ဝီခီပီးဒီးယား blkwiki https://blk.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%84%E1%80%AB MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter မီဒီယာ တဲးဝါး အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ကေားသုင်ꩻသား ကေားသုင်ꩻသား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ဝီခီပီးဒီးယား ဝီခီပီးဒီးယား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ဖုဲင် ဖုဲင် အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ မီဒီယာဝီခီ မီဒီယာဝီခီ အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ တမ်းပလေက် တမ်းပလေက် အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ စွဲးကမ်းကို စွဲးကမ်းကို အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 944 33991 32492 2026-08-22T16:09:12Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33991 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ဂျပန်ခမ်းထီ | native_name = 日本国<br>နီဟွန်း၊ နီပွန်-ကိုးခု |common_name = ဂျပန်ခမ်းထီ | image_flag = Flag of Japan.svg | image_coat = Imperial Seal of Japan.svg |other_symbol = <div style="padding:0.2em;">[[ဖုဲင်:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]</div> |other_symbol_type = အစိုႏရ အမိတ်မုဲင် | national_motto = | national_anthem = "[[ကီမီဂါယော့]]"君が代<br>"His Imperial Majesty's Reign"{{Center|[[ဖုဲင်:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = Japan (orthographic projection).svg |alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green |map_caption = ဂျပန်ခမ်းထီ ဟံႏနယ်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏတောမ်ႏ အရောင်ႏချိုဖြား၊ ပဲင်ႏဆဲင်ႏဒျာႏရိုꩻတဲ့ ထိန်ꩻချုတ်နွောင်ꩻတဝ်းဒါႏ ဟံႏနယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏတောမ်ႏ အရောင်ႏချိုဆားသွူ။ | capital = [[ဝေင်ꩻတိုကျို]] (東京) |coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}} | largest_city = ဝေင်ꩻတန်တိုကျို | official_languages = [[ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|ဂျပန်]] |demonym = [[ဂျပန်လိုꩻမျိုꩻ|ဂျပန်]] |government_type = [[:my:ပြည်ထောင်စုစနစ်|ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]] [[:my:ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်]] |leader_title1 = ဂျပန် ခွန်ဧကရာဇ် |leader_name1 = နာရူဟိတို |leader_title2 = ဝွန်ႏတန်ချုတ် |leader_name2 = တခအိချိ ဆနအဲ |legislature = [[ဒုဲင်းယဲတ်လွတ်တောႏ]] |upper_house = [[:en:House of Councillors (Japan)|House of Councillors]] |lower_house = [[:en:House of Representatives (Japan)|House of Representatives]] |sovereignty_type = တယ်ႏထောင်ႏခမ်းထီသမဲင်ꩻ |established_event1 = [[:en:Yamato Dynasty|ယာမတို ခွန်ဧကရာဇ်]] |established_date1 = ဖေဖော်ဝါရီလာ ၁၁ နီꩻ ၆၆၀ ဗီစီ |established_event2 = [[:en:Meiji Constitution|မဲစိအခေႏခံႏဥပဒေႏ]] |established_date2 = ၁၈၉၀ ဗာႏ နိုဝဲင်ဗာလ ၂၉ နီꩻ |established_event3 = {{Nowrap|[[ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏအခေႏခံႏဥပဒေႏယိုခါ]]}} |established_date3 = ၁၉၄၇ ဗာႏ မေလာ ၃ နီꩻ |area_km2 = ၃၇၇,၉၇၅ |area_footnote = <ref name="area-2019">{{Cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=Geospatial Information Authority of Japan|language=ja|date=December 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archive-date=April 15, 2020|url-status=dead|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|accessdate=26 September 2021|archivedate=15 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html}}</ref> |percent_water = ၁.၄ (၂၀၁၅ အလꩻ)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> |area_rank = ၆၂ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> |population_estimate = {{Decrease neutral}} ၁၂၅,၃၆၀,၀၀၀<ref>{{Cite web|title=Population Estimates Monthly Report July 2021)|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|publisher=Statistics Bureau (Japan)|date=July 20, 2021}}</ref> |population_estimate_rank = ၁၁ |population_estimate_year = ၂၀၂၁ |population_census = ၁၂၆,၂၂၆,၅၆၈<ref>{{Cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00200521&tstat=000001136464&cycle=0&year=20200&month=24101210&tclass1=000001136465&tclass2=000001154388&tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=Statistics Bureau (Japan)}}</ref> |population_census_year = ၂၀၂၀ |population_census_rank = |population_density_km2 = ၃၃၄ |population_density_rank = ၂၄ |GDP_PPP = {{Increase}} $၅.၅၈၆ ထရီလီယံ<ref name="IMFWEOJP">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=158,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook database: April 2021|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]|date=April 2021}}</ref> |GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ |GDP_PPP_rank = ၄ |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $၄၄,၅၈၅ |GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၇ |GDP_nominal = {{Increase}} $၅.၃၇၈ ထရီလီယံ<ref name="IMFWEOJP" /> |GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ |GDP_nominal_rank = ၃ |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $၄၂,၉၂၈ |GDP_nominal_per_capita_rank = ၂၃ |Gini = ၃၃.၄ <!-- Number only. --> |Gini_year = ၂၀၁၈ |Gini_change = decrease<!-- Increase/decrease/steady. --> |Gini_ref = <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=25 July 2021}}</ref> |Gini_rank = ၇၈ |HDI = ၀.၉၁၉ <!-- Number only, between 0 and 1. --> |HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> |HDI_change = increase <!-- Increase/decrease/steady. --> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|accessdate=December 15, 2020}}</ref> |HDI_rank = ၁၉ |currency = ဂျပန်ယန်း(¥) |time_zone = ဂျပန်အခိန်ႏအွိုင်ꩻ(JST) |utc_offset = +09:00 |drives_on = စေႏ |calling_code = +၈၁ |cctld = [[.jp]] |official_website = <!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----> |today }} '''ဂျပန်ခမ်းထီ''' ([[ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|ဂျပန်]]: 日本国) ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Japan) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်]]ကို ကအဝ်ႏဒါႏ [[ပင်ႏလယ်ႏ]]ကို ကြွန်လောင်း ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာႏ|ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏ]]ကိုတဲင် ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ [[ဂျပန်ပင်ႏလယ်ႏ]]၊ [[ခယ်ႏခမ်းထီ]]၊ [[ရသျားခမ်းထီ]]၊ [[ကိုးရီးယားခမ်းထင်ꩻ]]၊ [[ကိုးရီးယားခမ်းနဝ်]]အဝ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ [[အိုဟွတ်ပင်ႏလယ်ႏ]]၊ [[ခယ်ႏပင်ႏလယ်ႏကွဉ်ႏ]]၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ [[ထုဲင်ဝမ်]]ခမ်းဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ "နီဟွန်း(ဂျပန်)" ကဟဲ့ꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ဂျပန်ငဝ်းအနေႏ အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ "အဝ်ႏမွူးကိုဖွာꩻလင်ꩻလွဉ်ခမ်းထီ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ယလဲင်ႏလဲင်ႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻရောင် "မွူးထန်ႏခမ်းထီ" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၄၅,၉၃၇ မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၇၇,၉၇၅ ကီလိုမီတာ)သွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ ၂၀၂၀ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၁၂၆,၂၂၆,၅၆၈ ဖြာꩻ (၁၂၆ သန်း)ရပ်သွူ။ ဂျပန်နဝ်ꩻ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏ]]လောင်းယို ထွာလိုꩻဖြာꩻအအာသွတ်ꩻကို အဝ်ႏအရန်းဒဿမသွူ။ ဝေင်ꩻတန်တိုကျိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း လိုꩻအုံသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏကိုတဲင် ဝေင်ꩻတိုကျိုꩻအထူꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻ (၃)ဗာႏကိုနဝ်ꩻ လိုꩻအဝ်ႏသော့ꩻ (၃၈.၁၄)သန်းရပ်သွူ။ ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ကြွန်ပေါင်ꩻ ၆၈၅၂ ဖြုံႏ ကပါဒါႏ ထွာဒျာႏ ကြွန်ဗူႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏ သွူ။ ဂျပန်ကို အတန်သွတ်ꩻ ကြွန်ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဟွန်းသျူး(本州)၊ ဟောက်ကုဲင်းဒိုး(北海道)၊ ကျူးသျူး(九州)၊ ဆိကိုးခု(四国) ကြွန်ဖုံႏဒျာႏတဲင် တတွာတောမ်ႏ ဂျပန်ခမ်းတခမ်းလွုမ်း ဟံႏနယ်ႏ (၉၇%)သွူ။ ဟွန်းသျူးကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ဂျပန်ခမ်းဝေင်ꩻတန် ဝေင်ꩻတန်[[ဝေင်ꩻတိုကျို]] တောမ်ႏ [[ဝေင်ꩻအိုသာကာ]]၊ [[ဝေင်ꩻကျိုတို]]ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၄၅,၉၃၇ မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၇၇,၉၇၅ ကီလိုမီတာ)သွူ။ ကြွန်ဖုံႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကောင်ဖုံႏအဝ်ႏသော့ꩻအာတဲင် ကောင်ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ[[မေႏကောင်]]တဲင် ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ မေႏကောင်အဝ်ႏ ၁၁၀ ဖြုံႏရပ်သွူ။ မေႏကောင်နဝ်ꩻဖုံႏအကို ၄၇ ဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ မေႏကောင်အမွန်အကျောင်ꩻ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏသီး အဝ်ႏဒေါ့ꩻရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ ဂျပန်ခမ်း အထိုသွတ်ꩻကောင် မိဉ်ꩻကတန်ဒါႏ [[ဖူစီကောင်]]နဝ်ꩻလဲ့ ထွာဒျာႏ မေႏကောင်နေနေသွူ။ ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ တယ်ႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ "စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်" ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻနဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏကို အွောန်ႏထွော့ခါꩻ "ခမ်းထီတန်တောမ်ႏ ခမ်းသားသီး လွောင်ႏဗူႏရေꩻပုင်ႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻအာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပေႏပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ခမ်းကို ဩဇာႏအာႏဏာႏ အတန်သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ် တောမ်ႏ ဒုဲင်းယဲတ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ လွတ်တောႏအမတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ အချုပ်အခြာ အာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းသားသီးကိုသွူ။<ref name="Constitution">{{Cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |date=November 3, 1946 |accessdate=February 14, 2014}}</ref> ဂျပန်ခမ်း ခွန်ဟော်ခံꩻယိုခါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "နာရုဟိခွန်" နဝ်ꩻသွူ။ ဂျပန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဓိက ရောမ်ဗူႏ စီꩻပွာꩻရေꩻအာႏတဲင် ခမ်းကိုထေထန်ႏကွန်ႏခြွဉ်း(GDP) တန်ႏဖိုꩻအလꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာစွဉ်ႏ ဒုတိယအတန်သွတ်ꩻ စီꩻပွာꩻရေꩻစနစ်တောမ်ႏ တတိယအတန်သွတ်ꩻ ဖြေꩻထူႏနွောင်ꩻအာႏ အဝ်ႏဒါႏ ခမ်းတခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ ဂျပန်နဝ်ꩻ အဝ်ႏထွာလဲဉ်း ကုလသမဂ္ဂ၊ G8၊ G4၊ OECD တောမ်ႏ APEC အစွိုꩻကို အစွိုꩻနွို့ခမ်းတခမ်းတဲင် ရဲးလိုမ်းဗိဉ်ႏရေꩻ ထူႏသုင်ꩻရွဉ်စရိပ်လဲ့ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာစွဉ်ႏ စတုတ္ထအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ကမ္ဘာႏလောင်း ဒင်ႏပသာထန်ႏကွန်ႏကို ထွာစတုတ္ထအတန်သွတ်ꩻတောမ်ႏ ဒင်ႏသွင်ꩻနွို့ကွန်ႏကို ထွာဆဋ္ဌမအတန်သွတ်ꩻသားသွူ။ ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏရေꩻ အဆင်ႏအရန်း ကထိုထွူလဲဉ်း ဖြိုတန်လွိုင်ႏကွုန်ꩻထွူလဲဉ်း ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ လိုꩻအာပြူးဖြိုတာႏယီးနယ်ခမ်းထီဖုံႏ(HDI)စာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏအရန်း(၈)သွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာအွဉ်ငါ အနယ်ꩻပညာႏ၊ စက်တခြိုꩻတောမ်ႏ စက်ရုက်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻဖုံႏကိုသား နေနေသွူ။ ကုလသမဂ္ဂတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ အစွိုꩻသီး အရမ်ꩻချက်အလꩻ လိုꩻသက်တန်ꩻ အုံအဝ်ႏအတန်သွတ်ꩻ သက်အဆွာꩻသွတ်ꩻတောမ်ႏ လိုꩻပေႏဆားဖုံႏ သီကုဲင်ထိုꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ ခမ်းတခမ်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ == အစိုႏရ တောမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻ == [[ဖုဲင်:Emperor Naruhito (cropped).jpg|thumb|ဧကရာဇ်ခွန်ဟော်ခံꩻ ယိုခါ နာရုဟိတို]] ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ တယ်ႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ "စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်" ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻနဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏကို အွောန်ႏထွော့ခါꩻ "ခမ်းထီတန်တောမ်ႏ ခမ်းသားသီး လွောင်ႏဗူႏရေꩻပုင်ႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻအာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပေႏပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ခမ်းကို ဩဇာႏအာႏဏာႏ အတန်သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ် တောမ်ႏ ဒုဲင်းယဲတ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ လွတ်တောႏအမတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ အချုပ်အခြာ အာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းသားသီးကိုသွူ။<ref name="Constitution">{{Cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |date=November 3, 1946 |accessdate=February 14, 2014}}</ref> ဂျပန်ခမ်း ခွန်ဟော်ခံꩻယိုခါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "နာရုဟိခွန်" နဝ်ꩻသွူ။ [[ဖုဲင်:Fumio Kishida 20170216.jpeg|thumb|ဝွန်ႏတန်ချုတ် ယိုခါ ဖုမိအို ခီဆိဒ]] == အိုပ်ချုတ်ရေꩻ ဟံႏနယ်ႏဒေႏသဖုံႏ == ဂျပန်ခမ်းကိုနဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ပရီဖဲတ်ဆျာ(ခရဲင်ႏ)(Prefecture) (၄၇)ဖြုံႏတဲင် ပရီဖဲတ်ဆျာတဗာႏစီႏနဝ်ꩻ ကလွိုက်ဒင်ႏခါꩻဒါႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻကယ်ႏ၊ ဥပဒေႏရေꩻရာႏ အစွိုꩻတောမ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻအစွိုꩻသီး အဝ်ႏခွုမ်ထိန်ꩻအိုပ်ချုတ်လွေꩻဒျာႏသွူ။ ပရီဖဲတ်ဆျာနဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏ၊ ဝေင်ꩻဖုံႏ၊ ဒုံဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0333710002|pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/84 84]–85}}</ref> [[ဖုဲင်:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|thumb|ဂျပန်ခမ်း ဒေႏသခရဲင်ႏ ဟံႏနယ်ႏပုင်ႏ]] == သမဲင်ꩻ == == စီꩻပွာꩻရေꩻ == == ပညာႏရေꩻ == == ဟံႏပထဝီႏ == == ခြွိုင်ႏသန်ႏရေꩻ == == ယေန်ႏငဲးရေꩻ == == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] hdfvq3o5lj1mydgk6mamq2adgjxko28 0 1410 34006 31265 2026-08-22T16:17:33Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34006 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction |name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ |native_name = '''PNA''' |native_name_lang = |war = |image = [[ဖုဲင်:Pa-o nationality flag.svg|200px]] |caption = ပအိုဝ်းစွိုꩻခွိုꩻလံႏ |active = ၁၉၄၉-၂၀၀၉ |leaders = [[:ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ|ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ]] |ideology = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻရေꩻ |clans = |predecessor = * ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ-[[ပအလဖ]](၁၉၄၉)၊ * [[ရလလဖ]](၁၉၆၈) |headquarters = [[:ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ]] |area = အထူꩻဒေႏသ-၆ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ၊ လွယ်လဲမ်ခရဲင်ႏ၊ [[:ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ|ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ]] |size = |organizations = [[:ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ(PNO)|ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ(PNO)]] |allies = * ABSDFကျောင်ꩻသားစဲ့ꩻစွိုꩻ၊ * စောက်ꩻတနျာႏစဲ့ꩻစွိုꩻ * စဲ့ꩻမန်း၊ အစိုႏရတပ်မတောႏ (၂၀၀၉–) |opponents = * [[စဲ့ꩻမန်း]]၊ [[တပ်မတောႏ|အစိုႏရတပ်မတောႏ]] (၁၉၄၉ - ၁၉၉၁) |battles = မျန်မာ(မန်း)ခမ်းကိုအသျုတ်တရေင် |website = }} [[File:Miliziani birmani dell'etnia Pao.jpg|right|thumb|200px|စဲ့ꩻပအိုဝ်ႏကရီးခါ။]] [[File:PNA ceremony.png|right|thumb|200px|PNA စဲ့ꩻသွဉ်တန်ꩻလင်ꩻပွယ်ꩻ အောင်ႏဆုꩻဗွေစခန်ꩻ သုဲင်ꩻခဝ်]] '''ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ(PNA)'''နဝ်ꩻ အွောန်ႏဆွိုးလွေꩻ အတွိုက်ꩻအခꩻ တောမ်ႏ[[နဝတအစိုႏရ]]စိုး ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၉၁ ဗာႏ ဧပီလာ ၁၁ နီꩻကိုသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၀၉ ဗာႏနဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ နွို့လွေꩻထာꩻလေ ခံႏထူႏပြောင်ꩻလွေꩻ [[ခမ်းသားစဲ့ꩻ]]အရန်းတဲင် ခမ်းထီရေꩻဖဲ့ꩻလဲ့ ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻပါ ခမ်းထီရေꩻပါတီ [[ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ(PNO)]]ပါတီ နဝ်ꩻသွူ။<ref name="MMPao" /><ref>{{Cite book|last1=Kyaw|first1=Sann|last2=Christensen|first2=Russ|title=The Pa-O: Rebels and Refugees|url=https://archive.org/details/paorebelsrefugee0000chri|date=2006|publisher=Silkworm Books|location=Chiang Mai|isbn=978-974-9575-93-2}}</ref> {{Stub}} == သꩻမဲင်ꩻ == == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကို စဲ့ꩻစူခွုမ်စွိုꩻဖုံႏ]] n5i6q4hys2qjakcu4s818rl6fhecxj4 0 1573 33992 31943 2026-08-22T16:09:32Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33992 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ဗီယက်နမ် သိုသယ်လစ်ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ | common_name = ဗီယက်နမ် | native_name = Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam<br/> ''Socialist Republic of Vietnam'' | image_flag = Flag of Vietnam.svg | image_coat = Emblem of Vietnam.svg | symbol_type = ခမ်းထီတန်အမုဲင် | national_motto = Độc lập – Tự do – Hạnh phúc | englishmotto = "လွစ်တခြင်ရေꩻ – လွစ်ထန်ႏရေꩻ – သုခပျောႏသွင်ႏ" | national_anthem = [[:en:Tiến Quân Ca|Tiến Quân Ca]]<br />"Army March"{{Parabr}}{{Center|[[ဖုဲင်:National Anthem of Vietnam.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[ဖုဲင်:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[ဖုဲင်:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}} | map_caption = {{Map caption|location_color=အချို|region=[[အာသီယံ]]|region_color=မေႏလူးရောင်ႏဖြား|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}} | capital = [[ဝေင်ꩻဟနွင်း|ဝေင်ꩻတန်ဟနွင်း]] | coordinates = {{Coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | largest_city = [[:en:Ho Chi Minh City|ဟိုဆီမဉ်းဝေင်ꩻတန်]]<br />{{Coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | languages_type = စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ | languages = [[:en:Vietnamese language|ဗီယက်နမ်]]{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]] is the "national language", rather than the "official language". However, Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings.<ref>{{Cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=[[Vietnam News Agency]]|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|accessdate=24 June 2022|archivedate=1 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97}}</ref>|group="n"}} | ethnic_groups = {{Vunblist | 85.32% [[:en:Kinh Vietnamese|Kinh ဗီယက်နမ်]] | 14.68% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|အလင်]]{{Sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = 2019 | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |45.3% [[:en:Vietnamese folk religion|Folk ဗီယက်နမ် ယိုꩻယာႏဘာႏသာႏ]] |28.4% [[:en:Irreligion|ဘာႏသာႏအဝ်ႏတဝ်း]] |14.9% [[:en:Buddhism in Vietnam|ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]] |8.5% [[:en:Christianity in Vietnam|ခရိယာန်ႏ]] |1.5% [[:en:Hoahaoism|Hoahaoism]] |1.2% [[:en:Caodaism|Caodaism]] |0.2% [[:en:Religion in Vietnam|အလင်]]<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = ၂၀၁၉ | demonym = [[:en:Vietnamese people|ဗီယက်နမ်ခမ်းသား]] | government_type = [[:en:Unitary state|ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]] [[:en:Marxism–Leninism|မဲတ်–လီနဉ်ဝါႏဒ]] [[:en:One-party state|ပါတီတဗာႏ]] [[:en:Socialist state|သိုသယ်လစ်]] [[:en:Republic|ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ]]<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = [[:en:General Secretary of the Communist Party of Vietnam|အစွိုးစွိုးအွဉ်အကိုရေꩻကယ်ႏ]] | leader_name1 = [[:en:Nguyễn Phú Trọng|Nguyễn Phú Trọng]] | leader_title2 = [[:en:President of Vietnam|ခမ်းနမ်းဗွေႏ]] | leader_name2 = [[:en:Nguyễn Xuân Phúc|Nguyễn Xuân Phúc]] | leader_title3 = [[:en:Prime Minister of Vietnam|ဝွန်ႏတန်ချုတ်]] | leader_name3 = [[:en:Phạm Minh Chính|Phạm Minh Chính]] | leader_title4 = [[:en:Chairperson of the National Assembly of Vietnam|စွိုးခွိုꩻလွတ်တောႏဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = [[:en:Vương Đình Huệ]] | legislature = [[:en:National Assembly (Vietnam)|စွိုးခွိုꩻလွတ်တောႏ]] | sovereignty_type = [[:en:History of Vietnam|တယ်ႏထောင်ႏ]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[:en:History of Vietnam|ပထမဧကရာဇ်ခွန်စိုး]] | established_date1 = ခလားကတွိုႏ 1500 | established_event2 = ကေႏညာႏ [[:en:Nguyen dynasty|ဗီယက်နမ်ငုယဲန်အဉ်ပါယာ]] | established_date2 = 1804 | established_event3 = [[:en:Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|ကေႏညာႏလꩻလွစ်တခြင်ရေꩻ]] ပဉ်တစ်ထျꩻ | established_date3 = ၁၉၄၅ သဲတ်တဉ်ဗာ ၂ | established_event4 = [[:en:1954 Geneva Conference|ဂျနီဗာလိတ်ချုတ် သꩻဖော်ꩻဗိုန်ချက်]] | established_date4 = ၁၉၅၄ ဇူလုဲင် ၂၁ | established_event5 = [[:en:Fall of Saigon|ဝေင်ꩻသုဲင်ဂုံးထဲ့သွုမ်ꩻခိန်ႏ]] | established_date5 = ၁၉၇၅ ဧပီ ၃၀ | established_event6 = ခြွဉ်းဗူႏချာဝင်ꩻ | established_date6 = ၁၉၇၆ ဇူလုဲင် ၂ | established_event7 = [[:en:Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|ခမ်းထီအခေႏခံႏဥပဒေႏယိုခါ]] | established_date7 = ၂၀၁၃ နိုဝဲင်ဗာ ၂၈{{#tag:ref|In effect since 1 January 2014.{{Sfn|Constitution of Vietnam|2014}}|group="n"}} | area_km2 = 331,699 | area_rank = ၆၆ | area_sq_mi = 128,069 | percent_water = 6.38 | population_census = 96,208,984{{Sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_census_rank = ၁၅ | population_density_km2 = 295.0 | population_density_sq_mi = 752 | population_density_rank = ၂၉ | GDP_PPP = {{Increase}} $1.047&nbsp;trillion{{Sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = ၂၃ | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $10,755{{Sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၀၆ | GDP_nominal = {{Increase}} $340.602&nbsp;billion{{Sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_rank = ၃၅ | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $3,498{{Sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၅ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = ယောမ်ꩻလင်ꩻ | Gini_ref = {{Sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = 0.704<!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-9-211-26442-5 |pages=343–346 |website=hdr.undp.org |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ၁၁၇ | currency = [[:en:Vietnamese đồng|ဗီယက်နမ်ရွဉ်ဗီႏ-ဒေါင် (đồng)]] (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[:en:UTC+07:00|ဗီယက်နမ်အခိန်ႏအွိုင်ꩻ]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = နီꩻ/လာ/နေင်ႏ | drives_on = ထွေ | calling_code = [[:en:Telephone numbers in Vietnam|+84]] | cctld = [[:en:.vn|.vn]] | today = }} '''ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေက်]]: Vietnam){{IPAc-en|ˌ|v|iː|ə|t|ˈ|n|aː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}} (ဗီယက်နမ်: Việt Nam) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ [[အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်]] ခမ်းထီဖုံႏအကို ခမ်းထီတဖြုံႏနေနေတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ခယ်ႏကြွန်စွယ်ႏ အခဝ်ကွဉ်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၀ ဗာႏနေင်ႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ လိုဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၉၇.၈ သန်းရပ်တဲင် [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏ]]ကို ထွာ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻခမ်းထီတဖြုံႏထွူတကာႏတဝ်း ခွုင်းတဲင် [[အာသျ]]ခမ်းကို ထွာဒျာႏ အဋ္ဌမရန်း လိုꩻအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ [[ခယ်ႏခမ်းထီ]]၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ [[လာအိုခမ်းထီ|လာအို(လဝ်)ခမ်းထီ]]၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ [[ကမ်ဗောဒီးယားခမ်းထီ]] တောမ်ႏ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ [[မလေးသျားခမ်းထီ]] တောမ်ႏ ခယ်ႏပင်ႏလယ်ႏနဝ်ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၇၅ ဗာႏနေင်ႏ ဗီယက်နမ်နဝ် တောမ်ႏ ဗီယက်နမ်ထင်ꩻသီး ပေါင်ꩻချာယင်း တဝင်ꩻတဲင် ဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးအဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ [[ဝေင်ꩻဟနွင်း|ဝေင်ꩻတန်ဟနွင်း]]နဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်သီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻ ခယ်ႏခွန်ဟော်ꩻခံꩻစူဆလ တယ်ႏ ဘီသီ ၁၁၁ ဗာႏနေင်ႏ ဗꩻလွေꩻ အေဒီ ၄၃၉ ဗာႏနေင်ႏ တဲင် ညစွဉ်ႏ နေင်ႏပေါင်ꩻ အရေင်လွိုနေးနဝ်ꩻသွူ။ ဗတ်ဒမ်ခြောင် တွိုက်ꩻပွယ်ꩻထွာထွူ မာꩻလွေꩻအောင်ႏပွယ်ꩻ ကထွိုင်ႏထွူတဲင် အေဒီ ၉၃၉ ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏလꩻခန်း လွစ်တခြင်ဒါႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉ရျာꩻစု ထာႏဝရပ် ကိုလိုနီအနေႏတဲင် [[ပဉ်တစ်]]သီးဖုံႏ ခါးလားကနွို့ꩻသိမ်ꩻခိန်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻ တောမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ ဖြဲ့ꩻခြယ်လုဲင်းတဲင် ဗꩻတွိုႏလွဉ်စွဉ်ႏ အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်အထာႏဝကိုနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၄၀ ဗာႏနေင်ႏ [[ဂျပန်ခမ်းထီ|ဂျပန်]]သီး နွို့သိမ်ꩻကထွိုင်ႏထွူ ဗီယက်နမ်သီး တွိုက်ꩻစလွေꩻ ပဉ်တစ် တယ်ႏစ ပထမ အင်ဒိုဆိုင်းနားစဲ့ꩻပွဲꩻ ဗꩻတွိုႏထံစွဉ်ႏ ၁၉၅၄ ဗာႏနေင်ႏတဲင် ဝါးထိုꩻထန်ႏလꩻတငါခန်း ပဉ်တစ်သီး ကအဝ်ႏဒါႏဗီယက်နမ်ခမ်းကိုနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ꩻထွူတဲင် ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ ပꩻလီခန်းနီခဝ် ခမ်းနဝ် တောမ်ႏ ခမ်းထင်ꩻ လဲ့ ခမ်းထီရေꩻအလꩻ ထွာလွဉ်စွဉ်ႏ ခေးပြဲင်ႏဖက် ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ကထွိုင်ႏထွာ ပဋိပက္ခနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထွာဖျင် [[ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻပွယ်ꩻ|ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻပွယ်ꩻတန်]]တွော့ꩻ ဗီယက်နမ်ခမ်းထင်ꩻ နွောင်ꩻလꩻတဲင် စဲ့ꩻပွယ်ꩻတဲ့ ထွူထိုꩻခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻဗူႏလဲဉ်း ကွန်မျူနစ် အစိုႏရ စူဆလကီလဲ့ ဆင်ꩻရယ်ꩻကေန်ꩻခြောထွူ ခမ်းထီရေꩻအလꩻ အဝ်ႏသူႏတလွိုးဗာႏနေကဒွိုန်းနဝ်ꩻသွူ။ ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၈၆ ဗာႏနေင်ႏ တဲင် ဗီယက်နမ် အစိုႏရသီး မာꩻဆဲက်ဆဲက်လွေꩻခန်း စီꩻပွာꩻရေꩻ ခမ်းထီရေꩻ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏဖုံႏတဲင် တယ်ႏနဝ်ꩻမာꩻငါ ဗီယက်နမ်သီးဖုံႏနဝ်ꩻ လꩻလွေꩻခန်း အီႏပေါင်ꩻဗူႏတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏစီꩻပွာꩻရေꩻတာႏ တဖူꩻဆွုမ်ႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="BBC2004">{{Cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | publisher=BBC News | title=Vietnam's new-look economy | date=18 October 2004| accessdate=21 November 2015}}</ref> ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၀၀၀ ဗာႏနေင်ႏတဲင် တယ်ႏထောင်ႏနွောင်ꩻလꩻစွဉ်ႏ သံႏတမန်ႏဆွိုက်ဆံႏရေꩻ တောမ်ႏ ခမ်းထီကားကအဝ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏ ၂၀၀၀ ဗာႏနေင်ႏမာꩻငါတဲင် ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ ခွုင်းတဲင် ကမ္ဘာႏအကို တိုꩻတက်မုꩻအမွိုင်သွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၀၁၁ ဗာႏနေင်ႏတဲင် ကမ္ဘာႏအလောင်း ထင်ႏထိုတိုꩻတက်မုꩻ အမွိုင်သွတ်ꩻ အဓိက စီꩻပွာꩻရေꩻခမ်းထီ ၁၁ ခမ်းထီအကို ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ ပထမတိုꩻတက်မုꩻအမွိုင်သွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|last=Weisenthal|first= Joe |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |title=3G Countries |publisher=Business Insider |date=22 February 2011 |accessdate=6 August 2011}}</ref> ကွပ်ပွိုး ဝွေꩻသီး စီꩻပွာꩻရေꩻ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏ မွိုင်ငါႏတဲင် ၂၀၀၇ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ နွို့ပါနွောင်ꩻစွဉ်ႏ ကမ္ဘာႏကွုန်ႏသွယ်ႏရေꩻ(ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး)အစွိုꩻကို နဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ နုဲင်ႏငံႏတကာႏ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ ခမ်းထီဖုံႏအကို ကပါသော့ꩻဖိုဒါႏ [[သမဲင်ꩻ]]ဇာတ်ခြောင်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။ ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း ကအဝ်ႏသုင်ꩻလွဒါႏ တပါတီ ကွန်မျူနစ်စနိစ် (၄)ခမ်းအကို ဗီယက်နမ်ခမ်းထီလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻ ခမ်းတခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ == ခမ်းထီရေꩻ တောမ်ႏ အစိုႏရ == [[ဖုဲင်:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|thumb|right|[[ဝေင်ꩻဟနွင်း|ဝေင်ꩻတန်ဟနွင်း]]ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏဟော်နန်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပဉ်တစ်အင်ဒိုဆုဲင်းနား ခွန်ဟော်ခံꩻဟော်နန်ꩻလီꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။]] [[ဖုဲင်:Secretary Kerry Addresses Vietnamese Communist Party Secretary General Trong (11403201556).jpg|thumb|right|ထီႏမော့ꩻဗာႏ ကွန်မျူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ ငုယင်ဖူထျောင်း တွမ်ႏ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ|အမေႏရိကန်ႏ]] ခမ်းလင်ရေꩻဝွန်ႏတန် စွန်ကယ်ရီသီး ဝေင်ꩻဟနွင်းကိုကျာꩻ။ ၂၀၁၃ ဗာႏနေင်ႏ]] '''ဗီယက်နမ် သိုသယ်လစ် ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ''' တွမ်ႏ [[ခယ်ႏခမ်းထီ]]၊ စျူးဘားခမ်းထီ၊ [[လာအိုခမ်းထီ]]ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကမ္ဘာႏအကို ပါတီတဗာႏ သိုသယ်လစ်ခမ်းထီ ၄ ဖြုံႏဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၁၃ ဗာႏနေင်ႏ ဖွဲ့ဗူႏပွုံႏ အခေႏခံႏ ဥပဒေႏအလꩻ ဗꩻတွိုႏယိုခါ အစိုႏရ၊ ခမ်းထီရေꩻ တွမ်ႏ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏသီး အကွို့ꩻအခဝ်ကားကအဝ်ႏ ကွန်မျူနစ်ပါတီသားမꩻ နွို့ပါထေင်းထံႏနွောင်ꩻ အဓိက အခန်ꩻကဏ္ဍကိုနဝ်ꩻသွူ။ စီႏမန်ႏဖန်းဖြယ်ရေꩻ တွမ်ႏ အိုပ်ချုပ်ရေꩻ တာႏဝွန်ႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ကွန်မျူနစ်ပါတီသီး အစွိုးစွိုးအွဉ်အကိုရေꩻကယ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏထေင်းထံႏခွုမ်မာꩻဗာႏထွူတကာႏတဝ်း ပါတီကို ခမ်းထီရေꩻအရန်း ဖွဲ့ဗူႏပွုံႏဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻမာꩻ၊ ခမ်းထီရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ ဒင်ႏအရာႏ(ရာထူးခန့်အပ်ခြင်း)ထာꩻမာꩻဖုံႏ တွမ်ႏ မူဝါဒ အွဉ်ႏထွော့ရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏလဲ့ ဝွေꩻသီးအဝ်ႏ ခွုမ်သဲဉ်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ် လွိုက်တောမ်ပွဲꩻ(ရွေးကောက်ပွဲ)အကို ပွိုင်းဝွို့ဆွုပ်ဆက် တွမ်ႏ ကွန်မျူနစ်ပါတီ (မွေးတဝ်းလဲ့) ကွန်မျူနစ်ပါတီ ကထောက်ပံးဖေႏဒါႏ ခမ်းထီရေꩻ အစွိုꩻအဗူႏဖုံႏမꩻ နွို့ပါခေးပြဲင်ႏခွင်ꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ အစွိုꩻအဗူႏနဝ်ꩻဖုံႏအကို ဗီယက်နမ် (အဖမြေ တပ်ဦး)၊ ထာꩻမာꩻသားတွမ်ႏ ကုင်ႏသဲႏ သမဂ္ဂပါတီဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတောႏအနေႏ အဝ်ႏခွုမ်သဲဉ်ꩻ ယွုမ်းအံႏယွုံႏကေႏခါꩻ သိုသယ်လစ်ဝါႏဒကီလဲ့ ဝွေꩻသီး စီပွာꩻရေꩻ ပေါလသီဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏငေါꩻထေ့လွဉ်ထဲင်းထဲင်းဒျာႏ အရင်ꩻဗွေႏစနိစ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html |title=The Spoils of Capitalism |work=Time |location=New York |date=22 February 2007 |accessdate=19 May 2010 |author=Johnson, Kay |archivedate=24 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824185440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html }}</ref> တယ်ႏအီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်းတဲင် ဗီယက်နမ်သီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွောန်ဟဲ့ꩻသမုတ်ခါꩻ "အရင်ꩻဗွေႏသꩻဓာတ် အာႏသန်ငါႏ ကွန်မျူနစ်စွိုꩻ" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=E1_TTDQTVQR|title=A bit of everything: Vietnam's quest for role models|date=24 April 2008|accessdate=19 May 2010|work=The Economist |location =London}} {{Subscription}}</ref> ===ထေအွဉ်ႏထွော့ဥပဒေႏ=== ဗီယက်နမ်လွတ်တောႏအကို ခမ်းထီရေꩻအရန်းလွတ်တောႏ အဝ်ႏတဗာႏလွုမ်ꩻတဲင် အမတ်အဝ်ႏပါသော့ꩻ ၄၉၈ ဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။ လွတ်တောႏကို လွတ်တောႏဥက္ကဋ္ဌအွဉ်ငါတဲင် လွတ်တောႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻတွမ်ႏ တရာꩻစီႏဆင်ႏခွုမ်မာꩻရေꩻ ၂ မျိုꩻ ဆꩻကီနဝ်ꩻသွူ။ အစိုႏရဝွန်ႏတန်ဖုံႏ ကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻ လွိုက်ဒင်ႏလွေꩻဒျာႏ လွတ်တောႏအမတ်ကို တဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ===အိုပ်ချုတ်ရေꩻ=== [[ဖုဲင်:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 18.jpg|thumb|right|အဝ်ႏထီႏဗာႏ ဗီယက်နမ် သမ္မတလီꩻ ထရွန်းတန်သန်း တွမ်ႏ အမာမူႏ မော်သကိုအောင်ႏပွဲꩻနီꩻ စဲ့ꩻရေꩻပျꩻ အခန်ꩻအနာꩻကို ၂၀၁၅ဗာႏနေင်ႏ]] ၂၀၁၅ဗာႏနေင်ႏ မေလာ ၉ နီꩻ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ သမ္မတနောဝ်ꩻ ထွာခမ်းထီတောႏ (ဥသျှောင်) အနမ်းအပွိုင် တွမ်ႏ အမဉ်ꩻခံႏ ကာႏကွယ်ႏရေꩻခွုမ်အထျꩻ(အမည်ခံကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ်) ထွူတကာႏတဝ်ႏ ခမ်းထီတောႏ ကာႏကွယ်ႏရေꩻ တွမ်ႏ လုမ်းဗဉ်ႏရေꩻ ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌလဲ့ အဝ်ႏထွာနဝ်ꩻသွူ။ ဝွန်ႏတန်ကယ်ႏနဝ်ꩻ ထွာအစိုႏရအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်တဲင် အဝ်ႏထေင်းထံႏ အွဉ်ငါဖေႏ ဒုတိယဝန်ႏတန်ကယ်ႏ ၃ဖြာꩻ၊ ဝန်ႏတန်ဌာႏနတွမ်ႏ ကော်မရှင် ၂၆ဗာႏ အတန်အကယ်ႏသီး ကဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒါႏ ဝွန်ႏတန်အစွိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍===တရာꩻစီႏရင်ꩻခွုမ်မာꩻရေꩻ=== ခမ်းသားလွတ်တောႏချုပ်ဆလနဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏအရန်း၊ မျူနီပါယ်ဒေႏသအရန်း၊ တရာꩻရွုမ်ꩻဖုံႏတွမ်ႏ ဒေႏသခံႏတရာꩻရွုမ်ꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏအာတန်ဒျာႏသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ခမ်ႏထီတောႏ လုမ်းဗဉ်ႏရေꩻကိစ္စကားကအဝ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ စဲ့ꩻခုံႏရွုမ်ꩻ(စစ်ခုံရုံး)သား တရာꩻစီႏရင်ႏခွင်ꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်နဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ အမုꩻအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲင် အဝ်ႏဖေႏတမ်ႏနေကဒွိုန်း တမ်ႏသီ(သေဒဏ်)နဝ်ꩻမꩻ ၂၀၁၄ ဗာႏနေင်ႏ ဖေဖော်ဝါရီလာတလာအကို လိုꩻကထဲ့ဒါႏ တမ်ႏသီသား အဝ်ႏလွေꩻ ၇၀၀ ရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news|title=UN urged to act on Vietnam over death penalty|url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html|accessdate=12 February 2014|newspaper=The Washington Post|date=12 February 2014|archivedate=12 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20140212151404/http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html}}</ref> ===စဲ့ꩻတပ်မတောႏ=== [[ဖုဲင်:Quân đội duyệt binh ở Trường Sa.JPG|thumb|right|ထီႏဗာႏ ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻသား အသျုက်တရေင်ဒါႏ စပရက်ထလီကြွန်လောင်းကျာꩻ၊ ၂၀၀၉ ဗာႏ]] ဗီယက်နမ် စွိုးခွိုꩻပုင်ႏသေႏတပ်မတောႏကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗီယက်နမ် စဲ့ꩻရေꩻအစွိုꩻအဗူႏသီး တရာꩻဝင်ႏအမဉ်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻဖုံႏအကို ဗီယက်နမ်စွိုးခွိုꩻ တပ်ဟံႏ၊ ဗီယက်နမ်စွိုးခွိုꩻ တပ်ထီ၊ ဗီယက်နမ်စွိုးခွိုꩻ တပ်တလီꩻ၊ ဗီယက်နမ် ခမ်းနယ်ႏကူကာႏကွယ်ႏရေꩻတပ် တွမ်ႏ ထီဖင်ႏ(ကမ်းခြေ)ပွေါးထွားရေꩻတပ် စတဲင် အဝ်ႏခွဲꩻခါꩻထဲင်းဒွိုန်းက နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်စွိုးခွိုꩻပုင်ႏသေႏတပ်မတောႏနဝ်ꩻ စဲ့ꩻအာႏရဲင်ꩻအဝ်ႏ ၄၅၀,၀၀၀ ရပ်တဲင်ႏ မီႏတွက်ရော်ꩻပါ တပ်ရံႏဖုံႏနဝ်ꩻ အာႏရဲင်ꩻ စုစုခြွဉ်း အဝ်ႏ ၅၀၀,၀၀၀ ရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=3 February 2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}}</ref> ၂၀၁၁ ဗာႏနေင်ႏအကို ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻရေꩻ ကသွုံꩻလွေꩻဒါႏ စရိပ်စကနဝ်ꩻ စုစုခြွဉ်း အဝ်ႏလွေꩻ အမေႏရိကန်ႏဒေါ်လာ ၂.၄၈ ဗီလီယန်ရပ်တဲင် တတွာကဲက်ညီႏတွမ်ႏ စီပီဒီ ၂၀၁၀ဗာႏနေင်ႏ ၂.၅% နဝ်ꩻသွူ။<ref>[http://milexdata.sipri.org/ The SIPRI Military Expenditure Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ |date=23 January 2016 }}. Retrieved 3 May 2012.