04s02.html</ref>
* "[[:id:Rumpun_bahasa_Dayak_Darat|Dayak Darat]]" ([[13]] basa), tamasuk juwa [[basa Rejang]] di [[Bengkulu]].<ref>http://www.ethnologue.com/subgroups/land-dayak</ref><ref>http://press.anu.edu.au//austronesians/austronesians/mobile_devices/ch04s05.html</ref>
* "[[:id:Rumpun_bahasa_Borneo_Utara|Borneo Utara]]" ([[99]] basa), tamasuk juwa basa Yakan di [[Pilipina|Pilipin]] lawan juwa [[Urang Tidung]].<ref>http://www.ethnologue.com/subgroups/north-borneo</ref>
* "[[:id:Rumpun_Bahasa_Sulawesi_Selatan|Sulawesi]]" dituturkan 3 Urang Dayak di udik Kalimantan Barat: Dayak Taman, Dayak Embaloh, Dayak Kalis disambat rumpun Dayak Banuaka.<ref>http://www.ethnologue.com/subgroups/tamanic</ref><ref>http://press.anu.edu.au//austronesians/austronesians/mobile_devices/ch04s04.html</ref>
* "[[:id:Rumpun_bahasa_Melayik|Dayak Melayik]]" dituturkan: [[:id:Suku_Dayak_Meratus|Dayak Meratus]]/Bukit (alias [[Banjar]] [[:id:Arkhais|arkhais]]), [[:id:Suku_Dayak_Iban|Dayak Iban]], [[:id:Dayak_Kendayan|Dayak Kendayan]] (Kanayatn).<ref>http://www.ethnologue.com/subgroups/malayic</ref>
== Macam-Macam [[Sani]] Urang Dayak ==
=== Sani Arsitiktur (Sani Bangunan) Tradisiunal ===
Sani arsitektur (bangunan) nang diulah ulih datu sampai wayahini diulah ulih anak cucu inya, yaitu:
* [[Betang]];
* Rumah rancak;
* [[Pasak Tana|Pasak tana]] (pondok/[[saung]]);
* [[Puduk]] (tampat badiam wan balindung wayah bagawi);
* [[Karayan]] (tampat gawian wan mangaringaakan [[banih]]);
* [[Garai]] (tampat mangaringaakan [[iwak]]);
* [[Rakong]], [[lusuk]], [[karangking]] (lumbung banih);
* Transpurtasi [[banyu]], kaya [[talatap]], [[rakit]], [[jukung]], [[rangkan]], [[sudur]], [[besei]], [[dayung]];
* [[Lanting]] (rumah tarapung di banyu) taulah matan batang [[puhun]] kayu tarapung;
* [[Sandung]], [[kadiring]], [[tambak]], [[raung]] (tampat urang mati);
* [[Palangka]], balai, rahan, samburup (alat-alat sakral, riligi, riligius, magi wan magis).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=5-6}}</ref>
=== Sani Lukis/Rupa ===
Sani ngini ada talu macam:
# Malukis gasan acara ritual riligius (riligi) agama;
# Malukis gasan acara ritual sakral rancak;
# Malukis gasan hiasan bangunan, kaya manggambar pati mayit, papan Lewu wayah upacara [[Mahanteran]], malukis di [[Palangka]], malukis [[lawang]].<ref name=":3">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=6}}</ref>
=== Sani Pahat (Sani Rupa) ===
Sani ngini maulah [[patung]], kaya maulah [[sapundu]] wan [[turas]] atawa sandung.<ref name=":3" />
=== Sani Ukir ===
Sani nang ada:
# Ukiran lawan sandung;
# Ukiran lawan hulu [[Mandau]] wan sarungnya;
# Ukiran lawan alo koleng besei, baludang telep, sulep;
# Ukiran lawan lawang bilik [[rumah]] wan [[Palatar|palataran]] rumah;
# Ada [[61]] macam wan ngaran, jua janis ukiran nang ditulis lawan fakta ulih [[Damang Yohanes Sailah]].<ref name=":3" />
=== Sani [[Sastra]] ===
Sani sastra ngini bubuhannya kada manulisakan napa nang bubuhannya tamui baik dalam [[mimpi]], didapati wayah partapaan jua kada ditulis, karana bubuhannya buta hurup wan angka tagal lucu banar wan lain gasan wayahini, karana bubuhannya manggawi sabarataan ngitu lawan mahapal haja. Mantra sakral riligi dalam bantuk panjang wan lawas, jaka handap nyaman banar gasan bubuhannya mahapali. Ujar bubuhannya cara samacam ngini adalah:
# [[Ilham]] (karismatik);
# Ada mantra husus gasan mambangun daya ingat;
# Ada bahan nang barupa minyak supaya ingat tarus;
# Ada [[kayu]] gasan kacardasan bapikir;
# Panahan suara supaya kada rusak;
# Ada paikat [[cahaya]].<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=7}}</ref>
Macam-macam sani sastra nang ada adalah:
# [[Sansana]], marupakan kisah Bandar nang barhasil wayah jamannya. Carita ngin basipat sakral magis, karan Bandaritu ada wayah jamannya, tagal ilat ada maninggalakan sanak katurunan wayahini. Jaka disambat fakta, kanapa kadada bukti paninggalan. Jaka disambat mitos, kanapa inya wayahini sacara sakral magis. Babarapa ngaran sambatan sansana, yatu: Sansana Bandar Hanilip Balu Api, Sansana Bandar Batu Kasilu, Sansana Bandar Pejau Tarakan, Sansana Bandar Undak Kalingan.
# [[Kandan]], [[Tatum]], wan [[Marung]]: seni sastra ngini kawa digawi ulih anak Urang Dayak. Kandan ngini gasan mantra sakral riligi wan hiburan. Tatum adalah kisah bakunjang Tambun wan Bangai dalam wayah pangambaraannya matan awal kulawarga abah wan umanya sampai inya tuha, wan jadi anak katurunan cucu cicit Raja Bunu dalam maisi Kalimantan ngini. Jaka Murung, sabuting hiburan dalam upacara sakral riligi anak Urang Dayak.
# [[Kesah]] (bamacam-macam kisah wan dongeng gasan kakanakan), yatu: Papalui tempe parei huang lawan enjoh, Kesah papalui manasir kuluk bajang, Putih busu lawan bawaan sendah, Bapa Palu manakau pakasen, Sangomang lawan Raja Haji, Papa Palui jadi anak awau kambe, Maka nalau lawan bawin pamei, Sang Bangak manggau pamatau buah takau, Kelek lawan bakei mimbul batang pisang, Bakei lawan bukis perkara taharep raja, Bakei handak jadi Tuhan, Bakaka lawan kelep.