</ref> ===ခမ်းလင်ဆွိုက်ဆံႏရေꩻ=== ဗီယက်နမ်သီး သမဲင်ꩻဇာတ်ခြောင်ꩻတလီးလွုမ်းအကို အဓိက ခမ်းလင်ဆွိုက်ဆံႏရေꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗီယက်နမ်သီး အတန်သွတ်ꩻ ခမ်းထီသောင်ရင်ꩻ(အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ) တောမ်ႏ ခꩻတခိန်ႏအကို ကခြဲ့ꩻနယ်ႏအုပ်စိုꩻဖို ဗီယက်နမ်ခမ်းထီသား ကထွာဒါႏ ခယ်ႏခမ်းထီဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ် အချုပ်အထျꩻအာႏဏာႏ(အချုပ်အခြာအာဏာ)ဆဲင်ႏရာꩻ မူဖုံႏ၊ ယေန်ႏကေႏမုꩻဆဲင်ႏရာꩻ လွစ်တခြင်ခွင်ꩻ သန္ဒိဋ္ဌာန်ႏဖုံႏ တွမ်ႏ နေင်ႏပေါင်ꩻရျာꩻစုအကို လိတ်လုဲင်ꩻကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ဒင်ႏခါꩻနေးမော်ကွန်းနဝ်ꩻ အာကယ်ꩻထဲင်း ဒင်ႏခါꩻနေး ကမ်ꩻပဲꩻနဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏအွဉ်ႏနယ်နေးတွမ်ႏ ဥပမာႏနဝ်ꩻ ၁၁ ရျာꩻစုအကို ခွိုꩻရက်ကဗျာ ကထွာဒါႏ "ခမ်းထီခဝ်နဝ်ကို ကောင်ရွေꩻ တွမ်ႏ ခြောင်ရွေꩻဖုံႏ" ကဗျာ တွမ်ႏ ၁၄၂၈ ဗာႏနေင်ႏ လိတ်ကေႏညာႏလꩻလွစ်တခြင်ရေꩻအကို အဝ်ႏထီႏဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခယ်ႏ တွမ်ႏ ဗီယက်နမ်နဝ်ꩻ တရာꩻဝင်ႏဝင်ႏ ထူႏခါꩻလဲဉ်းဒျာႏ ငိမ်ꩻချံꩻရေꩻကီလဲ့ ပွိုင်းဝွို့ တွမ်ႏ နယ်ႏစပ်ကိစ္စထေင်ညင်ꩻမုꩻတဲင် ခမ်းထီနီဖြုံႏအခါႏ ဆွော့ꩻခြေင်းမုꩻ(တင်းမာမှု)အဝ်ႏနေကဒွိုန်း ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/escalating-tensions-the-south-china-sea-7414|title=Escalating Tensions in the South China Sea|work=The National Interest|date=10 September 2012}}</ref> ဗီယက်နမ် ခမ်းလင်ရေꩻ ပေါ်လသီ ထာꩻမာꩻစဲဉ်ႏ(ရဲဉ်ႏ) ကေႏညာႏချက် ယိုခါနဝ်ꩻ "လွစ်တခြင်ရေꩻ၊ အာႏကွိုꩻချာနမ်းရေꩻ၊ ငိမ်ꩻချံꩻရေꩻ၊ ဆွန်ꩻစူꩻထေင်းထံႏရေꩻ တွမ်ႏ လွိုင်ႏကွုန်ꩻထင်ႏထိုရေꩻအတာႏ ခမ်းလင်ပေါ်လသီ အနမ်းအခြုံပေါႏထန်ႏရေꩻ၊ ခမ်းလောင်ႏလင်ဆွိုက်ဆံရေꩻအကို ယံကရိုꩻသာꩻမု၊ တွမ်ႏခမ်းလောင်ႏလင် ဆွန်ꩻစူထေင်းထံႏနွောင်ꩻဒါႏ ခမ်းထီရေꩻ ပေါ်လသီ ယံကထွာနွောင်ꩻရေꩻ၊ တွမ်ႏခမ်းလင် ဆွန်ꩻစူထေင်းထံႏမုꩻအကို ဖန်ဆင်ꩻကျိုႏရီးသား မွေးတဝ်းလဲ့ ယံကထွာ သောင်ႏသာ နွို့ပါရေꩻသား တွမ်ႏ ကဏ္ဍအလောင်ႏလင်ဖုံႏလဲ့ ယံကသောင်ႏသာ နွို့ပါရေꩻ" ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကကေႏညာႏသွုပ်တသာထဲင်းယင်းနဝ်ꩻ " ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ ယံကထွာ ခမ်းလောင်ႏလင် ကားကအဝ်ႏသီး သွꩻခွ(မိတ်ဆွေ) တွမ်ႏ ဝင်ꩻအာႏကွိုꩻကလꩻဒါႏ ရုဲင်းဖက်ခမ်းထီတဖြုံႏ ထွူတကာႏတဝ်း ခမ်းလောင်ႏလင် တွမ်ႏ ဒေႏသကို ယံကဆွန်ꩻစူနွို့ပါရေꩻ" စတဲင် ကေႏညာႏသံးထဲင်းယင်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref name=HereWe>{{Cite web | url=http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ | title=Vietnam Foreign Policy | publisher=Ministry of Foreign Affairs | accessdate=25 February 2009 | archivedate=18 January 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118165608/http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ }}</ref> ၂၀၀၇ ဗာႏနေင်ႏ ဒီသဲဉ်ဘာလာအကို ဗီယက်နမ်နဝ်ꩻ ခမ်းလင် သံႏတမန်ႏဆွိုက်ဆံႏရေꩻအဝ်ႏ ၁၇၂ ခမ်းထီတဲင် ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၉၅ ဗာႏနေင်ႏမꩻ ဆွိုက်ဆံႏရေꩻပုင်ႏမဲဉ်ႏကထွာလွဉ်ချာဒါႏ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]]လဲ့ ပါသော့ꩻလွဉ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv |publisher=Ministry of Foreign Affairs |title=List of countries which maintain diplomatic relations with the Socialist Republic of Vietnam |date=December 2007 |accessdate=25 February 2009 |archivedate=16 November 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116143650/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/ }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://vietnam.usembassy.gov/relations.html|title=US-Vietnamese Relations|accessdate=8 December 2009|publisher=US Embassy|archivedate=9 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091209220514/http://vietnam.usembassy.gov/relations.html}}</ref> ဗီယက်နမ်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻရော်ꩻ ခမ်းလောင်ႏလင် အစွိုꩻအဗူႏ ၆၃စွိုꩻ ကိုတဲင် အစွိုꩻနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကုလသမဂ္ဂ၊ [[အာသီယံ]]၊ အုံပဉ်ဖဲ့ꩻတဝ်း(ဘက်မလိုက်သော)ခမ်းထီဖုံႏအစွိုꩻ၊ ဖရန်ကိုဖုန်းနီစွိုꩻ တွမ်ႏ တကမ္ဘာလွုမ်းကူꩻကားရေꩻအစွိုꩻ ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း တွမ်ႏ အစိုႏရတမွေးတဝ်း အစွိုꩻအဗူႏ ၆၅၀ လွိုဖုံႏလဲ့ ဆက်ဆံႏရေꩻအဝ်ႏဒျာႏနေနေသွူ။<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte |title=Vietnam and International Organizations |accessdate=25 February 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |archivedate=26 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080726035213/http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte/ }}</ref> ကပေ့ꩻရဲခါꩻဒါႏ ဗီယက်နမ်ခမ်း စာလက်နက် အသက်ကသီအီနွောင်ꩻဒါႏမျိုꩻဖုံႏ တွမ်ႏ ဒင်ႏပသာလက်နက်ခွင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ တွိုႏ ၂၀၁၆ ဗာႏနေင်ႏ မေလာတဲင် အမေႏရိကန်ႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏ အိုဗားမားနဝ်ꩻ သမ်းယားသိမ်ꩻထိုꩻတဲင်ခါ ဗီယပ်နမ် တွမ်ႏ အမေႏရိကန်ႏဆွိုက်ဆံႏရေꩻလဲ့ ထွာပုင်ႏမဲဉ်ႏလွဉ်ချာယင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news|page= |newspaper=Reuters |date=March 23, 2016|title=U.S. Lifts arms ban on old foe Vietnam as regional tensions simmer|author=Matt Spetalnick |accessdate=March 23, 2016|url=http://www.reuters.com/article/us-vietnam-obama-idUSKCN0YD050}}</ref> ===အိုပ်ချုတ်ရေꩻ ဟံႏနယ်ႏဒေႏသဖုံႏ=== ဗီယက်နမ်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖြယ်ခါꩻနေး ခမ်းနယ်ႏ ၅၈ ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း တွမ်ႏခမ်းနယ်ႏအိုပ်ချုပ်ရေꩻအရန်း ကဗွိုန်ဒါႏ လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻနယ်ႏနိမိတ် ၅ ဗာႏလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ <br/> [[ဖုဲင်:VietnameseProvincesMap.png|450px|centre]] {| style="margin:auto;" | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''မြစ်နီမြစ်ဝကြွန်လောင်းဒေႏသ'''</div> ---- မာနင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဟာနမ်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဟိုင်ယွန်းခမ်းနယ်ႏ<br />အွန်ရန်းခမ်းနယ်ႏ<br />နမ်ဒင်းခမ်းနယ်ႏ<br />နင်းဘင်ခမ်းနယ်ႏ<br />ထိုင်းဘင်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဗင်းဖွတ်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဟနွိုင်း လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏဟံႏနယ်ႏ<br />ဟိုင်းဖောင် လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏဟံႏနယ်ႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻဒေႏသ'''</div> ---- ဘတ်ရန်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဘတ်ကန်ခမ်းနယ်ႏ<br />ကောင်းဗန်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဟာရှန်းခမ်းနယ်ႏ<br />လန်ဆွန်းခမ်းနယ်ႏ<br />လောင်ကိုင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဖူးသောက်ခမ်းနယ်ႏ<br />ကွမ်နင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ထိုင်းငုရင်ခမ်းနယ်ႏ<br />တူယင်ကွမ်းခမ်းနယ်ႏ<br />ယင်ဘိုင်းခမ်းနယ်ႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်တွို့ꩻထင်ꩻဒေႏသ'''</div> ---- ဒရန်ဗြန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဟွာဘင်းခမ်းနယ်ႏ<br />လိုင်ချုံးခမ်းနယ်ႏ<br />ဆွန်လားခမ်းနယ်ႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်တွို့ꩻထာႏဝ ကမ်းရိုးတန်းဒေႏသ'''</div> ---- ဟာတိန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ငဲ့အန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကွမ်ဘင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကွမ်းချီခမ်းနယ်ႏ<br />ထိုင်းဝှမ်ခမ်းနယ်ႏ<br />သွာသရန်းဝှေခမ်းနယ်ႏ |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်ထာႏဝခမ်းကောင်ဒေႏသ'''</div> ---- ဒတ်လတ်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဒတ်နောင်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဂျာလိုင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကောင်သုံးခမ်းနယ်ႏ<br />လမ်ဒေါင်ခမ်းနယ်ႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်နဝ်ထာႏဝ ကမ်းရိုးတန်းဒေႏသ'''</div> ---- ဘင်ဒင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဘင်သွမ်ခမ်းနယ်ႏ<br />ခမ်းဟွာခမ်းနယ်ႏ<br />နင်သွမ်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဖူယန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကွမ်နမ်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကွမ်နိုင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဒါနန် လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏဟံႏနႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ဒေႏသ'''</div> ---- ဘာရီယာဗွန်တောင်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဘင်ယွန်းခမ်းနယ်ႏ ဘင်ဖူအော့ခမ်းနယ်ႏ<br />ဒုံနိုင်းခမ်းနယ်ႏ<br />တေးနင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဟိုချီမင်းဝေင်ꩻတန် လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏဟံႏနယ်ႏ | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''မဲခေါင်ခြောင်ရွေꩻဒေႏသ'''</div> ---- အန်ရှန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဘတ်လျူးခမ်းနယ်ႏ<br />ဘန်းချဲခမ်းနယ်ႏ<br />ကာမောင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဒေါင်သပ်ခမ်းနယ်ႏ<br />ဟုန်စန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကယန်စန်းခမ်းနယ်ႏ<br />လောင်အန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဆောက်ရန်းခမ်းနယ်ႏ<br />တရန်ဆန်းခမ်းနယ်ႏ<br />ထရာဗင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ဗင်လောင်းခမ်းနယ်ႏ<br />ကန်သား လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏဟံႏနယ်ႏ |} ခမ်းနယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏလွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻနယ်ႏနိမိတ်ဖုံႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ၊ ကောင်တီဖုံႏ စတဲင် ခွဲခါꩻထဲင်းက နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏအကို ဝေင်ꩻတွမ်ႏ ကွန်မျူးဖုံႏ စတဲင် ခွဲꩻခါꩻထဲင်းယင်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗဟိုႏကထိန်ꩻချုပ်သေꩻခါꩻဒါႏ လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻနယ်ႏနိမိတ်ဖုံႏအကို ဒိစတြိတ်ဖုံႏ တွမ်ႏ ကောင်တီဖုံႏ အနေႏ ခွဲခါꩻထွူတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏအကို ခွဲခါꩻဖျင်ယင်း ရပ်ကွက်ဖုံႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ == လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းတောမ်ႏ အုံအဝ်ႏစွစ်ꩻလီဒါႏခင်ႏလမ်း == [[ဖုဲင်:Hmong women at Coc Ly market, Sapa, Vietnam.jpg|thumb|upright|ဗီယက်နမ်ခမ်းခဝ်ထင်ꩻ သာပါးရပ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ မောင်လိုꩻမျိုꩻ လိုꩻမူႏတဖြာꩻပုင်ႏ]] ၂၀၁၄ ဗာႏနေင်ႏတွင်ꩻ ဗီယက်နမ်ခမ်းကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၉၀.၇)သန်း ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ (၁၉၇၉)ဗာႏနေင်ႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းနီခမ်း ပေါင်ꩻဗူႏယင်းတဝင်ꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏကွို့ꩻ (၅၂.၇)သန်း ရပ်လွုမ်ꩻတဲင် (၂၀၁၄)ဗာႏနေင်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း တွမ်ႏ (၁၉၇၉)ဗာႏနေင်ႏ မီႏထွားခေးပြဲင်ႏတဝင်ꩻနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း အဝ်ႏတိုꩻထင်ႏလွဉ်အာတန်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/34.htm |title=Vietnam – population |publisher=Countrystudies.us|accessdate=11 April 2011}}</ref> (၂၀၁၂)ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၉၀.၃)သန်း ရပ်လဲဉ်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်း လိုမူႏတဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻ ပိုအဝ်ႏ (၁.၈)ဖြာꩻခေါင်ꩻရပ်လွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကထွာဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏဒျာႏ အစိုႏရသီး (သားဆက်ခြား)စီႏမံႏကိန်ꩻ တောမ်ႏ လိုꩻမူႏတဖြာꩻခေါင်ꩻနဝ်ꩻ လွူးလꩻပိုဝင်ꩻနီမာꩻလလွုမ်ꩻကရိုꩻဒါႏ ပေါ်လသီ ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Wold Bank TFR">{{Cite web|title=Fertility rate, total (births per woman)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN|website=World Bank|publisher=World Bank|accessdate=12 March 2015}}</ref> ===လိုꩻမျိုꩻဖြယ်ဖုံႏ=== (၂၀၀၉)ဗာႏနေင်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းစာႏရင်ꩻအလꩻ ဗီယဲတ်နမ်လိုꩻခွိုꩻ(မွေးတဝ်းလဲ့)ကေန်(ကဉ်)လိုꩻခွိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၇၃.၆)သန်း ရပ်တဲင် ဗီယက်နမ်ခမ်းကို ဝွေꩻသီးလိုꩻခွိုꩻအရန်းနဝ်ꩻ ထွာ (၈၅.၈%) နဝ်ꩻသွူ။ ကေန်လိုꩻခွိုꩻသီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံအာလွဒျာႏ သုဲင်ꩻမွန်ꩻကလင်ꩻခြွဉ်းအာဒါႏ ကြွန်လောင်းဖုံႏ တွမ်ႏ ထာꩻပြင်ႏလောင်းဖုံႏ ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻခွိုꩻရေꩻ တောမ်ႏ လိုꩻခွိုꩻအလꩻ ဗွိုန်တဝင်ꩻကအာငါႏ ကေန်လိုꩻခွိုꩻသီးနဝ်ꩻ ခမ်းထီကို ခမ်းထီရေꩻတောမ်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻအလောင်း ဩဇာႏအဝ်ႏလွဉ်မွေးစွဉ်ႏထာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်ꩻ လိုꩻခွိုꩻစု အဝ်ႏ (၅၄)မျိုꩻတဲင် လိုꩻခွိုꩻနဝ်ꩻဖုံႏအကို မှောင်လိုꩻခွိုꩻ၊ ဒေါင်းလိုꩻခွိုꩻ၊ တေလိုꩻခွိုꩻ၊ ထုဲင်ႏလိုꩻခွိုꩻ တွမ်ႏ နောင်းလိုꩻခွိုꩻ ဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တွမ်ႏကေန်လိုꩻခွိုꩻသီး ခွိုꩻအဗော့ꩻသွတ်ꩻကထွာဒါႏ မျွမ်လိုꩻခွိုꩻသီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံလွဒျာႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ (၃)ပွန်း(၂)ပွန်းရပ်ကအဝ်ႏဒါႏ ထာꩻကောင်ꩻထိုလောင်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခါးလားစဲ့ꩻပွယ်ꩻကထွာခိန်ႏ ခမ်းထီအထာႏဝကိုထာꩻကောင်ꩻလောင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံကွို့ꩻ လိုခွိုꩻစု ၄၀ လွိုကအဝ်ႏဒါႏ ဒီးဂါးလိုꩻခွိုꩻသီးလွုမ်ꩻကီလဲ့ ငိုဒေန်းဒျမ် ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်အစိုႏရသီးနဝ်ꩻ ကေန်လိုꩻခွိုꩻသီး ယံကအုံခြုဲင်းလွေꩻချာယင်း မွိုးစိုးဖါပန်သီး ကအဝ်ႏအုံဒါႏအရပ်အကျောင်ꩻ စီႏစဲဉ်ႏခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>[http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule "Under South Vietnam Rule"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule |date=6 October 2012 }}. MHRO.org. 2010. Retrieved 21 April 2012.</ref> ခယ်ႏလိုꩻခွိုꩻကထွာဒါႏ ဟွာလိုꩻခွိုꩻဖုန်ႏတောမ်ႏ ခမာမရွမ်လိုꩻခွိုꩻသီးဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံလွဒျာႏ ထာꩻယန်ꩻ(ထာꩻအုံႏ)ဒေႏသကိုနဝ်ꩻသွူ။ (၁၉၇၈-၇၉) ဗာႏနေင်ႏတွင်ꩻ ခယ်ႏ-ဗီယက်နမ် ဆွိုက်ဆံႏရေꩻ ကုဲင်လွဉ်တဲင် ဟွာလိုꩻခွိုꩻ (၄၅၀,၀၀၀)လွိုနဝ်ꩻ ထန်ႏထိုꩻဗာႏခန်း ဗီယက်နမ်ခမ်းကိုနဝ်ꩻသွူ။<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4130.htm Vietnam (08/08)]. U.S. Department of State. Retrieved 12 February 2013.</ref> == ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏ == ဗီယက်နမ်ခမ်း ရွုမ်ꩻသွုံꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ တောမ်ႏ စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ အငဝ်းထင်ႏလင်ꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ မွန်-ခမာ ငဝ်းငွါကထွာဒါႏ ဗီယက်နမ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဒျာႏတဲင် လိုꩻခွိုꩻကဲဉ်းအာအာ အဝ်ႏသုင်ꩻဒေါ့ꩻလွဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ သမဲင်ꩻအလꩻ ဗီယက်နမ်လိုꩻခွိုꩻသီးလိတ်မူနဝ်ꩻ သုင်ꩻတောမ်ႏ ခယ်ႏဘာႏသာႏငဝ်းငွါတဲင် အဝ်ႏတဲမ်းကဲတ်ꩻလွဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၃ရျာꩻစုတဲင် ဗီယက်နမ်သီးနဝ်ꩻ တယ်ႏထွင်ႏဖန်ဆင်ꩻခန်း ဆျူးနွမ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ နမ်းပဲင်ႏအက္ခရာႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ငုယေန်ဒူး ကတဲမ်းဒါႏ ယိုꩻယာႏဇာတ်တွယ်ꩻတပုဒ် ကယူးဇာတ်တွယ်ꩻနဝ်ꩻ တဲမ်းအီဒျာႏတောမ်ႏ ဆျူးနွမ်အက္ခရာႏနဝ်ꩻသွူ။ မီႏဒေါ့ꩻငဝ်ႏဖုံႏခိန်ႏ တောမ်ႏ အဲင်းကလေတ်အက္ခရာႏတဲင် ကတဲမ်းကဲတ်ꩻဒါႏ ကွတ်ငူအက္ခရာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ယေသွိ၊ အလဲတ်သန်ဒရေ၊ ဒီ၊ ရုတ်ဒ် တောမ်ႏ ကတ်တလိစ် သာႏသနာႏပျုစွိုꩻသီး တဲႏထွင်ႏခါꩻ အွိုး (၁၇)ရျာꩻစုခိန်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းကို လိုꩻစွိုꩻဆေ့ꩻလိုꩻခွိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသွုံꩻလွ ငဝ်းငွါဘာႏသာႏပေါင်ꩻ ခွုင်းမုဲင်ꩻမျိုꩻမျိုꩻတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏအကို တေ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ မွမ် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ ဆျမ် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ ခမာ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ ခယ်ႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ နန်း ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ တောမ်ႏ မှောင် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းအထာႏဝ ထာꩻကောင်ꩻဒေႏသကိုကအဝ်ႏဒါႏ မွန်တဲတ်ခနတ်ဒ် လိုꩻခွိုꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻလွ ဝင်ꩻကသွုံꩻအာဒါႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.montagnard-foundation.org/faq.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Montagnard Foundation|date=12 August 2007|accessdate=18 July 2013|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104212658/http://www.montagnard-foundation.org/faq.html}}</ref> ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏအကိုလဲ့ အဝ်ႏတယ်ႏထွင်ႏလွ ယီးစူယီးခင်ႏနေး ဗီယက်နမ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကိုလိုနီခေတ် အမွီႏတဗာႏတဲင် ပညာႏဒါႏဗီယက်နမ်သီးယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသွုံꩻလွဒျာႏ ပဉ်တစ်ငဝ်းငွါဘာႏသာႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ကဲဉ်းအာအာ လိုꩻတန်ဖုံႏ တောမ်ႏ ကသွဉ်ထူႏဗာႏဖိုပညာႏ အွိုး...ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်သားဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻအာလွဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အိုပ်ချုပ်ရေꩻ၊ ပညာႏရေꩻ တောမ်ႏ ဖြေꩻစာကူꩻကားရေꩻဖုံႏအကိုနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻလွ တောမ်ႏ ပဉ်တစ်ငဝ်းငွါဘာႏသာႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသွုံꩻလွဒါႏ ပဉ်တစ်ငဝ်းငွါဘာႏသာႏ ဖရန်ကိုဖုန်းနီအစွိုꩻသီးလဲ့ အာႏရဲင်ꩻတလာဒါႏ (တင်းပြည့်) အစွိုꩻနွို့အနေႏ အဝ်ႏဗꩻတွိုႏနေကဒွိုန်း ယိုခါခါနဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏရေꩻဖုံႏအကိုလဲ့ ပတ်သဲက်တောမ်ႏ ပဉ်တစ်ငဝ်းငွါဖုံႏ သꩻဝင်ႏစာꩻခရာႏ အဝ်ႏမွန်ဗန်လွဉ်ထဲင်းထဲင်းနေကဒွိုန်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.senat.fr/rap/r97-001/r97-001.html|title=Annexe au procès-verbal de la séance du 1er octobre 1997|publisher=French Senate|date=1 October 1997|accessdate=25 July 2013|language=French}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |accessdate=19 February 2017 |archivedate=31 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref> [[စဲ့ꩻယေန်ခွꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ]]အတွင်ꩻကာႏလ တောမ်ႏ သိုဗီယဲတ်အစွိုꩻ ကဆွိုက်ဆံႏဗာႏအာဒါႏ ဗီယက်နမ်နားဟွိုန်ꩻစုယင်ဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻလွ ရသျားဘာႏသာႏငဝ်းငွါတဲင် နားဟွိုန်ꩻစုအလင်ဖုံႏ ကအဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻလွ ဂျာမန် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ၊ ဆဲတ် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ တောမ်ႏ ပိုလန် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ သားဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏဒျာႏနေနေနဝ်ꩻသွူ။<ref name=29PDF>{{Cite web|url=http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_2_No_23_December_2012/29.pdf|title=How English Has Displaced Russian and Other Foreign Languages in Vietnam Since "Doi Moi"|author=Ngan Nguyen|work=International Journal of Humanities and Social Science|date=December 2012|format=PDF|accessdate=18 July 2013}}</ref> ယိုခါ ဗီယက်နမ်သီး တောမ်ႏ ခမ်းတွို့ꩻသားဖုံႏ ဆွိုက်ဆံႏဗာႏအာလွတဝင်ꩻတဲင် အဲင်းကလေတ် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်ခန်း ဒုတိယ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻ ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အဲင်းကလေတ် ဘာႏသာႏငဝ်းငွါယို ထွာလွဉ်လဲဉ်း သွဉ်တဝ်းတလꩻတဝ်း ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတမျိုꩻထွူတဲင် ကျောင်ꩻယင်ဟန်ႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏသွဉ်ထူႏငီꩻဗာႏတောမ်ႏ ပဉ်တစ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻသွူ။ လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻကဲဉ်းအာအာဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသွဉ်ထူႏပဉ်တစ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတဲင် သွဉ်ထူႏပြောင်ꩻလွဉ်လဲဉ်း အဲင်းကလေတ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name=29PDF/><ref>[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1121703274255/1439264-1153425508901/Education_Vietnam_Development.pdf Education in Vietnam], The World Bank</ref> ဗီယက်နမ် တောမ်ႏ အာသျအခဝ်ကွဉ်ႏ ခမ်းထီသားဖုံႏ ဆွိုက်ဆံႏရေꩻ အာႏကွဲတလာလာလွဉ်တဲင် ဂျပန် ဘာႏသာႏငဝ်း တောမ်ႏ ကိုးရီးယားဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏစွစ်ꩻတိုးအာမွေးစွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ == ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏမုꩻ == {{Pie chart |caption = ဗီယက်နမ်ရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ (၂၀၁၄)<ref name="2014data">Home Office: ''[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/389940/CIG.Vietnam.Religious_Minority_Groups.v1.0.pdf Country Information and Guidance — Vietnam: Religious minority groups]''. December 2014. Quoting United Nations' [http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E "Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief"]. Hanoi, Viet Nam 31 July 2014. [http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Religion/StatementVietnameseVersion31July2014.pdf Vietnamese]. Quote, p. 8: "[...] According to the official statistics presented by the Government, the overall number of followers of recognized religions is about 24 million out of a population of almost 90 million. Formally recognized religious communities include 11 million Buddhists, 6.2 million Catholics, 1.4 million Protestants, 4.4 million Cao Dai followers, 1.3 million Hoa Hao Buddhists as well as 75,000 Muslims, 7000 Baha’ís, 1500 Hindus and others. The official number of places of worship comprises 26,387 pagodas, temples, churches and other religious facilities. [...] While the majority of Vietnamese do not belong to one of the officially recognized religious communities, they may nonetheless – occasionally or regularly – practise certain traditional rituals, usually referred to in Viet Nam under the term "belief". Many of those traditional rituals express veneration of ancestors. [...]"</ref> |label1 = ဗီယက်နမ် ယိုꩻယာႏဘာႏသာႏ တဝ်းလဲ့ ဘာႏသာႏအဝ်ႏတဝ်း |value1 = 73.2 |color1 = #C00000 |label2 = [[ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]] |value2 = 12.2 |color2 = Gold |label3 = ကက်သလစ် |value3 = 6.8 |color3 = DarkOrchid |label4 = ကောင်းဒါအယူႏဝါႏဒ |value4 = 4.8 |color4 = DeepPink |label5 = ပရိုတက်စတင့် |value5 = 1.5 |color5 = DodgerBlue |label6 = ဟွာဟောင်အယူႏဝါႏဒ |value6 = 1.4 |color6 = Tomato |label7 = အခြား |value7 = 0.1 |color7 = GreenYellow }} [[ဖုဲင်:Chua Mot Cot.jpg|thumb|right|ဟနွင်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ သမဲင်ꩻဝင်ႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ကျောင်ꩻတကျောင်ꩻ ဝမ်းပေလာ ဘုရာꩻ]] ပျုသုတေသနဌာႏနသား ထောင်ထွာယူႏချာချက်အလꩻ (၂၀၁၀) ဗာႏနေင်ႏတွင်ꩻ ဗီယက်နမ်သီး (၄၅.၃%)ရပ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏလွ ဗီယက်နမ်ယိုယာႏကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏမုꩻတဲင် (၁၆.၄%) နဝ်ꩻ အဝ်ႏကိုꩻကွယ်ႏလွ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ၊ (၈.၂%) နဝ်ꩻ ခရစ်ယာန်ႏဘာႏသာႏ၊ (၀.၄%)နဝ်ꩻ ဘာသာႏအလင်ဖုံႏ တောမ်ႏ (၂၉.၆%)နဝ်ꩻ ဘာႏသာႏအဲဉ်ထဝ်း(ဘာသာမဲ့) ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၀၉ ဗာႏနေင်ႏ လာဧပီ (၁)နီꩻ ဗီယက်နမ် အစွိုးစွိုး စာႏရင်ꩻ ရုမ်ꩻကို ကထေပြန်ႏဒါႏ လိတ်ဒင်ႏကီချက်အလꩻ (၆.၈)သန်း(မွေးတဝ်းလဲ့) လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအကို (၇.၉%)နဝ်ꩻ အဝ်ႏကိုꩻကွယ်ႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏတဲင်၊ (၅.၇)သန်း (၆.၆%)နဝ်ꩻ ကဲတ်တလစ် အယူႏဝါႏဒ၊ (၁.၄)သန်း (၁.၇%)နဝ်ꩻ ဟွာဟောင် အယူႏဝါႏဒ၊ (၀.၈) (၀.၉%)နဝ်ꩻ ကောင်ဒါ အယူႏဝါႏဒ (၀.၇)သန်း (၀.၉)နဝ်ꩻ ပရိုတက်သတင့် စတဲင်ႏ ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏလွꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ကိုꩻကွယ်ႏ ဗီယက်နမ်သီး ကကိုꩻကွယ်ႏဒါႏဘာႏသာႏအကျောင်ꩻ တရာꩻဝင်ႏ ဒင်ႏမတ်မုဲင်(မှတ်ပုံတင်)ခါꩻသားနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ (၁၈.၂%) (၁၅,၆၅၁,၄၆၇) ဖြာꩻရပ်လွုမ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724|publisher=General Statistics Office of Vietnam: Central Population and Housing Census Steering Committee|page=281|date=June 2010|accessdate=12 March 2012|archivedate=18 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018040824/http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724}}</ref> ၂၀၀၉ ဗာႏနေင်ႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ကိုꩻကွယ်ႏဗုဒ္ဓဘာႏသာႏသားနဝ်ꩻ စုစုခြွဉ်း အဝ်ႏ (၁၀)သန်းလွိုနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210021240/http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archivedate=10 February 2010 |title= Beliefs and religions |publisher=Embassy of Vietnam |accessdate=28 April 2010}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |title=CIA World Factbook- Vietnam |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=6 August 2011 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html }}</ref> ဗီယက်နမ်ခမ်းသားသီးနဝ်ꩻ တမျိုꩻတဝ်းလဲ့တမျိုꩻ အဝ်ႏကန်ႏတော့ꩻလွဒျာႏ မွိုး၊ ဖါ၊ မွိုဖြား၊ ဖါဖြား သီးနဝ်ꩻသွူ။ (၂၀၀၇)ဗာႏနေင်ႏ လိတ်ဖေႏသေအလꩻ ဗီယက်နမ်သီး (၈၁%)ရပ်နဝ်ꩻ တယွုမ်းအံႏတဝ်း ဗွေႏမျတ်ဖရာꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref name="zuckerman">[http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf Zuckerman, Phil. "Atheism: Contemporary Rates and Patterns" (PDF), from the ''Cambridge Companion to Atheism'' (2007), edited by Michael Martin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf |date=12 June 2009 }}. University of Cambridge Press. Retrieved 23 May 2012.</ref> လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအကို (၈%) နဝ်ꩻ အဝ်ႏကိုꩻကွယ်ႏဒျာႏ ခရစ်ယာန်ႏဘာႏသာႏဖုံႏတဲင် မဉ်ႏအွဉ်ႏစုစုခြွဉ်းနဝ်ꩻ ရိုမန်ကဲတ်တလိစ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏ (၆)သန်းရပ် တောမ်ႏ ပရိုတဲစ်သတစ်နဝ်ꩻ (၁)သန်းဗော့ꩻဗော့ꩻ ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ (၁၆-၁၇)ရျာꩻစုခိန်ႏတွင်ꩻ ပေါ်တူဂီ တောမ်ႏ ဒက်ဆ် ကုင်ႏသဲႏသီး နွို့လွဉ် ဗီယက်နမ်ခမ်းတွော့ꩻ လွဉ်မိတ်ဆွုပ်ဖေႏ တောမ်ႏ ခရစ်ယာန်ႏဘာႏသာႏတဲင် ကထွိုင်ႏတွိုႏ (၁၉-၂၀) ရျာꩻစုနဝ်ꩻ ပဉ်တစ်သာႏသနာႏပျုအစွိုꩻသီးလဲ့ လွဉ်ဖြေ့ꩻလီထဲင်း ခရစ်ယာန်ႏဘာႏသာႏဝါႏဒနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ် စဲ့ꩻပွဲꩻခိန်ႏတွင်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ ပရိုတဲတ်သတစ် သာႏသနာႏပျုစွိုꩻသီး ကပျုသော့ꩻသာႏသနာႏအဝ်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻတဲင် ကဲဉ်းအာအာ အဝ်ႏပျုသော့ꩻလွ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ် မွန်တဲတ်ဂ်နိစ်ကိုနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းကို အတန်သွတ်ꩻ ပရိုတဲတ်သတစ် ဘုရာꩻကျောင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ဗီယက်နမ် ဧဝံဂေလိ အစွိုꩻတောႏ တောမ်ႏ မွန်တဲတ်ဂ်နတ် ဧဝံဂေလိ အစွိုꩻတောႏသီးဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ် ပရိုတဲတ်သတစ်ဖုံႏအကို (၃)ပွန်း(၂)ပွန်းရပ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻစွိုꩻဆေ့ꩻ လိုꩻခွိုꩻဖုံႏဒျာႏအကျောင်ꩻ လိတ်ဒင်ႏကီအလꩻ အဝ်ႏသေထွꩻဗာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html |title=Vietnam's Christians persecuted as state sees hidden enemy |work=The Independent |location=London |date=15 October 2004 |author=Jordan, Sandra |accessdate=20 February 2017 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010192931/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html }}</ref> ပရိုတဲတ်သတစ် အယူႏဝါႏဒနဝ်ꩻ ကောယွုမ်းအံႏသား အဝ်ႏဆေ့ꩻကီလဲ့ ခမ်းထီအကို ထွာဒျာႏ အမွိုင်သွတ်ꩻ ဖြဲလီအာဒါႏ ဝါႏဒတမျိုꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကထွူလဲဉ်းဒါႏ နေင်ႏပေါင်ꩻအဆီပဲင်ꩻရပ် မာꩻလွဉ်ꩻယို အတောႏတွင်ꩻ ပရိုတဲတ်သတစ် အယူႏဝါႏဒ ဖြဲလီခေါင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၆၀၀% ရပ် နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71363.htm|title=Vietnam|author=|date=|work=state.gov}}</ref> [[ဖုဲင်:CaoDaiMain.jpg|thumb|left|ဝေင်ꩻတေနဉ်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ အဓိက ကောင်းဒါ ဘုရာꩻကျောင်ꩻ]] ဗီယက်နမ်အစိုႏရသီး ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ရိုမန်ကဲတ်တလစ်အယူႏဝါႏဒအလောင်း ယွုမ်းအံႏယွုံႏကေႏမုꩻ တအဲဉ်ထဝ်း(တအဝ်ႏတဝ်း)အကျောင်ꩻ အမျာꩻတင်ꩻလုဲင်သီး အဝ်ႏထီႏသေလွ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကယွုမ်းအံႏတဝ်း နုဲင်းနဝ်ꩻ အကျောင်ꩻခရာႏ အရွီးအခိုႏနဝ်ꩻ (၁၉)ရျာꩻစုအကို ကဲတ်တလစ် ဘာႏသာႏ(ကွိုင်ꩻ)နွို့ ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻတောမ်ႏ ပဉ်တစ်ကိုလိုနီ ခြဲ့ꩻနယ်ႏသားသီးတွော့ꩻသိမ်ꩻဗာႏဖို ဗီယက်နမ်ခမ်းထီထွူတကာႏတဝ်း (၁၈၃၃)ဗာႏနေင်ႏ ပလီဗန်ခဝိုင် လွိုဆန်ပုင်ႏကန်ႏမုꩻအကို ပဉ်တစ်သီး ကကျိုꩻစာꩻဒင်ႏမျောက်ဒါႏ ကဲတ်တလစ်ခွန်ဟော်ခံꩻခိန်ႏ ကဲတ်တလစ် ဘာႏသာႏနွို့ဖုံႏ ကူႏငီႏစွဲးကမ်းဗာႏဖိုပဉ်တစ်သီးအကျောင်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ကွပ်လွိုဆန်ဗာႏဖို ကဲတ်တလစ် ဘုရာꩻကျောင်ꩻသီး ကွန်မျူနိစ်စနိစ်တဲင် ထွာအီဖို ဗီယက်နမ်အစိုႏရသီး ရန်ႏသူႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗာတီကန် ဘုရာꩻကျောင်ꩻနဝ်ꩻ ဗီယက်နမ်အစိုႏရသီး တရာꩻဝင်ႏပေ့ꩻပိစ်ꩻခါꩻလဲဉ်းတဲင် ဖေႏခွင်ꩻဖေႏကွို့ꩻ အစိုႏရကထိန်ꩻချုပ်သေꩻခါꩻဒါႏ ကဲတ်တလစ် အစွိုꩻအဗူႏဖုံႏလွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတဲင်တွော့ꩻ ယိုခါခိန်ႏ ဗာတီကန်သီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏကျိုꩻစာꩻဆွိုက်ဆံႏစလွဉ်လဲဉ်း တောမ်ႏ ဗီယက်နမ်သီးနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Holy-See-and-Vietnam-discuss-opening-of-diplomatic-relations-24083.html|title=Holy See and Vietnam discuss opening of diplomatic relations|publisher=AsiaNews.it|date=27 February 2012|accessdate=16 May 2012}}</ref> ဗီယက်နမ်ခမ်းကို လိုꩻစွိုꩻဆေ့ꩻ ကကိုꩻကွဲႏဒါႏ ဘာႏသာႏတရာꩻလဲ့ အဝ်ႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကောကကိုꩻကွဲႏဒါႏ ဗီယက်နမ်သီး ဒေႏသခံႏ ယိုꩻယာႏ ကိုꩻကွဲꩻယွုမ်းအံႏမုꩻ ကထွာဒါႏ ကောင်းဒါ အယူႏဝါႏဒသားနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း စဲင်းနဲင်းတဗာႏ အဝ်ႏသေဒျာႏတဲင် ဝွေꩻသီးဘာႏသာႏနဝ်ꩻ နေးထူႏထွူ ကဲတ်တလစ်ဘုရာꩻကျောင်ꩻပုင်ႏစံႏတဲင် အဝ်ႏတယ်ႏဆို့ꩻလွ ဝွေꩻသီးဘုရာꩻကျောင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဆျမ်ခမ်းရင်ꩻသားသီးနဝ်ꩻ ကိုꩻကွဲႏယွုမ်းအံႏလွဒျာႏ သွန်နီ တောမ်ႏ ဆျမ်ဗာနီ အစ္စလာမ် ဘာႏသာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီအခဝ်တွို့ꩻနဝ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းရင်ꩻသားဖုံႏလဲ့ ကိုꩻကွဲႏ အစ္စလာမ်ဘာႏသာႏသား အဝ်ႏနေနေသွူ။ ဗီယက်နမ်ခမ်းကိုနဝ်ꩻ မွတ်သလင်ဘာႏသာႏနွို့သား စုစုခြွဉ်း အဝ်ႏ (၇၀,၀၀၀)ရပ်၊ ဟိန္ဒူဘာႏသာႏနွို့သား စုစုခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ (၅၀,၀၀၀)ရပ် တောမ်ႏ ဘာဟိုင်းဘာႏသာႏနွို့သီးလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်အစိုႏရသီး ပေ့ꩻရဲခါꩻ ဘာႏသာႏရေꩻ လွောက်ꩻနမ်းစူꩻသꩻခွင်ꩻကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းယွူးတရေႏဖုံႏလဲ့ ဗီယက်နမ်အစိုႏရသီး လက်ခံႏတဝ်းနဝ်ꩻသွူ။ ပတ်သဲက်တောမ်ႏ ဘာႏသာႏရေꩻတဲင် ခမ်းထီအုံတဉ်ႏခြွော့ရေꩻ ဥပဒေႏနဝ်ꩻ ခမ်းသားထီသားကားကအဝ်ႏ နမ်းယွုမ်းအံႏရာꩻ ကိုႏကွဲႏခွင်ꩻလꩻထွူတကာႏတဝ်း ဥပဒေႏအကို ဘာႏသာႏရေꩻကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻ အရန်းအွဉ်ႏတသွိုန်တွောင်းလို့ဒျာႏတဝင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 |title=No: 21/2004/PL-UBTVQH11 Ordinance on Beliefs and Religions |publisher=Ministry of Justice |date=29 June 2004 |accessdate=21 September 2011}}</ref> ကွဲတွော့ꩻ တဲတဲတဲ့ အမွေးမွေးနဝ်ꩻ ခွင်ꩻဖေႏဒျာႏကွို့ꩻ အစိုႏရကခွင်ꩻပျုဒါႏ ဘာႏသာႏရေꩻ အစွိုꩻအဗူႏဖုံႏလွုမ်ꩻ နဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏအနေႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်သား ကတယ်ႏထောင်ႏဒါႏ ယူနီဖိုင်း ဗီယက်နမ် ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ဘုရာꩻကျောင်ꩻအကိုနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုး မဲဉ်ဖေႏလွိုဒျာႏ ကွန်မျူနိစ်အစိုႏရ ကဖေႏခွင်ꩻဒါႏ အစွိုꩻအဗူႏသား အခွင်ꩻအရေꩻတဲင် ပေ့ꩻရဲဆီꩻတာꩻခါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm "Vietnam: The Suppression of the Unified Buddhist Church"]. Human Rights Watch. March 1995. Retrieved 17 December 2011.</ref> == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] == လိဉ့်အထန်ႏ == {{commonscat|Vietnam}} *[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16567315 Vietnam profile] from BBC News *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=3 October 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *[http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=28 May 2012 }} *[http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=2010-11-15 }} – official website (in Vietnamese) *[http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000519/http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx |date=2015-12-08 }} – the Vietnamese legislative body *[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office] *[http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=2009-10-20 }} *[https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Chief of State and Cabinet Members] {{ASEAN}} [[ကဏ္ဍ:ကွန်မျူနိစ်ခမ်းထီဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ|*]] [[ကဏ္ဍ:အာသီယန်အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:အာသျအခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ကိုခမ်းထီဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂအစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ]] kvm8ocuvzpqvz7hstrin1i55jdjws6f 0 1667 34007 31924 2026-08-22T16:18:05Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34007 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = မလေးသျားခမ်းထီ<!-- The name of the Federation (official name of the state) according to Art 1(1) of the Federal Constitution is, in Malay and English, Malaysia. Nothing more, nothing less. 'Federation of' was only used for the state that preceded Malaysia – Federation of Malaya. Please do not insert 'Federation of' or 'Persekutuan' for Malay name --> | common_name = မလေးသျားခမ်းထီ | native_name = Malaysia<br />马来西亚<br />மலேசியா | image_flag = Flag of Malaysia.svg | alt_flag = A blue rectangle with a gold star and crescent in the canton, with 14 horizontal red and white stripes on the rest of the flag | image_coat = Coat of arms of Malaysia.svg | symbol_type = ခမ်းထီတန်အမုဲင် | alt_coat = Shield showing the symbols of the Malaysian states with a star and crescent above and a motto below, supported by two tigers | image_map = {{Switcher|[[ဖုဲင်:Malaysia (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[ဖုဲင်:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Southeast Asia|default=1}} | map_caption = {{Map caption |location_color=အချိုဖြား |region=အာသျ |subregion= [[အာသီယံ]] | subregion_color = မေႏလူးဖြားရောင်ႏ}} | national_motto = "Bersekutu Bertambah Mutu"<ref>{{Cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=29 May 2022 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}</ref><br />"လွောင်ႏဗူႏထွာအာႏ" | national_anthem = [[:en:Negaraku|နီဂါရခု(Negaraku)]]<br />"နီခမ်းထီ"{{Parabr}}{{Center|[[ဖုဲင်:Negaraku instrumental.ogg]]}} | capital = {{Plainlist| * [[:en:Putrajaya|ဝေင်ꩻပူတဂျာယာ]] (အိုပ်ချုတ်ရေꩻ)<br />{{Coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}} * [[ဝေင်ꩻကွာလာလမ်ပူ]] (အခန်ꩻအနာꩻ၊ ထေဥပဒေႏ၊ စီႏရင်ႏတရာꩻရေꩻ)<br />{{Coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}} }} | largest_city = [[ဝေင်ꩻကွာလာလမ်ပူ]] | languages_type = '''ရွုမ်ꩻသုင်ꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ'''<br />{{Nobold|တောမ်ႏ စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ}} | languages = [[:en:Malay language|မလေး]]<ref name="Script" group="n">Section 9 of the [[National Language Act 1963/67]] states that "The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language".</ref>{{#tag:ref|Section 2 of the [[National Language Act 1963/67]] states that "Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes".|group="n"}}<ref name="Recognised language" group="n">See Article 152 of the [[Federal Constitution of Malaysia]] and [[National Language Act 1963/67]].</ref> | languages_sub = yes | languages2_type = အသိမတ်ပျုဘာႏသာႏငဝ်းငွါ | languages2 = [[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]] <ref name="Recognised language" group="n" /> | ethnic_groups = {{Plainlist| *69.7% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|ဗူမိပူထရ(မလေးသျား)]] *—57.3% [[:en:Malaysian Malay|မလေး]] *—12.4% အေင်ဒိယခွိုꩻနွယ်ႏစွိုꩻ [[:en:Sabah|သာဗတ်]], [[:en:Sarawak|သာရာဝတ်]] & [[:en:Orang Asli|အိုရန် အာလီ]] *22.9% [[:en:Malaysian Chinese|ခယ်ႏ]] *6.6% [[:en:Malaysian Indian|အေင်ဒိယ]] *0.8% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|ဒေႏသခံႏလိုꩻမျိုꩻအလင်ဖုံႏ]]}} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name="2021 pop">{{Cite web|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2022/01/17/minister-census-shows-malaysias-oldest-man-and-woman-aged-120-and-118-preli/2035636|title=Minister: Census shows Malaysia's oldest man and woman aged 120 and 118; preliminary census findings to be released in Feb 2022|publisher=Malaymail|access-date=17 January 2022}}</ref> {{Sfn|Department of Statistics Malaysia|2021}} | religion = * 61.3% [[:en:Islam in Malaysia|အိစ်သာလမ်]] ([[:en:State religion|တရာꩻဝင်ႏ ခမ်းထီဘာႏသာႏ]])<ref>{{Cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=29 May 2022|archivedate=14 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}</ref> * 19.8% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]] * 9.2% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရိယာန်ႏ]] * 6.3% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟေင်ဒူ]] * 3.4% [[:en:Chinese folk religion|ခယ်ႏယိုꩻယာႏ]] * 0.7% သေတဝ်း|0.5% အလင် | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | religion_year = 2010 | demonym = [[:en:Malaysians|မလေးသျားခမ်းသား]] | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖြယ်ဒရယ်]] [[:en:parliamentary system|ပါလီမန်လွတ်တောႏ]] [[:en:constitutional monarchy|အခေႏခံႏဥပဒေႏ]] [[:en:elective monarchy|လွိုက်ရွေꩻခံႏ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်]] | leader_title1 = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ခွန်တန်ဟော်ခံꩻ]] | leader_name1 = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗါဒူလ]] | leader_title2 = [[:en:Prime Minister of Malaysia|ဝွန်ႏတန်ချုတ်]] | leader_name2 = [[:en:Anwar Ibrahim]] | legislature = [[:en:Parliament of Malaysia|မလေးသျားလွတ်တောႏ]] | upper_house = [[:en:Dewan Negara]] (လွတ်တောႏအရန်းကီ) | lower_house = [[:en:Dewan Rakyat]] (လွတ်တောႏအရန်းလ့) | sovereignty_type = [[:en:Independence Day (Malaysia)|လꩻလွစ်တခြင်ရေꩻ]] | sovereignty_note = [[:en:United Kingdom|ဗိတိသျအဲင်းကလေတ်]]ထျꩻ | established_event1 = [[:en:Federation of Malaya|မလေးယ ဖြယ်ဒရယ်]] | established_date1 = ၁၉၅၇ ဗာႏ ဩဂုတ် ၃၁<ref>{{Cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = [[:en:Sarawak Self-government Day|သာရာဝပ် နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻ]] | established_date2 = ၁၉၆၃ ဗာႏ ဇူလုဲင် ၂၂ | established_event3 = [[:en:North Borneo Self-government Day|ဗောနီယိုထင်ꩻ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻ]] | established_date3 = ၁၉၆၃ ဗာႏ ဩဂုတ် ၃၁ <ref>{{Cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}</ref> | established_event4 = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးသျားကေႏညာႏချက်]] | established_date4 = ၁၉၆၃ ဗာႏ သဲတ်တဉ်ဗာ ၁၆ | area_rank = အရန်း ၆၇ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 330,803 | area_sq_mi = 127,720 | percent_water = 0.3 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 32,730,000<ref>{{Cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|accessdate=29 May 2022|archivedate=12 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2020 | population_estimate_rank = အရန်း ၄၃ | population_census_year = 2020 | population_census = 32,447,385<ref name="Population2010" /><ref name="Population2020">{{Cite web |url=https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/ppMYkLC4kyUzHKn#pdfviewer |archive-url= |archive-date= |title=Population and Housing Census of Malaysia 2020 |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=48 |access-date=23 March 2022 |accessdate=29 May 2022 |archivedate=28 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228142122/https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/ppMYkLC4kyUzHKn#pdfviewer }}</ref> | population_density_km2 = 98 | population_density_sq_mi = 254 | population_density_rank = အရန်း ၁၁၆ | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP = {{Increase}} $1.055 ထရီလီယံ<ref name="IMFWEOMY">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}</ref> | GDP_PPP_rank = အရန်း ၃၀ | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $31,243<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 51st | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal = {{Increase}} $415.375 ဗီလီယံ<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_rank = အရန်း ၃၆ | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $12,295<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = အရန်း ၆၀ | Gini_year = 2015 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 41 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=20 December 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.810<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = အရန်း ၆၂ | currency = [[:en:Malaysian ringgit|ရဉ်းကစ်]] (RM) | currency_code = MYR | date_format = နီꩻ-လာ-နေင်ႏ | time_zone = [[:en:Malaysian Standard Time|မလေးသျားအခိန်ႏအွိုင်ႏ(MST)]] | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | drives_on = စေႏ | calling_code = [[+60|+60]] | cctld = [[.my|.my]] }} '''မလေးသျားခမ်းထီ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Malaysia) (မလေး: ) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကကျင်ꩻသုင်ꩻဒါႏ '''ဖြယ်ဒရယ် စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်''' ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ [[အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်]]ကိုသွူ။ မလေးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏအဝ်ႏ(၁၃)ဖြုံႏ တောမ်ႏ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏ အဝ်ႏ(၃)ဖြုံႏသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၂၇,၇၂၀ မဲင်ႏ (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၃၃၀,၈၀၃ ကီလိုမီတာ) ရပ်တဲင် ခယ်ႏပင်ႏလယ်ႏခဝ်နဝ် အဝ်ႏခါႏခါꩻဒါႏ ဟံႏနယ်ႏအဝ်ႏ(၂)ဖြုံႏနဝ်ꩻမꩻ ဟံႏနယ်ႏ(၂)ဖြုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ ကြွန်ဗူႏမလေးသျား တောမ်ႏ မလေးသျားကွဉ်ႏ(ဗော်နီယိုမလေးသျား) နဝ်ꩻသွူ။ မလေးသျားခမ်းထီ ဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[ဝေင်ꩻကွာလာလမ်ပူ]]တဲင် ဖြယ်ဒရယ်အစိုႏရရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ [[ဝေင်ꩻပူထရာဂျာရား]]ကိုသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၀ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအရမ်ꩻအလꩻ မလေးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ သန်း(၃၀)လွိုတဲင် မလေးသျားခမ်းသားအဝ်ႏ (၉၁.၈%)သွူ။ [[ဖုဲင်:Petronas Towers at night (7025662613).jpg|left|thumb|250x250px|[[:en:Petronas Twin Towers|ပက်တရွန် မဲးရွာ တာဝါတွိုက်]]တောမ်ႏ ဝေင်ꩻမွူးဟာခိန်ႏ]] ကြွန်ဗူႏမလေးသျားဒေႏသ အကူအနားနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွိုက်လွေꩻတောမ်ႏ [[ထုဲင်ꩻခမ်းထီ]] ဟံႏကောင်တောမ်ႏပင်ႏလယ်ႏ၊ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]]၊ [[ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ]]၊ [[အဉ်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ]]ဖုံႏသွူ။ မလေးသျားကွဉ်ႏ(ဗော်နီယိုမလေးသျား)နဝ်ꩻ အကူအဝ်ႏဆွိုက်လွေꩻ [[ဗရူနုဲင်းခမ်းထီ]]၊ အဉ်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ၊ [[ဖိလပုဲင်ခမ်းထီ]]၊ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီတောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏသွူ။ မလေးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ သန်း(၃၀)လွိုတဲင် [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏ]]လောင်း ထွာလိုꩻဖြာꩻအအာသွတ်ꩻ အဝ်ႏအရန်း(၄၄)သွူ။ ယူရေးသျားတွိုက်တန်အကို အခဝ်နဝ်သွတ်ꩻအမုဲင် ကထွာဒါႏ တန်ဂျွန်ပီရိုင်း နဝ်ꩻ အဝ်ႏမလေးသျားခမ်းကိုသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ယဉ်စွန်းတန်း(၂)ဗာႏအခါႏတဲင် အဝ်ႏလွေꩻ ထာꩻလျားဖဲ့ꩻဒေႏသကိုတဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ မက်ဂါဒုဲင်ဗတ် ခမ်း(၁၈)ခမ်းကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ ခမ်းတခမ်းနေနေတဲင် တရိစ္ဆာန်ႏတခြာခွိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻအာတန်သွူ။ == အမိဉ်ꩻခရာႏ == [[ဖုဲင်:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|၁၉၁၄ ဗာႏ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]] ကထေဒါႏ ဟံႏပုင်ႏကိုနဝ်ꩻ မလေးကြွန်ဗူႏဖုံႏယို အဝ်ႏတဲမ်းမုဲင်ခါꩻအမိဉ်ꩻ မလေးသျားသွူ။]] "မလေးသျား" ကရိုꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ "မလေး" ကဟဲ့ꩻဒါႏအမိဉ်ꩻတောမ်ႏ လဲတ်တဉ်-ကရိဘာႏသာႏ အပိတ်ငဝ်းငွါ "သျား" ပေါင်ꩻစပ်ခါꩻဒျာႏဝင်ꩻသွူ။<ref>{{Cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|url=https://archive.org/details/placenamesofworl0000room_q0o4|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=[https://archive.org/details/placenamesofworl0000room_q0o4/page/221 221]}}</ref> == အိုပ်ချုတ်ရေꩻဟံႏနယ်ႏ == မလေးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ(၁၃)နယ်ႏ တောမ်ႏ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏ(၃)နယ်ႏ ကပါဒါႏ ဖြယ်ဒရေးသဉ်းတဖြုံႏဒျာႏသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> နဝ်ꩻဖုံႏယို ဖြယ်ခါꩻယင်ူ ဒေႏသ(၂)ဖြုံႏတဲင် ခမ်းနယ်ႏ(၁၁)နယ်ႏတောမ်ႏ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏ(၂)နယ်ႏ ကပါဒါႏ မလေးကြွန်ဗူႏလောင်း ဒေႏသတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ(၂)နယ်ႏတောမ်ႏ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏ(၁)နယ်ႏ ကပါသော့ꩻဒါႏ မလေးသျားကွဉ်ႏ ဒေႏသဖုံႏဒျာႏသွူ။ ခမ်းနယ်ႏဖုံႏယို ဖြယ်လွေꩻယင်း ခရဲင်ႏဖုံႏ၊ အဝ်ႏခရဲင်ႏယို ဖြယ်လွေꩻယင်း မူကဉ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ ဒေႏသဖုံႏသွူ။ သာဗားတောမ်ႏ သာရာဝပ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခရဲင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ခြွဉ်းလွေꩻယင်း တွိုင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ <ref>{{Cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ခမ်းနယ်ႏဖုံႏအတာႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻခရာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဖြယ်ဒရယ်အစိုႏရတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏအစိုႏရဖုံႏ အဝ်ႏဖန်းဖြယ်လွေꩻဒျာႏဝင်ꩻတဲင် ဝွေꩻသီးဖုံႏအကို တဗွိုန်ပီတဝ်းဒါႏ ဩဇာႏအာႏဏာႏဖုံႏ အဝ်ႏလွ့အစွိုးစွိုးသွူ။ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏဖုံႏတာႏနဝ်ꩻ ဖြယ်ဒရယ်အစိုႏရ အိုပ်ချုတ်စွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အရန်းဖွိုႏအခဝ်လ့ အိုပ်ချုတ်ရေꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ဒေႏသခံႏအာႏဏာႏပဲင်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခွုမ်မာꩻဒျာႏတဲင် အဝ်ႏပါလွေꩻ ဝေင်ꩻတန်ကောင်သီ၊ ခရဲင်ႏကောင်သီ၊ မျူနီသီပယ်ကောင်သီ စတဲင်ဖုံႏဒျာႏသွူ။<ref>{{Cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖြယ်ဒရယ် ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ ဖြယ်ဒရယ်ဟံႏနယ်ႏအထန်ႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဒေႏသခံႏ အာႏဏာႏပွိုင်ႏသားဖုံႏယို အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းနယ်ႏအစိုႏရ စီႏရင်ႏပဲင်ႏခွင်ꩻဆꩻလ့ကိုလဲ့<ref>{{Cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> တွိုႏအမွေးအထန်ႏနဝ်ꩻ ဖြယ်ဒရယ်အစိုႏရ အဝ်ႏနွို့သျုက် ခမ်းနယ်ႏအစိုႏရ ကိစ္စဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏသွူ။<ref>{{Cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေႏသခံႏအာႏဏာႏပွိုင်ႏသားအစွိုꩻ အဝ်ႏ(၁၄၄)၊ ဝေင်ꩻတန်ကောင်သီနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၁၁)ဗာႏ၊ မျူနီသီပယ်ကောင်သီ အဝ်ႏ(၃၃၃)ဗာႏ၊ ခရဲင်ႏကောင်သီအဝ်ႏ (၉၇)ဗာႏသွူ။<ref>{{Cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] 6zd3moo38zd217zmrbgw2i56jc6sglk 0 2013 34005 32174 2026-08-22T16:17:10Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34005 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = '''ဝီခီပီးဒီးယား''' | logo = [[ဖုဲင်:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|150px|alt=A white sphere made of large jigsaw pieces, with letters from several alphabets shown on the pieces]]<br />[[ဖုဲင်:Wikipedia wordmark.svg|150px|Wikipedia wordmark]] | logocaption = ဝီခီပီးဒီးယား လိုဂို | screenshot = [[ဖုဲင်:Wikipedia Main Page.png|border|300px|alt=အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ဝီကီပီးဒီးယား၏ ပင်မစာမျက်နှာ]] | collapsible = | caption = အိင်းကလေတ်ဘာႏသာႏ ဝီခီပီးဒီးယား ဗဟိုႏလိတ်မဲ့ငါ | url = {{URL|https://www.wikipedia.org|wikipedia.org}} | slogan = The free encyclopedia that anyone can edit | commercial = မွေးတဝ်း | type = အိဉ်တာနဲက် ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ | registration = အဝ်ႏလိုႏ<ref group=notes>Registration is required for certain tasks such as editing protected pages, creating pages in the English Wikipedia, and uploading files.</ref> | programming_language = [[:en:PHP]]<ref name="roadchap">{{Cite web|url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/|title=Top 40 Website Programming Languages|work=roadchap.com|author=Roger Chapman|accessdate=September 6, 2011|archivedate=27 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927184557/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/}}</ref> | language = | language_count = {{NUMBEROF|languages|Wikipedia}} | num_users = [[List of Wikipedias#Statistics totals|>{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|totalactive.wikipedia}}}}}}]] active editors<ref group=note>To be considered [[Special:ActiveUsers|active]], a user must make at least one edit or other action in a given month.</ref><br />[[list of Wikipedias#Statistics totals|>{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}}}}]] registered users | country_of_origin = [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]] | owner = [[ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း]] | author = [[စဉ်မီဝေး]]၊ [[လာရီသန်ဂါ]]<ref name=Sidener>{{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|work=U-T San Diego|accessdate=October 15, 2006}}</ref> | launch date = {{Start date and age|mf=yes|p=yes|br=yes|2001|1|15}} | alexa = ၆<ref name="Alexa siteinfo">{{Cite web |title=How popular is wikipedia.org? |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org|publisher=Alexa Internet |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2016-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160616035337/http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org }}</ref>(ဧပြီ ၂၀၁၅)<!-- In early 2015, the graph indicated 6 while the number at the right was 7. Such a discrepancy might reappear. Updated monthly by OKBot.--> | current status = သက်အဝ်ႏမွန်ဗန်နေက }} '''ဝီခီပီးဒီးယား''' ([[:အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အိင်းကလေတ်]]: Wikipedia) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[:အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ|အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]]ကို အခေႏခံႏဒါႏ ပရဟိတအစွိုꩻအဗူႏကထွာဒါႏ [[:ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း|ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း]] အွဉ်ငါကခွုမ်မာꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးဖေႏဒါႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါစွုမ်ႏတောမ်ႏ အကျောင်ꩻခရာႏမျိုꩻစွုမ်ႏ ကပါဒါႏ အငိုꩻလို့တဝ်း(အခမဲ့) လွစ်တခြင် အဉ်တာနဲတ်လဲင်းလောင်း [[:ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ|ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ]] ပရောစဲစ်လိတ်မဲ့ငါ ထာꩻမာꩻတဗာႏဒျာႏသွူ။ ဝီခီပီးဒီးယား ကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻနဝ်ꩻ လိုꩻအာကနွို့ညီꩻ တဲမ်းသော့ꩻနွောင်ꩻ ဝဲက်သုဲက်အနယ်ꩻပညာႏကထွာဒါႏ ဝီခီ (ဝီခီ-wiki နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ"ဟာဝေယံ"ငဝ်းငွါ အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ "မွိုင်မွိုင်" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ) တောမ်ႏ ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ အဓိပ္ပာယ်ႏကလꩻဒါႏ "အဲဉ်သုဲင်ကလိုပိဒိယ-Encyclopedia" ကရိုꩻဒါႏ "အဲင်းကလေတ်"ငဝ်းငွါဖုံႏယို ပေါင်ꩻစပ်ခါꩻဒျာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ [[စဉ်မီဝေး]] တောမ်ႏ [[လာရီသန်ဂါ]]သီး တယ်ႏထောင်ႏစခါꩻဖေႏဒျာႏ ခရစ်နေင်ႏ ၂၀၀၁ ဗာႏ လာဇန်ႏနဝါႏရီႏ ၁၅ နီꩻကိုသွူ။ အင်းရေႏခါꩻဖေႏဒျာႏ ရောမ်ထူႏသိမ်ꩻဟဝ်ခါꩻ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါစွုမ်ႏ လိုꩻသီးဖုံႏ တကမ္ဘာႏလွုမ်း ထာꩻသေဗဟုသုတတောမ်ႏ ဖန်းဖြယ်ဖေႏ ခမ်းသားထာꩻသေဗဟုသုတတာႏ ခင်ႏလမ်းတဗာႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝီခီပီးဒီးယားကိုနဝ်ꩻ ၂၀၂၀ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ တောမ်ႏဘာႏသာႏငဝ်းငွါ (၃၂၅)မျိုꩻတဲင် တဲမ်းခါꩻဒါႏ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏလဲဉ်း အပုဒ် (၅၈)သန်းလွိုနဝ်ꩻသွူ။<ref name="small screen"/><ref name="Wikimedia_Stats">{{Cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |website=stats.wikimedia.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=November 18, 2020}}</ref> <ref name="CBS">{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|accessdate=2015-04-06|publisher=CBS News}}</ref> ဗꩻတွိုႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ လာဖေဖော်ဝါႏရီႏကိုနဝ်ꩻ နွို့ဟော်ꩻထွားသား အဝ်ႏစွဉ်ႏအလဲင်ႏပေါင်ꩻ (၁၈)ဗီလီယံရပ်၊ လာတွိုင်ꩻ နွို့ထွားဟော်ꩻသား အဝ်ႏစွဉ်ႏ သန်း(၅၀၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref name="small screen">{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html | title=Wikipedia vs. the Small Screen | work=New York Times | date=February 9, 2014 | last=Cohen |first=Noam}}</ref> တကမ္ဘာႏလွုမ်းအနေႏနဝ်ꩻ လိုꩻသုင်ꩻဝီခီပီးဒီးယား အကောက်သား အဝ်ႏ (၁၉)သန်းရပ်တဲင်<ref>{{Cite book | title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia| url=https://archive.org/details/commonknowledgee0000jemi| publisher=Stanford University Press| author=Jemielniak, Dariusz | year=2014 | pages=[https://archive.org/details/commonknowledgee0000jemi/page/4 4]}}</ref> ၂၀၁၄ ဗာႏ လာနိုဝဲင်ဗာကို စာႏရင်ꩻအလꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးသန် သောင်ႏသာဒါႏ မွဉ်းဖျင်သားနဝ်ꩻ အဝ်ႏစွဉ်ႏ အဖြာꩻ(၆၉,၀၀၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref name="WikiStat" >{{Cite web|url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaZZ.htm#editor_activity_levels|title=Wikipedia Statistics – Tables – Active wikipedians|publisher=Stats.wikimedia.org|date=|accessdate=July 4, 2013}}{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ပအိုဝ်ႏဝီခီပီးဒီးယား|ဝီခီပီးဒီးယား(ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ)]] လိတ်မဲ့ငါနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏဗွောင်လွေꩻဒျာႏအစမ်ꩻ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၁ ဗာႏ လာသဲက်တဉ်ဗာ ၁၇ နီꩻကိုတဲင် တွိုႏ ၂၀၂၂ ဗာႏ လာဇွန်လုဲင် ၁၉ နီꩻနဝ်ꩻ အောင်ႏလꩻထွာလွေꩻအတီႏ နဝ်ꩻသွူ။ == အာႏကွိုꩻ== {{Reflist|group=notes}} {{Reflist}} == လိဉ့်အထန်ႏဖုံႏ == {{Sisterlinks|Wikipedia|display=ဝီခီပီးဒီးယား|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=Category:Wikipedia|n=Category:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{Official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (ဘာႏသာႏငဝ်းငွါသုဲက်အလင်ထျꩻ လိဉ့်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါနေနေသွူ) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} {{ဝီခီမီဒီယာဖောင်ဒေးသိဉ်း}} [[ကဏ္ဍ:ဝီခီပီးဒီးယား]] [[ကဏ္ဍ:ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:အငိုꩻလို့တဝ်း ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:အိဉ်တာနဲက် ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:ဝီခီမီဒီယာ ပရောစဲစ်ဖုံႏ]] [[ကဏ္ဍ:အမေႏရိကန်ႏဝဲက်သုဲက်ဖုံႏ]] 0nmjfuuptssvlrn5vrcn5y1v13xvbyv 0 2510 33986 18017 2026-08-22T16:07:35Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33986 wikitext text/x-wiki [[ဖုဲင်:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.]] '''သိပ္ပံ''' ယို [[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲန်ႏကလေက်]]ဟဲ့ꩻ sciences ၊ အောဝ်ႏလဲတ်တေန်ငေါဝ်း "သီရန်ဆျား" ကိုထွာလွဉ်၊ အဓိပ္ပါယ်ႏနောဝ်ꩻ ဗာဟုသုတ။ ရမ်ꩻထူႏ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ]] တွမ်ႏ စက္ကျာꩻဝဠာႏခရာႏ၊ ဖျိုးဆျင်ꩻတွက်တောမ်ထာꩻ၊ မာꩻစမ်ႏဆမ်ꩻထာꩻ၊ တယ်ႏထွင်ႏ မာꩻထွာလွဉ်ထာꩻ စတဲင် ထာꩻသေဗာဟုသုတ အစုအဗူႏဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကထွာတဲပ်တဲပ်အတာႏ ခုမ်ꩻမာꩻဗာႏဒါႏ ထာꩻမာꩻခြောင်ႏယို ထွာဒျာႏသိပ္ပထာꩻမာꩻသွူ။ <ref>{{Cite dictionary |encyclopedia=Merriam-Webster Online Dictionary |title=science |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/science |accessdate=2011-10-16 |publisher=[[Merriam-Webster]], Inc |quote='''3 a:''' knowledge or a system of knowledge covering general truths or the operation of general laws especially as obtained and tested through scientific method '''b:''' such knowledge or such a system of knowledge concerned with the physical world and its phenomena }}</ref><ref>{{Cite book| last = Wilson | first = Edward | title = Consilience: The Unity of Knowledge | url = https://archive.org/details/consilienceunity0000wils | publisher = Vintage | location = New York | year = 1999 | isbn = 0-679-76867-X }}</ref><ref>{{Cite book|last=Fleck|first=Ludwik|authorlink=Ludwik Fleck|editor1-first=Thaddeus J. |editor1-last=Trenn|editor2-first=Robert K |editor2-last=Merton|title=Genesis and Development of a Scientific Fact|url=https://archive.org/details/genesisdevelopme0000flec|year=1979|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226253252}}</ref> ထာꩻကားကအောဝ်ႏဖုံႏယို ပီပီပဲ့ပဲ့ မဉ်ႏဆုဲင်းထောင်တွမ်ႏ မဲ့ထီႏ စူမော့ꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻသိပ္ပပညာႏသွူ။ မဉ်ႏတဲက်တွိုင်ꩻတွမ်ႏ စခါနောဝ်ꩻ စိုးယိုခါ လိုꩻသီးဖုံႏ အုံအောဝ်ႏ အံႏအွထာꩻခရာႏ အဆင်ႏအရန်း ကထိုလွဉ်ယို ကောပ်စွဉ်ႏသိပ္ပ ထာꩻသေထာꩻဒါႏ ကေႏဇူꩻရင်ꩻရင်ꩻ။ သိပ္ပပညာႏရပ် ကရိုꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏမာꩻနယ်ဒါႏသွူ စူမော့ꩻ (မော့ꩻဗာႏ၊ သေထွꩻဗာႏ) ဒျာႏမꩻ ရိုꩻအမဲန်ႏ။ ယိုခါကအောဝ်ႏလဲန်းဒါႏ ထာꩻယုမ်းအံႏတာဗာႏ တွမ်ႏ ထာꩻယုမ်းအံႏတသာ အတဲးဝါးထဲင်း တာဗာႏ မဉ်ႏအောဝ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ အီးအွဉ်ႏစွꩻခြွဉ်း အရီးတဗာႏအတာႏ ဝင်ꩻတလောက်ꩻကာႏတောဝ်းသွူ။ သိပ္ပပညာႏကရိုꩻယို အနယ်ꩻစွို့ꩻစွို့ꩻ ထူႏစူꩻအီနွောင်ꩻဗာႏ အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏ ကထွာလွဉ်၊ ကုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻဒါႏ ထာꩻဖဝတရာꩻ တွမ်ႏယင်း အကျိုꩻကျောင်ꩻမဲန်ႏရာႏ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏဒျာႏတဲ့ရိုꩻ။ ရူပခရာႏ [[ရူပဗေဒ]]၊ ဓာတုခရာႏ၊ နက္ခတ္တခရာႏဖုံႏယို ထွာအနမ်းအောဝ်ႏ သိပ္ပပညာႏသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တုမ်ႏ အလျား၊ တျာႏမေႏ၊ ထာꩻလေခရာႏ တုမ်ႏယင်း ထာꩻအနမ်းအောဝ်ႏစားယို မတ်သော့ꩻ ရူပခရာႏ သိပ္ပပညာႏ။ သိပ္ပပညာႏရပ်ခြောင်ႏကို ကအောဝ်ႏပါဒါႏ ပါဏခရာႏ၊ ရူပခရာႏ၊ ဓာတုခရာႏဖုံႏယို တမျိုꩻတုမ်ႏ တစား ဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻ။ [[သင်္ချာ]]ဂဏန်ꩻလုဲင်ꩻတုမ်ႏ ယုတ္တိခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ရော့ꩻသင်ႏအီလို့ သိပ္ပပညာႏ ကားကအောဝ်ႏသွူ။ နောဝ်ꩻလုမ်ꩻမကာႏ အောဝ်ႏဒွိုန်းဒါႏ [[ဘူမိဗေဒ|ဘူမိခရာႏ]]၊ မနုဿခရာႏဖုံႏတဲ့ ပါလို့သော့ꩻ သိပ္ပပညာႏကိုနေနေ။ လိုꩻသီးကထွဉ်ႏအမ်ႏအီနွောင်ꩻဒါႏ သိပ္ပပညာႏကိုနောဝ်ꩻ အေန်စေန်နီယာ၊ တသီႏပညာႏ၊ ထာꩻဆို့ꩻရုဲင်ပညာႏဖုံႏ အောဝ်ႏပါသွူ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)</ref> == ထူႏတောမ် == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ|*]] ex7c8s4nwq3ploc5ehl0h0xxrg56oqv 0 2901 33996 30025 2026-08-22T16:12:14Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33996 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ | common_name = အေန်ဒိုနီးသျား | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = ခမ်းထီတန်အမုဲင် | national_motto = {{native phrase|kaw|[[Bhinneka Tunggal Ika]]}}<br />"Unity in Diversity"{{hr}}'''National ideology:''' {{lang|id|[[Pancasila (politics)|Pancasila]]}}<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/indonesia/86.htm|title=Pancasila|publisher=U.S. Library of Congress|date=2017-02-03|access-date=2017-02-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205010135/http://countrystudies.us/indonesia/86.htm|archive-date=2017-02-05}}</ref>{{sfn|Vickers|2005|p=117}} | national_anthem = "[[Indonesia Raya]]"<br />"Great Indonesia"{{parabr}}{{center| }} | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}} | capital = [[ဝေင်ꩻဈာကာတာ]] | largest_city = ဝေင်ꩻတန် | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = ရွုမ်ꩻသွုံꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ<br/> {{nobold|တွမ်ႏ ခွိုꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ}} |languages = [[အေန်ဒိုနီးသျားဘာႏသာႏငဝ်းငွါ]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = ဒေႏသခံႏဘာႏသာႏငဝ်းငွါ | languages2 = ဘာႏသာႏငဝ်းငွါအဝ်ႏ [[အေန်ဒိုနီးသျားဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|၇၀၀]] လွို<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = * [[Javanese]] <small>(၄၀.၆%)</small>, * [[Sundanese]] <small>(၁၅%)</small>, * [[Madurese]] <small>(၃.၃%)</small>, * [[Minangkabau]] <small>(၂.၇%)</small>, * [[Betawi]] <small>(၂.၄%)</small>, * [[Bugis]] <small>(၂.၄%)</small>, * [[Banten]] <small>(၂%)</small>, * [[Banjar]] <small>(၁.၇%)</small>, * အလင် <small>(၂၉.၉%)</small> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|၈၆.၇၀% [[အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ]]|၁၀.၇၂% [[ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ]]|၁.၇၄% [[ဟေင်ဒူဘာႏသာႏ]]|၀.၇၇% [[ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]]| ၀.၀၄% [[Aliran Kepercayaan|ယိုꩻယာႏ]]| ၀.၀၃% [[Confucianism in Indonesia|Confucianism]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id|accessdate=2022-07-24|archivedate=2020-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat}}</ref> | demonym = [[Indonesians|Indonesian]] | government_type = ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ | leader_title1 = ခမ်းနမ်းဗွႏ | leader_name1 = [[စျိုကိုဝီဒိုဒို]] | leader_title2 = ဒုတိယခမ်းနမ်းဗွေႏ | leader_name2 = စျူးသဲစ်ကာလာ | leader_title3 = {{nowrap|[[:en:List of Speakers of the People's Representative Council|House Speaker]]}} | leader_name3 = [[Puan Maharani]] | leader_title4 = {{nowrap|[[:en:Chief Justice of the Supreme Court of Indonesia|Chief Justice]]}} | leader_name4 = [[Muhammad Syarifuddin]] | legislature = [[ခမ်းသားအတွိုင်ႏပင်ႏခံႏလွတ်တောႏ]] (MPR) | upper_house = [[ဒေႏသဆဲင်ႏရာꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်ကောင်သီ]] (DPD) | lower_house = [[ခမ်းသားနမ်းခြောင်ꩻတင်ကောင်သီ]] (DPR) | sovereignty_type = ကေႏညာႏလꩻလွစ်တခြင်ခွင်ꩻ | sovereignty_note = [[နယ်တာလန်]] တွမ်ႏ [[ဂျပန်ခမ်းထီ|ဂျပန်]]သီးထျꩻ | established_event1 = [[:en:Proclamation of Indonesian Independence|ကေႏညာႏလွစ်တခြင်ရေꩻ]] | established_date1 = ၁၉၄၅ ဗာႏနေင်ႏ ဩဂုတ်လာ ၁၇ နီꩻ | established_event2 = [[:en:Dutch–Indonesian Round Table Conference|အွဉ်ႏအတီႏ]] | established_date2 = ၁၉၄၉ ဗာႏနေင်ႏ လာဒီသဲဉ်ဗာ ၂၇ နီꩻ | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_label = [[:en:Land area|ဟံႏကောင်ခြွဉ်း]] | area_rank = 14th | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_label2 = [[:en:Water area|ထီပင်ႏလယ်ႏ (%)]] | area_data2 = ၄.၈၅ | population_estimate = {{increaseNeutral}} 275,773,800<ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/indicator/12/1975/1/mid-year-population.html|publisher=[[Statistics Indonesia|Badan Pusat Statistik - Indonesia]]|title=Mid Year Population (Thousand People)|archive-date=30 June 2022|access-date=3 July 2022|url-status=live}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = Q2 2022 | population_estimate_rank = 4th | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 141 | population_density_sq_mi = 365 | population_density_rank = 88th | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|3.995 trillion|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=536,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,NID_NGDP,NGSD_NGDP,LUR,LP,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2022-04-19}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 7th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|14,535|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 96th | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.289 trillion|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 17th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|4,691|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 104th | Gini = 38.2 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.718 | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="2020 components">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=2020-12-15|publisher=[[United Nations Development Programme]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215155214/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|archive-date=2020-12-15|access-date=2020-12-16}}</ref> | HDI_rank = 107th | currency = [[:en:Indonesian rupiah|အေန်ဒိုနီးသျားရွဉ်ဗီႏ-ရူပီယာ]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[:en:Time in Indonesia|အဝ်ႏအစွိုးစွိုး]] | utc_offset = တယ်ႏ +7 ဗꩻ +9 | date_format = နီꩻ/လာ/နေင်ႏ | drives_on = ဖဲ့ꩻစေႏ <!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--> | calling_code = [[:en:+62|+62]] | cctld = [[.id]] }} '''အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Indonesia) {{IPAc-en|audio=En-us-Indonesia.ogg|ˌ|ɪ|n|d|ə|ˈ|n|iː|ʒ|ə}} ရွုမ်ꩻသွုံꩻအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏအဝ်ႏသော့ꩻတွိုက်တဖြုံႏလွိုကို ကထွာဒါႏ ဖြွောမ်းဗူႏမုꩻဟဝ်ငါႏ အချွတ်အထျꩻအာႏဏာႏပဲင်ႏ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻအာ အာသျအခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ကိုတဲင် ဟံႏနယ်ႏယင်ဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ အိုရှန်းနီးယားကိုနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏ အေင်ဒိယသမုဒ္ဒရာႏတွမ်ႏ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏခါႏကိုတွော့ꩻ ကြွန်အဝ်ႏစွဉ်ႏ တသောင်ႏသွံရေင်လွိုတဲင် ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း ထွာကြွန်အအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=12 December 2017|accessdate=19 December 2017|archivedate=10 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html}}</ref> ဟံႏဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ စတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ ၇၃၅,၃၅၈မဲင်ႏတွမ်ႏ ( ၁,၉၀၄,၅၆၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ)တဲင် ကမ္ဘာႏတန်အကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ ထဲ့သော့ꩻ ဟံႏဧရိယာႏအလုဲင်းသွတ်ꩻ နံပါတ် ၁၄ ကို ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ပင်ႏလယ်ႏတွမ်ႏ ဟံႏဧရိယာႏ မဉ်ႏတွက်ရော်ꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယို ထွာစွဉ်ႏ ကမ္ဘာႏတန်အကို နံပါတ်နွုတ်ꩻအတန်သွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550">{{cite web|url=https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|title=Indonesia - The Next Major Oil Importer?|publisher=Seeking Alpha|date=10 January 2017|accessdate=6 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206005019/https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|archivedate=6 February 2017|df=dmy-all}}</ref> လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၂၆၁ သန်းရပ်တဲင် ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း နံပါတ် ၄ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အော်သထရိုနီးဆျန်းခမ်းထီဖုံႏတွမ်ႏ [[အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ]]နွို့ဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻအာဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏအကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ ထွာလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီသားတထာႏဝရပ်နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻကထွာဒါႏ စျားဗားကြွန်ကိုနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550"/> အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ရီပတ်ဗလစ်ကဉ်ပွုံႏစံႏ အစိုႏရအဝ်ႏတဲင် ကလွိုက်ရွေꩻခါꩻဒါႏ ပါလီမန်တွမ်ႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏ(သမ္မတလဲ့ ပါသော့ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏအဝ်ႏ (၃၄) နယ်ႏတဲင် (၅)နယ်ႏနဝ်ꩻ ပါꩻသော့ꩻဒျာႏ အထူꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻအရန်းကိုနဝ်ꩻသွူ။ ခွုင်းတဲင်ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်း လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻကထွာဒါႏ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏအကို အေန်ဒိုနီးသျားဝေင်ꩻတန် စျကာတာဝေင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻ နံပါတ်(၂) ကိုနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီတွမ်ႏ ပါပူအာနယူးဂီနီခမ်းထီ၊ တီမောအခဝ်ကွဉ်ႏခမ်းထီတွမ်ႏ [[မလေးသျားခမ်းထီ]]အခဝ်ကွဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ခမ်းထီကူနား အဝ်ႏကပ်ꩻခြꩻစွဉ်ႏတဝင်ꩻ တကောင်ꩻဟံႏယာႏလောင်းဖုံႏသွူ။ ခမ်းထီအသောင်ရင်ꩻအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]]၊ [[ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်ခမ်းထီ]]၊ [[ဩသတေးလျခမ်းထီ]]၊ ပလောင်းခမ်းထီ တွမ်ႏ အေင်ဒိယခမ်းထီကပဲင်ႏဒါႏ အဲတ်ဒမန်ကြွန် တွမ်ႏ နီကိုဗာကြွန်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550"/> လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းတဲ့အာ လိုအုံတဲ့တချငါႏ ဒေႏသဖုံႏအဝ်ႏကီလဲ့ ကလုဲင်းတဟာႏငါႏ အေန်ဒိုနီသျားဟံႏရွိုင်ꩻတခြာတန်ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏထောက်ကံးဖေႏနွောင်ꩻဒျာႏ ဇီဝမျိုꩻဖြယ်ဖုံႏ အာတန်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ သဘာႏဝအရွီႏအခိုႏဖုံႏ အဝ်ႏတွမ်ႏအလွန်းအလွိုတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏအကို - နမ်းမေန်(ရေနံ) တွမ်ႏ သဘာႏဝဓာတ်လူး(သဘာဝဓာတ်ငွေ့)၊ ပသီႏဗွာ(ခဲမဖြူ)၊ တောင်ꩻတနျာႏ(ကြေးနီ) တွမ်ႏ ခံꩻဖုံႏလဲ့ပါဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အဆို့ꩻအရုဲင်ထာꩻမာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ - ဗွူ၊ နမ်းမန်ꩻမောက်ꩻအွန်၊ နေင်း၊ ကော်ဖီ၊ ကကေးအို၊ ပရတသီႏ၊ အိုမီႏအိုမက်ꩻဖုံႏ တွမ်ႏ ရာဘာဖုံႏတဲ့ ထန်ႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="OEC">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|title=Indonesia|publisher=The Observatory of Economic Complexity|date=2016|accessdate=19 November 2016|archivedate=1 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားသီး အဓိက ကူꩻကားဖက်ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ - [[ခယ်ႏခမ်းထီ]]၊ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]]၊ [[ဂျပန်ခမ်းထီ]]၊ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]] တွမ်ႏ [[အေင်ဒိယခမ်းထီ]]ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|title=Indonesia's Top Trading Partners|author=Workman, Daniel|publisher=World's Top Exports|date=26 December 2017|accessdate=25 February 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225061410/http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|archivedate=25 February 2018|df=dmy-all}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားကြွန်ဗူႏနဝ်ꩻ တိန်ႏတွိုႏ ၇ ရျာꩻဗူႏရပ်မ့ꩻ ကွဲစအွဉ်ႏရေꩻလွဉ် ဖြေꩻစာကူꩻကားရေꩻတဲင် နဝ်ꩻခါအခိန်ႏ သီရိဝိဟာရခမ်းထီ တွမ်ႏ မာဂျာပါဟစ်ခမ်းထီဖုံႏကို ခယ်ႏခွန်ဟော်ခံꩻဆွိုက်ဖုံႏတွမ်ႏ အေင်ဒိယခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီသီးလဲ့ အဝ်ႏဖြေꩻစာꩻကူႏကားလူႏလုဲင်ႏချာငါတဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစ ခရစ်တောႏပေါႏလွဉ်ထွူ  တညငါႏတဝ်းအခိန်ႏ ဒေႏသခံႏခွန်ဟော်ꩻခံꩻသီးနဝ်ꩻ ထူႏဆွုပ်လွေꩻ ခမ်းလင်သား ယေန်ႏကေႏမုꩻ၊ ဘာႏသာႏရေꩻတွမ်ႏ ခမ်းထီအရေꩻပွုံႏစံႏဖုံႏတဲင် ထွာလွဉ် ဟေင်ဒူတွမ်ႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏခမ်းထီတဲင် လွိုင်ႏကွုန်ꩻတိုꩻတက်လွဉ်စွဉ်ႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီသမဲင်ꩻအကိုနဝ်ꩻ အထီႏတောႏဝွေꩻသီးသဘာႏဝအရွီႏအခိုႏဖုံႏတွော့ꩻ ကခံႏဗာႏ အာႏရဲင်ꩻတလာဒါႏခမ်းထီလောင်ႏလင်သားဖုံႏ ကဒို့ꩻတခြို့ꩻဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ မွတ်သလဉ်ကုင်ႏသဲႏသီးတွမ်ႏ ဆူဖီပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ သံးအီလွဉ်သော့ꩻ အိစ်သာလာမ်ဘာႏသာႏ၊ ဥရောပသီးနဝ်ꩻ သံးအီလွဉ် ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏတဲင် အဝ်ႏလယ်ႏထွံႏလေ့လာဟံႏနယ်ႏတောႏတွင်ꩻ သံးမဲဉ်ရိမ်ဒို့ꩻတခြို့တဝင်ꩻ အိုမီႏအိုမက်ꩻကြွန်ကထွာဒါႏ မာလူကူးကြွန်နဝ်ꩻတဲင် ရွို့ꩻရန်ႏစွဉ်ႏဒျာႏလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစစွဉ်ႏ ဒတ်ချ်လိုꩻခွိုꩻသီး ကိုလိုနီအနေႏ ကသွင်ꩻသော့ꩻဒါႏ အမ်ဗိုးအီးနား တွမ်ႏ ဗာတာဗီးယားဖုံႏတဲင် ဆုဲင်ꩻဝုဲင်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ကြွန်ဗူႏကားကအဝ်ႏလဲ့ ပေါ်တူဂီ၊ ပဉ်တစ် တွမ်ႏ ဗြိတိဆျသီးဖုံႏနဝ်ꩻ သိမ်ꩻအွဉ်ႏထွာထိုꩻခန်းဒျာႏ ကိုလိုနီနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻအကို တီမောတွမ်ႏ ယူဂီနီးအခဝ်တွို့ꩻတဲ့ ပါနေနေသွူ။ ဒုတိယကမ္ဘာႏစဲ့ꩻ တိန်ႏတဲင် အေန်ဒိုနီသျားခမ်းထီလဲ့ ကေႏညာႏလꩻခန်းဒျာႏ လွစ်တခြင်ခွင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ==ဟဲ့ꩻဖန်အမဉ်ꩻခန်ꩻ== ‍‍‍‍‍"အေန်ဒိုနီးသျား" အမဉ်ꩻဝေါဟာရနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အေန်ဒို(indos) တွမ်ႏ နီသော့သ်(nesos)ကရိုꩻဒါႏ [[ဂရိ]]ဘာႏသာႏငဝ်းငွါကိုလွဉ်ဒျာႏတဲင် မဉ်ႏဒေါ့ꩻပအိုဝ်ႏဗာႏနေးနဝ်ꩻ အေင်ဒိယကြွန်ဖုံႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="EcoSeas1">{{cite book|author1=Tomascik, T.|author2=Mah, J.A.|author3=Nontji, A.|author4=Moosa, M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=962-593-078-7}}</ref> ကဟဲ့ꩻဖန်စ ခမ်းထီမဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ခါးလားကတယ်ႏထောင်ႏ လွစ်တခြင်ဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီခိန်ႏ ၁၈ ရျာꩻဗူႏကိုကာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|author=Anshory, Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|date=16 August 2004|accessdate=15 December 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|archivedate=15 December 2006|df=dmy-all}}</ref> တိန်ႏတွိုႏ ၁၈၅၀ ဗာႏနေင်ႏတဲင် အဲင်းကလေတ်လိုꩻခွိုꩻဗူႏဗေဒပညာႏသျင်ႏ ဂျော့ရှ်ဝဉ်သာအားရ်နဝ်ꩻ လိုꩻကောကအုံအဝ်ႏဒါႏ အေင်ဒိယကြွန်ဗူႏလောင်းသားယို ဝွေꩻဟဲ့ꩻဒျာႏ အဉ်ဒုနီးဆျန်း (Indunesians) တွမ်ႏ လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ မလာယန်ကြွန်စွယ်ႏသားနဝ်ꩻ ဝွေꩻဟဲ့ꩻဒျာႏ မလာယုနီးဆျန်း (Malayunesians) စတဲင် ဝွေꩻကကျွိုက်ရာꩻ အသွုံꩻအနွုံꩻအလွောက်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻဒျာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။{{sfn|Earl|1850|p=119}} ဂျာနယ်နဝ်ꩻကိုနေနေ ဝွေꩻတပဲ့ꩻကျောင်ꩻသားတဖြာꩻကထွာဒါႏ စိမ်းသ်ရစ်ဆဲတ်သန် လိုဂန် နဝ်ꩻ အေင်ဒိယကြွန်ဗူႏကရိုꩻဒါႏ ခမ်းထီမဉ်ꩻယို ဝွေꩻအဝ်ႏဟဲ့ꩻဗွိုန်အဓိပ္ပါယ်ႏ အေန်ဒိုနီးသျား နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref name="JIAEA_3">{{cite journal|author=Logan, James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|pages=4:252–347}}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} ကွဲတွော့ꩻတဲင် ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ဒတ်ဆ်ပညာႏသျင်ႏသီးကထေဒါႏ အေန်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏဂျာနယ်ဖုံႏကိုနဝ်ꩻ တမဲဉ်သွုံꩻလွတဝ်း အဉ်ဒိုနီးသျားတဲင် မဲဉ်သွုံꩻလွဒျာႏ မလေးကြွန်စွယ်ႏဖုံႏတွမ်ႏ နယ်တာလန် အဉ်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏ ကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သွုံအာဒါႏအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏတွမ်ႏ အေန်သူလေန်ဒီ (Insulinde) ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|journal=Journal of the American Oriental Society|author=Justus M van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}</ref> ၁၉၀၀ နေင်ႏမာꩻငါတဲင် နယ်တာလန်အထန်ႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ပညာႏသျင်ႏသီးဖုံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအာလွဉ်ဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွိုꩻရက်ဒေႏသခံႏသီးဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻယို့ꩻလွ ခမ်းထီရေꩻအသွုံꩻအနွုံꩻအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="Kroef"/> အဝ်ႏ ဗာလဉ်တက္ကသိုလ်ႏ အဒေါ့ဖ် ဗတ်ဆျန်းကထေဒါႏ "အေန်ဒိုနီးသျား တဝ်းလဲ့ မလေးကြွန်ဗူႏဖုံႏ ၁၈၈၄-၁၈၉၄" ကဟဲ့ꩻဒါႏ လိတ်အုပ်ကိုတဲင် လိုꩻသီးဖုံႏကွဲသေအာအာလွဉ်စွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဒေႏသခံႏပညာႏသျင်ႏသီးဖုံႏအကို ကီ ဟာစျာ ဒီဝမ်တာရာနဝ်ꩻ အွဉ်ဟဲ့ꩻစ့ရီးဝင်ꩻ အမဉ်ꩻယိုတဲင် တိန်ႏတွိုႏ ၁၉၁၃ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻတယ်ႏထောင်ႏခန်း "အေန်ဒိုနီးသျားသတင်ꩻစာႏတွိုက်" ကဟဲ့ꩻဒါႏ သတင်ꩻစာႏတွိုက် တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="indoety"/> ==ဟံႏပထဝီႏ== [[ဖုဲင်:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|thumb|left|ကာလီမန်တန် တောမ်ႏ ဆူမတြာကို ကအဝ်ႏဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းတခြာပုင်ႏ]] အီကွေတာတလီးလွုမ်းဒေႏသကို အေန်ဒိုနီးသျားရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ တနေင်ႏလွုမ်းလွုမ်း ညီႏတရျားသေႏသေႏဝင်ꩻသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|title=Climate: Observations, projections and impacts|publisher=Met Office Hadley Centre|accessdate=16 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}</ref>အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ ခမ်းခါတွမ်ႏ ခမ်းသဲင်ꩻနီမျိုꩻလွုမ်ꩻသွူ။ ထာꩻခွꩻဥတုဖုံႏ၊ ထာꩻလျားဥတုဖုံႏ တအဝ်ႏတဝ်းသွူ။ <ref name="worldbank1">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|title=Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies|publisher=World Bank|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းသဲင်ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ တယ်ႏစ လာဧဗီ ဗꩻလွေꩻ လာအောက်တိုဗာ အခါႏလယ်ႏကိုတဲင် ခမ်းခါရာႏသီႏနဝ်ꩻ တယ်ႏစ လာနိုဝဲင်ဗာ ဗꩻလွေꩻ မတ်လာ အခါႏလယ်ႏကိုသွူ။ <ref name="worldbank1"/> အေန်ဒိုနီးသျားရာႏသီႏဥတုကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအလျားရာႏသီႏတဲင် အဓိကကြွန်ဖုံႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အလျားခဝ်သေင်ႏတခြာ(အပူပိုင်းသစ်တော)ဖုံႏ အဝ်ႏပွိုင်ႏစိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ စျားဗားကြွန်ဆ့ꩻထင်ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ နောင်ရွေꩻဖင်ႏ၊ သူလာဝွေသီကြွန်ဆ့ꩻနဝ်တွမ်ႏ ဆ့ꩻကွဉ်ႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ နောင်ရွေꩻဖင်ႏ တွမ်ႏ ဗာလီကြွန်ဖုံႏနဝ်ꩻ အလျားခဝ်တလီꩻခမ်း(အပူပိုင်းမုတ်သုံလေ)ရာႏသီႏဥတုအဝ်ႏတဲင် စျားဗားအခဝ်ထာႏဝ ယထွောင်းထွောင်း၊ စျားဗားအခဝ်တွို့ꩻ ဟံႏယန်ꩻ(ဖွိုႏ)ဒေႏသ၊ ပါပူအာ နောင်ကူရွေꩻအခဝ်နဝ် တောမ်ႏ လုံဗောက်ကြွန်အခဝ်ကွဉ်ႏ ကြွန်ပေႏဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ သာဗာရာႏသီႏဥတုအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ထိုထဲင်းထီပင်ႏလယ်ႏ တယ်ႏ ပေ၄,၃၀၀ ဗꩻလွေꩻ ၄,၉၀၀ အခါႏ (တယ်ႏမီတာ ၁,၃၀၀ ဗꩻလွေꩻ မီတာ ၁,၅၀၀အခါႏ) ကောင်ဆောင်ႏဖုံႏ အဝ်ႏထွိုင်ထပ်ဒါႏ ခင်ႏလမ်းဒေႏသဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတုခွꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ တွမ်ႏခမ်းတခြာရာႏသီႏဥတုဖုံႏ ကအဝ်ႏဗော့ꩻဒါႏ ဒေႏသတကောင်ꩻလောင်းဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းထီႏမော့ꩻဗာႏအာ သမုဒ္ဒရာႏရာႏသီႏဥတု (ကိုပန်ရာႏသီႏဥတု အမျိုꩻအသာꩻ "Cfb")တဲင် တနေင်ႏလွုမ်းလွုမ်း ခဉ်ႏခမ်းထီနဝ်ꩻ လꩻကွို့ꩻ တသမတ်လွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တွမ်ႏ ခမ်း အလျားခဝ် ခမ်းတလီꩻရာႏသီႏဥတုဖုံႏ၊ သဗားနားရာႏသီႏဥတုဖုံႏ ကအဝ်ႏကပ့်ꩻခြ့ꩻဒါႏ တကောင်ꩻဒေႏသလောင်းနဝ်ꩻ ပေါင်းသေန်ႏ အလျားခဝ်ရာႏသီႏဥတု တကောင်ꩻရာႏသီႏဥတု (ကိုပန်ရာႏသီႏဥတု အမျိုꩻအသာꩻ "Cwb")ကုဲင်းအဝ်ႏဒါႏနဝ်ꩻသွူ။ [[ဖုဲင်:Rinca Island.jpg|thumb|လဲတ်သား သွန်ဒါကြွန်ကိုကအဝ်ႏဒါႏ ရဉ်ကာကြွန်။ [[ဩသတေးလျ]]ထျꩻ နူသာတန်ဂါရာကြွန်တွမ်ႏ စျားဗားကြွန်အခဝ်ကွဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းသူခြွောင်းဒါႏနဝ်ꩻသွူ။]] ကာလီမန်တန် တောမ်ႏ ဆူမတြာကြွန် ဒေႏသဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ၊ ခမ်းထီခဉ်ႏ တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ ကုဲင်းကွာႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ဆူမတြာတွို့ꩻ၊ ကာလီမန်တန်တွို့ꩻ၊ ဂျားဗျားတွို့ꩻ တောမ်ႏ ပါပူအာ ဖဲ့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ခမ်းကုဲင်းကွိုန်ꩻမွေးမုဲင်းထာꩻသွူ။ အခဝ် ကအဝ်ႏကပ့်ꩻခြ့ꩻဒါႏ ဩသတေးလျဖဲ့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ သူခြွောင်းဒျာႏနုဲင်း သူလာဝွေသီ အခဝ်ယထွောင်းထွောင်း တောမ်ႏ သွန်ဗာဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျား ဧရိယာႏ ၈၁%ရပ်ကိုနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ ထီနမ်း လွံꩻလွံꩻလျားလျားဖုံႏအဝ်ႏတရျားဝင်ꩻတဲင် အလျားခိဉ်ႏလဲ့ကုဲင်းအဝ်ႏတရျားသေႏသေႏဒျာႏသွူ။ အလျားခိဉ်ႏဖုံႏ ကားကအဝ်ႏ မိဉ်ႏခြိ့ꩻတွောင်းလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ နောင်ကူရွေꩻထာꩻပြင်ႏကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၈|°C|1}}ရပ်တဲင်၊ ထာꩻကောင်ꩻဖွိုႏခါႏ တွမ်ႏ ထာꩻကောင်ꩻဖွိုႏလောင်းဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၆|°C|1}}ရပ်နဝ်ꩻသွူ၊ ထာꩻကောင်ꩻထိုလောင်းဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၃|°C|1}} ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏခြိ့ꩻတွောင်းအစိုႏဓာတ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ တယ်ႏ ၇၀% ဗꩻလွေꩻ ၉၀% အခါႏလယ်ႏရပ်သွူ။ တလီꩻနဝ်ꩻ တမာꩻသန်ငါႏတဝ်းတဲင် ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ရမ်ꩻလဲင်ꩻလ့ꩻနေးသွူ။ တယ်ႏစသွန်လာ ဗꩻလွေꩻအောက်တိုဗာနဝ်ꩻ ခမ်းတလီꩻ မာꩻနဝ် မာꩻကွဉ်ႏဒျာႏတဲင်၊ တယ်ႏစ နိုဝဲင်ဗာလာ ဗꩻလွေꩻ မတ်လာနဝ်ꩻ ခမ်းတလီꩻ မာꩻတွို့ꩻထင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဖြီကင်းတလီꩻသား ကလွေꩻသဲင်ꩻထီပြင်ႏလောင်းနဝ်ꩻ တုဲင်ဖွန်း(တလီꩻသန်ခမ်းတန်)မုန်တိုင်းဖုံႏ အန္တရာယ်ႏတန်မုန်တိုင်းဖုံႏ တပေါႏအဝ်ႏတဝ်းကီလဲ့ လုံဗောက် တွမ်ႏ သေ့ရဲပ် ထီစူခါႏဖုံႏနဝ်ꩻ ထီသန်မွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ==ခမ်းထီရေꩻတွမ်ႏ အစိုႏရ== ==စီꩻပွာꩻရေꩻ== ==လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း တောမ်ႏ အုံအဝ်ႏစွစ်ꩻလီဒါႏခင်ႏလမ်း== [[ဖုဲင်:Bevölkerungspyramide Indonesien 2016.png|thumb|လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ပိရမိစ် ၂၀၁၆]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို ၂၀၁၀ ဗာႏနေင်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ၂၃၇.