# Kisah gasan upacara sakral riligi, kaya tak pating peteh, bajakah luhang lehu.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=7-8}}</ref>
=== Sani [[Anyaman]] ===
Sani anyaman ngini digawi ulih kakanak [[lalakian]] wan [[bibinian]], sawagai kabutuhan hidup rumah tangga saari-ari jua gasan upacara-upacara sakral.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=8}}</ref>
==== Janis anyaman gasan lalakian ====
# [[Jangang]] wan [[takuwuk]]: anyamannya kaya [[solot]], [[simpai]], tangoi jangang.
# [[Paikat]]: anyamannya kaya [[balumbu]], solot, simpai, [[pakur]], [[pahut]], [[jalin]], [[talikur]], [[sirat]], [[tali]], [[jarat]].
# Banda nang dihasilakan, kaya [[lampit]], [[keba]], [[karungan]], [[lokoh]], [[buwu]], [[tampirai]], [[hajak]], [[kabam]], [[pangilar]], [[tantahan lunju]], [[sarapang]], [[turih]], [[tirak]] [[pakihu]].<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=8-9}}</ref>
==== Janis anyaman gasan bibinian ====
# [[Purun]]: anyamannya kaya [[amrak]], [[kusat]], [[tanggui]], [[balasai]].
# [[Daun]] [[kajang]] (sajanis daun [[Pandan harum|pandan]]), kaya [[amak]], [[salipi]], [[pasuk]], [[kusak]], [[balasai]], [[tunggui layah]], [[atap]].
# Paikat, nang dihasilakan adalah amak, salipi, pasuk, kusak, [[lontong]], [[palundu]], [[tupi]], [[sampulai dare]], [[sakuling]], [[lintung]], [[sumping]], [[rambal]], [[kiap]], [[nyiru]]. Jaka macam-macam janis [[Tikar lampit|tikar]] babintik (amak dare), yatu: amak pasar, amak dare batang sawang, amak dare saluang murik, amak dare panggar bamama, amak dare amtan pumei, amak dare rangka kanjin ranting darin (akan sangiong karimui), amak dare tambun ganan labehu, amak dare hantue nyaluny (danum), amak dare rambunan tambun, amak dare lawang garantung, amak dare tanjung balanga, tahubin lawak garantung, amak dare lawang lamiang, amak dare ulek labehu,amak dare kalempang manggis, amak dare sungkai, amak dare duhong, amak dare mihing runjan, amak dare bajang bulau, amak dare naga pari, amak dare ganan palangkan pantan, amak dare ranying bunu, amak dare tingang rangga, amak dare lauk riung tabuhin kangkari layang, amak dare kangkang lamiang, amak dare sawang garing, amak dare lapak lampinak, amak dare lamiang, amak dare lawang banama, amak dare tampung bua sangalang, amak dare angga baharinga, amak dare kakupu luang tuah, amak dare antang tabunau mukau, amak dare burung kajajirak, amak dare batang kayu salingkat, wan amak dare lainnya.
# [[Daun kalapa]] anum, nang diulah jadi [[katupat]], yatu: [[Katupat sinta]], [[katupat tampung penyong]], [[katupat bawang]], [[katupat undang]], [[katupat lapas]], [[katupat lauk]], [[katupat tampung buhol]], [[katupat buhol]], [[katupat bintang]], [[katupat indu sangomang]], [[katupat manuk pahuk]], [[katupat manuk jagau]], [[katupat kanihi]], [[katupat burung kaut]], [[katupat burung dara]], [[katupat butah bapa sangomang]], [[katupat untung]], [[katupat manggis]].<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=9-10}}</ref>
=== Sani [[Musik]] ===
Sani musik nang dimainakan, kaya alat-alat musik [[gandang]], [[kangkanong]], [[kacapi]], [[tarbang]], [[saruling]], [[gung]], [[salakatuk]], [[gariding]], [[batumbu]], [[katambung]], [[gandang kuwung]], [[halu guleng]], [[gangkurang]], [[tugal tepe]], [[garude]], [[takuntung bayungmaung]].<ref name=":4">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=11}}</ref>
=== Sani Instrumintal ===
Sani ngini mamakai alat musik gabungan di antaranya: Saruling, tarbang, gandang, [[kangkanong riung]], [[kangkanong kayu]], wan gong.<ref name=":4" />
=== Sani Suara ===
Sani ngini seni suara nang tarait lawan kabungasan suara, kaya lagu, musik.
# Seni suara gasan ritual sakral riligi ulih agama Hindu Kaharingan. Suara nang ada, yatu: Mantra mahanteran; mantra balian; mantra batandak; mantra karunya; mantra batawur; mantra kandan; mantra tatum; mantra marung; instrumen musik kanjan, deder, wan manasai.
# Seni suara gasan ritual rancak wan saurangan atawa gasan kapantingan adat. Seni ngini tadiri matan: Masana (sansana), kandan (riligi, riligius), tatum (riligi, riligius), mamasai (salingan hiburan), badeder (salingan hiburan).
# Seni suara gasan ritual pengurbanan basipat sakral magis, nang ngini kawa digawi ulih bubuhan pambaca mantra, wayah waktu ritual magis pangubatan ulih bubuhan panyangiang atawa dewa, gasan batatamba urang sakit di luar matan panyakit medis. Seni suara nang tadangar barupa jandak (mantra du'a) karungut nanyian pujian supaya panyakitnya kaluar.
# Seni suara hiburan (karasmin), rancak wayah acara aruh, manyambut tamu. Lagu nang jadi hiburan urang banyak adalah dodoi, karungut, deder, manasai, kinyah, wan tari-tarian.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Sleman|pages=11-12}}</ref>
=== Sani Tari ===
Sani tari ngini kawa dikalumpukakan jadi sapuluh macam, yatu: Kanjan (tarian husus ritual sakral riligi), deder, manasai (induk sabarataan tari Suku Dayak), kinyah (pangambangan matan pancak silat), tari-tarian, karang dodoi (badodoi), balian bawoe, balian dadas, gereng-gereng, habokong.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=12-13}}</ref>
Tarian Uang Dayak tabagi jadi dua macam kagunaan, nang basipat husus wan basipat rancak.
# Seni tari nang basipat husus adalah gasan upacara-upacara kaagamaan.
#* Upacara ritual sakral riligius agama Hindu Kaharingan, kaya upacara Tiwah, Nyorat. Tari nang dipakai adalah kanjan (tarian sakral), mamasai, deder, karang dodoi, habokong.
#* Seni tari yang basipat husus gasan kapantingan karancakan wan sasaurang upacara ritual sakral magis, yatu: Baleh Bunu, batatamba, batahor hajat, batahor hajar halonok, batahor hajat sangkai kambang (tarian ngini dipakai tu kanjan, tasai, tari-tarian lain, kinyah).