၆ သန်းတဲင် လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းတိုꩻပွါꩻခေါင်ꩻအဝ်ႏ ၁.၉% သွူ<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101|title=Fifty years needed to bring population growth to zero|publisher=Waspada Online|date=19 March 2011|accessdate=10 May 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101|archivedate=10 May 2011}}</ref> နဝ်ꩻဖုံႏအကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ၅၈%နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွေꩻလွဒျာႏ ကမ္ဘာႏလောင်းလိုꩻအုံအဝ်ႏတချသွတ်ꩻကထွာဒါႏ<ref name="IslandPop"/> စျားဗားကြွန်လောင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|title=Census 2010|publisher=Statistics Indonesia|date=August 2010|accessdate=13 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113144717/http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|archivedate=13 November 2010}}</ref> လိုꩻအုံတချမုꩻနဝ်ꩻ ၁ စတုရန်းမဲင်ႏအကိုယို လိုꩻအုံအဝ်ႏစွဉ်ႏ ၃၅၇ဖြာꩻ (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာကိုနဝ်ꩻ ၁၃၈ဖြာꩻ)ရပ်တဲင်တွော့ꩻ ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း လိုꩻအုံအဝ်ႏတချသွတ်ꩻအကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ အရန်း ၈၈ကိုသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark_Proyeksi%20Penduduk%20Indonesia%202010-2035.pdf|title=Indonesia Population Projection|publisher=Central Bureau of Statistics|accessdate=30 December 2016}}</ref> စျားဗားကြွန်ကို လိုꩻအုံတချမုꩻနဝ်ꩻ ၁ စတုရန်းမဲင်ႏအကိုယို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ၂,၄၃၅ ဖြာꩻ (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာအကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်ႏအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏ ၁,၀၆၇ ဖြာꩻရပ်သွူ။ လိုꩻကောအုံအဝ်ႏဒါႏ စျားဗားကြွန်လောင်းဖုံႏယိုနဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏမုꩻပွုံႏစံႏအမျိုꩻမျိုꩻ၊ အုံအဝ်ႏမုꩻအဆင်ႏရန်းအမျိုꩻမျိုꩻ ကွာႏတဝင်ꩻအာငါႏတဲင် တဆွိုက်ဆံႏဒေါ့ꩻရီတဝ်းတွမ်ႏ လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတန်ကိုဖုံႏ စတဲင် လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ ပါပူအာကြွန်လောင်းသီးဖုံႏ စတဲင် လိုꩻခွိုꩻဗူႏယိုစားဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/news/2191|title=BBC: First contact with isolated tribes?|publisher=Survival International|date=25 January 2007|accessdate=30 July 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191|archivedate=30 July 2017}}</ref> ၁၉၆၁ ဗာႏနေင်ႏ ကိုလိုနီခေတ်တိန်ႏလို့တဲင် ပထမအရီးသွတ်ꩻဝင်ꩻကောက်စလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းစာႏရင်ꩻအဖြေႏနဝ်ꩻ စုစုခြွဉ်းအဝ်ႏစွဉ်ႏဒျာႏ ၉၇သန်းရပ်သွူ။ <ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC&pg|title=Population Trends in Indonesia|author=Nitisastro, Widjojo|publisher=Equinox Publishing|via=Google Books|page=268|date=2006|accessdate=5 September 2015}}</ref> ခမ်းထီကိုလိုဖြာꩻခြွဉ်းရျာꩻခဲင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ လိုꩻပေႏယွဲဖုံႏဒျာႏတဲင် ၂၀၁၆ အရမ်ꩻအလꩻ လိုꩻအသက်ရွယ်ႏထာႏဝကိန်ꩻနဝ်ꩻ  လိုꩻသက်လꩻ၂၈.၆ နေင်ႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|title=Population of Indonesia|publisher=Indonesia Investments|date=5 September 2007|accessdate=24 April 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424065532/http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|archivedate=24 April 2016}}</ref> မိဉ်ႏတွိုႏ ၂၀၃၀ ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအီႏတိုꩻလွဉ် ၂၉၅သန်းရပ်၊ မိဉ်ႏတွိုႏ ၂၀၅၀နဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအီႏတိုꩻလွဉ် ၃၂၁သန်းရပ် စတဲင် အဝ်ႏရမ်ꩻကဝ်းခါꩻရီးလဲဉ်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|title=World Population Prospect: 2017 Revision|publisher=United Nations Department of Economics and Social Affairs - Population Division|date=21 June 2017|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|archivedate=20 December 2017}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားလိုꩻခွိုꩻ ၈သန်းရပ်နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွဒျာႏ ခမ်းထန်ႏကိုတဲင်တွော့ꩻ နဝ်ꩻဖုံႏအကို ကအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ [[မလေးသျားခမ်းထီ]]၊ [[နယ်သာလန်ခမ်းထီ]]၊ [[သော်ဒီအာရေဗျခမ်းထီ]]၊ [[အာရပ်စဝ်းဖားခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီ]](ဒူဗုဲင်းခမ်းထီ)၊ [[ဟောင်ကောင်ခမ်းထီ]]၊ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]]၊ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီ]]တွမ်ႏ [[ဩသတေးလျခမ်းထီ]]ကိုဖုံႏဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|title=Tapping the Indonesian Diaspora Potential|author=Krisetya, Beltsazar|publisher=Forum for International Studies|date=14 September 2016|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|archivedate=20 December 2017}}</ref> ===လိုꩻခွိုꩻ တောမ်ႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ=== [[ဖုဲင်:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|upright=1.65|thumb|အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို အဓိကလိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဟံႏပွုံႏ]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ လိုꩻခွိုꩻဗူႏအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏတဲင် ကထင်ႏသျာꩻဒါႏ လိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏ ၃၀၀ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ <ref name="Expat">{{cite web|url=http://www.expat.or.id/info/overview.html|title=An Overview of Indonesia|publisher=Living in Indonesia: A Site for Expatriates|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114103853/http://www.expat.or.id/info/overview.html|archivedate=14 November 2017}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျန်းကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ လိုꩻခွိုꩻကဒေါ့ꩻဒါႏ အော်သထရိုနီသျန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါသား ထွာလွဉ်ဒျာႏတဲင် မိဉ်ႏထောင်ထွားချာ ဝွေꩻသီးဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပရိုတို-အော်သထရိုနီးသျန်းတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏယိုခါ ထုဲင်ဝမ်ခမ်းထီကို အလွိုးရအထောင်လင်ꩻလွဉ်ꩻဒျာႏ ခြောင်ရွေꩻဖုံႏအကျောင်ꩻ အဝ်ႏသေထွꩻဗာႏသွူ။ လိုꩻခွိုꩻဗူႏအလင် မာလီနီးသျန်းသီးဖုံႏနဝ်ꩻ အုံႏအဝ်ႏလွဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။ <ref>{{cite book|author1=Dawson, B.|author2=Gillow, J.|title=The Traditional Architecture of Indonesia|url=https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws|publisher=Thames and Hudson Ltd.|year=1994|location=London|page=[https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7]|isbn=978-0-500-34132-2}}</ref> စျားဗားလိုꩻခွိုꩻနဝ်ꩻ ထွာလိုꩻခွိုꩻဗူႏအတန်သွတ်ꩻတဲင် လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းဖုံႏအကို ဝွေꩻသီးနဝ်ꩻ ပါသော့ꩻစွဉ်ႏ ၄၀.၂%နဝ်ꩻသွူ။ စျားဗာႏလိုꩻခွိုꩻဗူႏတမွေးတဝ်းဒါႏ လိုꩻခွိုꩻဗူႏတန်အလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ သူဒါးနိစ်၊ ဗာတတ် တွမ်ႏ မာဒူရိစ်လိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ နေးတွမ်ႏ ဒေႏသစရဲက်လက္ခဏာႏခွေါင်ခွေါင်ခံႏခံႏတဲင်တွော့ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီအနေႏ ကဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒါႏစရဲက်လက္ခဏာႏတဲ့အဝ်ႏသွူ။ [[ဖုဲင်:Manuscript in Toba-Batak language, central Sumatra, early 1800s - Robert C. Williams Paper Museum - DSC00360.JPG|thumb|right| သူမတ်တြာကြွန်ကို ၁၈၀၀အစဝ်ႏခိန်ႏတွင်ꩻ ကထီႏမော့ꩻဗာႏဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏအကို တွမ်ႏဗာတတ်တိုဗာဘာႏသာႏငဝ်းငွါတွော့ꩻ ကတဲမ်းထွို့ꩻခါꩻဒါႏ လိတ်မူ]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတွမ်ႏ ဒေႏသသွုံꩻငဝ်းငွါဖုံႏ အဝ်ႏစွဉ်ႏ အမျိုꩻပေါင်ꩻ ၇၀၀လွိုနဝ်ꩻသွူ။<ref name="ethnologue">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/ID/languages|title=Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition|author=Simons, Gary F. and Fennig, Charles D.|publisher=SIL International|accessdate=20 September 2018}}</ref> ==ယေန်ႏကေႏမုꩻ== ==ထွားထဲင်းယင်း ကဏ္ဍနုဲင်းယို== ==ဓါတ်ပွုံႏဖုံႏ== <center><gallery caption="အေန်ဒိုနီးသျား" widths="180px" heights="120px" perrow="4"> Museum Nasional Indonesia.jpg|စျာကာတာထာႏဝကို ခမ်းထီတန်[[ပျꩻတွိုက်]] Jakarta Skyline Part 2.jpg|ဝိစမာ ၄၆၊ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို အတန်သွတ်ꩻ မိုးမျော်တွိုက်တန်၊ အဝ်ႏစျာကာတာ မိုးမျော်တိုက်ဖုံႏ အကဲဉ်သွူ။ Central Jakarta.JPG|စျလန်း တာမရိဉ်း၊ စျာကာတာထာႏဝကိုကအဝ်ႏဒါႏ အဓိကတဖူꩻတန် Gambir Station Platform.jpg|ဝေင်ꩻတန်စျာကာတာထာႏဝ၊ [[Gambir|ကမ်ဗီယာ]] ရထာꩻဗူတာကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရထာꩻပုင်ႏ BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators Indonesia 2002 CIA map.png|အေန်ဒိုနီးသျားဟံႏဧရိယာႏပုင်ႏ Indonesia provinces english.png|အေန်ဒိုနီးသျား ခမ်းနယ်ႏဧရိယာႏပုင်ႏ Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|မာလီယိုဗိုရို၊ ဝေင်ꩻတန်ယိုကီယာကာတာကို ကအဝ်ႏဒါႏ မိဉ်ꩻအတန်သွတ်ꩻ တဖူꩻတန် transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 [...] </gallery></center> == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] hc4d7ysp08pl1clzsz8pqhbf2q1yo1j 0 3441 33983 33332 2026-08-22T16:04:05Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33983 wikitext text/x-wiki {{Coord|24|N|54|E|display=title}} {{Infobox country | conventional_long_name = အာရပ်စောက်ꩻဖားဖုံႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏခမ်းထီ | common_name = ယူအေအီး | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Flag of the United Arab Emirates|Flag]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[:en:Emblem of the United Arab Emirates|အမိတ်မုဲင်]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = God, Nation, President | national_anthem = {{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= green |region=the [[:en:Arabian Peninsula|အာရေးဗီယားကြွန်စွယ်ႏ]] |region_color= none}} | image_map2 = | capital = [[ဝေင်ꩻအဗူဒဗီ]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[ဝေင်ꩻဒူဗုဲင်း]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[အာရဗီဘာႏသာႏ|အာရဗီ]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |accessdate=14 August 2022 |archivedate=18 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet }}</ref> | common_languages = [[အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏ|အိန်းကလေတ်]]<ref>{{cite web |url=https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html |title=A mandatory requirement for an English translation under Abu Dhabi Courts |publisher=STA Law Firm |date= |access-date=26 February 2022 |accessdate=14 August 2022 |archivedate=25 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225022654/https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 35.0% [[:en:Indians in the United Arab Emirates|အေင်ဒိယ]] | 15.0% [[:en:Emiratis|Emirati]] | 10.7% [[:en:Bangladeshis in the Middle East|ဗန်းကလားဒေတ်]] | 9.7% [[:en:Pakistanis in the United Arab Emirates|ပါကိစ်သတန်]] | 8.8% [[:en:Expatriates in the United Arab Emirates#Egyptians|အီစိစ်]] | 5.5% [[:en:Filipinos in the United Arab Emirates|ဖိလပုဲင်]] | 3.2% [[:en:Expatriates in the United Arab Emirates#Sri_Lankans|သီရိလင်ႏကာႏ]] | 3.1% [[:en:Indonesians in the United Arab Emirates|အိဉ်ဒိုနီးသျား]] | 2.0% [[:en:Expatriates in the United Arab Emirates#Yemenis|ယီမိဉ်]] | 1.6% [[:en:Jordanians in the United Arab Emirates|စျော်ဒန်]] | 7.8% [[:en:Expatriates in the United Arab Emirates|လိုꩻမျိုꩻအလင်ဖုံႏ]] }}{{Update inline|date=May 2022|reason=Newer data available}} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|title=UAE Population and Demographics|year=2020|work=Dubai Online|url=https://www.dubai-online.com/essential/uae-population-and-demographics/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Population Statistics 2022|author=GMI Blogger|work=Global Media Insight – Dubai Digital Interactive Agency|date=|access-date=|url=https://www.globalmediainsight.com/blog/uae-population-statistics/|archive-url=|archive-date=}}{{Better source needed|reason=Source is a blog|date=May 2022}}</ref> | ethnic_groups_year = ၂၀၂၀ | religion = {{unbulleted list |76.0% [[:en:Islam in the United Arab Emirates|အိစ်သာလမ်]] ([[ခမ်းထီဘာႏသာႏ|တရာꩻဝင်ႏ]]) |9.0% [[:en:Christianity in the United Arab Emirates|ခရိစ်ယာန်ႏ]] |8.0% [[:en:Hinduism in the United Arab Emirates|ဟေင်ဒူ]] |1.8% [[:en:Buddhism in the Middle East|ဗုဒ္ဓ]] |5.0% [[:en:Freedom of religion in the United Arab Emirates|အလင်]]}} | religion_year = ၂၀၂၂ | demonym = [[:en:Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖဲတ်ဒရယ်]] [[:en:Islamic monarchy|အိစ်သာလမ်]] [[:en:parliamentary|ပါလီမန်]] [[:en:Elective monarchy|ခမ်းနမ်းဗွေႏ]] [[:en:semi-constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-08-14|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined}}</ref> | leader_title1 = [[:en:President of the United Arab Emirates|ခမ်းနမ်းဗွေႏ]] | leader_name1 = [[:en:Mohamed bin Zayed Al Nahyan]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref> | leader_title2 = [[:en:List of prime ministers of the United Arab Emirates|ဒုခမ်းနမ်းဗွေႏ တောမ်ႏ<br>ဝွန်ႏတန်ချုတ်]] | leader_name2 = [[:en:Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] | legislature = {{plainlist| * [[:en:Federal Supreme Council|ဖဲတ်ဒရယ်ဗဟိုႏကောင်သီ]] * [[:en:Federal National Council|ဖဲတ်ဒရယ်စွိုးခွိုꩻကောင်သီ]] }} | sovereignty_type = [[:en:History of the United Arab Emirates|တယ်ႏထောင်ႏ]] | established_event1 = [[:en:Emirate of Ras Al Khaimah]] | established_date1 = ၁၇၀၈ | established_event2 = [[:en:Emirate of Sharjah|Sharjah]] | established_date2 = ၁၇၂၇ | established_event3 = [[:en:Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]] | established_date3 = ၁၇၆၁ | established_event4 = [[:en:Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]] | established_date4 = ၁၇၆၈ | established_event5 = [[:en:Emirate of Ajman|Ajman]] | established_date5 = ၁၈၁၆ | established_event6 = [[:en:Emirate of Dubai|Dubai]] | established_date6 = ၁၈၃၃ | established_event7 = [[:en:Emirate of Fujairah|Fujairah]] | established_date7 = ၁၈၇၉ | established_event8 = [[:en:National Day (United Arab Emirates)|လꩻခွစ်တခြင်ရေꩻ]] ဗိတိသျ တောမ်ႏ [[:en:Trucial States]] ထျꩻ | established_date8 = ၁၉၇၁ ဒီသိဉ်ဗာ ၂ | established_event9 = [[:en:United Nations Security Council Resolution 304|Admitted to the]] [[ကုလသမဂ္ဂ]] | established_date9 = ၁၉၇၁ ဒီသိဉ်ဗာ ၉ | established_event10 = Admission of [[:en:Emirate of Ras Al Khaimah]] to the UAE | established_date10 = ၁၉၇၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ | area_km2 = 83,600 | area_rank = ၁၁၄ | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = negligible | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = ၉၂ | population_census_year = ၂၀၀၅ | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = ၁၁၀ | GDP_PPP = {{increase}}$779.234 ဗီလီယံ<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၂ | GDP_PPP_rank = ၃၄ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,255<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၇ | GDP_nominal = {{increase}}$501.354 ဗီလီယံ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၂ | GDP_nominal_rank = ၃၂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $50,349<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21st | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.890 <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၃၁ | currency = [[:en:United Arab Emirates dirham|ယူအေအီး ဒီဟမ်(UAE dirham)]] | currency_code = AED | time_zone = [[:en:Time in the United Arab Emirates|ယူအေအီး အခိင်ႏအွိုင်ꩻ]] | utc_offset = +04:00 | date_format = နီꩻ/လာ/နေင်ႏ | drives_on = ထွေ<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right--> | calling_code = [[:en:Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = <div style="background:#ddf;padding:0.2em;font-size:135%;text-align:center;">'''[[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates portal]]'''</div> | linking_name = | today = }} ‍‍‍‍‍ '''အာရပ်စဝ်းဖားခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ''' ({{lang-en| United Arab Emirates}}) '''အာရပ်စောက်ꩻဖားဖုံႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏခမ်းထီ''' ယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻအဝ်ႏဟဲ့ꩻရောင် အဲမရိတ် မွေးတဝ်းလဲ့ '''ယူအေအီး''' နုဲင်းယိုတဲင် အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ [[အာသျ]]အခဝ်တွို့ꩻနဝ်၊ [[ပါဆျန်းပင်ႏလယ်ႏကွေ့]]ကိုကအဝ်ႏဒါႏ အာရပ်ကြွန်စွယ်ႏလောင်း ဖက်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဟံႏယာႏအဝ်ႏကပ်ꩻခြꩻဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻ [[အိုမန်ခမ်းထီ]]တွမ်ႏ ဆꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻ [[သော်ဒီအာရေးဗီးယားခမ်းထီ]]ဖုံႏဒျာႏသွူ။ [[ကာတာခမ်းထီ]]၊ [[အီရန်ခမ်းထီ]]ဖုံႏလဲ့ တွမ်ႏအီရတ်စဝ်းဖားခမ်းထီနဝ်ꩻ ခမ်းထီကူနား အဝ်ႏကပ်ꩻခြꩻတဝင်ꩻ ထီကိုသွူ။ ၂၀၁၃ ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၉.၂ သန်းရပ်တဲင်တွော့ꩻ အဲမေရေက်လိုꩻခွိုꩻအဝ်ႏ ၁.၄ သန်းရပ်၊ လိုꩻခမ်းလင်သား ကလွဉ်မာꩻသော့ꩻထာꩻမာꩻသားအဝ်ႏ ၇.၈ သန်းရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org }}</ref> [[File:Emirates Palace.jpg|thumb|စောက်ꩻဖားဟော်နန်ꩻ]] ၁၉၇၁ နေင်ႏတွင်ꩻနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏစခါꩻ အီရပ်စဝ်းဖါးခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီယိုတဲင် ဖက်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻတန်အဗူဒဗီတွမ်ႏ ဒူဗုဲင်း၊ သျာစျာ၊ အဲတ်စ်မန်၊ အွမ်-အယ်-ကဝေင်း၊ ရတ်သ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား၊ ဖူစျာအီရာ စတဲင် အဝ်ႏဖွဲ့ဗူႏခါꩻ ခမ်းနယ်ႏ (၇) နယ်ႏယိုဖုံႏသွူ။ ခမ်းနယ်ႏတဗာႏတဗာႏစီႏယို အာႏဏာႏအဝ်ႏ စဝ်းဖါးတဖြာꩻစီႏအုပ်ချုတ်တဲင်တွော့ꩻ ဝွေꩻသီးစဝ်းဖားဖုံႏကားကအဝ်ႏယို ပေါင်ꩻဗူႏယင်းတဝင်ꩻတဲင် ဝွေꩻသီးဖွဲ့ဗူႏခါꩻယင်း ဖက်ဒရယ် အတန်သွတ်ꩻကောင်သီတဗာႏအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ စဝ်းဖားနဝ်ꩻဖုံႏအကို လွိုက်ထန်ႏယင်းစဝ်းဖါးတဖြာꩻတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏဒင်ႏမျောက်ခါꩻ အာရပ်စဝ်းဖါးခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီ ခမ်းနမ်းဗွေႏ(သမ္မတ)အရာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတန်ဘာႏသာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏနဝ်ꩻသွူ။ ရွုမ်ꩻသွုံꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ အာရပ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဒျာႏကီလဲ့ ဝင်ꩻသွုံꩻစွစ်ꩻလီအာဒျာႏ အေင်းကလေတ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါသွူ။ ယူအေအီခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း သတ္တမအရန်း နမ်းမေန်(ရေနံ)ထန်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏသွူ။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2178rank.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020171232/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2178rank.html|archivedate=20 October 2012 |title=Oil&nbsp;– proved reserves |publisher=Cia.gov }}</ref> ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း သဘာႏဝဓာတ်လွီးထန်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီဖုံႏအကို ယူအေအီးခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ ပါသော့ꩻ အရန်း (၁၇) ကိုသွူ။ <ref>[https://web.archive.org/web/20120705035456/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2011/STAGING/local_assets/pdf/natural_gas_section_2012.pdf Natural Gas]. BP Statistical Review of World Energy June 2012</ref> ကသီငါထိုꩻလဲဉ်းဒါႏ အဗူဒါဗီစဝ်းဖါး၊ ယူအေအီးအရီးသွတ်ꩻခမ်းနမ်းဗွေႏ ဆေက်သာယာဒ်နဝ်ꩻ ခွုမ်ꩻမာꩻဗာႏ အဲမေရေက်ခမ်းထီပြွူးဖြိုထင်ႏထိုရေꩻတဲင် အဝ်ႏနမ်းမေန်တွော့ꩻ ကလꩻလွဉ်ဒါႏရွဉ်ဖုံႏယို ဝွေꩻသွုံꩻအီချာ ကျန်ႏမာႏရေꩻထိန်ꩻထွားမုꩻဖုံႏတွမ်ႏ အခေႏခံႏ အဆောက်အအုံဖုံႏကိုသွူ။ <ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998 |title=United Arab Emirates profile |publisher=BBC News |date=14 November 2012 }}</ref> ပင်ႏလယ်ႏဝဲက် ပေါင်ꩻဗူႏဆောင်ႏရွက်ရေꩻ ကောင်သီ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံးအကို ယူအေအီးစီꩻပွာꩻရေꩻနဝ်ꩻ ထွာစီꩻပွာꩻရေꩻထာꩻမာꩻအစွုမ်ႏသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏတဲင်တွော့ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻတန်ဒူဗုဲင်းနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်စွဉ်ႏ ကမ္ဘာႏဝေင်ꩻတန်တဗာႏတွမ်ႏ အဖဲ့ꩻအဖဲ့ꩻအခမ်းခမ်းဆဲင်ႏရာꩻ တဖူꩻတလီꩻလောင်းဆွိုက်သွယ်ႏရေꩻ ဗဟိုႏဌာႏနတဗာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite news|url = http://www.thenational.ae/business/aviation/its-official-dubai-international-is-worlds-busiest-airport|title = Dubai International is world’s busiest airport|last = Iyer|first = Srinivasan|date = 30 December 2014|work = The National|access-date = 4 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php |title=IMF Data Mapper |publisher=Imf.org }}</ref> ကွဲႏတွော့ꩻ ခမ်းထီစီꩻပွာꩻရေꩻနဝ်ꩻ အဝ်မီꩻခိုႏအုံနောင်ဗာႏနေကဒွိုန်း ဒင်ႏသွင်ꩻစာထန်ႏ သဘာႏဝဓာတ်လွီးတွမ်ႏ စာထန်ႏနမ်းမေန်(ရေနံ)စီꩻပွာꩻရေꩻဖုံႏအလောင်းသွူ။<ref name=WorldFactbook>{{cite web |url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html |title=The World Factbook |accessdate=21 November 2015 |archivedate=6 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406123811/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html }}</ref><ref name="WTO Trade Statistic 2009">{{cite web |url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=AE |title=WTO Trade Statistic 2009 |work=Stat.wto.org |accessdate=21 November 2015 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185435/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=AE }}</ref><ref name="lse.ac.uk">{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/kuwait/documents/Economic-diversification-in-the-GCC-countries.pdf|title=Economic diversification in the GCC countries|page=13|accessdate=21 November 2015|archivedate=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205052923/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/kuwait/documents/Economic-diversification-in-the-GCC-countries.pdf}}</ref> ယူအေအီးယိုနဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ဝွေꩻသီးယားကုဲင်လိုꩻအခွင်ꩻအရေꩻကိစ္စတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏခံႏဗာႏနေက ဝင်ꩻဝွေႏဖန်ႏတဲင် နဝ်ꩻအကို ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ ဥပဒေႏကို သျာရီယာဥပဒေႏကပါသော့ꩻဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏတဲ့ပါနေနေသွူ။ <ref name=ramadan>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Xs98Nv0Pe5E|title=Sharia law and Westerners in Dubai: should non-Muslims in UAE be made to face Islamic justice?}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fanack.com/en/countries/uae/administration-politics/torture-and-flogging/|title=United Arab Emirates: Torture and Flogging|work=Fanack|accessdate=21 November 2015|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006131138/http://fanack.com/en/countries/uae/administration-politics/torture-and-flogging/}}</ref><ref name=bergner>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=NqIkQz68_fgC&pg=PA2203|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2008|work=Jeffrey T. Bergner|page=2203}}</ref> ကွပ်ပွိုးယူအေအီးခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ လꩻသော့ꩻခင်ႏလမ်း ခမ်းထီကားကအဝ်ႏ(နိုင်ငံတကာ)ကိုတွော့ꩻ ကဝွေႏဖန်ႏသွုံꩻစပ်သားယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ဒေႏသကို ဩဇာႏအဝ်ႏခမ်းထီတဖြုံႏတွမ်ႏ ကမ္ဘာႏအာႏရဲင်ꩻအဝ်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻဒါႏခမ်းထီတဖြုံႏ စတဲင် အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻနုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/feature/the-uae-egypt%E2%80%99s-new-frontier-libya-11184|title=The UAE and Egypt's New Frontier in Libya|work=The National Interest|date=3 September 2014|accessdate=26 October 2014|first=Ellen|last=Laipson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gevans.org/speeches/speech441.html|title=Middle Power Diplomacy|first=Gareth|last=Evans|date=29 June 2011|accessdate=26 October 2014}}</ref> ==အာႏကွိုꩻ== <references/> [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] iv3k450n1amf6ec6ttqwluasdpw0st4 0 3833 33987 32089 2026-08-22T16:07:58Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33987 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 350 | image1 = W87 MIRV.jpg | image2 = Polaris missile launch from HMS Revenge (S27) 1983.JPEG | image3 = Fat Man Assembled Tinian 1945.jpg | image4 = Nagasakibomb.jpg | image5 = F-35 B61-12 trial.jpg | image8 = | footer = From top, left to right # [[MIRV]] design of modern ICBM nuclear warheads # [[Submarine-launched ballistic missile]] test, a standard nuclear warhead delivery option # [[Fat Man]] nuclear bomb in [[Tinian]] before use on Nagasaki # ၁၉၄၅ ဗာႏ အမေႏရိကန်ႏသီး ကချꩻလင်ꩻထွူ အဲတ်တေားမစ်ဗွုံး ဂျပန်ခမ်း [[ဝေင်ꩻနာဂါသာကီ]]လောင်းထွူ ထီႏလွေꩻဗာႏ ဗွုံးပꩻကျာꩻ မေႏလူးတန်ပုင်ႏ # [[F-35]] drops a dummy [[B61 nuclear bomb]] during testing # Assortment of US nuclear ICBMs | image6 = Missile and Space Gallery overview at the USAF National Museum.jpg }} '''နျူးကလီးယားစူခွုမ်''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Nuclear weapon) အဏုမျူစူခွုမ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ နျူးကလီးယားယားဖုံႏ ပꩻထန်ႏထိုꩻတောမ်ႏ ခြွဉ်းဗူႏထိုꩻ ကပါဒါႏ ဓာတ်ထွာလွဉ်(ဓာတ်ပြု) အတန်စားတဲင် ကပꩻထန်ႏအီဒါႏ စူခွုမ်တခြိုꩻတစွိုးဒျာႏသွူ။ ဓာတ်ကထွာဒါႏ နီဗာႏလွုမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ[[ဒြပ်|ဒြပ်ထု]]အပေႏပေႏကို ကထေထန်ႏနွောင်ꩻဒါႏ [[စွန်ꩻအာႏ]]အတန် မရမကစားဒျာႏသွူ။<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/43 43]}}</ref><ref>Specifically the US B83 nuclear bomb, with a yield of up to 1.2 [[TNT equivalent|Megatons]].</ref> ထွာဒါႏ ဖောက်ပꩻရေꩻ အခြွိုင်းတဗာႏ နျူးကလီးယားစူခွုမ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝွေꩻစွန်ꩻအာႏ ဖျူးသဉ်း(fusion) မွေးတဝ်းလဲ့ ဖျူးသဉ်း(fusion) တောမ်ႏ ဖစ်သဉ်း(fission) ပေါင်ꩻဝင်ꩻတဲင် ကထွာလွဉ်ဒါႏ နျူးကလီးယား ဓာတ်ထွာကို ထွာထန်ႏလွဉ်သွူ။ ဓာတ်ထွာမုꩻ ယိုနီဗာႏလွုမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏထာꩻရာꩻပေႏပေႏ ထေထန်ႏနွောင်ꩻအီ စွန်ꩻအာႏ အတန်တန်စားတဲင် ကီႏလိုႏ(၁၀၀၀)ရပ် ကအဝ်ႏဒါႏ ထွꩻခေတ်(ခေတ်ပေါ်)နျူးကလီးယားစူခွုမ်နဝ်ꩻ တတွာလွေꩻတောမ်ႏ ဖောက်ပꩻရေꩻတခြိုꩻရိုꩻရိုꩻစား ကီႏလိုႏ(၁ ဗီလီယီယံ)နဝ်ꩻသွူ။ နျူးကလီယားစူခွုမ်ယို မဲဉ်ပေႏခန်းစွောန်ႏ နုဲင်းမုဲင်ꩻပေႏတယဝ်း ထေထန်ႏနွောင်ꩻစွန်ꩻအာႏ အာထဲင်းက ဗုံးရိုꩻရိုꩻစား အဆပေါင်ꩻအာတန်တဲင် ကောမ်ႏဒျာႏဝေင်ꩻတဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ယားကုဲင်နွောင်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ နျူးကလီးယားစူခွုမ်ယို အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့ "စူခွုမ်ယားကုဲင်နွောင်ꩻလို့ထာꩻ" (weapons of mass destruction) တဲင် ခမ်းစွုမ်ႏနုဲင်ငံတကာလဲ့ အဝ်ႏထိန်ꩻချုပ်ခါꩻ ထူႏသုင်ꩻဝွေꩻခရာႏ တောမ်ႏမူဝါဒစီꩻကန်ꩻတဲင် ခမ်းယဟန်ႏသား အဝ်ႏထွာက အသျုက်ထာꩻထေင်ခရာႏသွူ။ [[File:Atomic cloud over Nagasaki from Koyagi-jima.jpeg|thumb|200px|Cloud following [[atomic bombing of Nagasaki]]]] နျူးကလီယားဗွုံးယို တောမ်ႏဗွုံးရိုꩻရိုꩻနဝ်ꩻ အနမ်းအပေႏအတန်၊ အယာႏခိန်ႏဖုံႏ ဖွီပေႏထဲင်းသွူတကာႏတဝ်း ယားကုဲင်လို့နွောင်ꩻ ဝေင်ꩻတဖြုံႏလွုမ်း အစွန်ꩻအာႏအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏ]]လောင်း ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့လွေꩻ "ယားကုဲင်အာႏသန်စူခွုမ်" (Weapons of Mass Destruction, WMD) အနေႏတဲင် နျူးကလီးယားစူခွုမ် ဖေႏကစွစ်ꩻလီပွာꩻအာထဲင်းမွုန်းတာႏ အဝ်ႏထောင်ထွားသွုပ်သမ်ႏလွေꩻ အရေꩻတန်အကျောင်ꩻခရာႏတဗာႏကိုသွူ။ [[ဖုဲင်:Nagasaki 1945 - Before and after (adjusted).jpg|thumb|ခလားကချꩻဗွုံး တောမ်ႏ ဗွုံးပꩻထွူ ဝေင်ꩻနာဂါသာကီပုင်ႏ]] ကမ္ဘာႏသမဲင်ꩻကို ကထူႏသုင်ꩻဒါႏ နျူးကလီးယားစူခွုမ်ဖုံႏယို တွိုက်ꩻခꩻရေꩻစူခွုမ်အနေႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏနီလဲင်ႏလွုမ်ꩻသွူ။ အရီးသွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[ဒုတိယကမ္ဘာႏစဲ့ꩻ]]ပွယ်ꩻ ကအီႏထွူသွူခိန်ႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၄၅ ဗာႏ ဩဂဲစ်လာ ၆ နီꩻ မွူးရဝ်ꩻခိုႏနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏသီး ကလွေꩻချꩻဒါႏဗွုံး [[ဂျပန်ခမ်းထီ]] [[ဝေင်ꩻဟီရိုဆီးမား]]တောမ်ႏ ထွိုင်ႏလꩻ ၃ နီꩻထွူ ဒုတိယလဲင်ႏအနေႏ အမေႏရိကန်ႏသီး လွေꩻချꩻယင်း အဲတ်တေားမစ်ဗွုံး ဂျပန်ခမ်း [[ဝေင်ꩻနာဂါသာကီ]]ကိုဒျာႏသွူ။ ကောပ်စွောန်ႏ ဗွုံးနဝ်ꩻနီဖြုံႏ ပꩻထန်ႏအာႏတောမ်ႏ ရေဒီယိုဓာတ်သတ္တိစွုမ်းတခြိုꩻဖုံႏတဲင် လိုꩻအာခမ်းသား အဖြာꩻ ၁၅၀,၀၀၀ တောမ်ႏ ၂၄၆,၀၀၀ အခါႏရပ် အသက်သွုမ်ꩻသီမားထိုꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻအကို (၉၀%)နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခမ်းသား(ထံသား)ရိုꩻရိုꩻဖုံႏ နဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်စွောန်ႏ ရေဒီယိုသတ္တိစွုမ်း တခြိုꩻဖုံႏ အကျိုꩻသွုပ်ဆုဲင်ꩻဖုံႏတဲင် လိုꩻဖုံႏ သီကုဲင်လွဉ်ꩻဗာႏ အာတန်သွူ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> [[ဖုဲင်:Sumiteru Taniguchi back.jpg|thumb|အမေႏရိကန်ႏ မရိန်းစဲ့ꩻသား ကတွယ်ႏခါꩻဒါႏ ဂျပန်ဓာတ်ပုင်ႏဆရာႏ Sumiteru Taniguchi ခံႏဗာႏဗွုံးတမ်ႏထွူ လꩻထာꩻဆာကျာꩻ ဓာတ်ပုင်ႏ၊ ၁၉၄၆ ဗာႏ ဇန်နဝါရီလာ]] == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:စူခွုမ်]] oebmqaw9ascn10nb9xyjp2l94mqvfo0 0 4486 34012 21648 2026-08-23T10:27:44Z Khun Kt 19 /* */ 34012 wikitext text/x-wiki '''ဘုရာꩻ'''ကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းဝေါဟာရအနက်ယိုနဝ်ꩻ ရေႏယီးနယ်ထွာနွောင်ꩻဒါႏ လိတ်ဖြုံႏလ့ယို တဗာႏဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ * [[ဘုရာꩻ (ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗိသုကာ)]] ([[:zh:金刚宝座式塔|zh]]) * [[ဘုရာꩻသခင်]] * [[ဘုရာꩻ (ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ)]] * [[ဗုဒ္ဓ]] * [[တစ်ဆူတည်းသောဘုရားကိုကိုးကွယ်ခြင်း]] {{သံတူကြောင်းကွဲ}} 5jh7pmikwn3qli5jaom1cxdqr8b469d 0 4554 33988 23001 2026-08-22T16:08:24Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33988 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = တီဘီရောႏဂါႏ | image = Tuberculosis-x-ray-1.jpg | caption = [[Chest radiograph|Chest X-ray]] of a person with advanced tuberculosis: Infection in both lungs is marked by white arrow-heads, and the formation of a cavity is marked by black arrows. | field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[pulmonology]] | synonyms = Phthisis, phthisis pulmonalis, consumption, great white plague | symptoms = [[Chronic cough]], [[fever]], [[hemoptysis|cough with bloody mucus]], weight loss<ref name=WHO2015Fact/> | onset = | duration = | causes = ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''<ref name=WHO2015Fact/> | risks = Smoking, [[HIV/AIDS]]<ref name=WHO2015Fact/> | diagnosis = [[Chest X-ray|CXR]], [[microbial culture|culture]], [[tuberculin skin test]], [[QuantiFERON]]<ref name=WHO2015Fact/> | differential = [[Pneumonia]], [[histoplasmosis]], [[sarcoidosis]], [[coccidioidomycosis]]<ref>{{cite book | vauthors = Ferri FF |title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders| url = https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr |date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-323-07699-9|page=Chapter T|edition=2nd}}</ref> | prevention = Screening those at high risk, treatment of those infected, [[vaccination]] with [[bacillus Calmette-Guérin]] (BCG)<ref name=Haw2014/><ref name=TBCon2008/><ref name=Harr2013/> | treatment = [[Antibiotic]]s<ref name=WHO2015Fact/> | medication = | frequency = 25% of people (latent TB)<ref name=WHO2018Fact/> | deaths = ၁.၅&nbsp;သန်း (၂၀၂၀)<ref>{{cite web |title=Tuberculosis deaths rise for the first time in more than a decade due to the COVID-19 pandemic |url=https://www.who.int/news/item/14-10-2021-tuberculosis-deaths-rise-for-the-first-time-in-more-than-a-decade-due-to-the-covid-19-pandemic |website=www.who.int |access-date=16 October 2021 |language=en |archive-date=16 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016003119/https://www.who.int/news/item/14-10-2021-tuberculosis-deaths-rise-for-the-first-time-in-more-than-a-decade-due-to-the-covid-19-pandemic |url-status=live }}</ref> }} [[File:Depiction of a tuberculosis patient.png|thumb|Depiction of a man with tuberculosis|305x305px]] '''တီဘီရောႏဂါႏ''' (အဲင်းကလေတ်: Tuberculosis) ယို အောဝ်ႏဒျာႏအွိုးတလီꩻလောင်းတွော့ꩻ ကူꩻရလွဉ်ဒါႏ ရောႏဂါႏတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ တီဘီရောႏဂါႏယို ကျုဘာကယ် ဘက်စီလပ် (ခ) tubercle bacillus) လိတ်ဖြုံးဒွေါင်ႏယိုနဝ်ꩻ မိုက်ကိုဘတ်တီရီးယာႏ ရောႏဂါႏအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲင် ထွာလွဉ်ဗာႏရောႏဂါႏသွူ။<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ တီဘီရောႏဂါႏယိုတဲင် ကုဲင်းသီထိုꩻအီဒါႏနေနေသွူ။ နီလိုꩻသီနမ်ႏခန္ဓာႏလောင်းယို ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ မိုက်ကိုဘက်တီးရီးယာႏရောဂါႏတဲင် ထွာလွဉ်ဗာႏ [[သွုန်ႏသိုႏ]](အဆုတ်)ရောႏဂါႏဖုံးသွူ၊ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ သွုန်ႏသိုႏရောႏဂါႏတဲင် ရောႏဂါႏအမျိုꩻပေါင်ꩻလင်ဖုံႏလဲ့ꩻ ကုဲင်းထွာအီထိုꩻတောႏဒါႏနေနေသွူ၊ ရောႏဂါႏအမျိုꩻလင်ဖုံး နုဲင်းဒျာႏ [[တဟေထာꩻရောႏဂါႏ|တဟေထာꩻ]] နေ့ဖူထီရီႏ ဆူးဆီး လာယာထီတဲင် အောဝ်ႏအွိုး တလီꩻလောင်းတွော့ꩻ ရောႏဂါႏ ကူꩻရထိုꩻဗာႏဖုံႏ စတဲင် ရောႏဂါႏ နဲင်းယိုဖုံးနဝ်ꩻ ကုဲင်ႏထွာလွဉ်ဒါႏသွူ။<ref name=AP>{{cite journal|author=Konstantinos A |year=2010|title=Testing for tuberculosis |journal=Australian Prescriber |volume= 33 |issue=1 |pages=12–18 |url= http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/}}</ref> ကွပ်ပွိုး တီဘီတဲင် ရောႏဂါႏလက္ခဏာႏ ပျတောဝ်ႏတဲင် အုံငီꩻတွမ်ႏ လိုꩻလောင်းလင်ဖုံးတဲင် ရောဂါႏ ကူꩻထိုꩻတေားဒါႏ လိုꩻလင်ဖုံးနဲင်းနဝ်သွူ။ ကွပ်ပွိုးရောႏဂါႏယိုတဲင် ပွေါႏမဉ်ႏတလိုမ်ꩻလာꩻတောဝ်းနဝ်ꩻ ၅၀% ခြောင်နုံꩻ ကုဲင်းသီထိုꩻဒါႏသွူ၊ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမတဲင် ပေါႏရောႏဂါႏ ရအောဝ်ႏလဲဉ်းသွူနဝ်ꩻ သေနန်းကုသွူးသွူးသွော့ ကျမ်ႏမာႏရေꩻနဝ်ꩻ အရေꩻကီထဲင်းက ရွဉ်ရေꩻ ပညာႏရေꩻ စတွမ်ႏ အရေꩻအလောင်းလင်ဖုံးသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမတဲင် အွဉ်ႏရေꩻသွော့ꩻ ကျမ်ႏမာꩻရေꩻဖုံးဩ။ ==ရောႏဂါႏ လက္ခဏာႏဖုံႏ== *သဟေညတဲင် နုတ်ခက်ꩻသွီႏပါဖုံႏ *ဆော့ဆာထာꩻ *အံႏအွီႏတောဝ်ႏ ဗိန်ႏအွီႏတောဝ်ႏ *သအောင်ဆာ *မွူးဟာခိုႏ ဗိန်ႏထာ တသိုꩻထန်ႏ နမ်ႏယာခဲဉ်ႏလင်ꩻ စတွမ်ႏ လက္ခာဏာႏ နုဲင်းယိုဖုံႏ မဉ်ႏထွာသွူနဝ်ꩻ လွုမ်ꩻလာထွူထွူသွော့ဩ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရောႏဂါႏ]] alrxqpng5x50pin2h3owdo029k10m6v 0 4688 33998 22175 2026-08-22T16:13:43Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33998 wikitext text/x-wiki [[Image:Arctic Ocean - en.png|thumb|300px|right|အာတိတ်သမုဒ္ဒရာႏ]] '''အာတိတ် သမုဒ္ဒရာႏ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Arctic Ocean) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်ထင်ꩻကိုတဲင် အာတိတ်ဝင်ရိုးစွန်းအခဝ်ထင်ꩻဒေႏသ အဝ်ႏပါသော့ꩻအာဒါႏ ကမ္ဘာႏလောင်း အဓိကသမုဒ္ဒရာႏ(၅)ဖြုံႏကို ထွာအပေႏသွတ်ꩻတောမ်ႏ အဖွိုႏသွတ်ꩻ သမုဒ္ဒရာႏဒျာႏသွူ။<ref name=Pidwirny>{{cite web | title=Introduction to the Oceans | work=physicalgeography.net | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | author=Pidwirny, Michael | date=2006 | access-date=7 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | archive-date=9 December 2006 | url-status=dead }}</ref> အာတိတ်သမုဒ္ဒရာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းဧရိယာႏနဝ်ႏ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၅,၄၃၀,၀၀၀ မဲင်ႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏအကို ထွာအခဝ်သွတ်ꩻဒေႏသ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏသေခါꩻလွ့နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သမုဒ္ဒရာႏဆဲင်ႏရာꩻ ပညာႏသျင်ႏယဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ဒျာႏ အာတိတ်ပင်ႏလယ်ႏဟံႏကို မွေးတဝ်းလဲ့ အာတိတ်ပင်ႏလယ်ႏ နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထွာအဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့သော့ꩻပါလွေꩻ [[အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ]]ကို ကပါဒါႏ ပင်ႏလယ်ႏဟံႏကိုဒေႏသ တဗာႏအနေႏလဲ့ ခမ်းစွုမ်ႏနုဲင်ငံတကာ ဟုဲက်ဒရိုဂရပိဖိစ် (International Hydrographic Organization/ IHO) အစွိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻဒျာႏ [[သမုဒ္ဒရာႏ]] အနေႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite book |title=General oceanography : an introduction |url=https://archive.org/details/generaloceanogra0000unse_a0j2 |date=1980 |publisher=Wiley |isbn=0471021024 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/generaloceanogra0000unse_a0j2/page/501 501] |oclc=6200221}}</ref><ref>{{Cite book | first1=Matthias | last1=Tomczak | first2=J. Stuart | last2=Godfrey | title=Regional Oceanography: an Introduction | edition=2nd | date=2003 | publisher=Daya Publishing House | place=Delhi | isbn=978-81-7035-306-5 | url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | access-date=22 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | archive-date=30 June 2007 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/33188/Arctic-Ocean/57838/Oceanography|title='Arctic Ocean' – Encyclopædia Britannica|newspaper=Encyclopedia Britannica |access-date=2 July 2012|quote=As an approximation, the Arctic Ocean may be regarded as an estuary of the Atlantic Ocean.}}</ref> အာတိတ်သမုဒ္ဒရာႏဒေႏသယို ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏအကို ထွာဒျာႏ အခဝ်ထင်ꩻသွတ်ꩻအကွို့ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ ရိုꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ယူရေးသျား(ဥရောပ+အာသျ)ဟံႏခိုႏတန် တောမ်ႏ [[အမေႏရိကထင်ꩻ]]သီး ကအဝ်ႏခူခါꩻဒါႏ အာတိတ်သမုဒ္ဒရာႏ အကွို့ꩻအခဝ်ယဟန်ႏကိုနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏထီဝ(ရေခဲ)ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ တနေင်ႏလွုမ်းတဲင် ထာꩻခွꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ ဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ သမုဒ္ဒရာႏတဖြုံႏလွုမ်းသွူ။ အာတိတ်သမုဒ္ဒရာႏ အလျားခိန်ႏ(အပူချိန်) တောမ်ႏ တဆာႏနွို့ပါသော့ꩻအာႏနဝ်ꩻ လွောက်ꩻလွဉ်ꩻနေး ထီဝဖုံႏ အထီစွုမ်း တောမ်ႏ ခွꩻဆွော့ꩻခဲꩻ(အေးခဲ) အလောင်းတဲင် ရာႏသီႏအလွောက်ꩻ အဝ်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean] K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory University of Washington, January 2001. Retrieved 7 December 2006.</ref> သမုဒ္ဒရာႏယို တဆာႏနွို့ပါသော့ꩻအာႏနဝ်ꩻ သမုဒ္ဒရာႏ(၅)ဖြုံႏအကို ထွာအပါဆေ့ꩻသွတ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးစွောန်ႏ ထီးလူးကျောင်ႏဆေ့ꩻ တောမ်ႏ အဝ်ႏထီခြောင်ဖုံႏကို ထီနွိုး(ရေချို)ဖုံႏ နွို့ထွတ်ꩻသော့ꩻအာငါႏ တောမ်ႏ ဆွိုက်သွုပ်ပါ တသာႏကပါသော့ꩻအာဒါႏ အသောင်အရင်ꩻသမုဒ္ဒရာႏ ထီနမ်းဖုံႏ တောမ်ႏ ထီထွတ်ꩻထန်ႏ ဆေ့ꩻဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသဲင်လာနဝ်ꩻ ထီဝနွို့သော့ꩻ အဝ်ႏတွိုႏ(၅၀ %)သွူ။<ref name=Pidwirny /> အဝ်ႏဂြိုဟ်တု အမေႏရိကန်ႏ စွိုးခွိုꩻ ဝတောမ်ႏထီဝအချက်လျက်ဌာႏန(National Snow and Ice Data Center-NSIDC) ကလꩻလွောန်ဒါႏ အချက်အလျက်အလောင်း အဝ်ႏဒင်ႏမုဲင်ခါꩻ အာတိတ်ပင်ႏလယ်ႏ ထီဝဒို့ꩻတခြို့ꩻမုꩻတောမ်ႏ ပုင်ႏမဲဉ်ႏအခိန်ႏအကွာႏဆေ့ꩻအာ တောမ်ႏ ကထွူထိုꩻလဲဉ်းဒါႏ နေင်ႏကရီးခါအလောင်း ထီဝဖုံႏ အထီစွုမ်ႏအာႏ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|title=Arctic Sea Ice News and Analysis {{!}} Sea ice data updated daily with one-day lag|url=https://nsidc.org/arcticseaicenews/|access-date=2020-09-01|language=en-US}}</ref> [[File:Decrease of old Arctic Sea ice 1982-2007.gif|thumb|Decrease of old Arctic Sea ice 1982–2007]] == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာႏ]] f1g369tdqx63fxk54kzn641rtraaq6z 0 4906 33984 33856 2026-08-22T16:05:38Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33984 wikitext text/x-wiki {{Infobox space station | station = ခမ်းစွုမ်ႏနုဲင်ငံတကာ အာကာသစခန်ꩻ<br/> International Space Station | station_image = File:STS-134 International Space Station after undocking.jpg | station_image_alt = | station_image_caption = The International Space Station as seen from Space Shuttle Endeavour during STS-134. | insignia = [[File:ISS emblem.png|frameless|upright=0.6]] | insignia_caption = [[International Space Station programme|International Space Station program]] insignia. | COSPAR_ID = 1998-067A | SATCAT = 25544 | sign = ''Alpha'', ''Station'' | crew = ထေင်းထမ်ႏတာႏဝွန်ႏသားအဗွေ: ၇ <br />ကျာꩻယိုကအဝ်ႏဒါႏစက်လောင်းသား: ၇ <br />([[:en:Soyuz MS-22]], [[:en:SpaceX Crew-5|Crew-5]])<br />[[:en:List of International Space Station expeditions|Expedition]]: [[:en:Expedition 68|68]] <br />[[:en:List of commanders of the International Space Station|Commander]]: [[:en:Sergey Prokopyev (cosmonaut)|Sergey Prokopyev]] ([[:en:Roscosmos]])<!--Hey please justify a reason for removing this this represents the expedition and the station commander. the commander represents as the leader of iss crew so he is needed here. this is illegal to be removed justify in this page's talk page before he or she removes this again --> | launch = {{start date and age|1998|11|20|p=yes|df=yes}} | launch_pad = {{plainlist| * {{nowrap|[[:en:Baikonur Cosmodrome|Baikonur]], [[:en:Gagarin's Start|Site 1/5]], [[:en:Baikonur Cosmodrome Site 200|Site 200/39]], <br /> [[:en:Baikonur Cosmodrome Site 31|Site 31/6]] and [[:en:Baikonur Cosmodrome Site 81|Site 81/23]]}} * {{nowrap|[[:en:Kennedy Space Center|Kennedy]], [[:en:Kennedy Space Center Launch Complex 39|LC-39]] and [[:en:Cape Canaveral Space Force Station|CCSFS]], [[:en:Cape Canaveral Space Launch Complex 40|SLC-40]]}} }} | reentry = <!--{{end-date|df=yes|}}--> | mass = {{cvt|444615|kg|lb}}<ref name="ISS_stats">{{cite web |last=Garcia |first=Mark |date=9 May 2018 |title=About the Space Station: Facts and Figures |url=https://www.nasa.gov/feature/facts-and-figures |access-date=17 Jul 2020 |publisher=[[NASA]]}}</ref> | length = {{cvt|239.4|ft|order=flip}}<ref name="ISS_stats" /> | width = {{cvt|357.5|ft|order=flip}}<ref name="ISS_stats" /> | volume = {{cvt|32333|cuft|order=flip}}<ref name="ISS_stats" /> | pressure = {{convert|101.3|kPa|psi atm|1|abbr=on|lk=on}}<br />79% nitrogen, 21% oxygen | perigee = {{cvt|413|km|mi|1}} [[:en:above mean sea level|AMSL]]<ref name="heavens-above">{{cite web |last=Peat |first=Chris |date=21 May 2021 |title=ISS – Orbit |url=http://www.heavens-above.com/orbit.aspx?satid=25544 |access-date=21 May 2021 |website=[[Heavens-Above]]}}</ref> | apogee = {{cvt|422|km|mi|1}} AMSL<ref name="heavens-above" /> | inclination = 51.64°<ref name="heavens-above" /> | speed = {{convert|7.66|km/s|km/h mph|abbr=on|disp=x|<ref name="heavens-above" />{{Failed verification|date=May 2021|reason=Page does not mention orbital speed, just some of the other orbital parameters. This reference should be removed for this value?}}<br />(|)}} | period = ၉၂.၉ မိနိစ် <ref name="satellite-tracking" /> | orbits_day = 15.49<ref name="heavens-above" /> | in_orbit = {{time interval|20 November 1998 06:40|show=ymd|sep=,}}<br />({{TODAY}}) | occupied = {{time interval|2 November 2000 09:21|show=ymd|sep=,}}<br />({{TODAY}}) | orbits = 133,312 {{as of|2022|06|lc=y}}<ref>{{cite web|url=https://www.celestrak.com/NORAD/elements/stations.txt|title=celestrak|accessdate=2022-12-22|archivedate=2022-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505085514/http://www.celestrak.com/NORAD/elements/stations.txt}}</ref> | decay = 2 km/month | orbit_epoch = 12 October 2022 14:25:10 <ref name="satellite-tracking">{{cite web |last=Holman |first=Joseph |date=12 October 2022 |title=ISS (ZARYA) |url=https://karhukoti.com/webtracker?s=25544 |access-date=12 October 2022 |website=Satellite Tracking}}</ref> | apsis = gee | as_of = ၂၀၁၁ မတ်လာ ၉<br />(unless noted otherwise) | stats_ref = <ref name="ISS_stats" /><ref name="heavens-above" /><ref name="OnOrbit" /><ref>{{cite web |date=7 May 2010 |title=STS-132 Press Kit |url=http://www.nasa.gov/pdf/451029main_sts132_press_kit.pdf |access-date=19 June 2010 |publisher=NASA |accessdate=22 December 2022 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225055516/https://www.nasa.gov/pdf/451029main_sts132_press_kit.pdf%20 }}</ref><ref>{{cite web |date=27 February 2011 |title=STS-133 FD 04 Execute Package |url=http://www.nasa.gov/pdf/521138main_fd04_ep.pdf |access-date=27 February 2011 |publisher=NASA |accessdate=22 December 2022 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225055518/https://www.nasa.gov/pdf/521138main_fd04_ep.pdf%20 }}</ref> | configuration_image = ISS configuration 2022-12 en.svg | configuration_alt = The components of the ISS in an exploded diagram, with modules on-orbit highlighted in orange, and those still awaiting launch in blue or pink | configuration_caption = Station elements {{As of|2022|12|lc=on}}<br />([[:en:Exploded-view drawing|exploded view]]) }} '''ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏ အာကာသစခန်ꩻ''' ({{lang-en|International Space Station, ISS}}) '''အုဲင်အဲစ်အဲစ်''' နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ]]မဲ့ငါခိုႏဆꩻကီ ကီလိုမီတာ ၂၀၀၀ ဆꩻကီ တဖူꩻလေပ်အဖွိုႏလောင်း ကအဝ်ႏဒပ်ꩻဆင် အွောန်ႏစွꩻထင်ႏခါꩻဒါႏ ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏ သိပ္ပံသုတေသန အနမ်းအခြုံတဖြုံႏဒျာႏတဲင် အဝ်ႏထွာဒျာႏ အတန်သွတ်ꩻ မော်စျုလာ(Modular) အာကာသစခန်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ စခန်ꩻယိုနဝ်ꩻ ခမ်းစွုမ်ႏကအဝ်ႏခွုမ်မာꩻဆောင်ႏရွက်ငီꩻဒါႏဝင်ꩻ ပရောစဲစ်ထာꩻမာꩻတဗာႏဒျာႏတဲင် အစွိုꩻတန်အာကာသအေစိဉ်သီ(၅)စွိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[နာသာ]](အမေႏရိကန်ႏ)၊ ရော့သကို့သမို့(Roscosmos)(ရသျား)၊ ဂျပန် အာကာသတလီꩻရဲဉ်ႏ ထောင်ထွားရေꩻအေစိဉ်စီ/JAXA(ဂျပန်)၊ ဥရောပ အာကာသအေစိဉ်သီ/ESA(ဥရောပ) တောမ်ႏ ကနေဒါ အာကာသအေစိဉ်သီ/CSA(ကနေဒါ) ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="ISSRG">{{Cite book |last=Gary Kitmacher |title=Reference Guide to the International Space Station |url=https://archive.org/details/referenceguideto0000kitm |work=Apogee Books Space Series |publisher=[[Apogee Books]] |year=2006 |isbn=978-1-894959-34-6 |location=Canada |pages=[https://archive.org/details/referenceguideto0000kitm/page/71 71]–80 |issn=1496-6921}}</ref><ref name="PartStates">{{cite web |year=2009 |title=Human Spaceflight and Exploration – European Participating States |url=http://www.esa.int/esaHS/partstates.html |access-date=17 January 2009 |publisher=European Space Agency (ESA)}}</ref> ပဲင်ႏဆဲင်ႏတောမ်ႏထူႏသုင်ꩻ အာကာသစခန်ꩻတာႏနဝ်ꩻ ခမ်းထီအစိုႏရအချင်ꩻချင်ꩻ အဝ်ႏတယ်ႏထောင်ႏခွုမ်မာꩻလွေꩻနေး သဖော်ဗွိုန်လိတ်ချုတ်ဖုံႏတောမ်ႏသဖော်ꩻဗွိုန် အချက်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="ESA-IGA">{{cite web |date=19 November 2013 |title=International Space Station legal framework |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/International_Space_Station/International_Space_Station_legal_framework |access-date=21 February 2015 |publisher=European Space Agency (ESA)}}</ref> ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏနုဲင်ငံတကာ အာကာသစခန်ꩻယို သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻအီနေး ထွို့ꩻငင်ႏအာႏ(ဆွဲငင်အား) ကဆေ့ꩻမွေးဒါႏ မုဲက်ခရို ဂရဗ်ဗီတီ (microgravity) ခွယ်ꩻဓာတ်ခန်ꩻ(ဓာတ်ခွဲခန်း)တဖြုံႏအနေႏတဲင် အဝ်ႏခွုမ်မာꩻ စမ်ꩻထွားလွေꩻဒျာႏ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[ဇီဝကမ္မဗေဒ]]၊ [[ဓာတုဗေဒ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]တောမ်ႏ တသီႏဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻထောင်ထွား သိပ္ပံခရာႏဖုံႏသွူ။ အဝ်ႏပွေားလွူꩻထွားပါ အာကာသထာꩻခြေင် တောမ်ႏ ရာႏသီႏဥတုမိုးလေဝသ ဖုံႏသွူ။<ref name="NASA Fields of Research">{{cite web|url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123150641/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html|archivedate=23 January 2008|title=Fields of Research|date=26 June 2007|publisher=NASA|accessdate=15 October 2010}}</ref><ref name="NASA ISS Goals">{{cite web|url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208091537/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html|archivedate=8 December 2007|title=Getting on Board|date=26 June 2007|publisher=NASA|accessdate=15 October 2010}}</ref> စခန်ꩻ(ISS)ယိုနဝ်ꩻ ထောင်ထွားစမ်ꩻထွားအီ [[လာ]]တောမ်ႏ အင်္ဂါႏဂျိုဟ်ႏ [[မားဂျိုဟ်ႏ]](Mars)သီးထျꩻ ခွုမ်ꩻမာꩻနွောင်ꩻအီ အနာႏဂါတ်အတာႏဆွာꩻ သိပ္ပံထာꩻမာꩻဖုံႏတာႏ ကအဝ်ႏလိုႏဒါႏ အာသာသကာꩻစနိစ်ဖုံႏ(spacecraft systems) တောမ်ႏ စက်ခြွိုင်းခြိုꩻဖုံႏအတာႏ ရော့ꩻသင်ꩻအီမွေးနဝ်ꩻသွူ။ စခန်ꩻယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖဖြယ်ခါꩻ နီခဝ်တဲင် တခဝ်နဝ်ꩻ ရသျားသီး ကအဝ်ႏခွုမ်မာꩻဖေႏဒါႏ ရသျားတဖူꩻလေပ်အခဝ်(Russian Orbital Segment / ROS) တောမ်ႏ တခဝ်နဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏတောမ်ႏခမ်းလင်သီး ကအဝ်ႏခွုမ်မာꩻဖေႏဒါႏ အမေႏရိကန်ႏတဖူꩻလေပ်အခဝ်(United States Orbital Segment / USOS) သွူ။ ရသျားဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ မော်စျူး(module)အဝ်ႏ (၆)ဗာႏသွူ။ အမေႏရိကန်ႏဖဲ့ꩻ ကအဝ်ႏစွဲးကမ်းဖေႏနဝ်ꩻ နာသာ(NASA)တာႏ အဝ်ႏ ၇၆.၆%၊ JAXA တာႏ ၁၂.၈%၊ ESA တာႏ ၈.၃% တောမ်ႏ CSA တာႏ ၂.၃% ဖုံႏတဲင် အမေႏရိကန်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ မော်စျူး(module)အဝ်ႏ (၁၀)ဗာႏသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻလဲ့ ထီႏထွားလꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။<ref>{{cite web |title=Central Research Institute for Machine Building (FGUP TSNIIMASH) Control of manned and unmanned space vehicles from Mission Control Centre Moscow |publisher=Russian Federal Space Agency |url=ftp://130.206.92.88/Espacio/Mesa%20Redonda%205%20-%20R3%20-%20TSNIIMASH%20-%20V%20M%20IVANOV.pdf |accessdate=26 September 2011 }}{{Dead link|date=December 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spaceflight.nasa.gov/realdata/sightings/help.html |title=NASA Sightings Help Page |publisher=Spaceflight.nasa.gov |date=30 November 2011 |accessdate=1 May 2012 |archivedate=5 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160905161117/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/sightings/help.html }}</ref> ဒင်ႏဆင်မာꩻစခါꩻဒျာႏ ၁၉၉၈ ဗာႏတဲင် တွိုႏ ၂၀၁၁ ဗာႏနဝ်ꩻ အီႏထွူသွတ်ꩻဆွိုးထိုꩻတဲင် လွိုးအီႏလေပ်ဗဲဉ်နွောင်ꩻ ဗꩻတွိုႏဒါႏ ၂၀၁၅ ဗာႏအကျောင်ꩻ အဝ်ႏရမ်ꩻခါꩻလွ့နဝ်ꩻသွူ။<ref name="Popular Mechanics">{{cite web|url=http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html|title=The Uncertain Future of the International Space Station: Analysis|author=Rand Simberg|date=29 July 2008|accessdate=6 March 2009|publisher=Popular Mechanics|archivedate=31 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090331140838/http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html}}</ref><ref name="NewBudget">{{Cite press release|title=Statement by Charlie Bolden, NASA Budget Press Conference|publisher=NASA|date=1 February 2010|url=http://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf|accessdate=1 February 2010|archive-date=1 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100201183639/http://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf|url-status=dead}}</ref> အာကာသစခန်ꩻ ယိုခါကျာꩻတဗာႏနဝ်ꩻ ထွာအနားဆွာꩻလွိုထဲင်း စခန်ꩻအရီးဖုံႏတဲင် ထွာဒျာႏ ကအဝ်ႏလေပ်ခူဒါႏ ခမ်ႏဖာႏဟံႏ [[ဂျိုလ်ႏတု]](ဂြိုဟ်တု)တဖြုံႏဒျာႏတဲင် ထီႏထွားနွောင်ꩻတောမ်ႏ မဲ့ဖြုံႏရိုꩻရိုꩻသွူ။<ref name="10th">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/10th_anniversary.html|title=Nations Around the World Mark 10th Anniversary of International Space Station|publisher=NASA|date=17 November 2008|accessdate=6 March 2009}}</ref> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:အာကာသစခန်ꩻ]] pqwjhhoy6bbk14r6vvc8x0e18kp9zis 0 5212 34000 30903 2026-08-22T16:14:44Z InternetArchiveBot 35 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34000 wikitext text/x-wiki '''ထာꩻရက်မွူးနီꩻ''' ({{lang-en| Valentine's Day}}) ဝင်ꩻကဟဲ့ꩻဒါႏ '''သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ''' တောဝ်းတဲ့ '''သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း ပွယ်ꩻနီꩻ''' ကရိုꩻဒါႏ '''ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ'''<ref>Chambers 21st Century Dictionary, Revised ed., Allied Publishers, 2005 ISBN 9780550142108</ref> ယို ထွာ ဖေဖော်ဝါရီ <i>(ဖဲပ်ဘယူအရီ)</i> ၁၄ နီꩻ (February 14) ကို စုမ်ႏနေင်ႏနေင်ႏ ကမာꩻဒါႏ မွူးနီꩻအုံပဆား အုံတန်ꩻထာꩻ (မန်း- အားလပ်ရက်) တနီꩻဒျာႏသွူ။ အစောဝ်းခါနောဝ်ꩻ ဆတွို့ꩻဖဲ့ [[ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ|ခရစ်ယာန်ႏ]]သာႏသနာႏသားခြာကို ထွာ ထာꩻလွေꩻကမ်းတော့ꩻ လိုꩻသူႏတောႏ (မန်း- သူတော်စင်) [[:en: Saint Valentine|Valentinus]]ဖုံႏသွူ။ ထွာနုဲင်း လိုꩻအာကသေဒါႏ ထာꩻယေန်ႏငဲးတဗာႏ။ ထာꩻဖြေꩻစာ သဘာဝအလꩻ ထွာ လိုꩻ ဟမ်ႏတဗီႏလို့လို့ ကမာꩻဒါႏ ထာꩻယူႏလꩻခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ တခမ်းခမ်းငါလဲ့ တအွောန်ႏထော့ဖေႏနေးတောဝ်း ဥပဒေႏ မွူးနီꩻအုံတန်ꩻထာꩻ (မန်း- တရားဝင်အားလပ်ရက်) သွူ။ {{Infobox holiday |holiday_name= ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ |nickname= ရက်ဝင်ꩻသားမွူးနီꩻ၊ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ (တောဝ်းလဲ့) သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းပွဲꩻ |image=Antique_Valentine_1909_01.jpg |caption=ကဒ်ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ ကရီးခါ |observedby=ခမ်းထီကဉ်းအာအာကို လိုꩻဖုံႏ |duration= ၁ နီꩻ |frequency= စုမ်ႏနေင်ႏနေင်ႏ |scheduling= |date= *ဖဲပ်ဘယူအရီ ၁၄ |observances=စူခုမ်ခရာႏကဒ်ဖုံႏ၊ <br /> ပသာဖေႏဝင်ꩻ လက်ဆောင်ႏဖုံႏ၊ ခွဲးခွိုန်ဝင်ꩻ၊<br /> မာꩻ ခရစ်ယာန်ႏကျောင်ꩻ ဝေယာဝစ္စ |longtype= ခရစ်ယာန်ႏဘာႏသာႏ၊ ထာꩻယဉ်ႏငဲး၊ စီꩻပွာꩻရေꩻ(ထာꩻဖြေꩻစာ) |significance=သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းပွဲꩻနီꩻ၊ ထာꩻရက်တွမ်ႏ ထာꩻရက်မဲတ္တာႏဖုံႏပွဲꩻ |relatedto= }} စိုးယိုခါ ခရစ်ယာန်ႏ အာႏဇာႏနီႏ လိတ်တဲမ်းခါꩻ (မန်း- မှတ်တမ်း)<ref>Ansgar, 1986, ''Chaucer and the Cult of Saint valentine'', pp. 46–58</ref>ကို ဝင်ꩻကတဲမ်းခါꩻဒါႏ ဗယ်လဲန်တုဲင်းမဉ်ꩻ ကရော့ꩻဒါႏတွမ်ႏ '''ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄''' (February 14) ယိုနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝင်ꩻကဟဲ့ꩻမဉ်ꩻဒါႏ ဗယ်လဲန်တုဲင်း အဖြာꩻတန်ကို တဖြာꩻသွူ။ ရေားမ အဉ်ပုဲင်ယာကို တေက်ꩻနျꩻခါꩻမွေး ခရစ်ယာန်ႏသာႏသနာႏခါ ရေားမခမ်းသား လိုꩻသူႏတောႏ ကမဉ်ꩻဒါႏ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း တဖြာꩻနောဝ်ꩻ ထွားဟောဝ်ဖေႏခါꩻမွေး ခရစ်ယာန်ႏဖုံႏသွူ။ စိုးနောဝ်ꩻခါနောဝ်ꩻ ပေါႏရိုꩻစဲ့ꩻသားယို ပါဖေႏတောႏလမ်းတောဝ်းထာꩻ။ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း သမ်းတောႏလမ်းဖေႏ စဲ့ꩻသားဖုံႏတဲင် ပါဆောမ်ꩻအွောန်ႏသော့ꩻဝွေꩻ အွိုးထောင်ႏကို။ လိတ်တဲမ်းခါꩻ ခရစ်ယာန်ႏ အာႏဇာႏနီႏဖုံႏကိုနောဝ်ꩻ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း အဖြာꩻယိုမဉ်ꩻလဲ့ အောဝ်ႏပါ။<ref name="Cooper2013">{{cite book|last=Cooper|first=J.C.|title=Dictionary of Christianity|url=https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2|date=23 October 2013|publisher=Routledge|language=English |isbn=9781134265466|page=[https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2/page/278 278]|quote=Valentine, St (d. c. 270, f.d. 14 February). A priest of Rome who was imprisoned for succouring persecuted Christians. He became a convert and, although he is supposed to have restored the sight of the jailer's blind daughter, he was clubbed to death in 269. His day is 14 February, as is that of St Valentine, bishop of Terni, who was martyred a few years later in 273.}}</ref> ဒဏ္ဍာရီဖုံႏကိုရိုꩻ ပါအွောန်ႏသော့ꩻဝွေꩻ ထောင်ႏကိုခါ ဝွေꩻလိုမ်ꩻလာꩻဖေႏက ဗာႏရဲပ်ထွားထောင်ႏသားသီး အတန်အကဲꩻ Asterius ပိုမူႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Ball1993">{{cite book|last=Ball|first=Ann|title=A Litany of Saints|url=https://archive.org/details/litanyofsaints0000ball|date=1 January 1992|publisher=[[Our Sunday Visitor|OSV]]|language=English|isbn=9780879734602|quote=While in prison, he restored sight to the little blind daughter of his judge, Asterius, who thereupon was converted with all his family and suffered martyrdom with the saint.}}</ref> ခါးလား ပါꩻကမာꩻသီထိုꩻဝွေꩻခါ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း တဲမ်းဖေႏလွေꩻက လိတ်ဖဝင်ꩻ ပါမူႏပေႏနောဝ်ꩻဖြာꩻထျꩻ၊ လိတ်ကိုနောဝ်ꩻ တဲမ်းထွို့ꩻခါꩻ ဝွေꩻစူမုဲင် "Your Valentine" နုဲင်းနောဝ်ꩻတဲ့ရိုꩻ။<ref name="Guiley2001">{{cite book|last=Guiley|first=Rosemary|title=The Encyclopedia of Saints|url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0000guil|year=2001|publisher=[[Infobase Publishing]]|language=English |isbn=9781438130262|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofsa0000guil/page/341 341]|quote=On the morning of his execution, he supposedly sent a farewell message to the jailer's daughter, signed “from your Valentine.” His body was buried on the Flaminian Way in Rome, and his relics were taken to the church of St. Praxedes.}}</ref> <p> သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻယို အဉ်ဂလီကန် ဘုရာꩻကျောင်ꩻတွမ်ႏ လူတာရန် ဘုရာꩻကျောင်ꩻ (ပရိုတဲတ်သတဉ့်) ဖုံႏအတာႏ ထွာ ပွယ်ꩻမာꩻခါꩻနေးတွမ်ႏဥပဒေႏသွူ။ ဆကွောန်ႏဖဲ့ꩻ အော်တိုဒေါ့ ဘုရာꩻကျောင်ꩻ ကရဲပ်အွောန်ခါꩻဒါႏ ဒေသကို ကဉ်းအာအာကဲႏ မာꩻလွဝင်ꩻ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းနီꩻ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ထွာဒျာႏ ဇျူလုဲင်လာ ၆ နီꩻ တွမ်ႏ ဇျူလုဲင်လာ ၃၀ နီꩻ။ ပထမတနီꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ထူႏဂုဏ်ႏမာꩻဖေႏ ရေားမဗွေႏဗွန် သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်းတာႏ၊ ဒုတိယ တနီꩻခေါ်နောဝ်ꩻ ထူႏဂုဏ်ႏမာꩻဖေႏ သာႏသနာႏသီး အာႏဇာႏနည်ႏ ဗယ်လဲန်တုဲင်း (the bishop of Interamna (modern [[:en:Terni|Terni]])) အတာႏနဝ်ꩻသွူ။ </p> ==သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း== ===ကထွာလှောန်ခြောင်ꩻကို အလီအလာဖုံႏ=== [[ဖုဲင်:St-valentine 110921-01.jpg|thumb|အုဲင်ယာလဲန်ဒ်ခမ်း၊ ဒပ်ဗလဉ်ဝေင်ꩻကို ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ သိန့်ဗယ်လဲန်တုဲင်း နမ်းခြုင်ကအောဝ်ႏကုဲင် (Whitefriar Street Carmelite Church)]] ခရစ်ဆျန် သာႏသနာႏ အစောဝ်းရီးခါကို သာႏသနာႏသီး အာႏဇာႏနည်ႏဖုံႏယို ဖေႏမဉ်ꩻခါꩻအာမွေးစှောန်ႏ '''ဗယ်လဲန်တုဲင်း'''သှူ။ ဖဲပ်ဘယူအရီ ၁၄ နီꩻတာႏ ကဖေႏဂုဏ်ႏခါꩻဒါႏဝင်ꩻ ဗယ်လဲန်တုဲင်းနောဝ်ꩻ ထွာ ဗယ်လဲန်တုဲင်း ကအောဝ်ႏဒါႏ ရေားမဝေင်ꩻကို (<i>valentinus presb.m. Romae</I>) တောမ်ႏယင်း ဗေလဲန်တုဲင်း ကအုံဒါႏ တာနီဝေင်ꩻကို (<i>valentinus ep. Interamnensid m. Romae</i>) သီးနောဝ်ꩻသှူ။ ဗေလဲန်တုဲင်း ကအုံ ရေားမဝေင်ꩻကိုဖြာꩻနောဝ်ꩻ ထွာဗွေႏဗွန် ခရစ်နေင်ႏ ၂၆၉ ဗာႏကိုရပ်ခါ။ ရေားမဝေင်ꩻကို ဝွေꩻဗွေႏ အှောန်ႏစွꩻစှောန်ꩻထိုꩻ နမ်းတာႏအကျိုꩻဖုံႏ၊ မာꩻဖေႏ သာႏသနာႏတာႏ အာႏဇာႏနည်ႏ ထာꩻမာꩻတဲင် ပုပ်ဗွေႏဗွန်တန် ပထမ အရီးဖြာꩻ (မန်း- ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ပထမမြောက်) '''ဂလေသီရတ်သ်''' သော့ꩻခါꩻဖေႏ ဝွေꩻဗွေႏမဉ်ꩻ အှိုး မှူးနီꩻရဲန်ႏ ကဝုဲင်ႏဘုရာꩻကို ခရစ်နေင်ႏ ၄၉၆ ဗာႏခါ။ ဗယ်လဲန်တုဲင်း နမ်းခြုံယို အှောန်ႏပလို့ꩻခါꩻ [[:en:Via Flaminia| ဗီယာ ဖလာမီနီးယား]]ကို။ လိုꩻသူႏတောႏ ဗယ်လဲန်တုဲင်း နမ်းခြုံယို ဝင်ꩻအှောန်ႏသေးဟောဝ်ခါꩻ [[:en: Catacombs of San Valentino|Church and Catacombs of San Valentino]] ဝုဲင်ႏဘုရာꩻကျောင်ꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ ရေားမဝေင်ꩻကို။ ကျောင်ꩻနောဝ်ꩻဖြုံႏနဝ်ꩻ အထဝခေတ်တစိုးလုမ်း ထွာ အခရာႏတန် ဝတ္တရာꩻမာꩻ ခင်ႏလမ်း (မန်း- အရေးကြီးသော ဝတ်ပြုရာနေရာ) ဗꩻတှိုႏစှောန်ႏ ခါးလား ပုပ်ဗွေႏဗွန်တန် '''နီကိုလတ်သ်''' စတုတ္ထဖြာꩻ ကကြုဲင်းအုံတေား [[:en:Santa Prassede|Santa Prassede]] ကိုခါကာႏနောဝ်ꩻသှူ။ ==ထူႏတောမ်== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:သမဲင်ꩻ]] [[ကဏ္ဍ:ယေန်ႏငဲးတာႏ]] oclffkqs2pti4j12k24b4edzs624sso 0 5242 33985 32342 2026-08-22T16:06:57Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33985 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ဩသတေးလျ ဓနသဟာယခမ်းထီ</br> Commonwealth of Australia | common_name = ဩသတေးလျ | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | alt_flag = A blue field with the Union Flag in the upper hoist quarter, a large white seven-pointed star in the lower hoist quarter, and constellation of five white stars in the fly – one small five-pointed star and four, larger, seven-pointed stars. | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = [[:en:Advance Australia Fair]]{{lower|0.2em|{{refn|Australia's [[:en:Honors music|royal anthem]] is "[[:en:God Save the King]]", played in the presence of members of the [[:en:House of Windsor|royal family]] when they are in Australia. In other contexts, the [[national anthem]] of Australia, "[[Advance Australia Fair]]", is played.<ref>{{cite web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm |title=Australian National Anthem |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701124616/http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm |archive-date=1 July 2007 }}<br />{{cite web |url=http://dfat.gov.au/about-us/publications/corporate/protocol-guidelines/Pages/16-other-matters.aspx#163 |title=16. Other matters – 16.3 Australian National Anthem |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173124/http://dfat.gov.au/about-us/publications/corporate/protocol-guidelines/Pages/16-other-matters.aspx |archive-date=23 September 2015 }}<br />{{cite book |title=Parliamentary Handbook of the Commonwealth of Australia |edition=29th |orig-year=2002 |year=2005 |chapter=National Symbols |chapter-url=http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |access-date=7 June 2007 |url-status=dead |archive-date=11 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611101901/http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf }}</ref>|name="anthem explanation"|group="N"}}<!--end lower:-->}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Australia with AAT (orthographic projection).svg | map_caption = ဩသတေးလျခမ်းထီ (ပါတောမ်ႏ [[:en:Australian Antarctic Territory|ဩသတေးလျ ကကွီခါꩻဒါႏ ပဲင်ႏဆင်ႏ အန်တာတိကတွိုက်ဟံႏနယ်ႏယဟန်ႏ]]) | alt_map = A map of the eastern hemisphere centred on Australia, using an orthographic projection. | capital = [[ဝေင်ꩻကန်ဗရာ]] | coordinates = {{nowrap|{{Coord|35|18|29|S|149|07|28|E|type:city_region:AU}}}} | largest_city = [[:en:Sydney|ဝေင်ꩻသိစ်နီ]] | official_languages = [[:en:Australian Government|အစိုႏရ(ဖဲတ်ဒရယ်)အရန်း]]ကိုနဝ်ꩻ ထွော့ခါꩻအဝ်ႏတဝ်း | languages_type = [[:en:National language|ခမ်းထီဘာႏသာႏငဝ်းငွါ]] | languages = [[:en:Australian English|အိန်းကလေတ်]]{{refn|English does not have ''[[de jure]]'' status.<ref name=language />|name="languages"|group="N"}} | demonym = {{hlist|[[:en:Australians|ဩသတေးလျခမ်းသား]] <br />[[:en:Aussie]] (colloquial)<ref>See entry in the ''[[Macquarie Dictionary]]''.</ref><ref>{{cite book |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] |title-link=Collins English Dictionary }}</ref><!--end hlist:-->}} | ethnic_groups = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[:en:Religion in Australia|အဝ်ႏစွုမ်ႏ]] |43.9% [[ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ]] |38.9% [[:en:Irreligion in Australia|ဘာႏသာႏအဝ်ႏတဝ်း]] |3.2% [[အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ]] |2.7% [[ဟေင်ဒူဘာႏသာႏ]] |2.4% [[ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]] |1.7% [[:en:Religion in Australia#Other religions|အလင်]] |7.2% ဖြေႏတဝ်းသား }} | religion_year = ၂၀၂၁ | religion_ref = <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx|title=2021 Census Community Profiles: Australia}}</ref> | government_type = [[ဖဲတ်ဒရယ်စနိစ်|ဖဲတ်ဒရယ်]] [[:en:Parliamentary system|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်]] | leader_title1 = [[:en:Monarchy of Australia|ခွန်ဧကရာဇ်]] | leader_name1 = [[:en:Charles III]] | leader_title2 = {{nowrap|[[:en:Governor-General of Australia|ဘုရင်ခံချုပ်]]}} | leader_name2 = [[:en:David Hurley]] | leader_title3 = [[:en:Prime Minister of Australia|ဝွန်ႏတန်ချုတ်]] | leader_name3 = [[:en:Anthony Albanese]] | legislature = [[:en:Parliament of Australia|ပါလီမန်]] | upper_house = [[:en:Australian Senate|သီးနေက်လွတ်တောႏ]] | lower_house = [[:en:Australian House of Representatives|နမ်းခြောင်ꩻတင်လွတ်တောႏ]] | sovereignty_type = လꩻ[[လွစ်တခြင်ရေꩻ]] | sovereignty_note = [[ယူကေ|ဗိတိသျအိဉ်ပါယာခမ်းတန်]]ထျꩻ | established_event1 = [[:en:Federation of Australia|ဖဲတ်ဒရယ်]], [[:en:Constitution of Australia|လွောင်ႏဗူႏပုင်ႏ]] | established_date1 = ၁၉၀၁ ဇန်နဝါရီ ၁ | established_event2 = [[:en:Statute of Westminster Adoption Act 1942|Statute of Westminster Adoption Act]] | established_date2 = {{nowrap|9 October 1942 (with effect<br />from 3 September 1939)}} | established_event3 = [[:en:Australia Act 1986|ဩသတေးလျဥပဒေႏ]] | established_date3 = ၁၉၈၆ မတ် ၃ | area_km2 = 7692024 | area_rank = ၆ | percent_water = 1.79 (၂၀၁၅)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = {{increaseNeutral}} {{data Australia|poptoday|formatnum}}<ref name="popclock">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|date=31 August 2022|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=31 August 2022}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_census = 25,890,773<ref>{{cite web|url= https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022 |title= National, state and territory population|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|access-date=26 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = ၅၃ | population_census_year = ၂၀၂၁ | population_density_km2 = {{#expr:{{Data Australia|poptoday}} / 7692024 round 1}} | population_density_rank = ၁၉၂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.615 trillion<ref name=IMF>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=Report for Selected Countries and Subjects: October 2022|publisher=International Monetary Fund |date=October 2022}}</ref>}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၂ | GDP_PPP_rank = ၂၀ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,192<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၀ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.725 trillion<ref name=IMF />}} | GDP_nominal_year = ၂၀၂၂ | GDP_nominal_rank = ၁၄ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $66,408<ref name=IMF /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၉ | Gini = 32.5 | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=IDD|title = Income Distribution Database|website=stats.oecd.org|type=Database|publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development |publication-date=16 December 2020|access-date = 9 May 2021}}</ref> | HDI = 0.951<!--number only--> | HDI_year = ၂၀၂၁<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = ၅ | currency = [[:en:Australian dollar|ဩသတေးလျဒေါ်လာ]] ($) | currency_code = AUD | time_zone = [[:en:Time in Australia|အဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ]]<ref name="time" group="N">There are minor variations from three basic time zones; see [[Time in Australia]].</ref> | utc_offset = +8; +9.5; +10 | utc_offset_DST = +8; +9.5; +10;<br /> +10.5; +11 | time_zone_DST = [[:en:Time in Australia|အဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ]]<ref name="time" group="N" /> | date_format = နီꩻ/လာ/နေင်ႏ – နေင်ႏ/လာ/နီꩻ <ref>{{cite book |title=Style manual for authors, editors and printers |url=https://archive.org/details/stylemanualforau0006unse |date=2002 |publisher=John Wiley & Sons Australia |isbn=978-0-7016-3647-0 |edition=6th |page=[https://archive.org/details/stylemanualforau0006unse/page/171 171]}}</ref> | drives_on = စေႏ | calling_code = [[Telephone numbers in Australia|+61]] | cctld = [[.au]] | today = }} '''ဩသတေးလျခမ်းထီ''' ({{lang-en| Australia}}) ယို တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ဒျာႏ '''ဩသတေးလျ ဓနသဟာယ ခမ်းထီ''' နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ]]အခဝ်နဝ်ကိုသွူ။ ဩသတေးလျခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏပါလွေꩻခါꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း အပေႏသွတ်ꩻ[[တွိုက်]] ကထွာဒါႏ [[ဩသတေးလျတွိုက်]] တောမ်ႏ တက်စမေးနီးယားကြွန်ဗူႏတန်၊ [[အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ]]တောမ်ႏ[[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာႏ]]အကို ကြွန်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတဖြုံႏ ကထူႏခါꩻဒါႏခင်ႏလမ်း တွိုက်တဖြုံႏလွုမ်းနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း အဝ်ႏဒျာႏ ဩသတေးလျခမ်းလုမ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၂,၉၄၁,၃၀၀ မဲင်ႏ (၇,၆၁၇,၉၃၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ)<ref name="Size">{{cite web |url=http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm |title=Australia's Size Compared |publisher=[[Geoscience Australia]] |access-date=19 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070324194241/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm |archive-date=24 March 2007}}</ref>တဲင် [[အိုဆျန်းနီးယား]]တွိုက်ကို ထွာအတန်သွတ်ꩻခမ်းထီ တောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း အတန်သွတ်ꩻခမ်းထီဖုံႏအကို အဝ်ႏအမုဲင်(၆)နဝ်ꩻသွူ။ ဩသတေးလျခမ်းထီနဝ်ꩻ ဟံႏယာႏလုဲင်းခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏတဲင် ဟံႏယာႏလုဲင်းကို ထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻ တန်လုဲင်းစွုမ်ႏ ဟံႏအပွိုင်အပုင်ႏ(မြေမျက်နှာသွင်ပြင်)၊ အသောင်အရင်ꩻရှူ့ခင်းထာꩻထီႏ တောမ်ႏ ရာႏသီႏဥတုအမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻမꩻ နုဲင်းဒါႏ ခမ်းအခဝ်ထာႏဝနဝ်ꩻ ကန်တာရထာꩻလျားတုံးခြာ၊ ခမ်းအခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ ထာꩻလျားတုံးခမ်းသေင်ႏတခြာ(အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများ)၊ ခမ်းအခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်နဝ်ꩻ ကောင်ရွေꩻရဲဉ်ႏကောင်ခြာဖုံႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ [[အိဉ်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ]]၊ [[တီမောကွဉ်ႏခမ်းထီ]]၊ [[ပါပူအာနျူးဂီနီခမ်းထီ]]၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ [[ဗနွားတူခမ်းထီ]]၊ [[နျူးကယ်လီဒိုးနီးယား]]၊ သော်လမွန်ကြွန်ဗူႏဖုံႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်နဝ်ꩻ [[နျူးသီလန်ခမ်းထီ]]ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[ဝေင်ꩻကန်ဗရာ]]သွူ။ ခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ကိုႏကွဲႏအာဒျာႏ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ၊ ဘာႏသာႏတအဝ်ႏတဝ်းသားလဲ့ အဝ်ႏအာတန်သွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၁ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းထီတန်ကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွောန်းအဝ်ႏ (၂၅ သန်း)လွိုသွူ။ ဩသတေးလျ ဒေႏသခံႏလိုꩻမျိုꩻသီး ကအုံလွဉ်ဒါႏ ဩသတေးလျဟံႏဗီႏတန်လောင်းယိုနဝ်ꩻ ညလꩻလဲဉ်း နေင်ႏပေါင်ꩻ ၄၂၀၀၀ လွိုရပ်သွူ။ ညညတလဲင်ႏ အဝ်ႏဆꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻ ကနွို့လွဉ်ဒါႏ စမ်းငါးသီးတောမ်ႏ အဝ်ႏဥရောပဖဲ့ꩻ ဒတ်လိုꩻမျိုꩻ ထောင်လွူꩻထိုမ်ႏထွားထာꩻသားသီး ၁၆၀၆ ဗာႏ နွို့လွဉ်မော့ꩻထိုꩻထွူနဝ်ꩻ ဩသတေးလျအခဝ်ကွဉ်ႏဒေႏသယို တွိုႏ ၁၇၇၀ ဗာႏနဝ်ꩻ ဗိတိသျသီး ကေႏညာႏလွေꩻခန်းဒျာႏ ဝွေꩻသီးပဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ။ အစဝ်းကရီးခါ တယ်ႏ ၁၇၈၈ ဗာႏ ဇန်နဝါရီ ၂၆ နီꩻကို လိုꩻကမာꩻဒါႏ ရာဇဝတ်အမုꩻသားယို ပသာလွေꩻဒါႏ နျူးသောက်ဝွေး ကိုလိုနီဒေႏသအနေႏ ထူႏသုင်ꩻအီ နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အဲင်းကလေတ်သီး တွိုႏလွဉ်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဆုဲင်ꩻ လိုꩻဖုံႏအာလွဉ်ထွူ ထိုမ်ႏမော့ꩻပါယင်း ဟံႏနယ်ႏတသာအလꩻ တွိုႏ ၁၉ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏနဝ်ꩻ ဗိတိသျသီး တယ်ႏထောင်ႏလွေꩻယင်း နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻ ခမ်းထန်ႏကိုလိုနီဟံႏနယ်ႏတန် ၅ ခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၁၉၀၁ ဗာႏ ဇန်နဝါရီလာ ၁ နီꩻနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏသွူ ကိုလိုနီဟံႏနယ်ႏတန် ၆ ခမ်းတွော့ꩻ တောမ်ႏဖဲတ်ဒရယ်စနိစ်တဲင် လွောင်ႏဗူႏတယ်ႏထောင်ႏလွေႏခန်း ဩသတေးလျ ဓနသဟာယခမ်းထီတန် နဝ်ꩻသွူ။ ==ခမ်းနယ်ႏတောမ်ႏဒေႏသတန်ဖုံႏ== ဩသတေးလျခမ်းထီနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ(၆)ဖြုံႏ၊ ဒေႏသတန်(၂)ဖြုံႏသွူ။ ခမ်းနယ်ႏ(၆)ဖြုံႏနဝ်ꩻ- #နျူးသောက်ဝွေး (New South Wales - NSW)၊ #ကွီင်းလဲဉ်း (Queensland - QLD)၊ #ဩသတေးလျနဝ် (South Australia - SA)၊ #တဲတ်မေးနီးယား (Tasmania - TAS)၊ #ဗိတိုရိယ (Victoria - VIC)၊ #ဩသတေးလျတွို့ꩻ (Western Australia - WA) ခမ်းနယ်ႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း အဓိကဒေႏသတန်(၂)ဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဩသတေးလျခမ်း အခဝ်ထင်ꩻဒေႏသတန် (Northern Territory - NT) တောမ်ႏ ဩသတေးလျခမ်း ဝေင်ꩻတန် ဒေႏသတန် (Australian Capital Territory - ACT) ဒျာႏသွူ။ <gallery> Flag of New South Wales.svg|နျူးသောက်ဝွေးခမ်းနယ်ႏအလံႏ Flag of Queensland.svg|ကွီင်းလဲဉ်းခမ်းနယ်ႏအလံႏ Flag of South Australia.svg|ဩသတေးလျနဝ်ခမ်းနယ်အလံႏ Flag of Tasmania.svg|တဲတ်မေးနီးယားခမ်းနယ်ႏအလံႏ Flag of Victoria (Australia).svg|ဗိတိုရိယခမ်းနယ်ႏအလံႏ Flag of Western Australia.svg|ဩသတေးလျတွို့ꩻခမ်းနယ်ႏအလံႏ Flag of the Northern Territory.svg|အခဝ်ထင်ꩻဒေႏသတန်အလံႏ </gallery> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဩသတေးလျခမ်းထီ]] [[ကဏ္ဍ:အိုဆျန်းနီးယားတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] 98aa24e60uyh8yne2jbquo3h02loxzb 0 5791 33999 29532 2026-08-22T16:13:54Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33999 wikitext text/x-wiki {{Chembox <!-- Images -->| ImageFile1 = H2O 2D labelled.svg | Name = ထီ<br/><small>''(အပွုံႏငုဲင်ꩻ, ထွား [[ထီအပွုံႏငုဲင်ꩻ]].)''</small> | ImageSize1 = 150px | ImageName1 = The water molecule has this basic geometric structure | ImageFileL1 = Water-3D-balls-A.png | ImageSizeL1 = 100px | ImageNameL1 = Ball-and-stick model of a water molecule | ImageFileR1 = Water molecule 3D.svg | ImageSizeR1 = 100px | ImageNameR1 = Space filling model of a water molecule <!-- Names -->| IUPACName = Water | SystematicName = Oxidane | OtherNames = <!-- Sections --> | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7732-18-5 | PubChem = 962 | SMILES = }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = {{chem2|H2O}} | H=2|O=1 | Appearance = Nearly colourless liquid or nearly colourless solid ([[Color of water|blue]] if looked through thick layers of water) or colourless gas | Density = Liquid:<br />0.9998396 g/mL at 0 °C<br />0.999972 at ~4 °C (Max.)