# Tarian nang pamakainya gasan karancakan (urang banyak) kada baritual, gasan hiburan haja, yatu: tasai (mamasai basamaan), badeder, kinyah, karang dodoi, macam-macam tari, goreng-goreng, kanjan halu.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=13}}</ref>
Sani tari ngini kada dikalumpukakan jadi 5, yatu: [[Kanjan]], [[kinyah]], [[manasai]] (tasai), [[deder]] (badeder), wan tari-tarian.<ref name=":12">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=14}}</ref>
==== Kinyah ====
Kinyah adalah tarian bakakuatan biladiri lawan mamakai mandau wan talawang atawa tuya atawa tatuwu jua sumpit atawa tumbak, lawan diumpati musik kacapi, gandang gong. Tarian ngini pangambangan matan parmainan pancak silat. Kinyah ngini ada: Kinyah ot daman; kinyah ot mondai; kinyah ot pari; kinyah ot hiban; kinyah ot bukat (or siau); kinyah ot bahau; kinyah ot Sarawak Malaysia; kinyah ot habungan; kinya bungai (Kahayan); kinyah bawi karing ewen ndue bawin burau; kinya metung murang (ot murung); kinyak pampulu, balatuk; kinyah bajang; kinyah palanduk; kinyah bakihis; kinyah kambe; kinyah manampai rangkau; kinyah inyiping apang; kinyah kacai birau; kinyah duhung; kinyah sabira punau (ot ponau); kinyah karing burau.<ref name=":12" />
==== Kanjan ====
Tari ngini adalah tari ritual sakral riligi mimuri gasan upacara kamatian wan upacara magis, jadi kada kawa ditampilakan lawan upacara rancak kaya hiburan.<ref name=":22">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Januari 2026|pages=15}}</ref>
==== Manasai (Tasai) ====
Tari ngini marupakan dasar tari-tarian Urang Dayak wan kawa diitihi wayah wan di mana pang jua tampatnya. Panambaiannya mata lewu sangiang (mantir mamaluhing Bungai) nang maajar manusia bangaran Lamiang, liwat mimpi inya. Jadi, tarian ngini adalah tarian sakral magis nang digawi ulih Panyangiang haja (urang nang kasurupan atawa kamasukan mahluk kilui). Maraga kakatujuan bararamian wayah upacara, sampai dibawa lawan upacara lain, sampai wayahini jadi tarian dairah mbah tu tarian nasiunal pulang.<ref name=":22" />
Tarian manasai ngini matan babarapa macam, yatu: Tasai lanok (tasai sangian); tasai songkai kambang; tasai manasa bua; tasai taliwit; tasai sangkai engkan; tasai bawai; tasai sumbu kurung, ngambun, hawun; tasai takajuk pundung; tasai bawim pampahilep; tasai tambalik baju; tasai saluang murik; tasai ting-tingkai; tasai balanga; tasai bawin kamelah; tasai basamaan.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=15-16}}</ref>
==== Bader ====
Tarian ngini diumpati musik kangkanong, kacapi, rabab, gandang, wan gung. Wayah manari langsung jua lililan basambat-sambatan nang sipatnya:
# Pargaulan lalakian anum wan bibinian anum nang hanyar bapinanduan, bakumunikasi tarus dalam sabuting tarian wan lagu;
# Bakawanan liwat tari wan lagu;
# Kawa jua baurah-urahan di dalam tari wan lagu;
# Bakisahan dalam tari wan lagu;
# Lagu yang dililkan disasuaiakan tampat (badeder) atawa dairah. Lagu deder hampir mirip lawan pantun nang basambat-sambatan tarus;
# Urang kawa larut dalam tari deder jaka bubuhan panarinya nang mahir banar dalam balilil lawan lantunan nang bungas, basuara nyaman didangar, jua mahir dalam maulah kuya dalam kalimat lagu dedernya.<ref name=":32">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=16}}</ref>
Macam-maca deder, kaya: deder kahayan; deder [[Sungai Kapuas]]; deder alur [[Sungai Barito]]; deder alur [[Sungai Katingan]]; deder alur Kuta [[Waringin Timur]].<ref name=":32" />
==== Macam-macam tarian ====
Tarian lainnya yatu: tari manugal; tari manyupang; tari manesek tinggang; tari mengan tingang; tari manggetem; tari mandulang; tari nyagiang; tari sumbu kurung; tari manengkung; tari bawi kuwu tumbang kuatau; tari hajijit; tari balian dusun; tari balian bawoe; tari dundah (tari rangkah); tari [[kambang]] pandan; tari kuwung; tari suling bayang tapang; tari gading garu; tari bawi kuwu manyauk; tari maluyang riwut; tari sangiang manautamba aloh haban; tari sangiang kahayan; tari hasandah; tari [[badewa]]; tari patih rumbih; tari bawin sandah; tari [[burung]] antang lawan tangkasiang; tari igal bandar; tari karang [[bulan]]; tari kijak pari; tari mambawa; tari kanggerang kakupu [[gajah]]; tari adat; tari urai mayang; tari bawin sandah manyauk; tari dareng bawan; tari tampan tiyawon tingang; tari mihing; tari bawi kuwu masu arep; tari ting-tingkai due biti; tari kayau pulang; tari burung tanjaku; tari kurung-kurung; tari tahentung; tari putir sinta; tari anak tiung due kungan; tari kawan burung balatuk; tari buru kale; tari sumbu kurung, ngambun hawun; tari ngaliling raja Banjar; tari ngunjah; tari undik bundang; tari pampahilep; tari parap amok barasak; tari dadan tamanggung tari kitap layang riwut; tari harahan; tari palanduk mamijak hampatung gita; tari mimbul sawang; tari sungai Talawang; tari pukang paking; tari burung baliang, tari suling riwut; tari karang bintang.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=16-18}}</ref>
=== Sani Biladiri ===
Seni ngini ada dua kagunaan: Sawagai katangguhan gasan manjaga wan malindungi saurang matan macam-macam kamungkinan, wan jadi hiburan nang kawa diitihi pas upacara pangantin lalakian datang (pangantin mandai), dipinandui lawan sambatan mambuka lawang sakaping. Alat paumpatan nang dimainakan gasan mahidupakan garakan bubuhan pamain pancak silat yatu mamanca 2 buting wan sabuting gung.<ref name=":42">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=18}}</ref>
Biladiri Kalimantan Tangah dipinandui lawan sambatan Main Mamanca (main manca) atawa pancak silat, [[kuntau]], bangkoi, [[tuya]], sanding, slewa, tantuwu, wan jagau.<ref name=":42" />
=== Sani Batatamba ===
Batatamba samacam ngini tamasuk ritual riligi wan magis, pakta gawiannya yatu:
* Ritual: ada urang manggawi ritual, alat-alat inya, wan sasajen husus.
* Riligi: diimani, diparcayai kawa sihat.
* Magis: maundang padatuan nang di luar akan sihat bubuhan midis (kadukturan).
* Seni: ada alat musik nang ditabuh, kaya gandang, gung, kacapi, tarbang; basa sangiang atawa pawayangan; ada tarian; ada nyanyian (mantra); tata gawi inya.
Bantuk batatambanya, kaya nyangiang (manyangiang), badewa, sambur, tawar, nyadiri, bapandui. Jaka caranya ngini masih ada wan balaku digawi urang, jaka wayah batatamba liwat midis kada kawa digawi lagi imbahnya.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=19}}</ref>
== Saniman-Saniman Dayak ==
Saniman-saniman Dayak nang dipinandui banar, yatu:
# [[Ucan Singa Tukan]] atawa Lalang, dipinandui lawan ukiran-ukiran nang bagus banar kaya maulah mandau, sandung, sapundu. Inya matan Disa Baronang II, [[Sirat Kapuas Hulu]], [[Kabupatin Kapuas]], Kalimatan Tangah.
# Damang Yohanes Sihlilan, yatu saniman wan budayawan, panaliti, panggagai, palastari, panulis, wan panyusun buku budaya Dayak jua Basa Sastra Dayak. Inya matan Saka Yonta Sei Talas, jua tinggal lawas di [[Sipang Simin]]. Inya maninggal di Palangka Raya.
# [[Narpan M. Apui]], matan [[Pulang Pisau]]. Tinggal wan maninggal di [[Kuala Kapuas]].
# [[Kurnia Untel]], saurang saniman wan budayawan jua panulis matan Disa Dadahup wan tinggal di [[Barito Utara]].
# [[Saer Sua]], saurang saniman wan budayawan matan Katingan. Tinggal di Palangka Raya wan maulah betang di [[Tambang Manggu, Katingan Hulu]].<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=23}}</ref>
=== Saniman Anum ===
# Karungut wan deder, kaya [[Ucun A. Singang]], [[Suryadi]], [[Kamala]], [[Anggreini]], [[Ludewik]].
# Lagu-lagu Dayak, kaya [[Marion]], [[Latejol]], [[Kameloh]], [[Erika Sinta]], [[Nike Kamatoh]].
# Saniman Sansana, yatu
#* [[Bapa Ar]] matan Dadahup. Tinggal di Dadahup wan hudah maninggal di sana jua.
#* [[Runah]] matan [[Tangkiling, Bukit Batu, Palangka Raya|Tangkiling]]. Inya hudah maninggal.
#* [[Indu Incung]] matan Palangka Raya. Tinggal wan maninggal di Palangka Raya.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=23-24}}</ref>
== Paninggalan Budaya Urang Dayak ==
Bantuk-bantuk paninggalan Urang Dayak, yatu:
=== Bangunan Rumah ===
==== [[Betang]] ====
Betang marupakan bantuk bangunan tradisiunal [[masarakat]] Urang Dayak atawa sawagai rumah panggung gasan bubuhannya. Inya baisi ciri-ciri, yatu:
# Bantuk bangunan rumah betang parsagi panjang, tinggi tungkat matan pamuhaan [[tanah]] rancak di atas 3 mitir;
# [[Lawang]] di muha haja;
# Bangunan rumah inya diulah husus gasan macam-macam tujuan, ialah:
#* Manyamanakan gawian di bawahnya, kaya bahuma atawa batanam tanaman, maraga ruang bawah rumah kawa digunakan labih efisien.
#* Maugah matan bancana [[baah]] ganal, maraga rumah ngini diulah di atas tiang nang cukup tinggi, imbahnya malindungi urang-urang matan baah tadi.
#* Maugah incaran musuh, lawan andakan rumah nang tinggi wan lawan lawang nang baandak di satu sisi, imbahnya musuk kada nyaman mamasuki rumah.
#* Mancagah musuh manusuk-nusuk buncu tumbaknya ka bawah lantai rumah, maraga bangunan rumah nang tinggi mambarii jarak antara lantai wan tanah.
#* Maugah incaran matan sabarataan arah, maraga ada satu lawan nang mahadap ka satu sisi haja, imbahnya manyamanakan partahanan rumah.
#* Paningkatan katinggian disambat kejan, nang tujuannya gasan maaksis rumah liwat tangga satu-satu. Ngini manyamanakan partahanan, maraga satu urang nang kawa naik pas satu waktu haja, wan manyamanakan gasan manyarang musuh batahap.
#* Bahan bangunan nang dipakai matan kayu ulin atawa kayu nang taguh banar, mambarii daya tahan nang harat banar lawan cuaca wan sarangan [[panyangat]].
#* Pamasangan karanga, atap, lantai, wan lain kada mamakai lim, tagal mamakai pasak matan bahan kayu nang sama gasan manjaga kataguhan wan kasaimbangan bangunan.
#* [[Tawing]] rumah taulah matan kulit kayu bayan, nang kada taguh lawas haja, tagal kada mampan lawan anak [[sumpit]], mambarii parlindungan tambahan lawan sarangan musuh.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=42-43}}</ref>
==== Rumah rancak ====
Bangunan ngini babantuk parsagi panjang, tagal lawan katinggian nang labih randah, sakitar [[1]],[[5]] sampai [[2]] [[mitir]] labih handap matan lawan betang. Ukuran bangunan rumah ngini labih halus, lawan ukuran 5x[[8]] mitir, [[6]]<nowiki/>x[[9]] mitir, 6x[[10]] mitir, atawa [[7]]<nowiki/>x[[15]] mitir, nang rancak gasan satu kulawarga ganal atawa halus. Bahan bangunan inya, yatu:
# [[Tungkat]] [[ulin]] atawa palataran kayu tampang nang dipakai gasan bahan dasar bangunan ngitu;
# Takerung, balingiran, wan [[tihang]] ulin atawa palataran sawagai bahan panambaian gasan mandiriakan karangka rumah;
# Tawing taulah matan kulit kayu pantai, nang digabungakan lawan bahan kayu, kulit, atawa [[paring]] betung.
# Atap disasuaiakan lawan kamampuan, mamakai bahan kaya sirap ulin, sirang sangkuak matan kulit kayu [[galam]], kulit kayu bayan, atawa paring.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=43}}</ref>
=== Adat Istiadat ===
Adat istiadat Urang Dayak baisi hukum adat Dayak, yatu:
# Hukum adat kada tatulis, yatu kabiasaan, nurma, wan nilai nang dipagang taguh ulih masarakat Dayak.
# Hukum adat tatulis, balaku wayah tagawi rapat ganal [[pardamaian Tumbang Anoi]] tahun [[1894]] wan digawi di dairah [[Tumbang Anoi, Damang Batu, Gunung Mas|Tumbang Anoi]] nang baandakan di [[Hulu Sungai Kahayan]]. Hukum adat tatulis ngini baisi 96 pasal, nang baisi aturan wan singer (danda adat) sawagai sangsi gasan nang malanggar lawan aturan ngitu.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=44}}</ref>
=== Baju Adat Urang Dayak ===
Baju-baju adat Urang Dayak ngini rancak dipakai gasan upacara ritual Kaharingan.
# Baju gasan lalakian, kaya baju sangkaraut antang, sampulau dare gasan kapala atawa [[kupiah]], ewah pangganti [[salawar]], saling wan samtagi bulan gasan [[rantai]], lilis atawa tamiang gasan [[galang]], utas gasan [[jariji]], lawung, kalambi gasan [[baju]] ot danum, salutup nyawung gasan kapala, salutup pahangan (ot), lasung patuk gasan [[tangan]], panyang di [[pinggang]], sarumpah gasan [[batis]].