<br />0.9970474 g/mL at 25 °C<br />Solid:<br /> 0.9167 g/mL at 0 °C | MeltingPtC = 0.00 | BoilingPtC = 99.98 | Solubility = }} | Section3 = {{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt = | AutoignitionPt = }} }} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = Water_drop_001.jpg | caption1 = ထာꩻတစွိုးတမျိုꩻ ထဲ့လူးထီခိုႏတဲင် ထီဗဲက်ꩻပေႏ တဆဲဉ်ထန်ႏကီချာထာꩻပွုံႏ | image2 = Ice Block, Canal Park, Duluth (32752478892).jpg | caption2 = ထီခဲꩻခြုံးတန် ([[ထီဝ]]) | image3 = Monterrey Mexico Clouds.jpg | caption3 = ထီလူးဖုံႏစုပြုံႏတဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ်မို့ꩻအေႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻ ကမ္ဘာႏတလီꩻဒွုန်ကိုပွုံႏ }} <div style="text-align: justify;">'''ထီ''' ({{lang-en|Water}}) ကရိုꩻနဝ်ꩻ [[အောက်သီစဲန်|အောက်သီစိဉ်]] တွမ်ႏ [[ဟုဲက်ဒရိုစဲန်]]ယိုနီမျိုꩻ ကပေါင်ꩻစပ်ခါꩻဒါႏ ဓာတုတခြိုꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ ထီ [[ဓာတုဗေဒ ဖော်မျူလာ]]နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ {{chem2|H2O}} သွူ။ အရောင်ႏအဝ်ႏတဝ်း အဝ်ႏတဖဲ့ꩻတွမ်ႏတဖဲ့ꩻထီႏဖြွဉ်နွောင်ꩻ၊ အလွီးလဲ့တအဝ်ႏတဝ်း၊ အရသာႏလဲ့တအဝ်ႏတဝ်းသွူ။ ထီနဝ်ꩻ သွုံꩻအာသွတ်ꩻ ဖျော်ႏထီတမျိုꩻဒျာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ [[အထီ]]နေးဒျာႏကဲဉ်းအာသွူ။ မိဉ်ႏထွာ[[အခြုံးအတူႏ]]နဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ[[ထီဝ]]တဲင် မိဉ်ႏထွာဒျာႏအလူးနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻထီလူး(ထီတအွို)သွူ။ မိဉ်ႏနုဲင်းခွဲꩻဓာတ်ခန်ꩻအကိုနဝ်ꩻ ဟိုက်ဒရိုစိဉ် တွမ်ႏ အောက်သီစိဉ်ယိုနီꩻမျိုꩻ ပေါင်ꩻစပ်တဝင်ꩻတဲင် ဖန်ဆင်ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ ထီတု(ထီတုꩻ)သွူ။</div> ==ထီအလောင်း နီလိုꩻသီးထာꩻထီႏ== <div style="text-align: justify;">[[ဖုဲင်:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|right|250px|thumb|လိုꩻသီးကထီႏထွားနွောင်ꩻဒါႏ ထီအမျိုꩻအသာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ - အထီ (ပင်ႏလယ်ႏထီ)၊  အခြုံး (ထီဝကောင်)၊ အလူး (တွမ်ႏမဲ့ꩻတထီႏနွောင်ꩻတဝ်းဒါႏထီလူး) တွမ်ႏမဲ့ကထီႏနွောင်ꩻလဲ့နဝ်ꩻ။ ထွားလွူꩻဓာတ်ပွုံႏယိုတဲင် အီႏထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ ထီကအဝ်ႏထွာ အထီ၊ အခယ်ꩻ(ထီဝ)၊ အလူး စတဲင် အခေႏနေႏယိုသွံမျိုꩻသွူ။]] [[ဖုဲင်:Splash 2 color.jpg|right|250px|thumb|ထီလဲင်ꩻပေႏ တထဲက်ꩻထန်ႏကီထာꩻပွုံႏ]] * ​ထီနမ်း ** ​​ထီနမ်းအတန်စား: ထီပင်ႏလယ်ႏ၊ ထီဝကောင်၊ ထီဝခြောင်၊ ထီဟံႏခꩻလ့၊ ခြောင်တန်၊ ခြုံꩻ။ ** ​​​ထီနမ်းအပေႏစား: ထီဗဲက်ꩻ၊ မို့ꩻအေႏ၊ တဆံꩻထီ၊ ဝလင်ꩻ၊ ပသီႏမွူးရာႏ။ * ​​​ထီအွꩻတာႏ: ထီကြောင်း(မန်း: သောက်ရေသန့်)နဝ်ꩻ အွꩻခေါ်ခေါ်တဝင်ꩻတာႏ ဝင်ꩻစာပြွယ်နေးဒျာႏသွူ။ ** ​​​​ထီဖူꩻကိုကထန်ႏလွဉ်ဒါႏထီ: အဝ်ႏထီဖူꩻကို ကထန်ႏလွဉ်ဒါႏထီယို ဝင်ꩻစဲစ်ကြောင်းထဲင်း မွေးတဝ်းလဲ့ ဝင်ꩻမွဉ်းဖျင်ထဲင်းယင်းတွော့ꩻ ထွာလွဉ်ထီကြောင်း(မန်း: သောက်ရေသန့်)သွူ။<ref>{{cite GB|id=8537-2018|title=食品安全国家标准 饮用天然矿泉水}}</ref> ** ​​​​​​​​​​​​​ထီပဲက်: ထီကတွယ်ꩻနေးပဲက်(ထီပြောင်ႏ)နဝ်ꩻ လိုꩻအမျာꩻသွုံꩻညီꩻအီဝင်ꩻတာႏ ထီအွꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။<ref>{{cite web|title=臺北自來水事業處 ─ 淨水場淨水處理|url=http://www.water.gov.taipei/ct.asp?xItem=9580703&ctNode=47836&mp=114001|accessdate=2015-08-09|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211095716/http://www.water.gov.taipei/ct.asp?xItem=9580703&ctNode=47836&mp=114001}}</ref>​​​​​ ** ကာဗွန်နေက်ထီ: ကာဗွန်ဒိုင်အောက်သိုက်လူးယို ဝင်ꩻမာꩻစွိုမ်းသော့ꩻထီကိုတွော့ꩻ ကလ့ꩻလွဉ်ဒါႏ ဖျော်ႏထီဖုံႏ။ * ထီအထီအသွီႏ: ထီဓာတုဗေဒ၊ ထီရူပဗေဒ၊ သီဝရုပ်၊ သီဝဗေဒ တွမ်ႏ ဓာတ်ရောင်ႏတဆဝ်ဖုံႏ။<ref name="water quality">Diersing, Nancy (2009). [http://floridakeys.noaa.gov/scisummaries/wqfaq.pdf "Water Quality: Frequently Asked Questions."] {{Wayback|url=http://floridakeys.noaa.gov/scisummaries/wqfaq.pdf |date=20161221174501 }} Florida Brooks National Marine Sanctuary, Key  West, FL.</ref> ** ဆွော့ꩻခြေင်းအာႏ: ထီကိုနဝ်ꩻ ကယ်လသီယံ (ထွန်ဓာတ်) တွမ်ႏ မဂ္ဂနီသီယံ စုစုခြွဉ်းပါသော့ꩻအဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻ။<ref>{{Cite web|last=AS|date=2022-09-29|title=實驗動物中心的用水管理（上） - 國衛院電子報|url=https://enews.nhri.org.tw/internal/8198/|access-date=2023-01-14|language=zh-TW}}</ref> ခွဲꩻထဲင်းယင်း: ထီပနဲဉ်ႏ၊ ထီခြေင်းတန်ႏတန်ႏ၊ ထီခြေင်း၊ ထီအခြေင်းသွတ်ꩻ နုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။ * အဆွံဓာတ်ဆေ့ꩻအာ: ထီ(၁)ကီႏလိုႏအကို ထာꩻရာꩻဝတ္ထုဖုံႏ စွိုမ်းသော့ꩻညီꩻအဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻ။ ထေခွယ်ꩻနေးယင်း: ထီအွꩻလꩻ (ထီအစင်ႏကြယ်ႏသွတ်ꩻ၊ ထီစင်ႏကြယ်ႏ၊ ထီစဲစ်ထွူ)၊ ထီအွꩻလꩻတဝ်း ထီဆွံ ( ထီဆွံပေႏပေႏ၊ ထီဆွံ၊ ထီအဆွံသွတ်ꩻ) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အုံမဒဲဉ် မွန် (၇)နီꩻ၊ အုံမထီ မွန် (၁)ရဝ်ꩻ ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းယိုအတွိုင်ꩻ နီနာꩻလိုꩻသီး တွမ်ႏ သ့ꩻအဝ်ႏသားကားကအဝ်ႏအတာႏ ထီယို အဝ်ႏတဝ်းတထွာတဝ်း အရေꩻတန်မွေးငါႏသွူ။ ထာꩻမွူးထာꩻမုဲင်သီးဖုံႏအတာႏလဲ့ ထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏတဝ်းတလ့ꩻတဝ်းသွူ။ လိုꩻကအာႏကွိုꩻအံႏအွꩻအီ သွို့ꩻလုဲင်းခြံယာႏသား နုဲင်း မျန်မာခမ်းထီသားယိုနဝ်ꩻ သွို့ꩻလုဲင်းခြံယာႏဖုံႏဖေႏကထွာအတာႏ အာႏကွိုꩻဗာႏမွေးစွဉ်ႏဒျာႏ ခမ်းထီ(ထီခမ်း)နဝ်ꩻသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသီးနဝ်ꩻ အွꩻတာႏလဲ့ အဝ်ႏလိုႏထီ၊ ဟွာႏတာႏလဲ့အဝ်ႏလိုႏထီ၊ လူးအီတာႏ၊ ဒွိုႏအီဒဲဉ်ဟန်ႏတာႏလဲ့ အဝ်ႏလိုႏမွေးငါႏထီသွူ။ ပေါႏလွိုသွူ နီနာꩻလိုꩻတွမ်ႏသတ္တဝါႏသီး ကသာနွို့သာထန်ႏဒါႏ တလီꩻမိဉ်ႏထွူနဝ်ꩻ ထီယိုဒုတိယအရေꩻတန်သွတ်ꩻ မိဉ်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အလွိုးရတမာႏတဝ်းသွူ။ ထီမိဉ်ႏတအဝ်ႏတဝ်းနဝ်ꩻ သ့ꩻအဝ်ႏသားကားကအဝ်ႏ အီႏသီထိုꩻလို့စွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ သ့ꩻအဝ်ႏတိရစ္ဆာန်ႏ တွမ်ႏ အမွူးအမုဲင်ဖုံႏအကောင်းကိုသူꩻနဝ်ꩻ ထီပါသော့ꩻအာလဲဉ်းဝင်ꩻသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသီး နမ်းကြိုခန္ဓာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအကိုယိုနဝ်ꩻ ထီဓာတ်အဝ်ႏပါသော့ꩻ (၇၃ရျာꩻခဲင်ႏ)သွူ။ မိဉ်ႏအဝ်ႏလိုႏဒင်ႏကူꩻကားချာငါဒါႏ ကွန်ႏဖုံႏလဲ့ မာꩻနေးသင်္ဘောꩻတွော့ꩻ မိဉ်ႏကူꩻလွေꩻနေး ခြောင်ကို၊ ခြုံꩻကို၊ ပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏကိုဖုံႏနဝ်ꩻ စရိပ်လို့ဆေ့ꩻလွိုအီငါႏသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အကိုယို ထီမိဉ်ႏတအဝ်ႏတဝ်းနဝ်ꩻ ဗွိုးစန်းခရာႏတန်သွူ။ ခြုံꩻ၊ ခြောင်ꩻ၊ ထီနောင် စတဲင် ကဟဲ့ꩻဗာႏနုဲင်းယိုဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ ကွပ်စွဉ်ႏဒျာႏ ဝွေꩻသီးအကို ထီယိုအဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻမ့ꩻ ဟဲ့ꩻအီလꩻဗာႏသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမ့ꩻတဲင် ထီနဝ်ꩻ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအတာႏ အရေꩻတန်ငါႏ မရေႏမရာႏသွူ။ မိဉ်ႏထွားနေးတွမ်ႏ ဓာတုဗေဒအလိုႏနဝ်ꩻ ထီယို အရောင်ႏတအဲဉ်ထဝ်းဒါႏ အထီတမျိုꩻဒျာႏတဲင် ထီဓာတုဗေဒအမုဲင်နဝ်ꩻ H2O ဒျာႏသွူ။ ဓာတ်တန်လစ်ꩻပါꩻအကို အာပေါဓာတ်ကရိုꩻဒါႏ ထီယိုနဝ်ꩻ ခွုင်းတဲင်ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း ထွာနေးအထီအာလွိုလဲဉ်းဝင်ꩻသွူ။ ထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ꩻခါꩻကမ္ဘာႏဟံႏတန် လစ်ꩻပွန်းသွံပွန်းရပ်သွူ။ ထီမိဉ်ႏကြောင်းစင်ႏကြယ်ႏမွေးနဝ်ꩻ အရောင်ႏတဲ့တအဝ်ႏတဝ်း အရသာႏတဲ့တအဝ်ႏတဝ်းသွူ။ ထီခြောင်၊ ထီနောင်၊ ပင်ႏလယ်ႏ၊ သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏအကိုသူꩻနဝ်ꩻ အီႏထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻဗာႏထီအာတန်သွူ။ ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏထီလူးထွာမို့ꩻအေႏ၊ အဝ်ႏမို့ꩻအေႏစွိုမ်းလင်ꩻထွူမꩻ ကွဲးထွာလွဉ်ထီဗဲက်ꩻဖုံႏသွူ။ မိဉ်ႏခွꩻလွဉ်ꩻထာꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ ထီခယ်ꩻလွဉ်တဲင် ထွာလွဉ်စွဉ်ႏဒျာႏ ထီဝဖုံႏသွူ။ အခွꩻကလွဉ်ꩻဒါႏ အရပ်ဒေႏကိုနဝ်ꩻ ခမ်းကုဲင်းလော့လင်ꩻနေးဒါႏ ပသီႏမွူးရာႏဖုံႏ၊ ဝဖုံႏသွူ။ အလျားမိဉ်ႏလွဉ်ꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ ထီဗို့ꩻထန်ႏတဲင် ထွာလွဉ်စွဉ်ႏအလူးသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသတ္တဝါႏသီး တွမ်ႏ အမွူးအမုဲင်သီးဖုံႏ သက်တလီးမွန်ဗန်ရေꩻအတာႏ အဓိကအဟာႏရဓာတ်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻဗာႏဒျာႏထီသွူ။ ထီနဝ်ꩻ မာꩻအီဓာတ်အတာႏ ထွာ အဓိကဒြပ်အခါႏလယ်ႏကိုတမျိုꩻထွူတကာႏတဝ်း နီနာꩻလိုꩻ တွမ်ႏ သတ္တဝါႏသီး သွီႏယာႏအကိုယိုတဲ့ သမ်းထွာ အဓိကကပါသော့ꩻဒါႏ တခြိုꩻတမျိုꩻနေနေသွူ။ [[ဖုဲင်:Watercycleburmesehigh.jpg|right|270px|thumb|ထီ သံႏသရာႏ အဝ်ႏဝေ့ꩻတပန်ႏထာꩻပွုံႏ]] နီနာꩻလိုꩻ တွမ်ႏ သတ္တဝါႏသီးအပီအဖြို့ꩻနဝ်ꩻ စဲစ်ထန်ႏထွူထီမꩻ ထွာလွဉ်တသိုꩻတဲင် မာꩻရျူႏဖေႏနီနာꩻလိုꩻသတ္တဝါႏသီး အနမ်းကြိုခန္ဓာႏသွူ။ နီနာꩻကအံႏဒါႏ အဟာႏရဓာတ်ဖုံႏယို သွီႏဖေႏနေးကပသာဖေႏနွောင်ꩻ နီနာꩻနမ်းခန္ဓာႏအကွို့ꩻကွို့ꩻအခဝ်ခဝ်ကိုအတာႏ ထီနဝ်ꩻကူႏညီႏဖေႏဗာႏသွူ။ အောက်သီစိဉ်ဓာတ်ကအဝ်ႏဒါႏအသုတ်ကို ဖေႏနေးကတွိုႏလွေꩻနွောင်ꩻအီ နီနာꩻနမ်းကြိုခန္ဓာႏလောင်းတွော့ꩻ သွီႏကပသာဖေႏဒါႏနဝ်ꩻလဲ့ ထီကူႏညီႏဖေႏနေနေသွူ။ သတ္တဝါႏသီး ကတꩻနီႏ(ယုဲင်း)ဒါႏအဆာႏသူꩻနဝ်ꩻလဲ့ ထီဓာတ်ကပါဒါႏ ယုဲင်ꩻထီမိဉ်ႏအဝ်ႏမꩻ တꩻနီႏ(ယုဲင်း)အဆာႏလꩻနေနေသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသီး နမ်းကြိုခန္ဓာႏအကိုကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဓာတ်ဝွေႏဓာတ်ကုဲင်မျိုꩻဖုံႏ ဖေႏနေးကထိုꩻမားထိုꩻတဲင် ကစဲစ်ထေထန်ႏထိုꩻဒါႏတွမ်ႏဆီႏနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏလိုႏငါႏထီနေနေသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသီး နမ်းခန္ဓာႏတန်အကိုယိုနဝ်ꩻ ထီဓာတ်အဝ်ႏပါသော့ꩻ ၆၀-၇၀ရျာꩻခဲင်ႏရပ်သွူ။ ဖိုးနဲဉ်းထီဖုံႏ၊ အရောင်ꩻအရာႏဖျော်ႏထီဖုံႏ၊ ဝိုင်ဖုံႏ စတဲင် သွုံꩻအွꩻခရာႏနုဲင်းယိုဖုံႏအကို ကပါသော့ꩻဒါႏ အဓိကတခြိုꩻနဝ်ꩻ ထီဒျာႏသွူ။ ထီကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏကိုဖုံႏနဝ်ꩻ ထီဆွံဒျာႏတဲင် ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ခြုံꩻကို၊ ခြောင်ကိုဖုံႏနဝ်ꩻ ထီအွီႏဒျာႏသွူ။ ခွုင်းတဲင် ကမ္ဘာႏတန်အကိုယို ထီအွီႏ၊ ထီအွꩻလꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏကွို့ꩻ (၃)ရျာꩻခဲင်ႏလွုမ်ꩻ ပေါႏလွိုတဲင်ထီအွီႏ (၃)ရျာꩻခဲင်ႏထွူနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ ထီဆွံလွဉ်းလွဉ်းသွူ။<ref>{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|title=Percentage of water|accessdate=5 April 2009|archivedate=14 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214091601/http://ga.water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cdli.ca/CITE/water.htm|title=Fresh water percentage (2)|accessdate=5 April 2009|archivedate=15 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715121554/http://www.cdli.ca/CITE/water.htm}}</ref>. ထီ[[မော်လီစျူး]]နဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏအီဒျာႏ ဟိုက်ဒရိုစိဉ်အဲတ်တမ်နီဗာႏ တွမ်ႏ အောက်သီစိဉ်အဲတ်တမ်တဗာႏစီႏသွူ။ ထီတာႏ ဓာတုသင်္ကေတအမုဲင်နဝ်ꩻ H2O နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ထီခိုႏနဝ်ꩻ အတိဉ်ႏခြေင်းအာႏအဝ်ႏတဲင်တွော့ꩻ အမိဉ်ႏတလူႏထာꩻတမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ အလီဒင်ႏတဝ်းထာꩻလင်လောင်း နီနာꩻအဝ်ႏထီႏဗာႏ ထီတဒွီႏဒွီႏဖုံႏ တထဲက်ꩻထန်ႏချာထာꩻဖုံႏသွူ။ [[ဖုဲင်:Water_drop_001.jpg|220x124px|thumb|right|alt=Water|ထီအပွုံႏငုဲင်ꩻ]]</div> ==ထီကအဝ်ႏသော့ꩻ ကမ္ဘာႏတန်အကို== <div style="text-align: justify;">ကမ္ဘာႏတန်အလောင်းယိုနဝ်ꩻ ထီနမ်းအဝ်ႏသော့ꩻအာတန်သွူ။ မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏနေးတွမ်ႏ အဂါလန်ပေါင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ၃၂၆ မီလီယံ (၃၂၆ဆꩻချာ သုညအဝ်ႏထဲင်း ၁၈ဖြုံႏ) တဲင် မိဉ်ႏဒေါ့ꩻနေးအလီတာပေါင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ၁၂၆၀ × သုည ၁၈ ဖြုံႏသွူ။ ထီဖုံႏယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဝေ့ꩻတပန်ႏသေႏသေႏသွူ။ အဝ်ႏပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏထီနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်အလူးတွော့ꩻ ကျောင်ႏလွေꩻဟံႏဆꩻကီတဲင် စွိုမ်းချာယင်းတွော့ꩻ လော့လင်ꩻယင်းခမ်းရာႏသွူ။ အဝ်ႏခမ်းရာႏနဝ်ꩻဖုံႏ ထွတ်ꩻလင်ꩻသော့ꩻချာယင်း ထီခြောင်ကိုတဲင် ထွတ်ꩻလင်ꩻသော့ꩻချာယင်း ပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏကိုတလဲင်ႏသွူ။ ကမ္ဘာႏတန်အကိုယိုနဝ်ꩻ ထီပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ အဝ်ႏဒို့တခြို့ခါꩻ ၇၀ ရျာꩻခဲင်ႏရပ်သွူ။ ထီသမုဒ္ဒရာႏအဆုံးအဖွိုꩻယိုကားကအဝ်ႏ မိဉ်ႏခြိꩻငြီႏတဝင်ꩻတထွောင်းချင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ မီတာ ၁၀၀၀ ရပ်သွူ။ ခွုင်းတဲင်ကမ္ဘာႏကိုကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ထီနမ်း၉၈ရျာꩻခဲင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထီပင်ႏလယ်ႏသဒ္ဒရာႏဖုံႏတဲင် ထီနုဲင်းယိုဖုံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအွꩻတလꩻတဝ်း ထီဆွံဖုံႏဒျာႏသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ခွုင်းတဲင်ကမ္ဘာႏတန်အကို သွုံꩻအွꩻကလꩻဒါႏထီနမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ ၂ ရျာꩻခဲင်ႏရပ်လွုမ်ꩻသွူ။ ထီနမ်း ၁.၆ ရျာꩻခဲင်ႏရပ်နဝ်ꩻ သမ်းလွေꩻထွာထိုꩻဒျာႏဝ အွိုးကမ္ဘာႏစောက်စဲင်ႏကိုသွူ။ ထီခူႏနေးဟံႏကိုကလꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၀.၃၆ ရျာꩻခဲင်ႏလွုမ်ꩻသွူ။ ထီကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ခြုံꩻကို၊ ခြောင်ကိုဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ ၀.၀၃၆ ရျာꩻခဲင်ႏလွုမ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏဒေါ့ꩻနေးအရျာꩻခဲင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆေ့ꩻပေႏလွုမ်ꩻကီလဲ့ မိဉ်ႏနပ်တွက်နေးအဂါလန်ပဲင်ꩻနဝ်ꩻ အာတန်နဝ်ꩻမꩻ ယိုခါနီနာꩻဖုံႏ နန်းခီခရာႏတလိုႏတဝ်း အဝ်ႏသွုံꩻအွꩻလွဗာႏ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻသွူ။ နာꩻနမ်းကိုနဝ်ꩻငါမဉ်းတဲ့ ထီအဝ်ႏပါသော့ꩻထွူလဲဉ်း ၆၅ ရျာꩻခဲင်ႏသွူ။ နာꩻနမ်းအထွူႏအဖွီ မိဉ်ႏအဝ်ႏ အပေါင် ၁၀၀ နဝ်ꩻ ထီပါသော့ꩻလဲဉ်း ၆၅ ပေါင်သွူ။ ထီဝတွိုက်(ရေခဲသေတ္တာ)ဖုံႏ၊ အခွꩻဗူး(အအေးပုလင်း)ဖုံႏ တွမ်ႏ အံႏအွꩻခရာႏအလင်လင်ဖုံႏအကိုနဝ်ꩻတဲ့ ထီပါသော့ꩻအာတန်သွူ။<ref>သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဂျာနယ်၊အမှတ်(၂)၂၀၀၅၊ နိုဝင်ဘာလ</ref></div> ==သွုံꩻစွယ်ꩻပွုံႏ== ===ဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻအတာႏ=== [[ဖုဲင်:SiphonTubes.JPG|thumb|right|သွင်ꩻထီဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻအတာႏ ထီမရောင်ꩻပွုံႏ]] <div style="text-align: justify;">ဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻအခါႏ ထီယိုအဓိကအရေꩻကတန်လွိုဒါႏ သွုံꩻစွယ်ꩻပွုံႏနဝ်ꩻ သွင်ꩻနေးထီဆို့ꩻရုဲင်ꩻရေꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ သွင်ꩻထီဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻနဝ်ꩻ အအံႏအအွꩻဖေႏနေးကလွံးကွံႏအီအတာႏ အဓိကအသုဲင်တဗာႏဒျာႏသွူ။ ကအဝ်ႏတိုꩻတက်နေကျာꩻခမ်းထီအလင်ဖုံႏသူꩻနဝ်ꩻ ဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻအတာႏ အဝ်ႏသွုံꩻစွယ်ꩻလွထီ ၉၀ ရျာꩻခဲင်ႏသွူ။<ref>{{Cite web |title=WBCSD Water Faacts & Trends |url=http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA |accessdate=9 April 2009 |archivedate=1 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301011840/http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA }}</ref></div> ===ထီအွꩻတာႏ=== <div style="text-align: center;">[[ဖုဲင်:Humanitarian aid OCPA-2005-10-28-090517a.jpg|thumb|right|လိုꩻမူႏတဖြာꩻ အဝ်ႏအွꩻထီ ထီကြောင်းဗူးကိုပွုံႏ။]]<div> <div style="text-align: justify;">လိုꩻနမ်းခန္ဓာႏအကိုယို လိုꩻနမ်းပေႏတန်အလွောက်ꩻ ထီအဝ်ႏပါသော့ꩻ အဝ်ႏ ၅၅ % ဗꩻလွေꩻ ၇၈ % အခါႏလယ်ႏကိုသွူ။ နီနမ်းခန္ဓာႏယို အဆင်ႏပြေႏပြေႏ ဖေႏနေးကမာꩻနွောင်ꩻထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏစွဉ်ႏထီ တနီꩻ ၇ လီတာစီႏသွူ။ အဝ်ႏလိုႏဆေ့ꩻအာအတိကျတဗာႏနဝ်ꩻ အဓိကဒျာႏ နီနမ်းရုဲင်ꩻတသွိုးဗာႏမုꩻ၊ အလျားခိဉ်ႏ၊ အစိုႏဓာတ် တွမ်ႏ အချက်အလက်အလင်ဖုံႏအလောင်းသွူ။ နီနမ်းကလꩻလွဉ်ဒါႏထီဓာတ်ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အွꩻစွဉ်ႏနေးထီဖုံႏ၊ အအံႏအအွꩻကိုဖုံႏ တွမ်ႏ ဖျော်ႏထီကိုဖုံႏဒျာႏသွူ။ လိုꩻဆွော့ꩻခြွိုင်ႏသန်ꩻတဖြာꩻဖြာꩻယို တနီꩻတာႏ အွꩻဖေႏဗာႏထီတခွုင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ သေႏချာႏတဗာႏ ခုဲင်ႏလꩻသေတဝ်းဒွိုန်းရိုꩻကီလဲ့ ဝင်ꩻအဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ အွꩻသော့ꩻဗာႏထီ တနီꩻ (၆)ဗွီႏ (၇)ဗွီႏ (၂ လီတာ)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|title=Healthy Water Living|publisher=BBC|accessdate=2007-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080423180541/http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|archivedate=23 April 2008}}</ref> မိဉ်ႏနုဲင်းတသီႏကျမ်ꩻကန်ႏကိုနဝ်ꩻ လိုꩻခိုတဖြာꩻဖြာꩻတနီꩻအတာႏယို မိဉ်ႏတမာꩻဗာႏတဝ်းတမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ တသိုꩻမိဉ်ႏတထန်ႏဗာႏတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအွꩻသော့ꩻဖေႏထီ တနီꩻ(၁)လီတာရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref name=Rhoades_2003>{{cite book | author = Rhoades RA, Tanner GA | title = Medical Physiology | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000unse | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | edition = 2nd ed. | location = Baltimore | year = 2003 | isbn = 0781719364 | oclc = 50554808 }}</ref></div> <div style="text-align: center;">[[ဖုဲင်:DIN 4844-2 D-P005.svg|thumb|right|အွဉ်ႏနယ်ခါꩻ တအွꩻသင်ꩻတဝ်း ထီအမုဲင်]]</div> <div style="text-align: justify;">စျောက်ကပ်ဟဝ်သားအတာႏ အီႏအွꩻအာဗာႏထီနဝ်ꩻ တယိုꩻတဝ်းကီလဲ့ (အလျားရာႏသီႏ တွမ်ႏ ခွုမ်ပဆိုးလွူꩻထာꩻခိန်ႏနဝ်ꩻယိန်းဟုဲင်း) မိဉ်ႏအွꩻသော့ꩻဆေ့ꩻထီနဝ်ꩻ ကုဲင်းထွာအီဒါႏ ဥပါဒ်အန္တရာယ်ႏသွူ။ မိဉ်ႏခွုမ်ပဆိုးလွူꩻထာꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ အွꩻအာနွောင်ꩻဒျာႏရိုꩻကီလဲ့ ထီအစွူႏထင်ႏတဲင် ထွာအီဒါႏအသက်အန္တရာယ်ႏသွူ။ ကွပ်ပွိုးနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ တနီꩻယိုအွꩻသော့ꩻဖေႏဗာႏထီ (၈)ဗွီႏကရိုꩻယို သိပ္ပံပညာႏကိုနဝ်ꩻ သက်သေႏသာႏဓကတခုဲင်ႏလꩻအဝ်ႏဒွိုန်းသွူ။<ref>[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 "Drink at least eight glasses of water a day." Really? Is there scientific evidence for "8 × 8"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }} by Heinz Valdin, Department of Physiology, Dartmouth Medical School, Lebanon, New Hampshire</ref> အမဲဉ်ႏတဗာႏနဝ်ꩻ ထီဓာတ် ၂၀ % ယို လꩻလွဉ်အီဒျာႏ အအံႏအအွꩻကိုသွူ။ ပေါႏလွိုနဝ်ꩻ အွꩻထီ တွမ်ႏ ဖျော်ႏထီဖုံႏတွော့ꩻ လꩻလွဉ်အီဒျာႏသွူ။ ထီဓာတ်လိုꩻနမ်းအကိုယိုနဝ်ꩻ အစဲစ်ထန်ႏချာယင်း ဆီႏ၊ တသိုꩻ မွေးတဝ်းလဲ့ ထာꩻသာထန်ႏအကို ပါထန်ႏလွဉ်ꩻနေးအလွီးနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ခွုမ်ပဆိုးလွူꩻထာꩻဖုံႏ၊ အလျားတံႏဖုံႏတွော့ꩻ ထီဓာတ်သွုမ်ꩻတေင်ꩻမုꩻအအလွောက်ꩻ တနီꩻတာႏ ကလိုႏအပ်ဒါႏထီနဝ်ꩻတဲ့ ကွဲအာအာလွဉ်ꩻသွူ။ နီနာꩻလိုꩻသီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဒျာႏ အဝွေႏအဝက်တပါတဝ်း ထီစင်ႏစင်ႏကြယ်ႏကြယ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ထီတစင်ႏကြယ်ႏတဝ်းကိုဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏထီႏဗာႏအာ သတ္တုတသာႏဓါတ်၊ ဗဲတ်တီးရီးယားဖုံႏ ပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book   | last = Maton   | first = Anthea   | authorlink =   | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright   | title = Human Biology and Health   | publisher = Prentice Hall   | date = 1993   | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA   | pages =   | url =   | doi =   | id =   | isbn = 0-13-981176-1   | oclc = 32308337}}</ref> <gallery> Photo of two people reflected in a fish pond.JPG|</div><div style="text-align: center;">ထီမဲ့ငါ(ထီခိုႏ)နဝ်ꩻ အရောင်ႏထောင်ႏချာဒါႏထာꩻ နုဲင်းတမွန်းသွူ။</div> NS&W 80.jpg|</div><div style="text-align: center;">ထီလွံꩻလူးစက်</div> Drinking water.jpg|</div><div style="text-align: center;">ထီအဝ်ႏ အမျာꩻသွုံꩻ ထီပဲက်ကတူႏကို ထန်ႏလွဉ်ပွုံႏ</div> </gallery> ==တဟဝ်သွုံꩻအွꩻတဝ်း ထီ(၅)မျိုꩻ== <div style="text-align: justify;"> #ထီလျားကဖွောင်ဗို့ꩻညခါꩻဒါႏမေႏလောင်း။ #ထီလွံꩻကုဲင် ကအွဉ်ႏသော့ꩻခါꩻညဒါႏ ဓာတ်ဗူးကို။ #ထီလွံꩻ ကဖွောင်ခါꩻဒါႏ ခွုင်းမုဲင်ꩻလဲင်ႏလဲင်ႏ။ #ထီလွံꩻလꩻလဲဉ်းတဟာတွော့ꩻ ဖွောင်ချာယင်းတလဲင်ႏ (မွေးတဝ်းလဲ့) ဖွောင်ချာယင်းတဝ်းတယဝ်း။ #ထီကမောင်းခြောင်အီဒါႏ ဒဲဉ်၊ ဟန်ႏအိုဖုံႏ။ <br>ထီယိုစားဖုံႏနဝ်ꩻ ပွိုးတမုဲင်ꩻမွော့ꩻ သွုံꩻအွꩻသင်ꩻတဝ်းနဲးတဲင်တွော့ꩻ ထီယို မိဉ်ႏဖွောင်ဗို့ꩻသွူခွုင်းမုဲင်ꩻလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ ကယ်လသီယံ၊ မဲက်ဂနီသီယံ၊ ကရိုရဉ်း တွမ်ႏ သတ္တုအလင်ဖုံႏ ပါသော့ꩻအာလဲဉ်းတဲင် မိဉ်ႏအွꩻနဝ်ꩻ ထိခွိုက်ဒါႏ နီလိုꩻသီးစျောက်ကပ်သွူ။<ref>နိုင်းနိုင်းစနေ</ref></div> ==အာႏကွိုꩻ== {{Commons category|Water}} {{reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:ထီ]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်ခြွဉ်း]] 5lw001pqs47upj9upwuhlqeifxbaus5 0 6018 33994 31435 2026-08-22T16:11:33Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33994 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #ccc; margin:1em;"> [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|255 px]] [[File:Hawk eating prey.jpg|125px]] [[File:European honey bee extracts nectar.jpg|125px]] [[File:Bufo boreas.jpg|150px]] [[File:Blue Linckia Starfish.JPG|100px]] <div style="border: none; width:250px;"><div class="thumbcaption"> ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံနယ်ꩻအလꩻ ထောင်ထွားလို့လို့ စွုံႏစွုံႏလင်ႏလင်ႏ သက်သား(သက်ရှိ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစွဉ်ႏ သေ့ꩻဘက်တီးရီးယား (Bacteria ပေႏကဒိစ်ꩻ၊ တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ)ဖုံႏတွော့ꩻ ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ဟမ်ႏ ခမ်ႏဖာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအလောင်း ကအောဝ်ႏထွာလွဉ်ဒါႏ ၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ထိုꩻချာဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ လို့လို့စင်စင် (လေ့လာ)ထောင်ထွားလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။ </div> </div> </div> [[File:Eugenius Warming 1841-1924.jpg|thumb|upright|right|ဂေဟဗေဒအား သိပ္ပံပညာတရပ်အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည့် Eugenius Warming]] '''ဂေဟဗေဒ''' ({{lang-en| Ecology}}) (ဂရိဘာႏသာႏ : oîkos - "လမ်းပါႏဂေဟာ" တောမ်ႏ -λογία, -logia - လွူꩻထောင်ထွား, ဘာႏသာႏဗေဒ)၊ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားတဲင် အသက်ကအောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) အုံအောဝ်ႏဖြယ်ပွုံႏ(ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ)၊ သက်သားပေါင်ꩻဆေ့ꩻအာ (ဦးရေ) ၊ သက်ကအောဝ်ႏသား [[အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ်]] (Organism)ဖုံႏတောမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ အုံဒေါင်ချာငါလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မာꩻအကျိုꩻထွာအီလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဖုံႏယို ကွပ်ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ ကထောင်ထွားလွေꩻဒါႏ [[သိပ္ပံ]]ပညာႏယို ဟဲ့ꩻ ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book |last=Begon |first=M. |coauthors= Townsend, C. R., Harper, J. L. |title=Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.) |url=https://archive.org/details/ecologyfromindiv0000beg |year=2006 |publisher=Blackwell |isbn=1405111178 }}</ref> သက်သား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်သတ္တိဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သꩻသက်ကအောဝ်ႏသားဖုံႏယို အဇီဝ ကရိုꩻဒါႏ သက်တမွန်အီနွောင်ꩻတောဝ်းအခေႏအနေႏ မွူးရောင်ႏ၊ ရာႏသီႏဥတု၊ ဘူမိဟမ်ႏအခေႏနေႏ တောမ်ႏ သက်သားအလင် ကအုံအောဝ်ႏညီꩻ သက်သားအစားနောဝ်ꩻ ဖုံႏယို အောဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻလို့လို့ နောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 | access-date = 2023-06-07 | archive-date = 2014-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html | url-status = dead }}</ref> ဂေဟဗေဒ ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခွိုꩻနွယ်ꩻအစွိုꩻအဗူႏ တစွိုꩻ တောမ်ႏ တစွိုꩻ၊ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ အခါႏ ကအောဝ်ႏသျှုတ်သျှက်နေးစွဉ်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻ အစားစား တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ ကဆောမ်ꩻထာꩻသား၊ ကောဝ်ႏဖုံႏကကူꩻသော့ꩻဒါႏဝိဆန်ႏ (ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း) စတဲင် ဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻ အောဝ်ႏပွိုင်းဝွို့လူႏလုဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အသꩻသက်ကအောဝ်ႏသားအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻယို ကအုံလွူꩻ ကအုံအောဝ်ႏရာꩻအရပ်၊ ကထုမ်ႏအံႏအဆာႏအရပ် ဒေႏသအလꩻ ထောင်ထွား အွဉ်ႏခွဲꩻဖြယ်နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟဗေဒစနစ်ယို တယ်ႏစွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏဟမ်ႏလောင်း ဗထမ် ဂေဟဗေဒစနစ် ကအောဝ်ႏဒါႏထီကို ဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ အစွိုးစွိုးတဲင် တဗွိုန်နုဲင်းတောဝ်းလို့ဝါင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ "Ecology" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရယို ဒေါ့ꩻငေါဝ်းအနေႏသွုံꩻဒျာႏ social ecology ၊ deep ecology စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) သဘာဝအသောင်အရင်ꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻဝါႏဒ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာဖုံႏယိုလဲ့ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွိုန် ဝေါဟာရအနေႏသွုံꩻအီနေနေနောဝ်ꩻသွူ။ Ecology မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း oekologie ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာ ဝေါဟာရယို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ထက်ခွော်လ် (Ernst Haeckel) တီႏထွင်ႏသေꩻခါꩻ ၁၈၆၆ နေင်ႏတဲင် " အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် တောမ်ႏ အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻအခါႏ ထောင်ထွား(လေ့လာ) အောဝ်ႏဝွို့သွုပ်သွယ်ႏ သိပ္ပံပညာႏရပ်" အဓိပ္ပါယ်ႏ ဗွောင်ဖွင်ꩻသတ်မတ်သေꩻခါꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book |last=Frodin |first=D.G. |authorlink= |coauthors= |title=Guide to Standard Floras of the World |url=http://books.google.com/books?id=aMjXCF4rmDUC&printsec=frontcover&dq=qjIyUKx2VnKAYDw2zTZA9n6hkuk#PPA72,M1 |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-79077-8 |pages=72 |quote=[ecology is] a term first introduced by Haeckel in 1866 as Ökologie and which came into English in 1873}}</ref> ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဟက်ခွော်လ် (Haeckel) တဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻတောဝ်း သဖော်ꩻတရာꩻအလုဲင်းတဲင် တဲမ်းထန်ႏတိတိကျကျ ထဲင်းနေးတောဝ်းသွူ။ အရီးစသွတ်ꩻ ကသွုံꩻသွဉ်အီလိတ ်အုပ် (ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်, ကသွဉ်အီတက္ကသိုလ်ႏကို အရီးစသွတ်ꩻသွဉ်တန်ꩻ)နောဝ်ꩻ ဒိန်းမတ် [[ရုက္ခဗေဒ]]ပညာႏသျှင်ႏ ယူစီးနီးယပ်စ်ဝိုးမဲင် Eugenius Warming တဲမ်းသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်လိတ်အုပ်ယိုတွော့ꩻ လိုꩻခေတ်လဲင်ႏခါဖုံႏ တောင်ꩻမှတ်သေꩻခါꩻ ဝိုးမဲင် Warming နောဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏ ဂေဟဗေဒပညာႏရပ် Ecology သားအနေႏ နောဝ်ꩻသွူ။<ref>Goodland, R.J. (1975) The tropical origin of ecology: Eugen Warming’s jubilee. ''Oikos'' '''26''', 240-245.</ref> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ဂေဟဗေဒ]] frbgetxnvzc8hezgq0exjr8yyhompfm 0 6023 33990 26374 2026-08-22T16:08:52Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33990 wikitext text/x-wiki [[File:Myoglobin.png|thumb|300px|[[:en:Myoglobin|မိုင်ရိုဂလိုဗိဉ်]]တယ်ႏဆို့ꩻပွုံႏ။ တွမ်ႏအရောင်ႏဖုံႏတွော့ꩻ အွဉ်ႏနယ်[[:en:alpha helice|အယ်လ်ဖာ ဟီးလစ်]]ဖုံႏ။ ပရိုတေင်းယိုနဝ်ꩻ တွမ်ႏ [[:en:X-ray crystallography|X-ray နမ်းပွုံႏခြုံး]] အနယ်ꩻပညာႏတွော့ꩻ နည်းပညာ ဖြင့် ပဋ္ဌမဆုံး တည်ဆောက်ပုံကို သိရခြင်းဖြစ်သည်]] '''ပရိုတေင်း''' ({{lang-en| Protein}}) ကရိုꩻနဝ်ꩻ [[အမီနို အဲတ်သစ်]] ဖုံႏ ကဖွဲ့ꩻဗူႏခါꩻဒါႏ [[ဩဂဲန်းနစ် ဒြပ်ခြွဉ်း]] တမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏကအဝ်ႏဆွိုက်စပ်တဝင်ꩻနုဲင်းတဖြွီꩻသူꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးအဆွာꩻလွဉ်ꩻငါႏတဲင် အဝ်ႏတခွေႏဗာႏနေးတွော့ꩻ လဲင်ꩻတလွုံꩻနေးစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ပေါ်လီမာအကိုနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏပဲစ်တိုက်သီး (peptide bond)ဖုံႏတွော့ꩻ အဆွိုက်စပ်လွေꩻ ကာဗောက်သိုင်း (carboxyl) အစွိုꩻဗူႏ တွမ်ႏ အမီနို (amino) အစွိုဗူႏဖုံႏအခါႏကိုသွူ။ ပေါင်ꩻဗူႏပရိုတေင်းတမျိုꩻခိန်ႏတွင်ꩻ အမီနို အဲတ်သစ်ဖုံႏယို အီႏဆွိုက်အီဗာႏနေးတွမ်ႏ အစီႏအစဉ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ အအွဉ်ႏနယ်နေးဒျာႏတွမ်ႏ စွိုးဗီသကရိုꩻဒါႏ [[စီး]] (Gene) ဖုံႏအကို သွံဖြုံႏတတွဲꩻ စွိုးခွိုꩻသင်္ကေတ (genetic code) ဖုံႏသွူ။ <ref>Ridley, M. (2006). ''Genome''. New York, NY: Harper Perennial. ISBN 0-06-019497-9</ref> ပရိုတေင်းကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻနဝ်ꩻ အမီနိုအဲတ်သစ်အဝ်ႏ ၂၀မျိုꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ဗေတ်အစျꩻအကင်အလင်ဖုံႏလဲ့ ဖျင်ဟဝ်ဖေႏပရိုတေင်းယိုကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻတဲင် အပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏ ပရိုတေင်းသီး အရုပ်သတ္တိꩻ၊ အဓာတ်သတ္တိꩻ၊ အဗျာႏလိမ်ꩻမုꩻ၊ ညိမ်ꩻစွူမုꩻဖုံႏသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ အချင်ꩻချင်ꩻပူꩻတွဲꩻတဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ်အီ အကွို့ꩻအခဝ်တိဉ်ႏစွူတဗာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ မာꩻဖေႏဗာႏ ဝင်ꩻကသတ်မတ်ခါꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻတမျိုꩻသွူ။ ပရိုꩻတေင်းကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်း ဇီဝ[[မော်လီစျူး]]အတန်စားအလင်ဖုံႏနေနေ ဝွေꩻယိုတဲ့ သꩻသားသီးအတာႏ အရေꩻတန်ဒြပ်တခြိုꩻတမျိုꩻဒျာႏနေနေတဲင် [[သဲလ်]]တဗာႏ အသက်ဖေႏကမွန်ဗန်ꩻနွောင်ꩻရေꩻအတာႏ ဝွေꩻသီးမာꩻဖေႏဗာႏထာꩻမာꩻနေနေသွူ။ ပရိုတေင်းကရိုꩻနဝ်ꩻ [[အိဉ်သိုင်း]]ဖုံႏဒျာႏကဲဉ်းအာတဲင်တွော့ꩻ ဇီဝမာꩻဓါတ်ဖေႏကပြိုင်(ဖေႏကတွင်ႏ)အီအတာႏ ဝွေꩻနဝ်ꩻထွာဒျာႏ ဓာတ်စွဲကိုတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏယိုတဲ့ ထွာဒျာႏ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအတာႏ အရေꩻတန်အဟာႏရဓာတ်တမျိုꩻနေနေသွူ။ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအသက်မွန်ဗန်ရေꩻအတာႏ အရေꩻကတန်ဒါႏ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အမျိုꩻ၂၀လွုမ်းလွုမ်းယို ဝွေꩻသီးနမ်းတွမ်ႏနမ်းထေမာꩻချာတဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻမ့ꩻ အာႏကွိုꩻဗာႏနေး ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏအဆာႏအဟာႏရဖုံႏ အမိဉ်ႏဒွိုႏပဲစ်ꩻဟို့ꩻကိုတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏယို ဖေႏကထွာ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အတာႏ မာꩻပြုဲင်ထွူတဲင်တွော့ꩻ အထူႏသွုံꩻလွေꩻအီ ဇီဝခါႏထွာကုဲင်မုꩻကိုသွူ။ == ပေါင်ꩻစပ်ပရိုတေင်း == [[File:Genetic code.svg|thumb|300px|left|ပရိုတေင်းဖွဲ့ဗူႏတွင်ꩻနဝ်ꩻ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏယို အီႏအွဉ်ႏဗာႏတွမ်ႏ အစီႏအစဲဉ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏခွိုꩻဗီသ(gene) ယိုတဗာႏတဲင် တွမ်ႏခွိုꩻဗီသအမုဲင်(သင်္ကေတ)ဖုံႏတွော့ꩻ တဲမ်ႏမုဲင်ခါꩻနေး [[ဒီအဲန်အေ]] ရွေꩻလောင်းသွူ။]] [[ခွိုꩻဗီဇ]]အကိုကပါသော့ꩻဒါႏ အချက်အလက်ဖုံႏအလ့ꩻ အွဉ်ႏဆွိုင်ꩻရဲဉ်ႏထွူ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏတွော့ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖွဲ့ဗူႏအီ ပရိုတေင်းသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻဗူႏအီႏဒျာႏတွမ်ႏ ဆဲင်ႏရာꩻအမိုင်နိုအဲတ်သစ်ရဲဉ်ႏဖုံႏ စွုမ်ႏဗာႏဗာႏသွူ။ ဗီသအမုဲင် ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကိုဒွန်(codon) ကရိုꩻဒါႏ နျူကလီတိုက် သွံဖြုံႏတွယ်ꩻတစွုံႏဒျာႏသွူ။ အမုဲင်တစွုံႏတစွုံႏယိုနဝ်ꩻ တင်ခါꩻဖေႏ အမိုင်နိုအက်သစ်တမျိုꩻစီႏသွူ။ methionine သင်္ကတအမုဲင်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ AUG သွူ။ ဒီအဲန်အေအကိုနဝ်ꩻ နျူကလီရိုတိုက်အဝ်ႏ ၄ မျိုꩻတဲင်တွော့ꩻ ကထွာနွောင်ꩻဒါႏ ကိုဒွန်အဆေ့ꩻအအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၆၄ မျိုꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမ့ꩻတဲင် ကိုဒွန်ကကိုယ်ႏစာꩻပျုခါꩻဒါႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏတဗာႏလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်းသွူ။ <ref name=vanHolde1996/> ဒီအဲန်အေခွိုꩻဗီသဖုံႏနဝ်ꩻ ပထမအရီးသွတ်ꩻ အမ်အာအန်အေ (messenger RNA, mRNA) အနေႏ RNA polymerase ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏကူꩻပြောင်ꩻဖေႏဒျာႏသွူ။ အမ်အာအန်အေယို အွဉ်ႏတပျာႏနေးတွော့ꩻ ရိုင်ဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖေႏ ပရိုတေင်းအနေႏသွူ။ <ref name="isbn0-19-963789-X">{{cite book |editor=Pain RH. (ed.)|author=Dobson CM. |title=Mechanisms of Protein Folding |url=https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3|chapter=The nature and significance of protein folding|publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages= |isbn=0-19-963789-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> အဝ်ႏအမ်အာအန်အေ နမ်းတပျာႏတွော့ꩻ ကပေါင်ꩻစပ်လွဉ်ဒါႏ ပရိုတေင်းယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ ချာႏပြန်ႏဘာႏသာႏ(translation) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ရိုဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ တွယ်ꩻခြꩻတွမ်ႏ အမ်အာအန်အေလောင်းတဲင် ဖတ်ထွားဖေႏ နျူကလီရိုတိုက်သွံဖြုံႏတဲင် တွယ်ꩻဖက်ယင်း ကိုဒွန်နဝ်ꩻတဲင် ပေါင်ꩻစပ်အီ အမီနို အဲတ်သစ်သွူ။ <ref name=vanHolde1996>van Holde and Mathews, pp. 1002–42.</ref> ပရိုတေင်းအပေႏအတန်နဝ်ꩻ အဓိကဒျာႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ပါသော့ꩻ အဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻသွူ။ == အာႏကွိုꩻ == {{reflist|2}} [[Category:ဇီဝဓာတု]] [[Category:ပရိုတေင်းဖုံႏ]] 2ic40ebbvj4vmq4vv9cnec8x2rglp98 0 6180 34003 28647 2026-08-22T16:16:17Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34003 wikitext text/x-wiki '''စွိုးခွိုꩻဗီဇ'''' ဟဲ့ꩻ (စိဉ်း) ({{lang-en| Gene}}), ({{lang-my| မျိုးရိုးဗီဇ}}) ယို [[သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏ]]သီး စွိုးခွိုꩻအမျိုꩻအလꩻ [[အင်္ဂါႏ]] ပုံႏပွိုင်လက္ခဏာႏ ဖေႏကထွာအီတာႏ ထွာအခေႏခံႏနောဝ်ꩻသွူ။ [[မိုလီစျူလာ ဇီဝဗေဒ]] ထွိုင်ႏပေါ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ခေတ်ကထဲ့ꩻဆုဲင်ꩻထိုꩻလဲဉ်း [[ခွိုꩻစဲဉ်ႏဗီဇပညာႏ]]ယို ကထင်းခါꩻအတွိုင်ꩻ တသျုတ်တရေင်ငါႏတောဝ်းတဲင် ခွိုင်းကားကအောဝ်ႏ သꩻသား [[သတ္တဝါႏ]]ဖုံႏယို ကဖေႏလွေꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာသီး [[ဗီဇ]] (trait)နောဝ်ꩻ ထွာ[[ဒီအဲဉ်အေ]] ယိုလွုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီးကအောဝ်ႏဟဲ့ꩻဒါႏ "စိဉ်း"(ခွိုꩻဗီဇ) ယို [[သိပ္ပံ]]ဘာႏသာႏအကိုဟဲ့ꩻ အယ်လ်လီးလီ (allele) နောဝ်ꩻသွူ။ အယ်လ်လီးလီ "Allele" ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုꩻဗီဇ ကအွဉ်ႏသော့ꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏပုံႏစံႏ (အစားထိုးပုံစံ) မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း ခွိုꩻဗီဇအစားမုဲင်ꩻကရိုꩻယို အွဉ်ႏနယ်အီတာႏ သိပ္ပံဘာႏသာႏကိုသုံꩻအီငေါဝ်း [[အယ်လ်လီးလီ]]နောဝ်ꩻသွူ။ မိုလီစျူလာ စွိုးခွိုꩻဗီဇနဝ်ꩻ အဝ်ႏနီမျိုꩻသွူ။ နဝ်ꩻနီမျိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပရိုတိန်း-ကုဒ်ဗီဇတောမ်ႏ ကုဒ်တမွေးတဝ်းစား ဗီဇဖုံႏ ဒျာႏသွူ။<ref name=mendgene>{{cite journal | vauthors = Orgogozo V, Peluffo AE, and Morizot B | date = 2016 | title = Chapter One-The "Mendelian Gene" and the "Molecular Gene": Two Relevant Concepts of Genetic Units | journal = Current Topics in Developmental Biology | volume = 119 | pages = 1–26 | doi = 10.1016/bs.ctdb.2016.03.002| pmid = 27282022 | s2cid = 24583286 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01354346/file/Orgogozo2016-gene.pdf }}</ref><ref name="MedlinePlus 2020">{{cite web | title=What is a gene?: MedlinePlus Genetics | website=MedlinePlus | date=2020-09-17 | url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/basics/gene/ | access-date=2021-01-04}}</ref><ref name="Hirsch 2002 p.">{{cite book | vauthors = Hirsch ED | title=The new dictionary of cultural literacy | url = https://archive.org/details/newdictionaryofc00hirs | publisher=Houghton Mifflin | publication-place=Boston | year=2002 | isbn=0-618-22647-8 | oclc=50166721}}</ref><ref>{{Cite web|title=Studying Genes|url=https://www.nigms.nih.gov/education/fact-sheets/Pages/studying-genes.aspx|access-date=2021-01-15|website=nigms.nih.gov|accessdate=2023-07-02|archivedate=2021-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117102830/https://www.nigms.nih.gov/education/fact-sheets/Pages/studying-genes.aspx}}</ref> [[File:Gene.png|right|thumbnail|270px|အရုပ်ကအွဉ်ႏပျနယ်ယို ဒီအဲဉ်အေ ဖြွီꩻကအောဝ်ႏ ကလေပ်ဗဲဉ်ချာလို့ဝါင်ꩻနီလီး(နှစ်ပင်လိမ်)အကို ကအောဝ်ႏဒါႏ စိဉ်း ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ယူကာရုတ်ဖုံႏ ကသွုပ် ကပေါင်ꩻဆွို့ (splicing) နယ်ꩻစဲဉ်ႏအကို ကမာꩻတွောက်ထိုꩻဒါႏ အေဉ်ထရွန် (Intron)ဖုံႏယို [[ပရိုတိန်း]]ထေခိန်ႏကသုံꩻဒါႏ [[အဲက်သွဉ်]](exon)ဖုံႏအခါႏ ထီႏနွောင်ꩻတသေႏသေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပုံႏယိုနောဝ်ꩻ အလုဲင်းအတဝိုန်ꩻယို အွဉ်ႏနယ်ခါꩻ အစုံႏ ၄၀ ရပ်လွုမ်ꩻလဲ့ အမဲဉ်ႏနောဝ်ꩻတဲ တန်ထဲင်း အဆပေါင်ꩻ ပိဉ်ရျာꩻရျာꩻပိဉ်သွူ။]] ==မန်ဒယ် ကရိုꩻခါꩻဒါႏ ခွိုꩻသွုပ်ပြုဲင်ဖြယ်ပွာꩻပုံႏ တောမ်ႏ ပွိုင်းလဲင်ႏခါ ကထူႏခံႏခါꩻ စွိုးခွိုꩻဗီဇဗေဒ== ချားလ်စ်ဒါဝင် ကသျင်ꩻခြုဲင်းနယ် ခွိုꩻသွုပ်တသာ ကပြုဲင်ဖြယ်ပွာꩻ (မျိုးဆက်ပြန့်ပွားခြင်း)အခရာႏအကိုနောဝ်ꩻ အခေႏခံႏယူနစ်ယို ဟဲ့ꩻ [[ဂဲမ်းမီယို]] (Gemmule) တဲင် ၊ ထွိုင်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၈၄၈) ခိန်ႏနောဝ်ꩻ ဂဲမ်းမီယို ယို [[သဲလ်]]ကပꩻထွူ ကပွာꩻဒါႏ [[ခရိုမိုသိုမ်း]] အနေႏကရိုꩻယို သေလွဉ်ခန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၈၈၃) နေင်ႏ နောဝ်ꩻ ဝီလ်ဟမ်ရေ (Wilhelm Roux) ရိုꩻ ခွိုꩻသွုပ်ဖေႏကပေါႏ ဖေႏကလွိုင်ႏအာလွဉ်အီအတာႏ ခရိုမိုသိုမ်းယို ထွာအထျꩻတဗာႏအနေႏ ဒင်ႏပျနယ်လွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်လဲင်ႏခါကသေနာႏဒါႏ "စိဉ်း" အဓိပ္ပါယ်ႏယို တွိုႏလွဉ် ( ၁၉ ) ရျာꩻစုကို အောဂတ်စတဉ် ခရိယာန်ႏ ဗွေႏဗွန် ဂရီဂါမန်ဒယ် လေ့လာထောင်ထွား ဗာႏမွူး(ပဲပင်) ခွိုꩻသွုပ်ကဖြယ်ပွာꩻပုံႏ ထွိုင်ႏထွူမꩻ ထွာလွဉ်နေးစနစ်အနေႏ အောဝ်ႏလွဉ်ပိဉ်စွိုးစွိုး(စနစ်တကျ)နောဝ်ꩻသွူ။ မန်ဒယ် ကဖော်ႏထန်ႏနယ် ပါတီစျူလိတ် အဉ်ဟဲရီးတဲစ် (particulate inheritance, တဖြာꩻစီႏ တစားစီႏအတာႏအထူꩻ အမွီႏ) ကရိုꩻဒါႏ အောဝ်ႏမွိုးဖာခွိုꩻသွုပ် မျိုꩻဗီဇကကူꩻလွေꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာသီးအထျꩻယို ထီႏသေနွောင်ꩻ တင်ႏတင်ႏသျာꩻသျာꩻ တိတိကျကျတဲင် တီအိုရီအလꩻ အွဉ်ႏနယ်အီနွောင်ꩻတောမ်ႏ အခေႏခံႏစွိုးခွိုꩻဗီဇ ယူနစ်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏဆုဲင်ꩻခါ ၁၉၀၉ ဗာႏနောဝ်ꩻတဲ့ ဒင်းနစ်(Danish) လိုꩻမျိုꩻ [[ရုက္ခဗေဒ]]ပညာႏသျင်ႏ ဝီလဟမ် စိုဟန်သေဉ် (Wilhelm Johannsen) ကရိုꩻဒါႏပညာႏသျင်ႏရိုꩻ အခေႏခံႏ စွိုးခွိုꩻဗီဇယူနစ် ဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဖန် "စိဉ်း"(Gene) နောဝ်ꩻသွူ။<ref name="Johannsen">{{cite book | vauthors = Johannsen W |title=Elemente der exakten Erblichkeitslehre |trans-title=Elements of the exact theory of heredity |date=1909 |publisher=Gustav Fischer |location=Jena, Germany |page=124 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/15717#page/134/mode/1up |language=German}} From p. 124: ''"Dieses "etwas" in den Gameten bezw. in der Zygote, … – kurz, was wir eben Gene nennen wollen – bedingt sind."'' (This "something" in the gametes or in the zygote, which has crucial importance for the character of the organism, is usually called by the quite ambiguous term ''Anlagen'' [primordium, from the German word ''Anlage'' for "plan, arrangement ; rough sketch"]. Many other terms have been suggested, mostly unfortunately in closer connection with certain hypothetical opinions. The word "pangene", which was introduced by Darwin, is perhaps used most frequently in place of ''Anlagen''. However, the word "pangene" was not well chosen, as it is a compound word containing the roots ''pan'' (the neuter form of Πας all, every) and ''gen'' (from γί-γ(ε)ν-ομαι, to become). Only the meaning of this latter [i.e., ''gen''] comes into consideration here ; just the basic idea – [namely,] that a trait in the developing organism can be determined or is influenced by "something" in the gametes – should find expression. No hypothesis about the nature of this "something" should be postulated or supported by it. For that reason it seems simplest to use in isolation the last syllable ''gen'' from Darwin's well-known word, which alone is of interest to us, in order to replace, with it, the poor, ambiguous word ''Anlage''. Thus we will say simply "gene" and "genes" for "pangene" and "pangenes". The word gene is completely free of any hypothesis ; it expresses only the established fact that in any case many traits of the organism are determined by specific, separable, and thus independent "conditions", "foundations", "plans" – in short, precisely what we want to call genes.)