# Baju gasan bibinian, kaya:
#* Sumping gasan kapala;
#* Sabalum ruk gasan baju bawahan gasan bibinian, yatu: salui tanjut barumbai, salui katungai, salui panambayang tantang, salui panimbayang tantang pak pusu;
#* Baju, kaya baju jupan baparit tantang, baju kurung malimping pak pusu, baju rakung;
#* Saling lamiang gasan [[gulu]];
#* Suang wan bureh gasan [[talinga]];
#* Lasung bulau (galang amas atawa [[pirak]]);
#* Lijoai bulan gasan [[dada]];
#* Bantuk baju, kaya pak pusu, burung tinggang, pak pusu bakambang;
#* [[Rambut]], yatu jambul lusir tanduk taang bunu turun kancing lawang (sanggol cocok onde);
#* Tutup kapala rancak tu sandurung patas;
#* Utas gasan [[jari talunjuk]];
#* [[Kain]] (banar tantang), kaya baju andas, baju biru, kabaya, lainnya.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=44-45}}</ref>
=== Tarian Tradisiunal Dairah ===
Tarian ngini kaya kanjan (tarian tatuha), tasai, deder, karang dodoi, gereng-geren, balian bawoe, wan balian dadas.
# Kinyah, yatu: kinyah ot danum, kinyah metung murong, kinyah pampulu lawan balatuk, kinyah bajang, kinyah palanduk, kinyah bakikis, kinyah kambe, kinyah manampa rangkan, kinyah nyiping apang, kinyah kecau birau, kinyah duhung, kinyah sabiea punan, kinyah karing burau, kinyah it pari, kinyah ot bukat (siau), kinyah ot Sarawak, kinyah ot mondai, kinyah ot hiban, kinyah ot bahau, kinyah ot habungan, kinyah ot bungai, kinyah bawi karung ewen ndue bawi burau.
# Manasai, yatu: manasai lonok; manasai sangkai; manasai bua; manasai singkai taliwu; manasai engkan; manasai bawui; manasai sumbu kurung, ngambun, hawun; manasai takajuk pundung; manasai bawin pampahilep; manasai tambak baju; manasai saluang murik; manasai ting-tingkai; manasai balanga; manasai bawin kameloh; manasai basamaan.
# Tarian rancak, yatu: tari manugal; tari manyupeng; tari sepan; tari megan tingang; tari mangelem; tari mandulang; tari manyangiang; tari sumbu kurung; tari manengkung; tari bawi kuwu tumbang kuatan; tari hijijit; tari balian dusun; tari balian bawoe; tari rangkah (dundah); tari kambang pandan; tari kuwung; tari suling riwut; tari bayang tapang; tari gading garu; tari bawi kuwu manyauk; tari sangiang manantamba loh haban; tari sangiang kahayan; tari bawin sandah; tari hasandah; tari badewa; tari patih rumbih; tari burung antang lawan burung tangkasiang; tari igal bandar; tari karang bulan; tari tijak pari; tari mambawau; tari gang gerang kakupu gajah; tari adat; tari urai manyang; tari bawin sandah manyauk; tari darung bawan; tari tempun tiyawon tingang mamihing; tari bawi kuwu masi arep; tari ting-tingkai due biti; tari kayau pulang; tari burung tanjaku; tari kurung-kurung; tari putir sinta, mina sari jadi; tari anak tiung due kungan; tari jawab burung balatuk; tari burung kak.
# Karang dodoi, yatu: tari habakung (bukung), tari sumbu kurung ngambun hawun, tari ngaling Raja Banjar, tari nyonyah, tari undik bundang, tari pampahilep, tari parap amok barasak, tari dandan tamanggung, tari kilap layang ruwut, tari harakan, tari mangkang sumping, tari palanduk manijak kampatung gita, tari minimbul sawang, tari sungei talawang, tari pukang paking, tari suling riwut, tari karang biluang, tari suling riwut, tari bintang, tari gereng-gereng.
# Badeder, yatu: tari badeder Kapuas, tari badeder Katingan, tari badeder Kahayan, tari badeder Bakumpat, tari badeder Barito Siang.
# Kanjan, yatu: kanjan gasan ritual Tiwah (ada kapalan tangan); kanjan gasan Lalah Tiah (ada kapalan tangan); kanjan gasan pista rancak (kada dikapal tangannya); kanjan hulu (barang matan alu sawagai sarana tari); kanjan pahi (gasan balu wayah Tiwah); kanjan patahu (wayah tiwah wan kada batiwah); kanjan patih rumbih patih, muhe muhur, patih dadar, wan patih masih.
# Karang dodoi, yatu tarian satangah sakaral, maraga ada lawan waktu upacara ritual riligius Tiwah, maraga imbah manganjan lalu dilanjutakan ka tarian karang dodoi, tagal tarian sakral ngini kawa jua gasan acara rancak.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=45-49}}</ref>
=== Sanjata Tradisiunal ===
Sanjata tradisiunal Urang Dayak rancak taulah matan [[wasi]] wan kayu sawagai tampat gagang sanjata. Sanjatanya yatu:
* [[Lunju]] atawa [[tumbak]];
* Lunju randu;
* [[Pakihu]] (tumbak nang ada kaitan subalahnya) gasan sanjata buruan;
* [[Rabayang]] (tumbak bakait dua kiwa wan kanan), barang adat gasan ritual;
* [[Turih]] (tumbak bakait sabalah halus), gasan alat maunjun;
* [[Tiruk]] (samacam lambing gasan alat maunjun);
* Mandau;
* [[Duhung]] atawa dahong (sanjata tatuha Urang Dayak);
* [[Sipet]] (sumpit);
* [[Langgei]] (pisau paraut) ngini, kaya langgei sumbel gasan bibinian, langgei kilong (sampiran mandau atawa ambang), langgei bakatak (paraut atawa paukir gasan lalakian), langgei puai (paraut atawa palubang);
* Pisau lantik;
* Pisau badek;
* Pisau ambang;
* Pisau talewang;
* [[Parang]] gasan gawian bakabun wan bahuma;
* [[Damek batajau]] (mata sumbit taulah matan wasi atawa paring nang dibarii ipu atawa racun pangkalnya taulah matan kayu palawi);
* [[Talawang]] (parisai atawa taming);
* Tamiang basehei (paring landap babisa);
* Tantuwu (taulah matan rotan ganal);
* Cabang (anggar taulah matan wasi atawa kuningan);
* [[Tuya]] (taulah matan kayu atawa ulin).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=49-50}}</ref>
=== [[Basa dairah|Basa Dairah]] ===
Basa dairah Urang Dayak tabagi jadi 3 janis basa nang ada:
# Basa Dayak gasan ritual sakral riligius
#* Acara ritual sakral riligius kamatian, kaya basa Sangen (basa Sangiang Hatue).
#* Acara ritual sakral riligius kahidupan, kaya basa Sangiang Bawi.
#* Basa Karimoi gasan ot danum:
#*# Basa Sangiang Sangen Karimoi gasan upacara kamatian (lantunan kandan atawa balian)
#*# Basa Sangiang Karimoi gasan upacara kapantingan saari-ari atawa lantunan kandan atawa balian
#*# Basa Sangiang Karimoi gasan hiburan lawan lantunan kandan
#* Basa Sangiang, sangen anak suku lainnya dalam upacara kamatian, wan Basa Sangiang, anak Urang Dayak lainnya dalam upacara kahidupan lainnya.
#* Basa Sansana, gasan upacara ritual magis, baniat suatu kabaikan, manuntungakan jaka barhasil, mandiriakan rumah hanyar, wan baniat anak sakulah barhasil.
# Basa Dayak rancak ada 7 janis panambaian nang ada, yatu:
#* Basa Dayak Ngaju gasan dairah Kapuas, Kahayan, Katingan, wan Barito);
#* Basa [[Dayak Bakumpai]], kaya Katingan, Barito;
#* Basa [[Dayak Maʼanyan|Dayak Maanyan]], kaya Barito wan Kalimantan Salatan;
#* Basa [[Dayak Ot Danum]], kaya Katingan, Kapuas, Ngaju, Kahayan, wan Siang;
#* Basa [[Dayak Banjar]];
#* [[Basa Malayu]];
#* [[Basa Indunisia]] rancak.
# Basa dairah anak Dayak, basa ngini kurang labih [[420]] janis basa anak Urang Dayak.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=50-51}}</ref>
=== [[Karajinan Tangan]] ===
Karajinan ngini, kaya:
# Ukir-ukiran (gambar wan bantuk ukiran);
# Pahat (patung, sabundu, turas, wan pundung);
# Lukisan (gambar-gambar);
# Anyaman:
#* Anyaman paikat, kaya tikar, lontong, amak dare, lampit;
#* Anyaman pangikat, kaya simpai, sirat, pakur, belumbu, solat, keba, talikur, kusak, simpei;
#* Anyaman jangang, kaya tupi, simpai, solat;
#* Anyaman takuwok, kaya tupi, simpai, solat;
#* Anyaman daun kalapa, kaya macam-macam katupat kambungan, sanggar, halipan;
#* Anyaman paring, kaya kiap, karanjang, karungan, lokoh, telep, sulep, lukoh, buwu, kabam, takalak, tampirai, pangilar;
#* Anyaman daun bangkuang atawa kacang wan rasau, kaya bakul, salipi, tanggui, kuang, kajang adan atawa layah, daun rasau.<ref name=":5">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=52}}</ref>
=== Sani Partunjukan atawa Tiatir ===
Sani ngini ada tarian Kenyah, upacara adat baleh bunu, wan acara memelek atawa drama kulusal.<ref name=":5" />
=== Sani Sastra Klasik ===
Sani ngini jadi 5 danul nang masih ada sampai wayahini, yatu:
# Sani sastra ritual sakral riligius (kamatian), kaya Basa Sangiang wan Sangen; Basa Kandan Karimoian wan Sangen, wan Sangiang Ot Danum; Basa Sangiang, Sangen Dusun, Manyan Lawangan.
# Sani sastra ritual sakral riligius (kahidupan), kaya Balian (macam-macam Balian mamakai Basa Sangiang), Basa Karimoi nang di Tantum lawan Kamdan wan Balian (Sangiang Ot Danum), Memelek.
# Sani sastra ritual magis, wayah upacara Sansana Bandar, Tatum (Liginda Tambun Bungai), Marung.
# Sani sastra liginda, kaya kisah Damang Bahandang Balau, kisah Bandar (Sansana Bandar).
# Sani sastra rancak ada dua, yatu: sastra ktik (musykilat katuju lanji), wan sastra hiburan (sastra nang basipat hampul).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=52-53}}</ref>
=== Sani Suara Dairah ===
Sani suara ngini kaya Tumpi Wayu nyanyian Urang Dayak Maanyan; Karungut, Deder, Dodoi ulih Urang Dayak Ngaju; Kandan, Tatum, Marung matan Urang Dayak Ot Danum.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=53}}</ref>
=== Pitak Tanah (Tanah Adat) ===
Tanah nang diartii, yatu:
# Pahewan (tanah bahantu);
# Tajahan (andakan tanah nang basipat sakral wan magis);
# Kaleka (tanah wadah manurih nang lawas kada diharagui lagi atawa bakas disa);
# Kaleka Lewu (tanah bakas disa waktu bahari);
# Tanah kuburan;
# Tanah karamat (ada rumah kilui tampat karamat wan jua babandira haur kuning);
# Tawun elai (tanah wadah istirahat wayah bakunjang);
# Tanah sua (tanah bakas transpurtasi darat wayah bahari);
# Tanah jalan darat wayah bahari;
# Sepan (andakan wadah minum macam-macam hiwan rancak tampat ngini riligi wan magis).<ref name=":6">{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=54}}</ref>
=== Barang Adat (Ramu Adat) ===
Barang nang ada, yatu: balanga (guci), piring malawen, batu habang delima, batu intan, amas, sangku, gung.<ref name=":6" />
=== Banda Adat ===
Banda nang diartii, yatu:
* Palekang karuhai tatau (paikat harta);
* Salakatup salapandum (pambatas pangaruh jahat);
* Minyak sangga (panyangga saurang nang buruk "magis");
* Minyak [[batu]] kukup (magis, mistis, gasan manamba garing nang datang hancap);
* Batu karuhei (batu paikat);
* Minyak buluh marindu (paikat bibinian atawa lalakian);
* Minyak lindung (nyaman maranakakan);
* Minyak raja (pambangkit pangaruh);
* Minyak karuhei (paikat bibinian);
* Minyak dagang (paikat barang laku);
* [[Minyak bubut]] (panamba [[patah tulang]] imbah gugur);
* [[Minyak bintang]] (patah tulang wan [[luka]]);
* Minyak [[timah]] (patah tulang wan luka);
* Minyak lawi (panamba imbah gugur);
* Minyak tantara lawung (minyak gasan baparang atawa kataguhan wan pawanian);
* Minyak [[hadangan]] (pamanggil hadangan babulik lagi);
* Minyak keput sala (panangkal);
* Minyak pemarung (takanal wan dikatujui banar);
* Minyak gandut (mahayabang banar);
* Minyak manjuhan (panamba luka barat banar);
* Minyak paingatan (paingatan banar);
* Minyak sampaga (langkar, bungas, ubat anum);
* Minyak urut (gasan paurutan);
* Penyang (pangaruh, wani);
* Picis memang (untalah);
* Rantai [[babi]] (untalan).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=55}}</ref>
=== [[Ilmu]] ===
Ilmu-ilmu Dayak nang baisi ialah:
# Ilmu pelet;
# Ilmu santet;
# Ilmu kasampurnaan;
# Ilmu batatamba;
# Ilmu kabatinan;
# Ilmu katuhanan;
# Ilmu [[rajaki]];
# Ilmu [[hirang]];
# Ilmu untalan;
# Ilmu silat;
# Ilmu paurutan;
# Ilmu paranakakan;
# Ilmu pangasihan.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=56}}</ref>
=== Alat-Alat Bahuma ===
Alat-alat ngitu, yatu:
# Tajak (pamutung [[rumput]] di dalam [[banyu]]);
# Talajuk (alat gasan malubangi tanah mananam [[banih]] di [[pahumaan]]);
# Pisau lantik (parang panabas rumput);
# Gentu (anit-anit);
# Pisau (alat panabas atawa pamutung kayu wan rumput);
# Baliung atawa beliung (mambalah atawa manabang);
# Pahera (wadah maandak beliung);
# Ambang (barang pamutung, panabang, wan pamutung);
# Tugal (palubang tanah gasan mananam banih);
# Amak (wadah atawa pangaring, atawa wadah maruntukakan [[tarpal]]);
# Lontong (alat maangkat banih wan manyimpani banih);
# Palundu (alat maangkat atawa mambawa bibit banih);
# Pasuk (wadah mambawa bibit banih);
# Nyru jarang knatan (pamisah banih lawan tangkainya);
# Nyiru atawa nampan (pambarasih lawan [[baras]]);
# Kiap, halap, nampan (pambarasih banih);
# Balasai (wadah banih) matan purun atawa pandan;
# Pasah (pandokan di pahumaan);
# Garai, karayan (wadah maruntukakan atawa mangaringakan banih);
# Lusuk (wadah lumbung banih);
# Karangking (gudang banih kulawarga);
# Lepau (gudang banih ketan);
# Halu (gasan manumbuk banih);
# [[Lisung]] (wadah manumbuk banih);
# Putaran (panggilingan banih taulah matan kayu).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=56-57}}</ref>
=== Alat-Alat Paiwakan (Alat-Alat Pelaukan) ===
Alat-alat paiwakan ngini, yatu:
# Janis barang, kaya tukung, beje, hajak, tabing, hempeng, buwu, tampirai, pangilar, tukung, sauk, buwu tali, kalang, takalak, kabam atawa pasuran, jabak, rangkep.
# Janis tumbak, kaya sarapang, sarapang bandam, tiruk, turih, larang.
# Janis jaring, kaya buwu tali, sahiyap, embang, [[jala]], [[rengge]].
# Janis pancing, kaya rawai, banjur, taut, pisi pariwis atawa lampan, pisi kacar atawa tajua, pisi labuh, pisi salantung, pisi tampana, pisi ranggau.
# Alat wadah iwak hasil tangkapan, kaya kurungan, lokoh, karanjang.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=57-58}}</ref>
=== Alat-Alat Baburu (Alat-Alat Mengan) ===
Alat-alat inya, yatu:
# Janis parangkap, kaya saketung, rangkep, pahapit, jarat, rumbak petak (ranjau).
# Janis tumbak jabakan, kaya dondang, joha, sambilu.
# Janis tumbak, kaya lunju atawa doha, pakihu, lunju randu, lurang, rabayang.
# Janis jaring, kaya jaring bajang, rengge bawui, jawe.<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=58-59}}</ref>
=== Bahan wan Cara Pangawit Hasil Tangkapan Iwak atawa Hasil Baburu ===
Kaya: pakesem (bahannya [[uyah]] wan [[nasi]] dingin), wadi (bahannya uyah, tumbukan, sangrai baras), pundang (uyah karas) gasan iwak atawa daging karing, sehei (pangasapan lawan bara [[api]] atawa selai), babanam lawan bara api (selai hancap), papui (babanam).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=59-60}}</ref>
=== Alat-Alat Pangaman Saurang ===
Kaya: talawang (parisai), sarumpah (sandal matan papan), tanggui (tupi), [[lawung]] (samacam blankon), sandurung (taulah matan sarung), lintung (samacam tupi bibinian).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=59}}</ref>
=== Alat-Alat Batukang ===
Alat-alatnya, yatu:
# Baliung wan pahera (gasan manabang, mamutung, wan mambalah);
# Kapak (gasan malancipi, marataakan, mambalah);
# Patil (gasan marataakan pamuhaan sampit);
# Tamparang (gasan marataakan wan malurusakan);
# Ambang atawa parang (manyamani mamutung banda kilui);
# Panarah (marataakan kalurusan wan sampit);
# [[Tukul]];
# [[Gargaji]];
# Pahat;
# Pahat putar (palubang);
# Tali sipat (dasar palurus);
# [[Linggis]] (panggali tanah);
# Tirak (mancabut).<ref>{{Cite book|title=Seni Budaya dan Kebudayaan Suku Dayak Ngaju|last=Sulatin|publisher=Deepublish|year=Januari 2026|isbn=978-634-01-2031-8|location=Yogyakarta|pages=60}}</ref>
== Itihi Jua ==
* [[Rumpun Dayak]]
* [[Dayak Ganal]]
* [[Tanah Dayak]]
* [[Tanah Dusun]]
* [[Partai Parsatuan Dayak]]
* [[Daptar urang Dayak]]
* [[Sastrawan Dayak]]
* [[Daptar marga Dayak]]
== Galeri ==
<gallery>
Berkas:Dayak_Couples.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Couples.jpg|Pasangan{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak Kanayatn matan Anjongan
Berkas:Dayak_Dancers.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Dancers.jpg|Panari{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak Kanayatn matan Anjongan
Berkas:Dayak_face.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_face.jpg|Muha{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} urang Dayak
Berkas:Dayak_fashion_and_style.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_fashion_and_style.jpg|Pakaian{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak Bidayuh matan Jagoi Babang
Berkas:Dayak_little_Dancers.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_little_Dancers.jpg|Panari{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak Bidayuh matan Jagoi Babang
Berkas:Dayak_Parade.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Parade.jpg|Pawai{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak
Berkas:Dayak_Shaman.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Shaman.jpg|Dukun{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak
Berkas:Dayak_Traditional_dance_of_South_Kalimantan_Province.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Traditional_dance_of_South_Kalimantan_Province.jpg|Tarian{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak di Kalimantan Salatan
Berkas:Dayak_warior_accssories.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_warior_accssories.jpg|Pakaian{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} prajurit Dayak
Berkas:Dayak_Warrior.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Warrior.jpg|Pajuang{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak
Berkas:Dayak_Children.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Dayak_Children.jpg|Kakanakan{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dayak
</gallery>
== Jujuhutan ==
<references />
== Karya Dikutip ==
{{refbegin|40em}}
*{{cite book
|last1=Aloy
|first1=Aloysius
|first2=
|last2=
|title=Semangat Dayak: Catatan Perjuangan Politik Partai Persatuan Dayak-PPD (1945-1963)
|pages=
|series=
|volume=
|isbn=978-623-241-007-7
|publisher=Penerbit Buku Kompas
|location=Jakarta
|editor1=RB. Sugiantoro
|editor2=
|editor3=
|url=
|chapter=
|ref={{SfnRef|Aloy|2019}}
}}
[[Tumbung:Dayak]]
[[Tumbung:Wikibalalah II]]
i84wobczn1lb53a6s3kzb0pdhqcrr6d
Urang Dayak Halong
0
37569
115118
107705
2026-10-20T16:54:49Z
Pengedit X
17795
/* */
115118
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|group=Urang Dayak Halong|image=Tari Gintur Dayak Halong.JPG|caption=Panari matan bubuhan Dayak Halong|population=± 4.000|regions='''{{flag|Indonesia}}'''<br>([[Kalimantan Selatan]], [[Kalimantan Timur]])<ref name="BPS10">{{citation|title=Kewarganegaraan, Suku Bangsa, Agama, dan Bahasa Sehari-hari Penduduk Indonesia (Hasil Sensus Penduduk 2010)|language=id|trans-title=Bancian Warganegara, Bangsa, Ugama, dan Bahasa Ibu Rakyat Indonesia (Hasil Banci 2010)|url=https://www.bps.go.id/pressrelease/download.html?nrbvfeve=MTg1NA%3D%3D&sdfs=ldjfdifsdjkfahi&twoadfnoarfeauf=MjAyMS0wNy0xOSAxNzoyNzo0Ng%3D%3D|location=Jakarta|publisher=Central Bureau of National Statistics of the Republic of Indonesia|year=2010|ref={{sfnref|BPS|2021b}}}}</ref>|tablehdr=Ngaran wilayah|region1=[[Berkas:Lambang Kabupaten Balangan.png|18px]] [[Kabupatin Balangan]]<ref name="BPS10"></ref>|pop1=5.000|region2=[[Berkas:Lambang Kabupaten Paser.jpeg|18px]] [[Kabupatin Paser]]|pop2=-+ 50|region3=|pop3=|languages=|langs={{plainlist|
*'''Basa urang banua''':<br>[[Basa Dusun Balangan|Dusun Balangan]]
*'''Basa pamandiran''':<br>[[Basa Banjar|Banjar]]
*'''Basa rasmi di Indonesia''':<br>[[Basa Indonesia|Indonesia]]
}}|rels={{•}}[[Berkas:Dharma Wheel (2).svg|18px]] [[Agama Buda|Buda]]<br>{{•}}[[Berkas:Batang Garing 1.jpeg|15px]] [[Kaharingan]]<br>{{•}}[[Berkas:Christian cross.svg|12px]] [[Kakristenan]]|related=[[Urang Maanyan|Ma’anyan]], [[Suku Dayak Samihim|Samihim]], [[Urang Dayak Deah|Deah]], [[Urang Dayak Maratus|Meratus]]}}'''[[Urang Dayak]] Halong''', bahanu disambat '''Dayak Dusun Balangan''' atawa '''Dayak Balangan''' adalah bagian matan urang Dayak nang badiam di [[Halong, Balangan|Kacamatan Halong]], [[Kabupatin Balangan]], [[Kalimantan Salatan|Kalimantan Selatan]].<ref>{{Cite web|last=Rizal|first=Yose|date=2014-05-07|title=Balai Bahasa dokumentasikan Bahasa Dayak Halong|url=https://www.antaranews.com/berita/433037/balai-bahasa-dokumentasikan-bahasa-dayak-halong|website=Antara News|language=id|access-date=2025-12-09}}</ref> [[Bahasa Dusun Balangan|Basa Dayak Halong]] masuk dalam [[Rumpun bahasa Barito Raya|Rumpun basa Barito Raya]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Multitree {{!}} The LINGUIST List|url=https://linguistlist.org/multitree/|website=linguistlist.org|language=en|access-date=2025-12-09}}</ref>
Bubuhan urang Dayak Halong Balangan bagana di kampung nan andakannya di kampung pada udik [[sungai Balangan]] di Kacamatan Halong lawan [[Juai, Balangan|Juai]].
Di Kacamatan Halong tahaga 4.000 ikung nusianya nang baagama non muslim nang marupakan masarakat adat [[Urang Dayak]] nang tardiri matan Dayak Halong (pambanyaknya), [[Urang Dayak Deah|Dayak Deah]] wan [[Urang Dayak Maratus|Dayak Meratus]] (Bukit). Pamukiman ngini di tatangahan antara nang mambagi kampung [[Urang Banjar]] wan Urang Dayak Deah. Kabanyakan Urang Dayak Halong baagama Buda, sapalih ada jua nang baagama padatuan [[Kaharingan]] wan ada jua panduduk urang Kristen.
== Basa ==
[[Basa Dayak Dusun Halong]] di Kabupatin Balangan mamakai kode: mhy-dus di multitree, wan dianggap sawagai dialek matan [[basa Maanyan]].<ref name=":0" />
== Jujuhutan ==
<references />
[[Tumbung:Dayak]]
[[Tumbung:Wikibalalah II]]
[[Tumbung:Kabupatin Balangan]]
5ka90k52ycyq7v0rdrmj9skhtlxfum2
Wuwuharjo, Kajoran, Magelang
0
39271
115126
112719
2026-10-21T01:57:46Z
Erikanaymelia22
17619
115126
wikitext
text/x-wiki
'''Wuwuharjo''' ialah sabuting [[kampung]] di Kacamatan [[Kajoran, Magelang|Kajoran]], Kabupatin [[Kabupatin Magelang|Magelang]], Prupinsi [[Jawa Tangah]], Indunisia.
== Tautan luar ==
{{RefDagri|2022}}
[[Tumbung:Kampung di Indunisia]]
[[Tumbung:Kampung di Indunisia]]
[[Tumbung:Kampung di indunisia]]
[[Tumbung:Kabupatin magelang]]
[[Tumbung:Prupinsi jawa tengah]]
aod9nbmu8ia8e8kit5vi6a2juklj9qn
Tumbung:Sayuran
14
40046
115121
2026-10-21T01:38:02Z
Erikanaymelia22
17619
Maulah laman nang isinya ''[[Sayur]] atawa [[sayuran]] nang marupakan sabutan barataan urang [[bahan pangan nabati]] nang biasanya mangandung kadar [[air]] tinggi nang kawa dikonsumsi satalah dimasak atawa diulah makai tehnik dalam kaadaan sigar.''
115121
wikitext
text/x-wiki
[[Sayur]] atawa [[sayuran]] nang marupakan sabutan barataan urang [[bahan pangan nabati]] nang biasanya mangandung kadar [[air]] tinggi nang kawa dikonsumsi satalah dimasak atawa diulah makai tehnik dalam kaadaan sigar.
4q5lcnfvpijkt86mv9tjxocz9wa2072