</ref> အဝ်ႏဒျာႏ [[ဂရိစခါ]]ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ "γόνος, gonos" ကို လင်ꩻလွဉ်တဲင် အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ အစွိုးအခွိုꩻ၊ ခွိုꩻနွယ်ႏ တောမ်ႏ ပွာꩻစွိုးပွာꩻခွိုꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}}} [[Category:ခွိုꩻဗီဇပညာႏ]] l12b504hg6oye0xop45xf8k04reg21d 0 6216 33997 29355 2026-08-22T16:13:11Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33997 wikitext text/x-wiki [[ဖုဲင်:Feminism symbol.svg|thumb|လိုꩻမူႏသီးဝါႏဒ အမုဲင်သင်္ကေတ]] [[ဖုဲင်:Femen 1.jpg|thumb|250 px| သာႏဗိုန်ညီႏတွာ စွိုးမူႏဝါႏဒ]] [[ဖုဲင်:8marchrallydhaka (55).JPG|thumb|250 px|left| ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ စွိုးမူႏသီးမွူးနီꩻအတာႏ [[ဗိင်းကလားဒေတ်ခမ်းထီ]] [[ဝေင်ꩻဒါကာ]]ကို ခြွဉ်းဗူႏထင်ႏငါသွိုဝင်ꩻတွင်ꩻ မတ်လာ ၈၊ ၂၀၀၅]] သာႏဗိုန်ညီႏတွာ '''စွိုးမူႏဝါႏဒ''' ({{lang-en| Feminism}}) '''လိုꩻမူႏသီးဝါဒ''' ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဆဲင်ႏရာꩻစွိုးမူႏသီး[[ခမ်းထီရေꩻ|ခမ်းထီ]](နုဲင်ႏငံႏ)ရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ၊ [[စီꩻပွာꩻရေꩻ|ဖြေꩻစာကူꩻကား]](စီꩻပွာꩻ)ရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ၊ [[လိုꩻမုꩻရေꩻ]]ဆဲင်ႏရာꩻ ကိစ္စဖိုင်ႏအကို သာႏဗိုန်ညီႏတွာ လꩻပဲင်ႏခွင်ꩻတောမ်ႏ ဗွောင်နယ်လွေꩻအကျောင်ꩻခရာႏ၊ ဖောႏထန်ႏနယ်တောမ်ႏ ရဲးရဲပ်လွေꩻအကျောင်ꩻခရာႏဖိုင်ႏအတာႏ ကရေႏမိုးမာꩻလွေꩻဒါႏ ရုဲꩻတသွိုးမုꩻဖိုင်ႏယို ထွာဟဲ့ꩻခြွဉ်းလို့ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဝါႏဒယိုနောဝ်ꩻ ကဖောႏထန်ႏနယ် [[လိုꩻမူႏသီးအခွင်ꩻအရေꩻ]]သားဖိုင်ႏ သဖောꩻတရာꩻနောဝ်ꩻ ယင်ဟန်ႏဟန်ႏနောဝ်ꩻ တထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်းဗိုတ်ပီဝင်ꩻသွူ။ သာႏဗိုန်ညီႏတွာ စွိုးမူႏဝါႏဒကရိုꩻနောဝ်ꩻ ရေႏမိုးအွောန်ႏ မာꩻလွေꩻဒျာႏ တောမ်ႏစွိုးမူႏသီးကိစ္စဆဲင်ႏရာꩻဖိုင်ႏသွူ။ သာႏဗိုန်ညီႏတွာ စွိုးမူႏဝါႏဒယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ ရေႏမိုးလွေꩻလွဒျာႏ ခို−မူႏ ဖေႏကထွာ သာႏဗိုန်ညီႏတွာရေꩻနောဝ်ꩻမꩻ စွိုးခိုသီးအတာႏ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ သာႏဗိုန်ညီႏတွာ အခွင်ꩻအရေꩻနောဝ်ꩻလဲ့ ထွာဒျာႏ ဝါႏဒနောဝ်ꩻဟွဉ်ႏ အဓိကတခူႏတခေါဝ်ဒျာႏ နုဲးနောဝ်ꩻလဲ့ အောဝ်ႏအိုင်ကိုမ်တနွိုင်ဝင်ꩻဖိုင်ႏသွူ။<ref name="Brunell & Burkett">{{cite web |last1=Brunell |first1=Laura |last2=Burkett |first2=Elinor |title=Feminism |url=https://www.britannica.com/topic/feminism |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 May 2019}}</ref><ref name="Lengermann & Niebrugge">{{cite book |last1=Lengermann |first1=Patricia |last2=Niebrugge |first2=Gillian |editor1-last=Ritzer |editor1-first=G. |editor2-last=Ryan |editor2-first=J.M. |title=The Concise Encyclopedia of Sociology |date=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-40-518353-6 |page=223 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Dz4wU64f_JYC&q=feminism+%22principle+that+women+are+human+beings+equal+to+men%22 |chapter=Feminism}}</ref><ref name=Mendus>{{cite book |last1=Mendus |first=Susan |author-link=Susan Mendus |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |editor1-link=Ted Honderich |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |orig-date=1995 |publisher=Oxford University Press|pages=291–294 |chapter=Feminism |edition=2nd|isbn=978-0-19-926479-7 |title-link=The Oxford Companion to Philosophy }}</ref><ref name="Hawkesworth">{{Cite book |last=Hawkesworth | first=Mary E.|title=Globalization and Feminist Activism |url=https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk |year=2006|publisher=Rowman & Littlefield |pages=[https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk/page/25 25]–27 |isbn=978-0-7425-3783-5}}</ref><ref name="Beasley">{{Cite book |last=Beasley |first=Chris |author-link1=Chris Beasley (Australian gender studies researcher) |title=What is Feminism? |url=https://archive.org/details/whatisfeminismin0000beas |year=1999|publisher=Sage |location=New York |pages=[https://archive.org/details/whatisfeminismin0000beas/page/3 3]–11 |isbn=978-0-7619-6335-6}}</ref> ကောပ်ပွိုးတမုဲꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ကောပ်ပွိုးစွောန်ႏ ခွဲꩻဖြယ်ထိုꩻဝင်ꩻ [[လိင်]]သုပ်ဆူမ်ႏမုꩻတောမ်ႏ ခွဲꩻဖြယ်အွောန်ႏထွော့ခါꩻထိုꩻ [[လိုꩻခို|စွိုးခို]]၊ [[လိုꩻမူႏ|စွိုးမူႏ]]နောဝ်ꩻ မာꩻကျိုꩻဆေ့ꩻထိုꩻအီဒါႏ စွိုးခိုသီးအကျိုꩻနုဲးနောဝ်ꩻလဲ့ အောဝ်ႏဒေါ့ꩻလွဒျာႏသွူ။<ref>{{Cite book|last=Gamble|first=Sarah|url=https://books.google.com/books?id=JKAUXu9vpn0C|title=The Routledge Companion to Feminism and Postfeminism |date=2001 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-24310-0 |pages=VII |chapter=Introduction|orig-date=1998}}</ref> ၁၉၆၀−ဗွေနေင်ႏကို အောဝ်ႏစွိုးမူႏတဲမ်းလိတ်ဆရာႏမူႏတစွိုꩻ ကအွောန်မာꩻစစလွေꩻ "စွိုးမူႏဝါႏဒ"ထာꩻယူႏနောဝ်ꩻ တွိုႏလွေꩻ ၁၉၇၀−ဗွေနေင်ႏကို အမေႏရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏတောမ်ႏ ဥရေားပနုဲင်ႏငံႏဖိုင်ႏအကို ထွာလွဉ် စွိုးမူႏရေꩻရာႏရုဲꩻတသွိုးမုꩻဖိုင်ႏထွူ နုဲင်ႏငံႏရေꩻအလꩻ တွိုႏခြောင်ꩻဖိုင်ႏ အောဝ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ စွိုးမူႏတဲမ်းလိတ်ဆရာႏမူႏဖိုင်ႏ ကယီးနယ်နောဝ်ꩻ လိုꩻမူႏဖုံႏကမာꩻထာꩻမာꩻခွင်ႏကိုနောဝ်ꩻ တလꩻတောဝ်းထာꩻမာꩻငိုꩻ နုဲးလိုꩻခို၊ အရာႏမဉ်ႏထင်ႏလဲ့ ထင်ႏကွို့ꩻလိုꩻခိုဖုံႏလူမ်ꩻထွူ တွိုႏလိုꩻမူႏသီးဖုံႏနောဝ်ꩻ ခံႏဗာႏက သꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတောမ်ႏ ရုပ်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ ဝင်ꩻထာꩻစောက်ကာꩻသွူ။ ရောန်ထူႏလဖိုင်ႏတောမ်ႏ ကဒင်ႏခါꩻဒါႏအာႏမခံႏဖုံႏယိုလဲ့ ခံႏဗာႏဝင်ꩻပယ်ႏထွူ ပေါႏပြဲင်ႏတောမ်ႏလိုꩻခိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဗာႏကွ်ု့ꩻ ဒုတိယနုဲင်ႏငံႏသားအရန်းလူမ်ꩻ ဒေါ့ꩻလွနုဲးနောဝ်ꩻသွူ။ အဓိကပျသနာႏယို [[ဇီဝဗေဒ]]အလꩻ တပီတောဝ်းဝင်ꩻအလꩻ ခါးလားကခံႏဗာႏထာꩻခွဲꩻချာꩻမုꩻနောဝ်ꩻ ထွာအာဒျာႏ သꩻခံႏထူႏမုꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻသွူ။ ထုင်ꩻစံႏအလꩻ လိုꩻခိုကရိုꩻနောဝ်ꩻ ရဲင်ꩻအာႏတလာ ခွေါင်ခံႏမုꩻအောဝ်ႏထွူ ကေမဲန်အဲင်ႏအဲင်ႏ တဲင်ႏမဲန်ဆွော့ꩻဆွော့ꩻ သꩻတနွော့ꩻစမ်ꩻတောဝ်း "ပီဗာႏလိုꩻခို" စရဲက်လိုꩻခိုနုဲးနောဝ်ꩻအောဝ်ႏဗာႏ အွောန်ႏထွော့ရောင်လွဝင်ꩻနုဲးနောဝ်ꩻထွူ အွိုးလိုꩻမူႏနောဝ်ꩻ ပနဲန်ႏချောꩻပြေ၊ တသေႏချာႏလျာတောဝ်းနမ်း ယွယုံတဗွီႏ "ပီဗာႏလိုꩻမူႏ" အွောန်ႏထွော့လွဝင်ꩻနုဲးနောဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏအခို(အထီး) သꩻ ကအောဝ်ႏဗွို့ꩻခြꩻဒါႏလိုꩻအစွိုꩻအဗူႏကိုယို ဖေႏဝင်ꩻ အာႏနျꩻ(ဖိအား)နုဲးနောဝ်ꩻတဲင် ယိုနောဝ်ꩻ " လိုꩻခိုသꩻဓာတ်၊ လိုꩻမူႏသꩻဓာတ် " ခံႏဗာႏ ဝင်ꩻသွင်ꩻသꩻခါꩻနုဲးနောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻမူႏဖိုင်ႏနောဝ်ꩻ အစိုန်ꩻတယံတောဝ်း ခံႏဗာႏဝင်ꩻထင်းနုဲးနောဝ်ꩻထွူ အခေႏနေႏတောမ်ႏ အထာꩻယူႏပုံႏယို ဝင်ꩻသွင်ꩻသꩻခါꩻလꩻထိုꩻတဲင် မီဉ်ႏပြောင်ꩻနွောင်ꩻ ခွိုꩻသုပ်တသာသီးအလောင်းနောဝ်ꩻ လိုꩻခိုဖုံႏ သဖောꩻပနဲန်ႏလွောန်ထွူ လိုꩻမူႏဖုံႏလဲ့ ရုဲးရုဲးခင်ထင် ယူမ်းအံႏချာနမ်း အီႏတိုꩻအာလွဉ် "မူႏ"ဝါဒီသီးဖုံႏ ရိုꩻနုဲးနောဝ်ꩻသွူ။ "မူႏ"ဝါဒီသီးဖုံႏ ထွို့ꩻဗူႏရုဲꩻတသွိုးနုဲးယိုတဲင် ခာꩻမာꩻခွင်ႏဖုံႏအကို တောမ်ႏလိုꩻခိုသီး လꩻလွောန်အခွင်ꩻအရေꩻထွူ ခာꩻမာꩻဗွေႏဖုံႏလဲ့ ခါးလားကအွဉ်ႏထွော့ဖေႏလိုꩻခိုနောဝ်ꩻ ကွဲးအွဉ်ႏထွော့ထွော့လွဉ် လိုꩻမူႏဖုံႏသွူ။ ထာꩻမာꩻခွင်ႏစီႏရင်ႏဖန်းဖြယ်မုꩻအရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻလဲ့ လိုꩻမူႏသီး လꩻလွဉ်အရန်းဆကီဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻမူႏဖုံႏ နွို့ထာꩻမာꩻခွင်ႏကိုထွူ လိုꩻခိုဖုံႏနောဝ်ꩻ ထူႏလုဲင်ႏ လမ်းသားမူႏတာႏဝိုန်ႏတဲင် နေးလုဲင်ႏလိုꩻပေႏဖုံႏနောဝ်ꩻလဲ့ တဆန်ꩻခေါ်ထိုꩻတောဝ်းဒူမ်သွူ။ နုဲင်ႏငံႏရေꩻခင်ႏလမ်းကိုနောဝ်ꩻလဲ့ လိုꩻမူႏသီးဖေႏမဲးခွင်ꩻယို ထူႏသုံꩻထွူ အွောန်ႏနယ်လွောန်နွောင်ꩻ ဒို့ꩻခြို့ꩻမုꩻ၊ တွိုႏခြောင်ꩻမုꩻ နုဲင်ႏငံႏရေꩻကိုဖိုင်ႏသွူ။ လꩻလဒ်အနေႏ ကထွို့ꩻဗူႏမဲးသားဖုံႏလဲ့ ယံကလꩻလိုꩻမူႏသီးမဲးအတာႏ ထွားလွိုထိုꩻလိုꩻမူႏသီးအခွင်ꩻအရေꩻကိစ္စဖုံႏတလꩻတောဝ်း အောဝ်ႏသော့ꩻဗာႏဒျာႏ ဒေါ့ꩻနုဲးနောဝ်ꩻသွူ။ အမေရိကန်ႏခမ်းကိုသူꩻနဝ်ꩻ အစဲန်ႏ(အစေန်ႏ)အနေႏတဲင် ထွို့ꩻသဲင်ꩻချာခေတ်လီꩻပွိုးလဲင်ႏ လိုꩻမူႏကထင်းဒါႏနုဲးနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဖေႏတဝ်းဝွေꩻသီးအခွင်ꩻရေꩻ အွောန်ႏထွော့ခါꩻထိုꩻ ထာꩻယူႏကရီးခါတဲင် ခါးလားကဖေႏ"ရီပတ်ဗလီကန်"နဝ်ꩻ ဖေႏအာဒျာႏ"ဒီမိုကရဲတ်"ဖုံႏယိုလဲ့ နုဲင်ႏငံႏရေꩻလေားကကိုနဝ်ꩻ လိုꩻမူႏသီး အရေꩻအဝ်ႏပါသော့ꩻ အွောန်ႏနယ်နုဲးနဝ်ꩻသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုꩻမူႏဝါဒ]] qfo8iz0712lx42jce1ded8igdncn3el 0 6301 34004 32214 2026-08-22T16:16:48Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34004 wikitext text/x-wiki [[File:Gumdrop Meets Spider - GPN-2000-001100.jpg|thumb|right|270px|[[:en:Apollo command and service module#Command module (CM)|CM]] pilot [[:en:David Scott]] performs a stand-up [[:en:Extravehicular activity|EVA]]]] <imagemap> File:Moon Soft Landings.svg|thumb|right|400px|ကထင်ႏလင်ꩻနွောင်ꩻ အောင်ႏမျင်ႏဒါႏ လာအလောင်းခင်ႏလမ်းဖုံႏယို ယီးထောက်ထွားနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ rect 220 0100 1100 0290 [[Luna 9]] rect 220 0290 1100 0480 [[Surveyor 1]] rect 220 0480 1100 0670 [[Luna 13]] rect 220 0670 1100 0860 [[Surveyor 3]] rect 220 0860 1100 1050 [[Surveyor 5]] rect 220 1050 1100 1240 [[Surveyor 6]] rect 220 1240 1100 1530 [[Surveyor 7]] rect 220 1430 1100 1620 [[Apollo 11]] rect 220 1620 1100 1810 [[Apollo 12]] rect 220 1810 1100 2000 [[Luna 16]] rect 220 2000 1100 2190 [[Luna 17]] rect 220 2190 1100 2380 [[Apollo 14]] rect 220 2380 1100 2570 [[Apollo 15]] rect 220 2570 1100 2760 [[Luna 20]] rect 220 2760 1100 2950 [[Apollo 16]] rect 220 2950 1100 3140 [[Apollo 17]] rect 220 3140 1100 3330 [[Luna 21]] rect 220 3330 1100 3520 [[Luna 23]] rect 220 3520 1100 3710 [[Luna 24]] rect 3500 0100 4500 0290 [[Chang'e 3]] rect 3500 0290 4500 0480 [[Chang'e 4]] rect 3500 0480 4500 0670 [[Chang'e 5]] rect 3500 0670 4500 0860 [[Chandrayaan 3]] rect 3500 0860 4500 1050 [[Smart Lander for Investigating Moon]] rect 3500 1050 4500 1240 [[IM-1]] rect 3500 1240 4500 1430 [[Chang'e 6]] rect 3500 1430 4500 1620 [[Blue Ghost Mission 1]] rect 3500 1620 4500 1810 [[IM-2]] desc bottom-left </imagemap> '''ထင်ႏလာမဲင်းလောင်း''' ({{lang-en| Moon landing or lunar landing}}) ကရိုꩻနောဝ်ꩻ [[အာႏကာႏသယာဉ်]] ထင်ႏကီမို့ꩻလောင်းထာꩻခြေင်အာႏကာႏသကို ကလင်ꩻအောဝ်ႏဒင်ႏတွိုႏ လာအလောင်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻကထိုမ်းလွဉ်ꩻတဖူꩻစဲဉ်ႏ တောမ်ႏ လိုꩻပါတောဝ်း ([[စက်ရုပ်]])တဖူꩻစဲဉ်ႏ ခွိုင်ႏကားတဖူꩻစဲဉ်ႏလို့လို့ယို ဟဲ့ꩻ လင်ꩻထေ့လာအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီးကမာꩻခါꩻဝတ္ထု ကတွိုႏလွေꩻရီးရီးသွတ်ꩻ ပထမအစသွတ်ꩻ ကတွိုႏလာအလောင်းနောဝ်ꩻ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၅၉) လာသဲစ်တိဉ်ဗာ (၁၃) နီꩻ [[သိုဗီယဲစ်ခမ်း]](ရသျား)ကမာꩻထေဒါႏ [[လူန ၂]] အာႏကာႏသယာဉ် ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A | title = Luna 2 | publisher = NASA–NSSDC | accessdate = 2023-07-10 | archivedate = 2012-07-26 | archiveurl = https://archive.today/20120726181013/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A }}</ref> [[File:Apollo 11 first step.jpg|thumb||၁၉၆၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက် ၂ နာရီ ၅၆ မိနစ် အချိန်က [[နေးလ် အမ်းစထရောင်း]]သည် လပေါ်သို့ ပထမဦးဆုံး ခြေမချမီ ဗွီဒီယိုမှ ထုတ်နှုတ်ထားသော ပုံရိပ်ဖြစ်သည်။ တကမ္ဘာလုံးရှိ လူပေါင်း သန်း၅၀၀ ခန့် ထို အစီအစဉ် တိုက်ရိုက် ထုတ်လွှင့်မှုကို ကြည့်ရှုနေကြသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{Cite web|title=Manned Space Chronology: Apollo_11|url=http://www.spaceline.org/flightchron/apollo11.html| publisher=spaceline.org|accessdate=6 February 2008}}</ref><ref>{{Cite web|title= Apollo Anniversary: Moon Landing "Inspired World"|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0714_040714_moonlanding.html| work=National Geographic|accessdate=6 February 2008}}</ref>]] ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၆၉) လာ ဇူလုဲင် (၂၀) နီꩻနောဝ်ꩻ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်း]] ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဒါႏ [[အပိုလို ၁၁]]အာႏကာႏသယာဉ်ယို ထွာအရီးစသွတ်ꩻ ပထမသွတ်ꩻ လိုꩻသီးကထုမ်းလွဉ်ꩻ တဖူꩻစဲဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo11_40th.html NASA Apollo 11 40th anniversary].</ref> (၁၉၆၉) တောမ်ႏ (၁၉၇၂) နေင်ႏ အခါႏကာႏလကို လိုꩻကထိုမ်းလွဉ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ အာႏကာႏသယဉ် (၆) ဆွိုင်ꩻ တောမ်ႏ လိုꩻတပါတေဝ်း အာႏကာႏသယာဉ်ဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ တွက်လꩻနေးဒွုမ်သွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ တယ်ႏ (၁၉၇၆) နေင်ႏ ဗꩻထမ် (၂၀၁၃) လာ ဒီသေဉ်ဘာယို အီႏလင်ꩻလာအလောင်း ယွယွဗွီႏဗွီႏနေး တလꩻတောဝ်းဒွိုန်းနောဝ်ꩻသွူ။ [[File:Surveyor 1 launch.jpg|thumb|right|ခꩻထင်ႏ [[ဆာဗေယာ ၁]] ကျာꩻ]] ==လိုꩻတပါတောဝ်း ကလင်ꩻလာအလောင်းဖုံႏ== ခမ်းထီ နဲင်ႏငံႏပေါင်ꩻအာဖုံႏ အွဉ်ႏစွထင်ႏ အာကာသယဉ် လာအလောင်း အာမွေးငါႏလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ သိုဗီယဲစ်ခမ်းပေါင်ꩻစုယို ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၅၉) ဗာႏနေင်ႏကို အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ လူနာ(၂) အာကာသယာဉ် တဲင် နေးအာႏသန်သန်အွဉ်ႏလင်ꩻဒုတ်ထောင်းလူး လာမဲ့ငါအလောင်းယို ထွာအရီးစသွတ်ꩻ ယဉ်ကလင်ꩻလာအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ (၁၉၆၂) ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏခမ်းလဲ့ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ ရိန်းစျား(၄) အာကာသယဉ်တဲင် နေးအာႏအွဉ်ႏလင်ꩻတလူႏလူးနေး လာအလောင်း နုဲင်းသိုဗီယဲစ်သီးနေနေနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏ တောမ်ႏ ရုသျား[[စဲ့ꩻယေန်ခွꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ|စဲ့ꩻငိမ်ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ]]ကာႏလအကို ကဏ္ဍမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်း ပြဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻတဲင် ယံကတွိုႏထင်ႏနွောင်ꩻရီးလာအလောင်းယိုလဲ့ ထီႏလꩻနွောင်ꩻ အာႏကာႏသပြဲင်ႏပွယ်ꩻတပွယ်ꩻနေနေနောဝ်ꩻသွူ။ တညတောဝ်းဒွိုန်းအခိန်ႏတွင်ꩻကိုလွုမ်ꩻမိဉ်းတဲ့ ခမ်းနဲင်ႏငံႏအလင်ဖုံႏ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏအာႏကာႏသယာဉ်ဖုံႏတဲင် အွဉ်ႏလင်ꩻတလူႏလူး ကရေႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ လာမဲ့ငါအလောင်း တနားရီႏ မဲင်ႏ (၅၀၀၀) နှုန်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကထွာနုဲင်းယိုနောဝ် ယာဉ်ကလေပ်လာဖုံႏ သက်တမ်ꩻလို့ထိုꩻတွော့ꩻ ယာဉ်ကမာꩻနွောင်ꩻအာႏ အစွန်ꩻဖုံႏထဲ့ထိုꩻတဲင် လာထွို့ꩻငင်ႏအာႏတတရျားတောဝ်း တညီႏတောဝ်းခင်ႏလမ်းဖုံႏအကို ယာဉ်ကလေပ်လာဖုံႏယို တတိဉ်ႏမယ်ꩻနွောင်ꩻဒွုမ် တဖူꩻကလပ်အတွိုင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ [[ဂျပန်ခမ်းထီ|ဂျပန်]]သီး ယဉ်ကလေပ်လာ ဟီတေဉ် နောဝ်ꩻ လင်ꩻထောင်းလူးလာ (၁၉၉၃) ဗာႏနေင်ႏ လာဧပြီ (၁၀) နီꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (၂၀၀၆) ဗာႏနေင်ႏ လာသဲစ်တေဉ်ဘာ (၃) နီꩻနောဝ်ꩻ ဥရောပအာကာသအေစေဉ်သီ ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဒါႏ ယဉ်ကလေပ်လာ သမတ်-၁ ယို ထိန်ꩻချုပ်ခါꩻနေးတွော့ꩻ အွဉ်ႏလင်ꩻတလူးဒုတ်ထောင်းလူး လာမဲ့ငါနေနေသွူ။ [[File:Lunar Lander Model.jpg|right|thumb|အပိုလို ထောင်ထွားလာမော်စျူး ၁၉၆၃ ဗာႏပုင်ႏစံႏ]] [[အိန္ဒိယခမ်း]] အာႏကာႏသ ထောင်ထွားရေꩻအစွိုꩻအဗူႏ (ISRO- The Indian Space Research Organisation ) ယို (၂၀၀၈) ဗာႏနေင်ႏ လာအောက်တိုဘာ (၁၄) နီꩻနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ အာႏကာႏသယာဉ်တဲင် ယာဉ်ကလင်ꩻအီလာ (MIP- Moon Impact Probe) ယို ထိန်ꩻချုပ်နေး အွဉ်ႏလင်ꩻထောင်းလူးလာမဲ့ငါလောင်း နောဝ်ꩻသွူ။ (MIP) ယို တဗွိုန်တောဝ်း ယာဉ်ကလင်ꩻလာအရီးခါဖုံႏတဲင် ထူꩻချာꩻမှုအနေႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအိန္ဒိယသီးကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ ယာဉ်ကလင်ꩻလာ ဆန်ဒရာ(၁)လောင်း ယာဉ်တဆွိုင်ꩻထန်ႏလွဉ်ထွူ ကလင်ꩻလွေꩻလာအလောင်းတွင်ꩻ နေးတောမ်ႏအောဝ်ႏအညာꩻကထိန်ꩻကရိယာႏဖုံႏတဲင် အာႏရုံႏခံႏစမ်ꩻထောင်ထွားလွေꩻပါနောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏ ဆန်ဒရာ (၁) ထျꩻ ထိန်ꩻချုပ်သွုပ်တွယ်အီတာႏ ရေဒီယိုကသွိုပ်ဆွို့ꩻ တွောက်ထိုꩻတဲင် (၂၀၁၁) အကွို့ꩻဆုဲင်ꩻခိန်ႏရပ် မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း (၂၀၁၂) အစောဝ်းခိန်ႏရပ်တွင်ꩻ လင်ꩻထောင်းထဲ့လူး လာမဲ့ငါလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခယ်ႏခမ်း ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ ယာဉ်လေပ်လာ ဆန်အဲ (၁) ယို (၂၀၀၉) ဗာႏနေင်ႏ လာမတ် (၁) နီꩻနောဝ်ꩻ ထိန်ꩻချုပ်နေးတဲင် လင်ꩻထောင်းလူးလာမဲ့ငါနောဝ်ꩻသွူ။ အာႏကာႏသယာဉ် ကလင်ꩻလာလောင်းခိန်ႏ အီႏလင်ꩻအီတာႏကသုံꩻဒါႏ ဒုံးကျောင်ႏဘရိတ်နောဝ်ꩻ သုံꩻ (၁၈) ဆွိုင်ꩻလွုမ်ꩻတဲင် မာꩻပါထာꩻမာꩻလာအလောင်း သိပ္ပံဆဲင်ႏရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻကထုမ်းလွဉ်ꩻ အာကာသယာဉ် (၆) ဆွိုင်ꩻ ၊ လိုꩻတပါတောဝ်း အာကာသယာဉ် (၁၂) ဆွိုင်ꩻရပ်ဖုံႏယို (၁၉၆၆) တောမ်ႏ (၁၉၇၆) နေင်ႏအခါႏတွင်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ တောမ်ႏ သိုဗီယဲစ်သီး အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ နောဝ်ꩻသွူ။ သိုဗီယဲစ်သီးယို အရီးစသွတ်ꩻ ပထမအနေႏ အွဉ်ႏလင်ꩻယွယွသာႏသာႏနွောင်ꩻလာအလောင်းတဲင် သုံꩻအီ လူနာ(၉) တောမ်ႏ လူနာ(၁၃) ယာဉ်ဖုံႏအလောင်း ကအွဉ်ႏဆွို့ခါꩻ ကဲဉ်မရာခံႏနွောင်ꩻအကျမ်ꩻစား (ruggedized camera) ဖုံႏတဲင် တွယ်ႏထူႏလꩻ ဓါတ်ပုံႏဖုံႏတွော့ꩻ ပသာဖေႏချာနွောင်ꩻ ဓါတ်ပုံႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏသီးလဲ့ ခံႏတောဝ်းရုသျှားသီးနွောင်ꩻတဲင် လိုꩻတပါတောဝ်း အမေႏရိကန်ႏအာကာယာဉ် လင်ꩻယွယွသာႏသာႏနွောင်ꩻနုဲင်းနုဲင်း လာလောင်း (၅) လဲင်ႏ တောမ်ႏ လိုꩻကပါ အပိုလိုတဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏ (၆) လဲင်ႏ ယို လင်ꩻနွောင်ꩻယွယွနုဲင်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏသီး လိုꩻကပါ အပိုလိုယာဉ်ဖုံႏ ထွိုင်ႏလင်ꩻနွောင်ꩻထွူလာလောင်းတွော့ꩻ သိုဗီယဲစ်ရုသျှားသီးယိုလဲ့ ဆုဲင်ꩻခါနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဖျင် လိုꩻတပါတောဝ်း အာကာသယာဉ် လူနာ(၁၆)၊ လူနာ(၂၀)၊ လူနာ(၂၄) ဖုံႏတဲင် လင်ꩻလာအလောင်းထွူ ထူႏလꩻပါဟမ်ႏကအောဝ်ႏလာလောင်း ထူႏဟမ်ႏနမူႏနာႏဖုံႏတဲင် သဲင်ꩻလွဉ်ချာနွောင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လူနာ(၁၇)၊ လူနာ(၂၁) အာကာသယာဉ်ဖုံႏနောဝ်ꩻလဲ့ လိုꩻတထုမ်းလွဉ်ꩻတောဝ်း တဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ စာꩻရင်ꩻအကိုယိုတပါတောဝ်းဒွိုန်း အာႏကာႏယာဉ် ကလင်ꩻလာလောင်း တဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏအောဝ်ႏဒွိုန်းကတဲင် နုဲင်း လူနာ (၂၃) တဖူꩻစဲဉ်ႏနောဝ်ꩻလဲ့ အောင်ႏအောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ လင်ꩻတွိုႏနွောင်ꩻလာအလောင်းလဲ့ ဝွေꩻကအီတောလွေꩻပါ သိပ္ပံတခြိုꩻဖုံႏ တမာꩻတောဝ်းထာꩻမာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏအာႏကာႏသယာဉ် သာဗေယာ(၄) ယိုလဲ့ ခါးလား ကလင်ꩻဒျာႏအရင်ꩻယွယွသာႏသာႏတွင်ꩻ ရေဒီယိုသွုပ်ဆွိုက်မှုဖုံႏ တွောက်ထိုꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ==လိုꩻကတွိုႏလာအလောင်းဖုံႏ== လိုꩻကထုမ်းလွဉ်ꩻပါ အာကာသယာဉ်ကလင်ꩻလာအလောင်း လိုꩻကတွိုႏလွေꩻလာအလောင်းဖုံႏယို အရီးစသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၆၉) လာ ဇူလုဲင် (၂၀) နီꩻ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်း]] ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဒါႏ [[အပိုလို ၁၁]]အာကာသယာဉ်ယို လိုꩻသီးကထုမ်းလွဉ်ꩻအရီးစသွတ်ꩻ ပထမသွတ်ꩻ တဖူꩻစဲဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ (၁၉၆၉) တောမ်ႏ (၁၉၇၂) နေင်ႏ အခါႏကာႏလကို လိုꩻကထိုမ်းလွဉ်ꩻပါစား အမေႏရိကန်ႏ သီးကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ အာကာသယဉ် အောဝ်ႏပိဉ် (၆) ဆွိုင်ꩻတဲင် လိုꩻတွိုႏလွေꩻလꩻလာအလောင်း အောဝ်ႏလဲဉ်း (၁၂) ဖြာꩻသွူ။ ==သိပ္ပံဆဲင်ႏရာꩻ အကျောင်ꩻခရာႏ ကအောဝ်ႏဆꩻချာဖုံႏ== [[File:Ranger 9 sudden impact.gif|thumb|left|ရိန်းဂျားအာကာသယာဉ် လကို ဝင်မဆောင့်မှီပန်းချီဆရာက ပုံဖော်ထားပုံ]] အာကသယာဉ် ယံကထင်ႏလွေꩻနွောင်ꩻ လာလောင်းအတာႏ ကာႏဖျတ်ဗာႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏအကို ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻအတာႏကမာꩻမွေးနွောင်ꩻအနယ်ꩻ ကအောဝ်ႏထွူလဲဉ်းယိုခါနောဝ်ꩻ သုံႏအီ ဒုံးကွင်ႏနယ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ တလီꩻလုံꩻကကျောင်ႏမို့ꩻလောင်းစား(မိုးပျံဖူဖောင်း) မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း [[စဲစ်သင်ဖော်ꩻကျောင်ႏ]](ဂျက်လေယာဉ်) စတဲင် ယာဉ်ကဝုဲင်းထိုတလီꩻလောင်းဖုံႏယို ကျောင်ꩻဝုဲင်းနွောင်ꩻဟမ်ႏတလီꩻထုအကိုလွုမ်ꩻတွော့ꩻ တဗွိုန်တောဝ်းတောမ်ႏဒုံးကွင်ႏတဲင် [[ဒုံးကွင်ႏ]]ယို ဟမ်ႏတလီꩻထုအထန်ႏဖဲ့ꩻ ဗꩻထမ် ကထိုရိုးဒါႏတလီꩻတအဲဉ်ထောဝ်းရပ်စွဉ်ႏလဲ့ ဖေႏကထင်ႏလွေꩻစွူစွူအတာႏ တရန်ထန်ႏနွောင်ꩻအာႏအတာႏ မာꩻနွောင်ꩻစွူစွူကလွေꩻနှုန်ꩻ မာꩻထိုနွောင်ꩻအမွိုင်နှုန်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ သိုဗီယဲစ်သီးယို ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၅၉) ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ထင်ႏထောင်းဒုတ်လင်ꩻနွောင်ꩻ(ဝင်ဆောင့်)လာအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။<ref name="nasa-luna2">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A|title=NASA – NSSDC – Spacecraft – Lun 2 Details|accessdate=17 February 2011|archivedate=26 July 2012|archiveurl=https://archive.today/20120726181013/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A}}</ref> အီႏသဲင်ꩻချာ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏအတာႏ အာႏကာႏသယာဉ်ယို ဖေႏကလွစ်ထန်ႏနွောင်ꩻ လာထွို့ꩻငင်ႏအာႏကိုတဲင် ဖေႏကလွစ်အတာႏ ထူႏဗာႏ လွစ်တရန်အာႏတလာလာအမွိုင်နှုန်ꩻ(အလျင်)နောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏလာလောင်း ထန်ႏချာ အီႏသဲင်ꩻအာကာသယာဉ်အာႏ သုံꩻဗာႏ ဒုံးကွင်ႏ နောဝ်ꩻသွူ။ ပေါႏသဲင်ꩻချာဟမ်ႏ မိဉ်ႏနွို့ချာ ဟမ်ႏတလီထု ဟမ်ႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏအကို ဖေႏကလင်ꩻနွောင်ꩻဟမ်ႏလောင်း ဖေꩻကင်ꩻကင်ꩻအတာႏ ယာဉ်ကနွို့လွဉ်ဟမ်ႏတလီထုအကို ဟမ်ႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏအကို ဖေႏကစုပ်ꩻယွမ်ꩻထိုꩻအရုဲင်ꩻစွန်ꩻအာႏ(အရွေ့စွမ်းအင်) တောမ်ႏ ယာဉ်အမွိုင်ဖေႏကယွ အမွိုင်ဖေႏကယွမ်ꩻလင်ꩻအတာႏ သုံꩻဗာႏ အနယ်ꩻကနွို့အီတလီꩻထု အနယ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ==ခမ်းထီရေꩻ နဲင်ႏငံႏရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ အကျောင်ꩻခရာႏဆချာဖဲ့ꩻဖုံႏ== ရေတ်နေင်ႏ (၁၉၅၇) နေင်ႏနောဝ်ꩻ သိုဗီယဲစ်ရုသျားသီး အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ ပထမသွတ်ꩻ[[ဂျိုဟ်ႏတု]] လိုꩻသီးသမဲင်ꩻအတာႏ အရီးစသွတ်ꩻဂြိုဟ်ႏတု စပွတ်နစ် (၁) (Sputnik 1, the first artificial Earth satellite) တဲင် အာႏကာႏသအကို ပြဲင်ႏပွယ်ꩻ စလွဉ်ခန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်ကာႏလနောဝ်ꩻခါနောဝ်ꩻ ခမ်ႏဖာႏလောင်းယို အရင်ꩻဗွေႏဝါႏဒ ၊ ဒီမိုကရေသီဝါႏဒ ကထူႏကျင်ꩻသုံꩻခါꩻဒါႏခမ်းထီဖုံႏ တောမ်ႏ ခမ်းထီကထူႏခါꩻ [[ကွန်မျုနစ်ဝါႏဒ]] ဖုံႏ အောဝ်ႏပြဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻအခိန်ႏတွင်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ ==အစောဝ်းသွတ်ꩻ လိုꩻတပါတောဝ်း သိုဗီယဲစ်သီး ကလွေꩻလာလောင်းဖုံႏ (၁၉၅၆-၁၉၆၆)== [[File:Луна-16.jpg|thumb|left|''လမြေသားနမူနာယူဆောင်လာသည့် လဆင်းယာဉ်လူနာ ၁၆ ပုံစံ'']] [[File:Surveyor 3-Apollo 12.jpg|thumb|left|[[အပိုလို ၁၂]] အာကာသယာဉ်မှူး ပီတီ ကွန်းရက်(Pete Conrad)အား ဆာဗေယာ ၃ ဆင်းသက်ယာဉ်အနီးတွင် ရပ်နေသည်ကိုတွေ့ရပုံ၊ နောက်ခံတွင် အပိုလို ၁၂ ဆင်းသက်ယာဉ် အင်တာပရက် (''Intrepid'') အား တွေ့မြင်ရသည်။]] တွိုႏ (၁၉၉၁) ဗာႏနေင်ႏ သိုဗီယဲစ်ခမ်းပေါင်ꩻစု ထွိုင်ႏကုဲင် ပြုဲင်လီထိုꩻထွူမꩻ သိုဗီယဲစ်သီး ဖေႏကတွိုႏလာအလောင်း ကကျိုꩻစာꩻကကျံႏစယ်ႏ ကထေအာႏမာꩻဒါႏ သမဲင်ꩻအမဲဉ်ႏဖုံႏယို ဗွောင်ဖွင်ꩻ အွဉ်ႏနယ်ထေ့ ခမ်းသားအမျာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရုသျားတောမ်ႏ အမေႏရိကန်ႏတဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻတဲင် အမေႏရိကန်ႏသီးယို ပေါ်ꩻအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏအာႏကာႏသယာဉ်လဲ့ ကေႏငြာႏထေထန်ႏဖေႏပါထွူသတင်ꩻ တဖူꩻစဲဉ်ႏမိဉ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရုသျားသီးနောဝ်ꩻတဲ တကေႏငြာႏရီးတောဝ်း တထေပြန်ႏရီးဒွိုန်းသတင်ꩻ လꩻဟဲ့ꩻဖန်ဒွိုန်းတဖူꩻစဲဉ်ႏမိဉ်ꩻဖုံႏတွော့ꩻ မိဉ်ႏတွိုႏလꩻလဲဉ်း အောင်အောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ တွိုႏလဲဉ်း ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏတဖူꩻကလေပ်ဗဲဉ်(ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်း)သူꩻမꩻ ကွဲဖန်အမိဉ်ꩻ [[လူနာစီႏမံႏကိန်ꩻ|လူနာ တဖူꩻစဲဉ်ႏ]]နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ သိုဗီယဲစ် ကလွေꩻလာအလောင်း တအောင်ႏမျင်ႏတောဝ်းဖုံႏ ထာꩻမာꩻကထဲ့ꩻသွုမ်ꩻဖုံႏယို ကွပ်မဲဉ်အွဉ်ႏသေတောဝ်း မဲဉ်ဖေႏသေတောဝ်းလိုꩻအမျာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကခꩻထင်ႏ ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏ ဒုံးကွင်ႏတဗာႏယို ခꩻလꩻတွိုႏဒွိုန်းလာထျꩻ စအောဝ်ႏဟမ်ႏတဖူꩻဗဲဉ်အလောင်းတွင်ꩻ မိဉ်ႏချို့ꩻယွင်ꩻ မိဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻယို ယံဖေႏကအွဉ်ႏဒို့ꩻဗိဉ်ႏနွောင်ꩻ မူလအင်းရေႏချက်အတာႏတဲင် ဟဲ့ꩻဖန်ဗော့ꩻအမိဉ်ꩻ စပွတ်နစ်ကလေပ်ဗဲဉ်ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏစီႏမံႏကိန်ꩻထာꩻမာꩻ မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း ကော့စ်မော့စ် လေလ်ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏစီႏမံႏကိန်ꩻထာꩻမာꩻ စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ကခꩻထင်ႏကျာꩻ ကပꩻထိုꩻဖုံႏယိုလဲ့ တထေပြန်ႏဖိုတောဝ်းသွူ။ {| class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border-collapse: collapse;" |- ! align=left | သိုဗီယဲတ်တဖူꩻရဲဉ်ႏ ! align=center | အယာႏခိန်ႏ (ကီလိုဂရမ်) ! align=center | ပစ်လွှတ်ယာဉ် ! align=center | အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏမွူးနီꩻ ! align=center | တဖူꩻရဲဉ်ႏရေႏမိုးချက် ! align=center | ရလဒ် |- | | | [[Semyorka]] – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၈၊ စက်တင်ဘာ ၂၃ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၉၃ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | | | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၈၊ အောက်တိုဘာ ၁၂ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၁၀၄ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | | | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၈၊ ဒီဇင်ဘာ ၄ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၂၅၄ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | [[လူန ၁|လူနာ-၁]] | 361 | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၉၊ ဇန္နဝါရီ ၂ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:green;">တစိတ်တပိုင်းအောင်မြင်</span> – လွတ်မြောက်အလျင်ရရှိသော ပထမဆုံးအာကာသယာဉ်၊ လအနီးမှကပ်၍ပျံသန်းသည်။ နေကိုလှည့်လည်သည်။ လပေါ်သို့မရောက်ပဲလွဲသွားသည်။ |- | | | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၉၊ ဇွန် ၁၈ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၁၅၃ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | [[လူန ၂|လူနာ-၂]] | 390 | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၉၊ စက်တင်ဘာ ၁၂ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ပထမဆုံးလဆောင့်ယာဉ် |- | [[လူန ၃|လူနာ-၃]] | 270 | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၅၉၊ အောက်တိုဘာ ၄ | လအနီးကပ်ပျံသန်းရန် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – လ၏တစ်ဖက်ခြမ်းကိုအောင်မြင်စွာဓာတ်ပုံရိုက်နိုင် |- | | | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၆၀၊ ဧပြီ ၁၅ | လအနီးကပ်ပျံသန်းရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု၊ ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့မရောက် |- | | | Semyorka – 8K72 | align="right" | ၁၉၆၀၊ ဧပြီ ၁၆ | လအနီးကပ်ပျံသန်းရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၁ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | [[စပွတ်နစ်]]-၂၅ | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၃၊ ဇန္နဝါရီ ၄ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ကမ္ဘာပတ်လမ်းနိမ့်တွင်ပျက်ကျ |- | | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၃၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၃ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်လွှတ်ပြီး ၁၀၅ စက္ကန့်တွင် တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်းမှု |- | [[လူန ၄|လူနာ-၄]] | 1422 | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၃၊ ဧပြီ ၂ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – လအနီး ၅,၀၀၀ မိုင်(၈,၀၀၀ ကီလိုမီတာ)မှဖြတ်ပျံ |- | | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၄၊ မတ် ၂၁ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်း၊ ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့မရောက် |- | | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၄၊ ဧပြီ ၂၀ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တွန်းအားပေးဒုံးပျံချွတ်ယွင်း၊ ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့မရောက် |- | [[Cosmos (satellite)|ကော့စ်မော့စ်]]-၆၀ | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ မတ် ၁၂ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ကမ္ဘာပတ်လမ်းနိမ့်တွင်ပျက်ကျ |- | | | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ ဧပြီ ၁၀ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တွန်းအားပေဒုံးပျံချွတ်ယွင်း၊ ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့မရောက် |- | [[လူန ၅|လူနာ-၅]] | 1475 | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ မေ ၉ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – လသို့ဝင်ဆောင့် |- | [[လူန ၆|လူနာ-၆]] | 1440 | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ ဇွန် ၈ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – လအနီး ၁၀၀,၀၀၀ မိုင်(၁၆၀,၀၀၀ [[ကီလိုမီတာ]]) မှ ဖြတ်ပျံ |- | [[လူန ၇|လူနာ-၇]] | 1504 | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ အောက်တိုဘာ ၄ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – လသို့ဝင်ဆောင့် |- | [[လူန ၈|လူနာ-၈]] | 1550 | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၁၉၆၅၊ ဒီဇင်ဘာ ၃ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားနေစဉ် လပေါ်ဝင်ဆောင့်သည် |- |} ==အစောဝ်းခါ လိုꩻတပါတောဝ်း အမေႏရိကန်ႏသီး ကထင်ႏလွေꩻလာတဖူꩻစဲဉ်ႏ (၁၉၅၈-၁၉၆၅)== ===ပုဲင်အိုးနီးယားတဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏ=== [[File:Ranger8-moon.jpg|thumb|right|လကိုဝင်မဆောင့်မီ ရိန်းဂျား-၈ အာကာသယာဉ်မှပေးပို့ခဲ့သော လ၏ဓာတ်ပုံ]] ပုဲင်အိုးနီးယား ယာဉ်ကလွေꩻလာဖုံႏယို ပုံႏစံႏကွဲꩻ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကွယ်ꩻပိဉ်(၃) မျိုꩻတဲင် အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏတောမ်ႏ ဒုံႏကွင်ႏအာႏတလာလွဉ်ꩻထာစား ခမ်ႏဖာႏလောင်းတွိုက်အချင်ꩻချင်ꩻကခꩻအီဒါႏ ဒုံးကွင်ႏ ( တိုက်ချင်းပစ်ဒုံးပျံ) ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုက်အချင်ꩻချင်ꩻကခꩻအီဒုံးကွင်ႏဖုံႏယို လွေꩻနွောင်ꩻညာꩻ ကီလိုမီတာ (၅၅၀၀) မာꩻကီ ( မဲင်ႏ(၃၅၀၀) ရပ်လွို) ပိဉ်တဲင် အောဝ်ႏအာသျှတွိုက်ခꩻလွေꩻတွိုႏအမေႏရိကတွိုက်(ဥပမာႏ အောဝ်ႏကိုးရီးယားခမ်း(ခမ်းထင်ꩻ) ကခꩻစမ်ꩻဒုံး ကတွိုႏတကာႏ အမေႏရိကန်ႏခမ်း ကထဲ့သမုဒ္ဒရာႏကို) ပိဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏ အမေႏရိကတွိုက် ခꩻတွိုႏနွောင်ꩻ ရုသျှားခမ်း ကအောဝ်ႏဒါႏ ဥရောပတွိုက် တောမ်ႏ အာသျှတွိုက် နောဝ်ꩻသွူ။ ===ရိန်းစျား တဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏ=== လွေꩻထေ့လာအထျꩻ ကအီႏလင်ꩻလာအလောင်းတာႏ အရီးစသွတ်ꩻ ကျိုꩻစာꩻမှုနောဝ်ꩻ (၁၉၆၂) ဗာႏနေင်ႏကို အမေႏရိကန်ႏခမ်း ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဒါႏ ရိန်းစျား (၃) ၊ ရိန်းစျား(၄)၊ ရိန်းစျား(၅) အာႏကာႏသယာဉ်ဖုံႏ မာꩻခါꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရိန်းစျား ယာဉ်ကလင်ꩻလာအလောင်းဖုံႏယို တအွဉ်ႏဆွို့ဒပ်ခါꩻတောဝ်း ကဲဉ်မရာဖုံႏတဲင် တဖူꩻစဲဉ်ႏဖုံႏထွူစွဉ်ႏလဲ့ တလꩻတောဝ်း လာမဲ့ငါလောင်းရုပ်ပွိုင်ဓါတ်ပုံႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ {| class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border-collapse: collapse;" |- ! align=left | အမေႏရိကန်ႏတဖူꩻရဲဉ်ႏ ! align=center | အယာႏခိန်ႏ (ကီလိုဂရမ်) ! align=center | ပစ်လွှတ်ယာဉ် ! align=center | အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏမွူးနီꩻ ! align=center | တဖူꩻရဲဉ်ႏရေႏမိုးချက် ! align=center | ရလဒ် |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ၀]] | ၃၈ | Thor-Able | align="right" |၁၉၅၈၊ ဩဂုတ် ၁၇ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပထမအဆင့်ပေါက်ကွဲ၊ ယာဉ်ပျက်စီး |- |[[ပုဲင်အိုနီးယား ၁]] | ၃၄ | Thor-Able | align="right" | ၁၁ အောက်တိုဘာ ၁၉၅၈ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ဆော့ဝဲကြောင်သည်၊ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ၂]] | ၃၉ | Thor-Able | align="right" | ၁၉၅၈၊ နိုဝင်ဘာ ၈ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တတိယအဆင့် အလုပ်လုပ်ပုံမှားယွင်းသည်။ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ၃]] | ၆ | Juno | align="right" | ၁၉၅၈၊ ဒီဇင်ဘာ ၆ | လအနီးမှဖြတ်ပျံရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပထမအဆင့် အလုပ်လုပ်ပုံမှားယွင်းသည်။ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ၄]] | ၆ | Juno | align="right" | ၁၉၅၉၊ မတ် ၃ | လအနီးမှဖြတ်ပျံရန် | <span style="color:green;">တစိတ်တပိုင်းအောင်မြင်</span> – လွတ်မြောက်အလျင်ရသည့်ပထမဆုံးအမေရိကန်အာကာသယာဉ်၊ လအနီးမှဖြတ်ပျံသည်။ ချိန်သားလွဲသွားသဖြင့် ဝေးလွန်းကာဓာတ်ပုံရိုက်မရ၊ နေကိုလှည့်ပတ်သည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ပီ-၁]] | ၁၆၈ | Atlas-Able | align="right" | ၁၉၅၉၊ စက်တင်အာ ၂၄ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပစ်စင်ပေါက်ကွဲ၊ ယာဉ်ပျက်စီးသည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ပီ-၃]] | ၁၆၈ | Atlas-Able | align="right" | ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၉ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ကုန်လှောင်ခန်းအခွံပျက်စီး၊ ယာဉ်ပျက်စီးသည်။ |- |[[ပုဲင်အိုနီးယား ပီ-၃၀]] | ၁၇၅ | Atlas-Able | align="right" | ၁၉၆၀၊ စက်တင်ဘာ ၂၅ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ဒုတိယဆင့်မူမမှန်ဖြစ်ခြင်း၊ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ပုဲင်အိုနီးယား ပီ-၃၁]] | ၁၇၅ | Atlas-Able | align="right" | ၁၉၆၀၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၅ | လပတ်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – ပထမဆင့်ပေါက်ကွဲ၊ ယာဉ်ပျက်စီးသည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၁]] | ၃ဝ၆ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၁၊ ဩဂုတ် ၂၃ | စမ်းသပ်ယာဉ်နမူနာ | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – အပေါ်ဆင့်ပုံမမှန်ဖြစ်သည်။ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၂]] | ၃ဝ၄ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၁ | စမ်းသပ်ယာဉ်နမူနာ | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – အပေါ်ဆင့်ပုံမမှန်ဖြစ်သည်။ လေထုထဲပြန်ဝင်လာသည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၃]] | ၃၃ဝ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၂၊ ဇန္နဝါရီ ၂၆ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – တွန်းအားပေးဒုံးပျံအထိန်းစနစ်ချွတ်ယွင်းသည်။ နေကိုလှည့်ပတ်သည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၄]] | ၃၃၁ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၂၊ ဧပြီ ၂၃ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:green;">တစိတ်တပိုင်းအောင်မြင်</span> – အာကာသအရာဝတ္ထုပေါ်သို့ ၏ပထမဆုံးရောက်သော အမေရိကန်အာကာသယာဉ်ဖြစ်သည်။ လသို့ဝင်ဆောင့်သည်။ ဓာတ်ပုံပို့ခြင်းမရှိ။ |- | [[ရိန်းဂျား ၅]] | ၃၄၂ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၂၊ အောက်တိုဘာ ၁၈ | လပေါ်ဆင်းသက်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – အာကာသယာဉ် ဓာတ်အားချွတ်ယွင်းသည်။ နေကိုလှည့်ပတ်သည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၆]] | ၃၆၇ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၄၊ ဇန္နဝါရီ ၃၀ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:red;">မအောင်မြင်</span> – အာကာသယာဉ်ကင်မရာချွတ်ယွင်းသည်။ လသို့ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၇]] | ၃၆၇ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၄၊ ဇူလိုင် ၂၈ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဓာတ်ပုံ ၄၃၀၈ ပုံပို့ခဲ့သည်၊ လသို့ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။ |- | [[ရီန်းဂျား ၈]] | ၃၆၇ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၅၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဓာတ်ပုံ ၇၁၃၇ ပုံပို့ခဲ့သည်၊ လသို့ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။ |- | [[ရိန်းဂျား ၉]] | ၃၆၇ | Atlas – Agena | align="right" | ၁၉၆၅၊ မတ် ၂၁ | လသို့ဝင်ဆောင့်ရန် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဓာတ်ပုံ ၅၈၁၄ ပုံပို့ခဲ့သည်၊ လသို့ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။ |} ==သိုဗီယဲစ်(ရသျား)သီး လိုꩻတပါတောဝ်း ကလင်ꩻယွယွလာလောင်းဖုံႏ (၁၉၆၆-၁၉၇၆)== [[File:Soviet moonrover.JPG|thumb|left|''ဆိုဗီယက်တို့၏ ''လူနိုခေါ့ဒ်'' အလိုအလျောက် လပေါ်လှည့်လည်သွားလာရေးယာဉ်'']] သိုဗိယဲစ်ခမ်းပေါင်ꩻစု ကခꩻထင်ႏဒါႏ [[လူန ၉]] အာကာသယာဉ်ယို (၁၉၆၆)နေင်ႏ ဖေဖော်ဝါရီ (၃) နီꩻနောဝ်ꩻ အရီးစသွတ်ꩻ လင်ꩻနွောင်ꩻယွယွသာႏသာႏ လာအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အလေꩻထွူႏအောဝ်ႏ (၉၉) ဂရမ်တဲင် ကနွန်ႏထန်ႏနွောင်ꩻ တလီꩻအိတ်ယို (၁) သဲက္ကန့်အမွိုင်နှုန်ꩻ (၁၅) မီတာကအောဝ်ႏဒါႏ ကအီႏဒုတ်တလူႏတာႏ ရဲႏကာႏဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ <ref name="astronautix-luna9">{{cite web|url=http://www.astronautix.com/craft/lunae6.htm|title=Astronautix Luna E-6|accessdate=February 2011}}</ref> လူနာ(၁၃) အာကာသယာဉ်ယို (၁၉၆၆) ဗာႏနေင်ႏ၊ ဒီသေဉ်ဘာ (၂၄)နီꩻနောဝ်ꩻ ကနန်းခရာႏကိစ္စနုဲင်းယိုအတာႏ ငမ်းဗာႏဖိုနောဝ်ꩻသွူ။ တဖူꩻစဲဉ်ႏနီလီးအကို ထူႏအီတောချာလꩻနွောင်ꩻ အံႏဖြာႏခရာႏ လာမဲ့ငါလောင်း ရုပ်ဓါတ်ပုံႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{Cite web|title=Moon Exploration|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/space-exploration/moon-exploration-article.html|work=National Geographic|accessdate=17 September 2009|archivedate=15 December 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215064020/http://science.nationalgeographic.com/science/space/space-exploration/moon-exploration-article.html}}</ref> [[လူနာ ၁၆]]လွေꩻဖျင် လင်ꩻထွူလာလောင်း ထူႏဟမ်ႏနမူႏနာႏဖုံႏတဲင် သဲင်ꩻချာနွောင်ꩻဟမ်ႏလောင်း အောင်ႏအောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ ထွာပထမသွတ်ꩻ အရီးစသွတ်ꩻ[[စက်ရုပ်အာကာသယာဉ်]] ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book |last=Burrows |first=William E. |title=This New Ocean: The Story of the First Space Age |url=https://archive.org/details/thisnewocean00will |year=1999 |publisher=Modern Library | pages=[https://archive.org/details/thisnewocean00will/page/432 432] |isbn=0-375-75485-7}}</ref> [[အပိုလို ၁၁]] တောမ်ႏ [[အပိုလို ၁၃]] ဖုံႏယိုလဲ့ အောင်ႏမျင်ႏနုဲင်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တဖူစဲဉ်ႏဖုံႏယို တောမ်ႏ လူနာ-၂၀ (၁၉၇၂) လူနာ-၂၄ (၁၉၇၆) ဖုံႏလဲ့ မာꩻ အောင်ႏမျင်ႏနွောင်ꩻထဲင်းထဲင်းယင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၁၉၇၀) တောမ်ႏ (၁၉၇၃) ဗာႏနေင်ႏတွင်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဖျင် လူနိုခေါ့ဒ်(ပါꩻကထောင်လွေꩻတဖူꩻလာအလောင်း, လပေါ်လမ်းလျှောက်သူ) စက်ရုပ်အာႏကာႏသယာဉ် နီဆွိုင်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ ယာဉ်နုဲင်းယိုဖုံႏနောဝ်ꩻ မာꩻထာꩻမာꩻညပိဉ် (၁၀) လာ တောမ်ႏ (၄) လာဖုံႏတဲင် လူနိုခေါ့ဒ်(၁) နောဝ်ꩻ (၁၀.၅) ကီလိုမီတာ၊ လူနိုခေါ့ဒ်(၂) နောဝ်ꩻ (၃၇) ကီလိုမီတာ လွေꩻနွောင်ꩻလွရောင်လာအလောင်းဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထာꩻမာꩻ ရိုဗာမစ်ရှင် (Rova mission) ဖုံႏယို မာꩻသွုပ်စွဉ်ႏတရွဉ်းယင်းထဲင်း လူနာ တောမ်ႏ ဇွန်း လာအထျꩻ အီႏကာႏကျောင်ႏထာꩻမာꩻစဲဉ်ႏ စီမံကိန်းဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ {| class="wikitable" style=" background: #f9f9f9; border-collapse: collapse;" |- ! align=left | ဆိုဗီယဲစ်(ရသျား) တဖူꩻရဲဉ်ႏဖုံႏ ! align=center | အနမ်းထွူႏဖွီ (kg) ! align=center | ဒုံးကွင်ႏ ! align=center | ခꩻထင်ႏ ! align=center | ရေႏမိုးချက် ! align=center | မက်ရှင် ရလဒ် ! align=center | ကလင်ꩻဒါႏခင်ႏလမ်း ! align=center | လတ္တီကျု/လောင်တီကျု |- | [[လူန ၉]] | ၁၅၈၀ | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၃၁ ဇန္နဝါရီ ၁၉၆၆ | ထင်ႏလာလောင်း | <span style="color:green;">အောင်ႏမျင်ႏ</span> – ပထမဆုံး လပေါ်ဆင်းသက် များစွာသော ဓာတ်ပုံများ။ | Oceanus Procellarum | 7.13°N 64.37°W |- | [[လူန ၁၃]] | ၁၅၈ဝ | Semyorka – 8K78 | align="right" | ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၆ | ထင်ႏလာလောင်း | <span style="color:green;">အောင်ႏမျင်ႏ</span> – ဒုတိယအကြီမ် လပေါ် ညင်သာသော ဆင်းသက်မှု။ | Oceanus Procellarum | 18°52'N 62°3'W |- | | | Proton | align="right" | ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၆၉ | Lunar rover | <span style="color:red;">ထဲ့သွုမ်ꩻ</span> – တွန်းကန်ဒုံး ချွတ်ယွင်းကမ္ဘာပတ်လမ်းသို့ မရောက်ခဲ့။ | | |- | | | Proton | align="right" | ၁၄ ဇွန် ၁၉၆၉ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ထဲ့သွုမ်ꩻ</span> – တွန်းကန်ဒုံး ချွတ်ယွင်းကမ္ဘာပတ်လမ်းသို့မရောက်။ | | |- | [[လူန ၁၅]] | ၅၇၀၀ | Proton | align="right" | ၁၃ ဇူလိုင် ၁၉၆၉ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ထဲ့သွုမ်ꩻ</span> – ထဲ့ကုဲင်လာလောင်း | Mare Crisium | မသိရ |- | Cosmos-300 | | Proton | align="right" | ၂၃ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၉ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်းနိမ့်တွင် ရပ်တန့်သွားခဲ့၊ | | |- | Cosmos-305 | | Proton | align="right" | ၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၉ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ထဲ့သွုမ်ꩻ</span> – ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်းနိမ့်တွင် ရပ်တန့်သွားခဲ့၊ | | |- | | | Proton | align="right" | ၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၇၀ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – တွန်းကန်ဒုံး ချွတ်ယွင်းကမ္ဘာပတ်လမ်းသို့မရောက် | | |- | [[လူန ၁၆|လူနာ ၁၆]] | ၅၆၀၀ | Proton | align="right" | ၁၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၇၀ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဝ.၁ဝ ကီလိုဂရမ် လမြေသားနမူနာအား ကမ္ဘာမြေသို့ ယူလာ၊ | Mare Fecunditatis | 000.68S 056.30E |- | [[လူန ၁၇|လူနာ ၁၇]] | ၅၇၀၀ | Proton | align="right" | ၁၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၀ | Lunar rover | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – လူနော့ရိုဗာသည် လမျက်နှာပြင်သို့ ၁ဝ.၅ ကီလိုမီတာ ခရီးနှင်ခဲ့၊ | Mare Imbrium | 038.28N 325.00E |- | [[လူန ၁၈]] | ၅၇၅၀ | Proton | align="right" | ၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၇၁ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – လသို့ ပျက်ကျ | Mare Fecunditatis | 003.57N 056.50E |- | [[လူန ၂၀]] | ၅၇၂၇ | Proton | align="right" | ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၇၂ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဝ.ဝ၅ ကီလိုဂရမ် လမြေသားနမူနာအား ကမ္ဘာမြေသို့ ယူလာ၊ | Mare Fecunditatis | 003.57N 056.50E |- | [[လူန ၂၁]] | ၅၉၅၀ | Proton | align="right" | ၈ ဇန္နဝါရီ ၁၉၇၃ | လဆင်းယာဉ် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – လူနော့ရိုဗာသည် လမျက်နှာပြင်သို့ ၃၇ ကီလိုမီတာ ခရီးနှင်ခဲ့၊ | LeMonnier Crater | 025.85N 030.45E |- | [[လူန ၂၃]] | ၅၈၀၀ | Proton | align="right" | ၂၈ အောက်တိုဘာ ၁၉၇၄ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – လပေါ် ဆင်းသက်ခြင်းအောင်မြင်၊ သို့သော် နမူနာယူလာရန် ချွတ်ယွင်းသွား၊ | Mare Crisium | 012.00N 062.00E |- | | | Proton | align="right" | ၁၆ အောက်တိုဘာ ၁၉၇၅ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – တွန်းကန်ဒုံး ချွတ်ယွင်းကမ္ဘာပတ်လမ်းသို့ မရောက် | | |- | [[လူန ၂၄]] | ၅၈၀၀ | Proton | align="right" | ၉ ဩဂုတ် ၁၉၇၆ | နမူနာ ယူလာ | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဝ.၁၇ ကီလိုဂရမ် လမြေသားနမူနာအား ကမ္ဘာမြေသို့ ယူလာ၊ | Mare Crisium | 012.25N 062.20E |- |} ==အမေႏရိကန်ႏသီး လိုꩻတပါတောဝ်း ယာဉ်ကလင်ꩻယွယွသာႏသာႏ လာအလောင်းဖုံႏ (၁၉၆၆-၁၉၆၈)== [[File:Surveyor 1 launch.jpg|thumb|right|ခꩻထင်ႏ ဆာဗေယာ ၁ ကျာꩻ]] အမေႏရိကန်ႏသီး ကစီႏရင်ႏကမာꩻသေဗီယာစက်ရုပ်ယာဉ် (xavier project)ထာꩻမာꩻ(စီမံကိန်း)ယို လိုꩻသီးအီႏလင်ꩻအီလာအလောင်း ကလိုႏဒါႏဖျင်ဆင်မှုဖုံႏအတာႏ ထွာအီအစွဲအကမ်းနောဝ်ꩻသွူ။ သေဗီယာ တဖူꩻစဲဉ်ႏ ကလွေꩻလာ (၅)စဲဉ်ႏလွုမ်းလွုမ်းယို လိုꩻတပါလွဉ်ꩻတောဝ်း တဖူꩻစဲဉ်ႏအောင်ႏအောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ သေဗီယာ(၃) နောဝ်ꩻ အပိုလို(၁၂) လင်ꩻလာလောင်းထွူ ည (၂) နေင်ႏထွူ လင်ꩻလွေꩻလယ်ႏထဲင်းလာအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ {| class="wikitable" style=" background: #f9f9f9; border-collapse: collapse; " |- ! align=left | အမေႏရိကန်ႏသီးတဖူꩻရဲဉ်ႏဖုံႏ ! align=center | အနမ်းထွူႏဖွီ (kg) ! align=center | ဒုံးကွင်ႏ ! align=center | ခꩻထင်ႏ ! align=center | မက်ရှင် ရေႏမိုးချက် ! align=center | မက်ရှင် ရလဒ် ! align=center | ဆင်းသက်ဇုန် ! align=center | လတ္တီကျု/လောင်တီကျု |- | [[ဆာဗေယာ ၁]] | ၂၉၂ | Atlas – Centaur | ၃၀ မေ ၁၉၆၆ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ဓာတ်ပုံပေါင်း ၁၁၀၀၀ ပြန်ရောက်လာသည်။ ပထမဆုံး လပေါ် အမေရိကန်တို့ ဆင်းသက်ခြင်း။ | Oceanus Procellarum | 002.45S 043.22W |- | [[ဆာဗေယာ ၂]] | ၂၉၂ | Atlas – Centaur | ၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၆ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – အင်ဂျင်ချွတ်ယွင်း၊ ကော်ပါးနိကပ် မီးတောင် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် ပျက်ကျ၊ | Sinus Medii | 004.00S 011.00W |- | [[ဆာဗေယာ ၃]] | ၃၀၂ | Atlas – Centaur | ၂၀ April ၁၉၆၇ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ပုံ ၆ဝဝဝ ပြန်ရောက်လာ၊ စက်ရုပ်လက်မောင်းတံဖြင့် အနက်စင်တီမီတာ ၁၇.၅ ထိ တူးဆွ၊ | Oceanus Procellarum | 002.94S 336.66E |- | [[ဆာဗေယာ ၄]] | ၂၈၂ | Atlas – Centaur | ၁၄ ဇူလိုင် ၁၉၆၇ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:red;">ကျရှုံး</span> – မထိခင် ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှု ပြတ်တောက်၊ ပြည့်စုံသော လပေါ်ဆင်းသက်ခြင်းဖြစ်နိုင်၊ အမှန်တကယ်ရလဒ်ကိုမူ မသိရ၊ | Sinus Medii | မသိရ |- | [[ဆာဗေယာ ၅]] | ၃၀၃ | Atlas – Centaur | ၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၇ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ပုံ ၁၉၀၀၀ ပြန်ရောက်လာသည်၊ မြေနမူနာအား ပထမဆုံး အသုံးချ၊ | ဆိတ်ငြိမ် ပင်လယ် | 001.41N 023.18E |- | [[ဆာဗေယာ ၆]] | ၃၀၀ | Atlas – Centaur | ၇ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၇ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ပုံ ၃၀၀၀၀ ပြန်ရောက်လာသည်၊ စက်ရုပ်လက်တံ၊ အင်ဂျင်ပြန်လည်၊ | Sinus Medii | 000.46N 358.63E |- | [[ဆာဗေယာ ၇]] | ၃၀၆ | Atlas – Centaur | ၇ ဇန်နဝါရီ ၁၉၆၈ | လပေါ်ဆင်းသက် | <span style="color:green;">အောင်မြင်</span> – ပုံ ၂၁၀၀၀ ပြန်ရောက်လာသည်၊ စက်ရုပ်လက်တံနှင့် ကမ္ဘာမြေမှ လေဆာတန်းအား ခြေရာခံမိ၊ | Tycho Crater | 041.01S 348.59E |- |} ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ထင်ႏလာလောင်းဖုံႏ]] ss8js9iff2v66on0gy4pw8tc8xvnwy5 0 6302 33989 27073 2026-08-22T16:08:42Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33989 wikitext text/x-wiki [[File:EU-FR-AL-67@Strasbourg-Observatoire 03.jpg|thumb|upright=1.1|Strasbourg ထောင်ထွားရေꩻ]] '''SIMBAD''' ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယီးနယ်ချာအီ '''S'''et of '''I'''dentifications, '''M'''easurements, and '''B'''ibliography for '''A'''stronomical '''D'''ata အဒွေါင်ႏဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထောင်ထွားလွေꩻ ဒင်ႏမုဲင်တောမ်ထူႏဖေႏ [[မွူးစကျာႏဝဠာႏ]]အထန်ႏဖဲ့ꩻကအဝ်ႏဒါႏ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻရာꩻဖုံႏ စာႏရင်ꩻအချက်လျက်တာႏ ထွာအထျꩻအမွူးဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ [[ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ]] [[:en:Centre de données astronomiques de Strasbourg|Centre de données astronomiques de Strasbourg]] (CDS) ကရိုꩻဒါႏ အစွိုꩻအဗူႏယို အဝ်ႏထိန်ꩻသိမ်ꩻလွေꩻဖေႏဒျာႏသွူ။ တယ်ႏစ ၁၉၇၉ ဗာႏ တောမ်ထူႏလွဉ်ဒါႏစာႏရင်ꩻနဝ်ꩻ တွိုႏ ၂၀၁၁ ဗာႏ အောက်တိုဗာလာ(၁၁)နီꩻနဝ်ꩻ လꩻလွဉ် တဗွိုန်ပီတဝ်းဒါႏမိဉ်ꩻ ၁၅,၂၂၄,၅၃၆ ဗာႏ ဆꩻလ့ကိုနဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻချက်ပေါင်ꩻ အဝ်ႏလွဉ် ၈,၃၁၃,၃၇ဝ ဗာႏ တောမ်ႏ ထာꩻရာꩻအခရာႏဖုံႏ အဝ်ႏလꩻလွဉ်တွိုႏ ၅,၄၄၆,၃၄၂ ဗာႏ နဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏဗꩻတွိုႏ ၂၀၂၀ ဗာႏ ဇွန်လာ(၁)နီꩻ စာႏရင်ꩻအလꩻ SIMBAD ကိုယို တောမ်ထူႏဒင်ႏမုဲင်ခါꩻ [[ဆာႏ]] ၅,၈၀၀,၀၀၀ ဖြုံႏ တောမ်ႏ ဆာႏတမွေးတဝ်းဒါႏ ထာꩻရာꩻအလင်([[ဂလဲတ်သီ]](ဆာႏအစွိုꩻအဗူႏ)၊ planetary nebulae, clusters၊ [[နိုဗာ]](nova)၊ [[သူပါနိုဗာ]](supernova) စတဲင်) နဝ်ꩻ ၅,၅၀၀,၀၀၀ ဖြုံႏ အချက်လျက်နဝ်ꩻသွူ။<ref name="whatis">{{cite web|url=http://simbad.u-strasbg.fr/guide/simbad.htx |title=what is SIMBAD | access-date=January 8, 2021|publisher=SIMBAD}}</ref> SIMBAD ကရိုꩻဒါႏအမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထူႏဂုဏ်ႏလွေꩻ [[ဂျိုဟ်တု]] [[:en:4692 SIMBAD|4692 SIMBAD]] အနေႏတွော့ꩻ ဖန်ဟဲ့ꩻခါꩻဗာႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="springer">{{cite book |title=Dictionary of Minor Planet Names – (4692) SIMBAD |url=https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm_k0v7 |last=Schmadel |first=Lutz D. |publisher=Springer Berlin Heidelberg |page=[https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm_k0v7/page/404 404] |date=2003 |isbn=978-3-540-29925-7 |doi=10.1007/978-3-540-29925-7_4607 |chapter = (4692) Simbad}}</ref> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]] expe8lro38j5wr2lue2du9sot0336e0 0 7159 33993 29464 2026-08-22T16:11:08Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33993 wikitext text/x-wiki [[File:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|thumb|upright=1.15|Soviet military advisers planning operations during the [[Angolan Civil War]] (1975–2002), a proxy conflict involving the USSR and United States]] '''နမ်းခြောင်ꩻစဲ့ꩻပွယ်ꩻ''' ({{lang-en| proxy war}}) "ပရောက်သီဝွါး" နဝ်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ ခမ်းထီတန် တဝ်းတဲ့ အစွိုꩻတန် တစွိုꩻစွိုꩻ (မွေးတဝ်းတဲ့) ခမ်းတခမ်း တဝ်းတဲ့ အစွိုꩻတစွိုꩻနဝ်ꩻ နမ်းချာတပါသော့ꩻတဝ်း အသျုက်တရေင်ကို အဝ်ႏအထန်ႏဖဲ့ꩻ ကစွဲးကမ်းဖေႏဒါႏ အစွဲးကမ်းအကူႏညီႏ ခမ်းလင် တဝ်းတဲ့ အစွိုꩻလင် နီဗာႏအခါႏဒျာႏတဲင် ထွာဒျာႏ ခွုမ်[[စူခွုမ်]]အသျုက်တရေင် ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name=UN1>{{cite book|last=Osmańczyk|first=Jan Edmund|title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements|url=https://archive.org/details/encyclopediaofun0001osma|date=2002|page=1869|publisher=Routledge Books|location=Abingdon|isbn=978-0415939201}}</ref> [[ခမ်းထီ]]အရန်းနေး တမွေးတဝ်း ကနွို့ပါဒါႏ အသျုက်တရေင်ကိုသားနဝ်ꩻ အွောန်ႏထွော့ထွာ နမ်းခြောင်ꩻသား (proxy) အနေႏသွူ။ နမ်းခြောင်ꩻသားဖုံႏယို နမ်းခြောင်ꩻဖေႏ ကဆွာႏတမာဖေႏသား မွေးတဝ်းတဲ့ တပါသော့ꩻတင်ႏသျာꩻတဝ်း အသျုက်တရေင်ကို ခမ်းတန်ယဟန်ႏ အစွိုꩻယဟန်ႏသီး အစွဲးအကမ်းနဝ်ꩻသွူ။ နမ်းခြောင်ꩻစဲ့ꩻပွယ်ꩻ အသျုက်တရေင် ဖေႏကထွာဗာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအထန်ႏဖဲ့ꩻ ကေားကစွဲးကမ်းတမာသား တောမ်ႏ ကအီႏနွို့ပါဒါႏသား အခါႏ အတာႏဆွာꩻ မဟာႏမိတ် သွုပ်သမ်ႏရေꩻ အဝ်ႏဗာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name=Hughes>{{cite book|last=Hughes|first=Geraint|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|date=2014|pages=5, 12–13|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton|isbn=978-1845196271}}</ref> သွုပ်သမ်ႏရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအနေႏ စဲ့ꩻပွယ်ꩻအသျုက်တရေင် ကထွာဒါႏအရပ်ကို ခမ်း တဝ်းတဲ့ အစွိုꩻနဝ်ꩻတာႏ အတာႏဆွာꩻ ဖေႏကတဉ်ႏခွေါင်တာႏ အဝ်ႏစွဲးကမ်းကူႏညီႏလွေꩻဖေႏ [[ရွဉ်တောင်ꩻ]]၊ [[စဲ့ꩻ]]သွဉ်တန်ꩻ၊ [[စူခွုမ်]] တဝ်းတဲ့ ပွုံႏစံႏအလင် စတဲင်ဖုံႏ နုဲင်းနဝ်ꩻဒျာႏသွူ။<ref name=Hughes/> မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏတဲ့ နမ်းခြောင်ꩻစဲ့ꩻပွယ်ꩻယို ထွာဒျာႏ ခမ်းတန် အစွိုꩻတန်သီးနဝ်ꩻ ထွာသွူ ဝွေꩻသီးအကျိုꩻ ကလꩻအီတာႏ အဝ်ႏအသောင် တမာစွဲးကမ်းဖေႏ ခမ်းပေႏအစွိုꩻပေႏသီး ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းတန် အစွိုꩻတန်သီးနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးရပ်ခင်ႏလမ်းကို အသျုက်တရေင်စဲ့ꩻပွယ်ꩻဖုံႏတဲ့ လွစ်ထွာတဲင် သွုမ်ꩻတေင်ꩻမုꩻအမျိုꩻမျိုꩻဆေ့ꩻ၊ ကောပ်စွဲးကမ်းဖေႏ အကူႏညီႏတဲင် မိဉ်ꩻတဲ့အွီႏ၊ မိဉ်ႏအဝ်ႏလိုႏ စာအံႏပါစူခွုမ် ဖေႏဗဲင်ႏဖဆေ့ꩻဆေ့ꩻ၊ စမ်ꩻသော့ꩻနွောင်ꩻပါ စူခွုမ်တသာအထီအသွီႏ၊ သေဗာႏပါ ပါꩻစူခွုမ်အထီအသွီႏ စတဲင်ဖုံႏတဲင် မိဉ်ꩻတဲ့အွီႏ ခမ်းတဲ့လွစ်ကုဲင် အရင်ꩻခံႏအရွီႏခိုႏတဲ့ လွစ်သွုမ်ꩻ စီꩻပွာꩻရေꩻတဲ့ ယံအီ စတဲင် အကျိုꩻစီꩻပွာꩻဖုံႏ လꩻအီနဝ်ꩻသွူ။ အွိုး အသျုက်တရေင်ကထွာဒါႏ ခင်ႏလမ်းသားနဝ်ꩻ ခမ်းတဲ့ကုဲင် မိဉ်ꩻတဲ့ကုဲင် အခေႏခံႏအရွီးခိုႏတဲ့ပြုဲင် စီꩻပွာꩻတဲ့ထဲ့ဖွိုႏ စတဲင်ဖုံႏ ထွာလွဉ်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ခမ်းထီရေꩻ]] [[Category:စဲ့ꩻပွယ်ꩻ]] rhj7is9g7f3g2dwftfiuxdo98anuxlw 0 8511 33995 31971 2026-08-22T16:11:53Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 33995 wikitext text/x-wiki '''ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်''' ({{lang-en|'''Computer Program'''}})ကရိုနဝ်ꩻ ကွန်ပျူတာကောသွုံꩻသားလိုႏရာꩻအတွိုင်ꩻ ထွဉ်ႏအီကွန်ပျူတာမာꩻထာꩻမာꩻတာႏ ယီးထွဉ်ႏချက်စာႏရင်ꩻဒျာႏသွူ။ [[ပရိုဂရမ်]]ဖုံႏမီႏအဝ်ႏမꩻ ကွန်ပျူတာမာꩻထာꩻမာꩻလꩻတဲင် ပရိုဂရမ်ယီးထွဉ်ႏချက် ကမာꩻထာꩻမာꩻခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏဗဟိုႏပရိုသဲတ်သာကိုကဲဉ်းအာသွူ။ ပရိုဂရမ်နဝ်ꩻ ကွန်ပျူတာကသေနာႏနွောင်ꩻဒါႏ (executable) ပွုံႏစံႏလဲ့အဝ်ႏ၊ နီနာꩻလိုꩻသီး သေနာႏဟော်ꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ အရွီးအခိုႏကုဒ်ပွုံႏစံႏလဲ့အဝ်ႏသွူ။ နဝ်ꩻအကို နီနာꩻလိုꩻသီး ကသေနာႏဟော်ꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ အရွီးအခိုႏကုဒ်ပွုံႏစံႏယိုနဝ်ꩻ မာꩻပြောင်ꩻလွေꩻ ကွန်ပျူတာကသေနာႏဒါႏ အိတ်စျူသတေဗယ်လ်ပွုံႏစံႏတဲ့ လꩻဒျာႏသွူ။ ကွပ်ပွိုး အရွီးအခိုႏကုဒ်ပွုံႏစံႏအဝ်ႏမꩻ [[ပရိုဂရမ်မာ]]သီး ဖန်ꩻဆင်ꩻပျုပျင်ႏလွေꩻ (algorithms)ဖုံႏ ယိုꩻအီသွူ။ source code နဝ်ꩻ လိုꩻကလွူးအီနမ်းတွမ်ႏ [[ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်မာ]]ပညာႏသားဖုံႏ ကုဲင်းတဲမ်းသေႏသေႏသွူ။ အရွီးအခိုႏကုဒ်ယိုနဝ်ꩻ နေတွမ်ႏ [[imperative programming]] မွေးတဝ်းလဲ့ [[declarative programming]] ကပါဒါႏ [[ပရိုဂရမ်မိဉ်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|ပရိုဂရမ်မိဉ်းဘာႏသာႏ(programming language)]] ယိုတမျိုꩻတဲင် တဲမ်းစန်ႏလွေꩻအီဒျာႏသွူ။ [[Source code]] ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ [[compiler]] ပြောင်ꩻလုဲင်ႏမာꩻထွာလွေꩻဖေႏ [[executable file]]လꩻသွူ။ ယင်းတမျိုꩻနဝ်ꩻ [[interpreter (computing)|interpreter]]  (မွေးတဝ်းလဲ့) [[hardware]]ကိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသော့ꩻသေꩻခါꩻ [[interpreter (computing)|interpreter]] အဝ်ႏတဲင် နေးတွမ်ႏဝွေꩻအကူႏအညီႏမꩻ အဝ်ႏ [[central processing unit]] မာꩻထွာလွေꩻ execute တဲ့လꩻဒျာႏသွူ။<ref name="cpl_3rd-ch1-7_quoted">{{cite book | last = Wilson | first = Leslie B. | title = Comparative Programming Languages, Third Edition | url = https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2 | publisher = Addison-Wesley | year = 2001 | page = [https://archive.org/details/comparativeprogr0000wils_i0w2/page/7 7] | quote = An alternative to compiling a source program is to use an interpreter. An interpreter can directly execute a source program[.] | isbn = 0-201-71012-9 }}</ref> ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍[[File:JavaScript_code.png|thumb|ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ် [[:en:Source code|အရွီးခိုႏကိုဒ်]] အတာႏ တဲမ်းသွုံꩻအီတွမ်ႏ [[JavaScript]] ဘာႏသာႏပွုံႏ။ (The method adds a new child node to an existing parent node. It is commonly used to dynamically modify the structure of an [[HTML]] document.)]] ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ် (တဝ်းလဲ့) [[ပရိုဂရမ်]]နဝ်ꩻ ကွန်ပျူတာတဖြုံႏ မာꩻအီထာꩻမာꩻတာႏ ကတဲမ်းစန်ႏသေꩻခါꩻဒါႏ ယီးနယ်ထွဉ်ႏချက်(အမိန်း) အစီႏအစဲဉ်ႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ ပရိုဂရမ်မီႏအဝ်ႏမꩻ ကွန်ပျူတာထွဉ်ႏအတွိုင်ꩻ ကွန်ပျူတာ[[CPU]]အီႏမာꩻနွောင်ꩻ [[execution]]သွူ။ ပရိုဂရမ်ကိုနဝ်ꩻ ကွန်ပျူတာထူႏသွုံꩻစွဉ်ႏနွောင်ꩻဒါႏ [[executable]]ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏပါနေနေသွူ။ ပရိုဂရမ်ဖုံႏအကို နီꩻနာꩻလိုꩻသီး ကသေနာႏဟော်ꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ [[အရွီးအခိုႏကုဒ်]]ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏ[[အယ်ဂေါ်ရစ်တံ]][[http://en.wikipedia.org/wiki/Algorithm|algorithm{{Dead link|date=August 2021 }}]]နဝ်ꩻ ကောတဲမ်းစန်ႏပရိုဂရမ်သားအတာႏ ထွာအီအကူႏအညီႏ အထောက်အပံ့တဗာႏသွူ။ ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်ဖုံႏတွမ်ႏ ပွိုင်ႏဝွို့တွမ်ႏဝွေꩻဒေတာ(အချက်အလက်) အစုစုအဒဝ်ႏဒဝ်ႏဖုံႏယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ[[သော့ဝွဲ]]သွူ။ ကွန်ပျူတာ ရွီးခိုႏဖုံႏနဝ်ꩻ လိုကဖန်ဆင်ꩻတဲမ်းစန်ႏဒါႏပရိုဂရမ်သား တဲမ်းစန်ႏချာဒျာႏသွူ။ အရွီးအခိုႏကုဒ်ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖိုင်ကမာꩻအီလꩻဒါႏထာꩻမာꩻဖုံႏ ပြောင်ꩻလွေꩻဖေႏ[[compiler]]ထွူမꩻ ကွန်ပျုတာ[[CPU]]ထူႏသွုံꩻမာꩻအီလွေꩻထာꩻမာꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်ဖုံႏယိုနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏ [[interpreter]] အကူႏအညီႏ (မွေးတဝ်းလဲ့) သွင်ꩻသော့ꩻပွုံႏသီခါꩻနေး [[Hardware|ဟာဒ်ဝွဲ]](ကွန်ပျူတာစက်)ကိုထွူမꩻ ထွဉ်ႏမာꩻထာꩻမာꩻလꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်ဖုံႏအကို [[system software]] (သော့ဝွဲစက်ကိုဖဲ့ꩻ) တွမ်ႏ [[External Software]](သော့ဝွဲစက်အထန်ႏဖဲ့ꩻ)စတဲင် ခွဲꩻချာꩻခါꩻနေး နီမျိုꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာတဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွဉ်ႏပရိုဂရမ်ခွုင်းမုဲင်ꩻဗာႏဗာႏတွော့ꩻ အွဉ်ႏမာꩻသွိုတဝင်ꩻထာꩻမာꩻတလဲင်ႏချင်ꩻလꩻသွူ။ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ [[multitasking]]သွူ။ ==ပရိုဂရမ်းမိဉ်း== ပရိုဂရမ်ဖုံႏအကို ကပါသော့ꩻဒါႏ အရွီးအခိုႏကုဒ်ဖုံႏယိုနဝ်ꩻ စဲစ်ဆေꩻစံꩻထွားလꩻ၊ ဖꩻဖြယ်ခွဲꩻထန်ႏထိုꩻလꩻ၊ ဖေႏနေးကယံထဲင်းထဲင်းတဲင် ဖျင်တသာထဲင်းထဲင်းလꩻ၊ စုခြွဉ်းသော့ꩻငီꩻတွမ်ႏ ဝင်ꩻလင်ကဖန်ဆင်ꩻတဲမ်းစန်းသေꩻခါꩻဒါႏပရိုဂရမ်အလင်တဲ့လꩻသွူ။ စတဲင် ကမာꩻဒါႏနုဲင်းယိုစားဖုံႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ[[သော့ဝွဲထင်ႏထိုရေꩻ]]သွူ။ ထာꩻမာꩻယိုနဝ်ꩻ ပီနုဲင်းဒျာႏ အဉ်စဉ်နီယာအနယ်ꩻစနိစ်တဗာႏနေနေတဲင်တွော့ꩻ [[သော့ဝွဲအဉ်စဉ်နီယာ]]ကရိုꩻဒါႏ အသွုံꩻအနွုံꩻယိုတဗာႏလဲ့ တိုꩻတက်စွစ်ꩻလီလွဉ်လဲဉ်းသွူ။ ===Paradigms=== ကွန်ပျူတာပရိုဖုံႏအကို ပရိုဂရမ်မိဉ်းဘာႏသာႏငေါဝ်းငွါ စီႏစဉ်ႏအွဉ်ႏအုံချက်မူအလꩻ [[imperative]] တွမ်ႏ [[declarative]] စတဲင် အဓိကထေခွဲꩻခါꩻနီမျိုꩻသွူ။ ===ချားပြန်ႏ(compiling or interpreting)ဘာႏသာႏ=== အရွီးအခိုႏကုဒ်ကရိုꩻဒါႏ ပရိုဂရမ်မျိုꩻနဝ်ꩻ နီနာꩻလိုꩻသီး ဟော်ꩻထွားသေနာႏနွောင်ꩻဒါႏ ကွန်ပျူတာဘာႏသာႏငေါဝ်းငွါတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အရွီးအခိုႏကုဒ် ဖေႏနေးကမာꩻထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ သွုံꩻနေးတွမ်ႏ compiler တဲင်တွော့ꩻ ပြောင်ꩻလွေꩻ [[executable image]] တဲ့လꩻ၊ သွုံꩻစွဉ်ႏနေးဗော့ꩻ interpreter တဲ့လꩻသွူ။ ပရိုဂရမ်မာꩻအီထာꩻမာꩻအကို compiler (မွေးတဝ်းလဲ့) interpreter ယိုနီမျိုꩻနဝ်ꩻ နီလိုꩻသီးထွဉ်ႏခရာႏလိုႏတဝ်း ဝွေꩻတွမ်ႏဝွေꩻ သေမာꩻချာဒျာႏထာꩻမာꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ပရိုဂရမ်ကမာꩻထာꩻမာꩻ တွမ်ႏ interpreter စနိစ်စားနဝ်ꩻ [[interactive session]]ကို ကောသွုံꩻသား မီႏမဲဉ်သော့ꩻ [[commands]] မꩻ ဝွေꩻဗွောင်အွဉ်ႏစွꩻဖေႏအခွင်ꩻသွူ။ ဝွေꩻယိုတမျိုꩻကမာꩻထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ စနိစ်တဲပ်တဲပ်နဲပ်နဲပ်တဲင် ထေခွဲꩻမာꩻလွေꩻကွို့ꩻ ကောသွုံꩻသား ကထွဉ်ႏမာꩻအတွိုင်ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ ယံမာꩻထာꩻမာꩻ မိန်းထွဉ်ႏချက် (မွေးတဝ်းလဲ့) ပသာအီ ယီးထွဉ်ႏချက်(အမိန်း)အတာႏ ကထူႏသွုံꩻဒါႏ ကွန်ပျူတာဘာႏသာႏငေါဝ်းငွါတဗာႏယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ [[scripting language]]သွူ။ interpreter ယိုနဝ်ꩻ [[statement]] ကားကအဝ်ႏ ဝွေꩻ[[decode]]ဒီကုတ်သွူးဗာႏ တရဲဉ်ႏစီႏတဲင်တွော့ꩻ အမာꩻထာꩻမာꩻ ဟံးပေါင်းယွိုက်ꩻကယ်ꩻလဲဉ်း compilerသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ပရိုဂရမ်ဖုံႏ မာꩻအီထာꩻမာꩻတာႏ ကွန်ပျူတာကိုနဝ်ꩻ [[interpreter]] လိုႏအဝ်ႏသေႏသေႏငါႏသွူ။ ပရိုဂရမ်ကသွုံꩻနေးတွမ်ႏ compilier တွော့ꩻ မာꩻအီထာꩻမာꩻစားနဝ်ꩻ compilier အဝ်ႏတဝ်းလဲ့ မာꩻနွောင်ꩻဒျာႏထာꩻမာꩻသွူ။ == Execution and Storage (မာꩻထာꩻမာꩻတွမ်ႏ အွဉ်ႏသိမ်ꩻခင်ႏလမ်း)== ကွန်ပျူတာသွုံꩻသား ထွဉ်ႏမာꩻတဝ်းထာꩻမာꩻခိန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အသိမ်ꩻသေꩻခါꩻဒျာႏ [[Non-volatilele memory|non-volatile memory]]ကိုသွူ။ ကွန်ပျူတာသွုံꩻသား မီႏထွဉ်ႏမာꩻထာꩻမာꩻခိန်ႏမꩻ ကထွဉ်ႏဒါႏအတွိုင်ꩻ အဝ်ႏ[[operation system]]ကို ထေထန်ႏလွဉ်ဖေႏ ကောသွုံꩻသားကလိုႏအပ်ဒါႏ ပရိုဂရမ်နဝ်ꩻတဗာႏတဲင် ဝွေꩻအွဉ်ႏပေါႏလွဉ်ဖေႏ [[random access memory]]ကိုသွူ။ နဝ်ꩻထွူမꩻ ကွန်ပျူတာ(CPU)နဝ်ꩻ ကောသွုံꩻသားထွဉ်ႏအတွိုင်ꩻ မဆွိုးမချင်ꩻ အွဉ်ႏပရိုဂရမ်နဝ်ꩻတဗာႏ မာꩻလွေꩻထာꩻမာꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာကောသွုံꩻသား မီႏအွဉ်ႏဆွိုးနားထိုꩻ မွေးတဝ်းလဲ့ ကွန်ပျူတာဟာဒ်ဝွဲ(စက်)အမာႏမီႏထွာတစွိုးစွိုးမꩻ ဝွေꩻအီႏအွဉ်ႏဆွိုးတရတ်ထာꩻမာꩻသွူ။ ===Embedded programs(ပလို့ꩻခါꩻဒါႏ ပရိုဂရမ်)=== ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ပလို့ꩻပွုံႏသီခါꩻဒျာႏ ကွန်ပျူတာစက်ခြွိုင်း(ဟာဒ်ဝဲ)ကိုသွူ။ ကွန်ပျူတာမာꩻအီထာꩻမာꩻတာႏ အရီးသွတ်ꩻကလိုႏအပ်ဒါႏ ပရိုဂရမ်နဝ်ꩻ အွဉ်ႏသိမ်ꩻသေꩻခါꩻဒျာႏ read-only memoryကိုသွူ။ ကွန်ပျူတာ ကမာꩻစထာꩻတွင်ꩻ အနယ်ꩻစနိစ်(system)ကလိုႏအပ်ရာꩻ အကွို့ꩻအခဝ်ဖုံႏယို တယ်ႏပထမ [[processor registers]]တဲင် လွိုက်ရွေꩻမာꩻလွေꩻဖေႏ တယ်ႏ[[device controllers]]၊ device controllers ဗꩻလွေꩻစွဉ်ႏဒျာႏ [[memory contents]]သွူ။ ပထမကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်ကရိုꩻနဝ်ꩻ ပထမအရီးသွတ်ꩻ မာꩻဗာႏထာꩻမာꩻတဲင် အမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏ operating system သွူ။ နေးတွမ်ႏဝွေꩻယို သော့ꩻလွေꩻ[[ပရိုဂရမ်ကောင်တာ]]တဲင် ပွုံႏမဲဉ်ႏအွဉ်ႏမာꩻအီထာꩻမာꩻလꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာ ကမာꩻဒါႏထာꩻမာꩻဖုံႏယို ထိန်ꩻချုဖေႏနေးကလꩻတဲင် ဟာ့ဒ်ဝွဲကိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏပလို့ꩻပွုံႏသီသေꩻခါꩻနေး [[ဖဉ်းဝွဲ]] [[http://en.wikipedia.org/wiki/Firmware|firmware{{Dead link|date=August 2021 }}]]ဖုံႏသွူ။ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏခရာႏတလိုႏတဝ်း မွေးတဝ်းလဲ့ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏဗာႏဆေ့ꩻဒါႏ ပရိုဂရမ်အမျိုꩻအသာꩻဖုံႏတွမ်ႏ မီႏပေ့ꩻပါဝါခိန်ႏ ပရိုဂရမ်ဖုံႏ ယံဖေ့ကုဲင်ထိုꩻမားမွုန်းနဝ်ꩻ ထူႏသွုံꩻအီႏဗာႏ ဖဉ်းဝွဲ(firmware)သွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== * [[Category:ကွန်ပျူတာ]] 8bavjhcztci58wcxukn7vezmrkbs25d 0 8530 34002 32034 2026-08-22T16:15:54Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34002 wikitext text/x-wiki '''နျူကလီးယား ရူပဗေဒ'''ယို ထွာ [[ရူပဗေဒ]] ကထွားလွောန်ꩻဒါႏ [[အဲစ်တမ်]]ဖဲ့ꩻရာ [[နျူကလိယ]]တွမ်ႏ ထာꩻကပါသော့ꩻဒါႏ ကောင်းကိုဖုံႏ အဗာႏလူႏလုဲင်ႏဝင်ꩻခရာႏသွူ။<ref name=nupecc_report>{{cite report |author = European Science Foundation |year = 2010 |title = NuPECC Long Range Plan 2010: Perspectives of Nuclear Physics in Europe |url = http://www.nupecc.org/lrp2010/Documents/lrp2010_final_hires.pdf |page = 6 |quote = "Nuclear physics is the science of the atomic nucleus and of nuclear matter." |access-date = 14 March 2017 |archive-date = 17 August 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180817185846/http://www.nupecc.org/lrp2010/Documents/lrp2010_final_hires.pdf |url-status = dead }}</ref> ထွာနေး ထွားလွောန်ꩻ [[နျူကလီးယားထာꩻခြိုꩻ]] အွိုးတဖဲ့ꩻခေါ်စား။ နျူကလီးယား ရူပဗေဒယို အဗွိုန်ပီတောဝ်း [[အဲတ်တောမစ် ရူပဗေဒ]] ကထွားလော်ဒါႏ [[အဲတ်တမ်]]ကားကအောဝ်ႏ၊ ပါတောမ်ႏ ဝွေꩻသီး[[အီလဲစ်ထရွန်]]ဖုံႏသွူ။ ကထွိုင်ႏသေနာႏ နျူကလီးယား ရူပဗေဒထွူ ရဲန်ꩻမာꩻမွေးဝင်ꩻ [[နျူးကလီးယားစူခွုမ်|နျူကလီးယားစူခွုမ်]]၊ [[နျူကလီးယားအာႏစွိုး]]၊ [[နျူကလီးယားဗုံးရာႏ]]၊ [[နျူကလီးယား တသီႏဖဲ့ꩻ]] ပီနုဲင်း [[ကဲတ်ꩻယောင်ꩻတွမ်ႏ ပသီႏလောႏ သံလဲက်]](Magnetic resonance imaging)အာႏရဲင်ꩻထွူ ထုမ်ႏထွားအီရေားဂါႏ (MRI) စက်၊ စက်မာꩻစက်ခြိုင်းဖဲ့ꩻရာ ယင်း ထာꩻဆို့ꩻရုဲင်ဖဲ့ꩻရာတာႏ [[အုဲန်သိုတုပ်]] (isotopes)၊ အွောန်ႏဗွို့ꩻသော့ꩻ အုဲန်းယွန်း အနမ်းအောဝ်ႏအဉ်စဉ်နီယာဖဲ့ꩻကို၊ [[ဘူမိဗေဒ]]ဘာႏသာႏကို [[ထောင်ချာအီ ရေဒီယိုကာဗွန်နေးစား]] ညနေင်ႏဗွို့ꩻတွမ်ႏ [[သုတေသနစခါပညာႏ|ထာꩻခြိုꩻညဆွာꩻဘာႏသာႏ]]ဖဲ့ꩻဖုံႏ။ မာꩻ ထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻစားဖုံႏယို ထွာနေး ပညာႏထွားသွောန်ထူႏလွောန်ꩻ [[နျူကလီးယားအဉ်စဉ်နီယာ]]ဖဲ့ꩻသွူ။ [[ထာꩻဇျꩻရူပဗေဒ]]တွမ်ႏ နျူကလီးယား ရူပဗေဒနောဝ်ꩻ အပီတောဝ်းဝင်ꩻရိုꩻလဲ့ အောဝ်ႏသွောန်ထူႏ ထွားလွောန်ꩻပဲန်နေးဝင်ꩻ။ [[နျူကလီးယား နက္ခတ္တရူပဗေဒ]](Nuclear astrophysics)ယို ကအီးခြုဲင်းနယ်ဖေႏ [[နက္ခတ္တရူပဗေဒ]]ခရာႏပီနုဲင်း [[ဆာႏ]]သီးကောင်းကို အောဝ်ႏထွာနုဲင်းမုဲင်ꩻတာႏ ထွာအထျꩻထျꩻ၊ ထွာပါက [[ဓာတုဗေဒ]] [[ဒြတ်စင်]]ဖုံႏ အရီးရီးသွူ။ ==ဗွောင်ဖုဲင်ကင်း== [[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|thumb|[[:en:Henri Becquerel|ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ် (Henri Becquerel)]]]] [[File:Cloud chambers played an important role of particle detectors.jpg|thumb| တယ်ႏ ၁၉၂၀ ဖုံႏကို မို့ꩻအေႏပွီဖုံႏ လွူꩻအီစ ထာꩻခြွိုင်းထုမ်ႏစောပ်ꩻ ထာꩻဇျꩻဖဲꩻရာထွူ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻအီ ပိုသစ်ထရွန်၊ မျူယွန် ယင်း ကာအွန် (kaon)) ]] စီꩻကန်ꩻ အွောန်ႏထော့ခါꩻကို နျူကလီးယား ရူပဗေဒတွမ်ႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ ရူပဗေဒ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻကရိုꩻယို အတယ်ႏစစ ၁၈၉၆ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊<ref name=brm>{{cite book |title=Nuclear and Particle Physics |url=https://archive.org/details/nuclearparticlep0000mart_x0a3 |author=B. R. Martin |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |year=2006 |isbn=978-0-470-01999-3 }}</ref> ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ် ကသေထွꩻဒါႏ ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻ (radio activity) ခါ၊ အမာꩻစစ အောဝ်ႏယူရေနီယမ် တသာႏဖုံႏကို ဝင်ꩻကထောင်ထွားဒါႏ မေႏလို့ꩻမေႏ (မန်း-မီးစုန်း) ကိုခါ။<ref>{{cite journal |author=Henri Becquerel |title=Sur les radiations émises par phosphorescence |journal=Comptes Rendus |volume=122 |pages=420–421 |year=1896 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer |access-date=2010-09-21 |archive-date=2017-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170904040827/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer |url-status=live }}</ref> ''ဇေဇေတောမသန်'' သေထွꩻအီလဲက်ထရွန်ထွူ အောဝ်ႏခါႏတနေင်ႏကို ရိုꩻစခန်းဝင်ꩻ အဲတ်တမ်ကောင်းကိုယို အဗူႏခါꩻထာꩻအောဝ်ႏ။<ref>{{cite journal|last1=Thomson|first1=Joseph John|author1-link=Joseph John Thomson|title=Cathode Rays|year=1897|journal=[[Royal Institution|Proceedings of the Royal Institution of Great Britain]]|volume=XV|pages=419–432|url=https://archive.org/stream/proceedings15roya#page/418/mode/2up}}</ref> ၂၀ ရျာꩻဗူႏအစောဝ်းခါ ဝင်ꩻကစူꩻခါꩻဒါႏ အဲတ်တမ်မိုဒယ်နောဝ်ꩻ ထွာ ''ဇေဇေတောမသန်'' plum pudding မိုဒယ်သွူ။ နဝ်ꩻဗာႏကိုရိုꩻခါꩻ အဲတ်တမ်ယို ထွာ တျာႏရာႏအထီး၊ ကောင်းကိုနောဝ်ꩻ တျာႏအာႏအမွူးကအောဝ်ႏဗွို့ꩻဒါႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏအောဝ်ႏဟွဲးတဲ့ရိုꩻ။ တယ်ႏအနေင်ႏနောဝ်ꩻမာꩻငါ ထွားထောင်လွောန်ꩻစအာမွေးဝင်ꩻ ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻ (radio activity)ခရာႏ၊ နောဝ်ꩻကို ဝင်ꩻသေငါꩻအာနောဝ်ꩻ ထွာ ပိုလန် ရူပဗေဒပညာႏမူႏ မာရီကျူရီ (တောႏလမ်းထာꩻထွူ ထူႏခါꩻပါဗာႏ အဝါꩻမဉ်ꩻ၊ ဝွေꩻမူႏမဉ်ꩻလီꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ''သကလိုဒေါဝ်သကာဟဲ့''ꩻ ''Sklodowska'' ဒျာႏသွူ)၊ ''ပီယာရီ ကျူရီ''၊ ''အားနဲတ်ရူတာဖော့ဒ်'' တွမ်ႏယင်း အလင်လင်ဖုံႏသွူ။ ရျာꩻဗူႏနောဝ်ꩻဗာႏကထွိုင်ႏလွို့နောဝ်ꩻလဲင်ႏ ရူပဗေဒ ပညာႏသျင်ႏသီး သေထွꩻလꩻပါ ရေဒီယို ဓာတ်ရောင်ႏဆျောဝ်ႏ တောင်ႏထန်ႏထာꩻ ၃ စား။ ဝွေꩻသီးအွောန်ႏမဉ်ꩻခါꩻ အယ်လ်ဖာ၊ ဘီတာ ယင်း ဂမ္မာရောင်ႏဆျောဝ်ႏ။ နုဲင်း ၁၉၁၁ ဗာႏနေင်ႏကို ''အောတ်တိုဟန်'' ([[:en: Otto Hahn| Otto Hahn]]) တွမ်ႏယင်း ၁၉၁၄ ဗာႏနေင်ႏကို ''စိမ်းသ် ဆဲက်ဒဝစ်'' (James Chadwick) ကသေထွꩻလꩻဝင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ဘီတာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ ရောင်ႏခꩻနောဝ်ꩻ အထွာတရွꩻနေးစား၊ အထွာကွိုတ်ꩻကတ်ꩻနေးတောဝ်းတဲ့ရိုꩻ။ ပေါႏနောဝ်ꩻဟ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏယို အောဝ်ႏအဲတ်တမ်ကို ဖျꩻထန်ႏနေးတွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ(energy)တရွꩻဝင်ꩻ။ ဗွိုန်ပီတောဝ်း အာႏစွိုးခြွီတနဲန် ကွိုတ်ꩻကတ်နေးစား ကမော့ꩻဒါႏ ဂမ္မာ ယင်း အယ်လ်ဖာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻကို။ ထာꩻယို ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ ထွာဖို ပျဿနာႏ အယပ်ꩻအခုဲင်ႏ အွိုးနျူကလီးယား ရူပဗေဒဖဲ့ꩻတာႏ၊ ပွိုးတမုဲင်ꩻနဲးတဲင် ကပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ နောဝ်ꩻစားဖုံႏကိုယို အထွို့ꩻသဲန်ꩻခါꩻတောဝ်း အာႏစွိုးခြွီ ထီႏလွဝင်ꩻ အအွောန်ႏနယ်နုဲင်းနောဝ်ꩻစား နောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ၁၉၀၃ ဗာႏနေင်ႏကို ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ်ယို ဝွေꩻကသေထွꩻလꩻထာꩻတာႏ၊ မာရီ တွမ်ႏ ပီယာရီ ကျူရီသီးယို ဝွေꩻသီးမာꩻထွေ သုတေသနဖုံႏ အွိုးရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻဖဲ့ꩻကိုတာႏ ဝင်ꩻဖေႏလွေꩻဖဝင်ꩻ နိုဘယ်ဆု။ ရူတာဖော့ဒ်နောဝ်ꩻ ၁၉၀၈ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ဝင်ꩻဖေႏလွေꩻ နိုဘယ်ဆု ဓာတုဗေဒဖဲ့ꩻတာႏ၊ လꩻအီတွမ်ႏ ဝွေꩻကထုမ်ႏကြမ်ꩻခါꩻဒါႏ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထု ကပြုဲင်လီထာꩻ တွမ်ႏယင်း ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻကအောဝ်ႏဒါႏ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထု ဓာတုဗေဒဖဲ့ꩻကိုတာႏသွူ။ တွိုႏ ၁၉၀၅ ဗာႏနေင်ႏကို [[:en: Albert Einstein|အဲလ်ဘတ် အုဲန်းသတုဲန်း]] တဲမ်းထေ ဒြတ်ဖဲန်-အာႏစွိုးခြွီ ညီႏဗွိုန်ဝင်ꩻ ထာꩻယူႏအုဲန်ဒီယာ။ ဘဲက်ဂွါရယ် တွမ်ႏ မာꩻရီကျူရီသီးကထောင်ဒါႏ ရေဒီယိုသတ္တိ ဆုဲင်းထာꩻဖုံႏ လဲန်းရီးထဲင်းယိုဗာႏတဲင် ကအီးခြုဲင်း စေနယ်ဖေႏလꩻ ရေဒီယိုသတ္တိ ကဆုဲင်းထာꩻတာႏ ကအီးလꩻ အာႏစွိုးခြွီ လိတ်အရွီးအခိုႏနောဝ်ꩻ အရအုံပွိုးဗာႏက ဝင်ꩻဖုံႏ ကသေထွꩻလꩻ နျူကလိယ နမ်းဒျာႏယိုကဲႏကဲႏ ကထွာဒါႏ နျူကလီယွန် အပေႏခြာထဲင်းဝွေꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻငီꩻပါခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။ === ရူတာဖော့ဒ် သေနာႏထွꩻ နျူကလိယ === ၁၉၀၆ ဗာႏနေင်ႏကို [[:en:Ernest Rutherford|ရူတာဖော့ဒ်]] ထေနျꩻလိတ်ဖွူꩻ "မာꩻတွမ်ႏရေဒီယမ် ကကာႏလွေꩻ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထုကို ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ( Particle)တဗာႏ ယွိုးထွူႏထာꩻ"။<ref>{{cite journal|last=Rutherford|first=Ernest|author-link1=Ernest Rutherford|title=On the retardation of the α particle from radium in passing through matter|journal=[[Philosophical Magazine]]|year=1906|volume=12|number=68|pages=134–146|doi=10.1080/14786440609463525|url=https://zenodo.org/record/1430810|access-date=2019-07-01|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331091115/https://zenodo.org/record/1430810|url-status=live}}</ref> [[:en:Hans Geiger|ဟန်ကုဲန်ဂါ]] မာꩻလုဲင်းငါဖေႏ စူခြောင်ꩻယိုဗာႏ အွိုး ဩစောဝ်းဩဗွေႏအစွိုꩻ [[:en:Royal Society|Royal Society]]ကို<ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=On the scattering of α-particles by matter|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|year=1908|volume=81|number=546|pages=174–177|doi=10.1098/rspa.1908.0067 |bibcode=1908RSPSA..81..174G|doi-access=free}}</ref>ထွူ ဝွေꩻမာꩻနယ်ဖေႏပါ ဝွေꩻတွမ်ႏ ရူတာဖော့ဒ် ကမာꩻထွူခါꩻလဲန်းဒါႏ ကာႏလွေꩻ အယ်လဖာ ထာဇျꩻအထျꩻ တလီꩻအောဝ်ႏကို၊ အလူမီနီယမ် အဗေင်ႏပျာႏကို၊ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻ ခမ်ꩻလာႏပျာႏကိုဖုံႏ။ ကထောင်ထွား မာꩻလွေꩻငါအာခြာထဲင်းဒါႏ ထာꩻမာꩻခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ကုဲန်ဂါတွမ်ႏ အားနဲတ် မာသဒန် ( [[:en:Ernest Marsden|Ernest Marsden]])<ref>{{cite journal | last1 =Geiger | first1 =Hans| author-link1=Hans Geiger|last2=Marsden|first2=Ernest|author-link2=Ernest Marsden| title=On the diffuse reflection of the α-particles | year =1909 | volume=82| pages =495|number=557|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]] | doi=10.1098/rspa.1909.0054 |bibcode=1909RSPSA..82..495G| doi-access=free}}</ref> တဲမ်းထန်ႏဖေႏ ၁၉၀၉ ဗာႏနေင်ႏကို။ အတသာခြာထဲင်းဒါႏ [[:en:Geiger–Marsden experiments|ကုဲန်ဂါ-မာသဒဲန် ကမာꩻနယ်ထာꩻ ]]နောဝ်ꩻ ကုဲန်ဂါ နျꩻထန်ႏထွတ်ထေဖေႏ ၁၉၁၀ ဗာႏနေင်ႏကိုသွ။<ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=The scattering of the α-particles by matter|year=1910|volume=83|number=565|pages=492–504|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|doi=10.1098/rspa.1910.0038|bibcode=1910RSPSA..83..492G|doi-access=free}}</ref> ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၁၁-၁၉၁၂ ဗာႏနေင်ႏကို ရူတာဖော့ဒ် လွေꩻခြုဲင်းနယ်၊ မာꩻနယ်ဖေႏ လိုꩻအာဆငါ အွိုး Royal Society (မန်းဟဲ့ꩻ တော်ဝင်အဖွဲ့အစည်း)ထွူ အွောန်ႏဟွိုန်ခါꩻဖေႏပါ ယိုခါ နီကသေနာႏဒါႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ တီအိုရီတသာတဗာႏနောဝ်ꩻတန်သွူ။ ကတဲမ်းထေ တွယ်ႏနျꩻဒါႏ လိတ်ကီယိုစားဖုံႏကို ကမာꩻဗာႏလဲန်းဒါႏ အဓိကထာꩻမာꩻနယ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာနေး အမာꩻလွေꩻ ၁၉၀၉ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊ အမာꩻ မန်ဆဲတ်သတာ တက္ကသိုလ်ႏကို။ ကမာꩻငီꩻ အားနဲတ် ရူတာဖော့ဒ်သား ပီနုဲင်း ''ဇျိုဟန်နဲတ်သ ဟန် ကုဲန်ဂါ'' တွမ်ႏ ကျောင်ꩻသားခလုဲင်ႏလꩻတောဝ်းဘွဲ့ ကမဉ်ꩻဒါႏ ''မာသဒဲန်''သီးယို ရူတာဖော့ဒ် အွောန်လဲ့ꩻခိုး အယ်လဖာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ (helium 4 nuclei) အွိုးခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏပေႏထျꩻ။ ကရိုꩻဒါႏ plum pudding model နောဝ်ꩻဗာႏ ကထွားဖေႏထာꩻနောဝ်ꩻ အရိုꩻ အယ်လဖာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ရအီးစီꩻဖြွောန်ထန်ႏလွေꩻ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏထွူ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏ ရအီးတငေါꩻပသာႏဗာႏ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ ရူတာဖော့ဒ် ထွောန်ႏသေꩻခါꩻဝွေꩻလိုꩻ ယမ်ကထွားထုမ်ႏပါ ကကုဲင်းထီႏထွꩻစွော့ꩻဒါႏ ထာꩻရမာꩻသꩻဝအီဝွေꩻတစွိုးစွိုး။ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ယဟန်ႏနောဝ်ꩻ တဗောက်ꩻတဗက်ꩻ ကာႏလွေꩻဒျာႏ ထာꩻစဲင်ႏတန်ဖုံႏရာ၊ ယဗာႏဗာႏနောဝ်ꩻ အတခꩻသဲင်ꩻချာလꩻပါနေးကထဲင်း။ ဝွေꩻထွားပဲန် ထွားယွိုင်ႏအီတွမ်ႏ ကခꩻမိုးဒါႏ စေးတစ်ဆျူး တွမ်ႏတနတ်ရာႏ၊ ကွဲးတွော့ꩻ လွေꩻမော့ꩻတေား အတဆွောန်ချာ။ ၁၉၁၁ ဗာႏနေင်ႏခါ ရူတာဖော့ဒ် ကအွာထန်ႏလꩻ ဒေတာ (Rutherford's analysis of the data) ကို ကသေထွꩻဒါႏထာꩻယို အလွေꩻထွာအီ ရူတာဖော့ဒ် အဲတ်တမ်မိုဒယ်။ အဲတ်တမ်မိုဒယ်နောဝ်ꩻဗာႏရိုꩻ အဲတ်တမ်ကို ဒြတ်ဖဲန်ကဉ်းအာအာယို ကပေႏဗိꩻ၊ ကနဲန်းတဉ်ႏတွော့ꩻမွေးဒါႏ နျူကလိယ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ။ ကထွူႏစွူ့ဒါႏ၊ တျာႏအာႏအထီးကအောဝ်ႏဗွို့ꩻဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကအုံကြွော့ꩻ ကအောဝ်ႏခွေါန်ꩻအီတာႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏရဲး တေင်ဖေႏခါꩻ (နောဝ်ꩻခါ ခလုဲင်ႏသေတောဝ်းဒွိုန်း နယူထရွန်)။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဖေႏ ဥပမာတဗာႏနောဝ်ꩻ မိုဒယ်ယိုဗာႏတာႏ (ခေတ်တသာ မော်ဒန်မိုဒယ်မွေးတောဝ်း) နုဲတ်ထရိုစဉ်-၁၄ ကိုယို နျူကလိယ အောဝ်ႏပါ ၁ ဖြုံႏ၊ နျူကလိယကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတွန် ၁၄ ဖြုံႏ ယင်း အီလဲက်ထရွန် ၇ ဖြုံႏ အောဝ်ႏပါငီꩻသော့ꩻ (လို့လို့ ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ၂၁ ဖြုံႏ)။ နျူကလိယနောဝ်ꩻဗာႏကို အကအောဝ်ႏလေပ်ဒါႏ အီလဲက်ထရွန်ယင်းဒျာႏ ၇ ဖြုံႏ အောဝ်ႏဗဲန်ခြာက အရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ===အဲတ်ဒဉ်တန်တွမ်ႏ သတယ်လာ နျူကလီးယားလေမ်ꩻဝင်ꩻ=== ၁၉၂၀ ဗာႏနေင်ႏကိုရပ်ခါ အာတာအဲတ်ဒဉ်တန် ([[:en: Arthur Eddington|Arthur Eddington]]) ယူႏယူႏတဲမ်း ကသေထွꩻလꩻဒါႏ ဆာႏဖုံႏကိုကအောဝ်ႏထွာဒါႏ နျူကလီးယား ယန္တရားလေမ်ꩻဗဲန်ဝင်ꩻခရာႏ အိုးဝွေꩻလိတ်စေးလာႏ The Internal Constitution of the Stars ကို။ ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ သတယ်လာ အာႏစွိုးခြွီ (stellar energy) အရွီးအခိုႏယို ထွာဖို ကဗွေစုမ်ႏမွေးဒါႏ ထာꩻညာꩻယော့ ယူႏယပ်ꩻတဗာႏ- အဲတ်ဒဉ်တန် ကယူႏခွေါန်ꩻ စွို့ꩻစွောန်ႏငါလွေꩻနောဝ်ꩻ အရိုꩻ အရွီးအခိုႏယို ထွာဒျာႏ ဟုဲတ်ဒရိုစဲန် နွို့လေမ်ꩻဗဲန်လွေꩻ ဟီလီယမ်ကို၊ အွောန်ႏစွꩻထန်ႏအာမွေးမုဲင်း အာႏစွိုးခြွီ ဗွိုန်ပီနုဲင်း အုဲန်းသတုဲန်း အီကွေးဆဉ်း E = mc² ကိုစားတဲ့ဒေါ့ꩻ။ ယိုနောဝ်ꩻ ထွာနေး ထာꩻတန်ပြွူႏ ယမ်ယဲ့ꩻတလာငါတဗာႏ၊ ထွာမုဲင်ꩻနဲးတဲ့ ကောပ်ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ တာမိုနျူကလီးယား အာႏစွိုးခြွီ တွမ်ႏယင်း ဆာႏဖုံႏယို ဟုဲတ်ဒရိုစဲန် အောဝ်ႏလေမ်ꩻသော့ꩻအာအေားတန်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခလုဲင်ႏသေထွꩻတောဝ်းဒွိုန်းရိုꩻလဲ့ နောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ===ထွားထောင်လွောန်ꩻ နျူကလီးယား သပဉ်=== ရူတာဖော့ဒ် မိုဒယ် ထာꩻမာꩻထွာဟောဝ် ဗတွိုႏစွောန်း ဖရန်ကို ရာသဲတ္တီ ([[:en:Franco Rasetti|Franco Rasetti]]) ကယွော့လွောန်ဖေႏ ထွားထောင်လွောန်ꩻ နျူကလီးယား သပဉ်ခရာႏ (studies of nuclear spin)[[:en: California Institute of Technology|ကာလီဖိုးနီးယား အနယ်ပညာႏဌာန]]ကို အွိုး ၁၉၂၉ ဗာႏနေင်ႏခါ။ ၁၉၂၅ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ကသေခါꩻနောဝ်ꩻ ပရိုတွန်တွမ်ႏ အီလဲက်ထရွန်ယို သပဉ်ငိုꩻအောဝ်ႏ ± ½ နုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရူတာဖော့ဒ် မိုဒယ် [[နုဲက်ထရိုစဲန်|နုဲတ်ထရိုစဲန်]]-၁၄ ကိုကအောဝ်ႏဒါႏ နျူကလီးယား ထာꩻဇျꩻအထျꩻ လို့လို့ ၂၁ ဖြုံႏကိုယို ကအီးအွောန်ႏကုဲင်ထွာနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻ သပဉ်တာႏ အဖြုံႏ ၂၀ နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏဗူႏဖေႏ ပဉ်ခိုႏခိုႏ ပဉ်စုင်ႏစုင်ႏနေး၊ နောဝ်ꩻထွူ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ အမွူး ထာꩻဇျꩻအထျꩻ (အသွꩻတအောဝ်ႏတောဝ်းဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ) အီးလိုႏအွောန်ႏကုဲင်ဖေႏနျူကလိယ အထွူအီ သပဉ် (net spin) ½ ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ရာသဲတ္တီ. ကသေထွꩻနောဝ်ꩻ နုဲတ်ထရိုစဲန်-၁၄ ယို သပဉ်အောဝ်ႏ ၁ သွူ။ ===စေမ်းဆဲဒ္ဒဝိက် သေနာႏထွꩻ နျူထရွန်=== ၁၉၃၂ ဗာႏနေင်ႏခါ ဆဲဒ္ဒဝိက် သေလꩻ ဝေါးလတာဘိုတီ၊ ဟားဘတ် ဘဲက္ကာ၊ အုဲန်ရယ်နီတွမ်ႏ ဖရဲဒ္ဒရိက် ဇျိုလီယောတ်-ကျူရီသီး ကမော့ꩻခါꩻဒါႏ ထာꩻရောင်ႏတောင်ႏထန်ႏယို အမဲန်ႏနောဝ်ꩻ ကောပ်ပွိုးစွောန်ႏ တျာႏဓာတ်တဗွို့ꩻတောဝ်းဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ မာꩻထွာဒျာႏနောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ဒြတ်ဖဲန်နောဝ်ꩻဗာႏယို ပေႏတန် တတျာ ပရိုတွန်၊ ဝွေꩻဖေႏခါꩻအမဉ်ꩻ နျူထရွန် (ထွေလွောန်ꩻ ရူတာဖော့ဒ် ကရိုꩻခါꩻဖို ကအောဝ်ႏလိုႏထဲင်းပါ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ နောဝ်ꩻတဗာႏတာႏ)။ အနေင်ႏနောဝ်ꩻနေနေ ဒီမစ်ထရီ အုဲန်ဗဲန်အဲန်ဂို ရိုꩻ နျူကလိယ ကောင်းကိုယို အီလဲက်ထရွန် တအောဝ်ႏတောဝ်း၊ အောဝ်ႏဒျာႏ ပရိုတွန်ဖုံႏတွမ်ႏ နျူထရွန်ဖုံႏ။ နျူထရွန်ဖုံႏယို ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ (particles) သပဉ်ငိုꩻအောဝ်ႏ ½ နုဲင်းနောဝ်ꩻ။ ထာꩻယိုဗာႏ စေခြုဲင်းနယ်ခါꩻ ဒြတ်ဖဲန် (mass) ယို ကောပ်ပရိုတွန် မွေးတောဝ်းခရာႏ။ နျူထရွန်သပဉ် စေဖြေႏလꩻဖေႏစွော့ꩻ နုဲတ်ထရိုစဲန်-၁၄ ပျဿနာႏ၊ မိုဒယ်ယိုဗာႏကို ကပါဒါႏ အဖောဝ်ႏကအောဝ်ႏတောဝ်းဒါႏ ပရိုတွန် တွမ်ႏ အသွꩻကအဲန်တောဝ်းဒါႏ နျူထရွန် ဖေႏပန်းမိုးလွေꩻခါꩻဝင်ꩻ သပဉ် ½ တရဲန်းချင်ႏ၊ ဖေႏလွေꩻဖြွောန်အီ သပဉ် အထွူအီတွမ်ႏ ၁ နောဝ်ꩻသွူ။ သေနာႏထွꩻလꩻ နျူထရွန်ထွူ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏဖုံႏ ဖ တွက်ထန်ႏလꩻဖေႏ နျူကလိယ တဗာႏတဗာႏကို အာႏစွိုးခြွီ အခေင်ႏအခေါဝ် အောဝ်ႏဗဲန်ခါꩻတခွိုန်းမုဲင်ꩻ။ အွောန်ႏပဲန်နေး ပရိုတွန်တွမ်ႏ နျူထရွန်သီး နျူကလီးယားဒြတ်ဖဲန် (nuclear mass) ကအောဝ်ႏထွာခြွောန်းဒါႏ ထာꩻနောဝ်ꩻဗာႏကိုထွူ ချင်းတွက်ထန်ႏ။ နျူကလီးယား ဒြတ်ဖဲန်ဖုံႏခါႏ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ တွက်ထန်ႏနုဲင်းကီယိုစားသွူ။ မဉ်ႏကြဲမ် မဉ်ႏတဲက် နျူကလီးယား ကန်ချာထာꩻနောဝ်ꩻ ထာꩻယိုစား လွေꩻထဲ့တနꩻမဲန်ႏတွမ်ႏ အုဲန်းသတုဲန်း ကတွက်နယ် ဒြတ်ဖဲန်တွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ဗွိုန်ပီဝင်ꩻ အွိုး ၁၉၃၄ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊ အဗွိုန်ပီလꩻ ၁ % ကိုတဲ့ရိုꩻ။ ===ပရိုဂါ အီကွေးဆဉ်း တန်ဗွိုင်းဗဲက်တာ ဘိုသန်ခြောင်ႏဖဲ့ꩻခရာႏ=== အလဲက်သန်ဒရူ ပရိုဂါ ([[:en:Alexandru Proca|Alexandru Proca]])ယို ထွာ လိုꩻမာꩻတန်ပြွူႏဖေႏထွူ ဒေါ့ꩻဟွိုန်လွေꩻ တန်ဗွိုင်းဗဲက်တာ ဘိုသန် အီကွေးဆဉ်းခြောင်ႏဖဲ့ꩻ တွမ်ႏယင်း နျူကလီးယားအာႏ မီသန်ခြောင်ႏဖဲ့ꩻကိုသား အရီးရီးသွူ။ ပရိုဂါ အီကွေးဆဉ်းယို သေငါꩻထွေအာတွမ်ႏ ဝေါ့လ်ဖ်စဲန် ပေါ်လီ ([[:en: Wolfgang Pauli|Wolfgang Pauli]])၊ ပါယိုဖြာꩻ နိုဘယ်ဆုလိတ်ကိုနောဝ်ꩻ အတဲမ်းထေနယ်ဖေႏခါꩻပါ အီကွေးဆဉ်းယိုဗာႏ။ သေငါအာလွေꩻတွမ်ႏယင်းက ယူဂါဝါ (Yukawa)၊ ဝဲန့်သယ်(Wentzel)၊ တာကာနီတာ(Taketani)၊ သာကာတာ(Sakata)၊ ကဲမ္မာ (Kemmer)၊ ဟစ်တလာ (Hitler) တွမ်ႏယင်း ဖရိုလိဂ် (Fröhlich)သီးဖုံႏရာ ကမာꩻတန်ပြွူႏဖေႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ နျူကလိယဖုံႏ တီအိုရီတဗာႏတာႏ အွိုး နျူကလီးယား ရူပဗေဒကိုသွူ။ ===ယူဂါဝါ မီသန် ပေါ်သဇျူလိတ် ကအီးရုပ် သဲန်ꩻ နျူကလိယဖုံႏတာႏ=== ၁၉၃၅ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ဟီဒီကိ ယူဂါဝါ ([[:en:Hedeki Yukawa|Hedeki Yukawa]]) ဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ် အရီးရီးပထမ ထာꩻမာꩻကထွာအီဒါႏ ကအီးစေခြုဲင်းနယ် နျူကလိယ အောဝ်ႏကောပ်ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတာႏ အာႏအဆွော့ꩻ တီအိုရီ ([[:en: Strong force| strong force]]) ခရာႏ။ [[:en: Yukawa coupling|ယူဂါဝါ ထာꩻခြꩻဝင်ꩻ]] ကို ဆုဲင်ꩻယိုခါ ကဟဲ့ꩻဝင်ꩻ မီသန် ထဉ်ႏထာꩻဇျꩻအထျꩻ ([[:en: Virtual particle|virtual particle]]) တဗာႏ အောဝ်ႏအခါႏကို ထေဖေႏအာႏရဲင်ꩻ နျူကလီယွန်ဖုံႏလို့လို့တာႏ၊ ပါတွမ်ႏ ပရိုတွန် ယင်း နျူထရွန်။ အာႏယိုဗာႏ ဆုဲင်းစေနယ်ဖေႏ ပွိုးတမုဲင်ꩻ နျူကလိယဖုံႏ ပꩻ တထဲက်ꩻထန်ႏထိုꩻတောဝ်း ပရိုတွန်ကန်ဝင်ꩻကအောဝ်ႏကို။ ထာꩻယို အဆုဲင်းစေနယ်ဖေႏပါယင်းက ပရိုတွန်ဖုံႏခြာကို အာႏဆွော့ꩻ ကထွို့ꩻထာꩻယို ထွာမုဲင်ꩻ အလဲန်းဗော့ꩻထဲင်း တျာႏပသီႏလောႏ (မန်းဟဲ့ꩻ လျပ်စစ်သံလိုက်) ကထွို့ꩻထာꩻခရာႏသယ်။ ဆုဲင်ꩻခါ ဝင်ꩻကထွိုင်ႏသေနာႏထွꩻလꩻ [[:en:Pi meson|ပုဲန် မီသန်]] (မန်းနေးဟဲ့ꩻ ပိုင်မယ်စွန်) ကအွောန်ႏနယ်ဖေႏ ထာꩻနောဝ်ꩻဗာႏကို အရိုꩻ ယူဂါဝါ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ဂုဏ်သတ္တိအောဝ်ႏတဲ့ဒေါ့ꩻ။ ခေတ်တသာ အဲတ်တမ်မိုဒယ်ဖုံႏယို အဗွေစုမ်ႏအီလꩻတွမ်ႏ ယူဂါဝါ လိတ်စေးလာႏဖုံႏ။ အဲတ်တမ်ကဲန်ကိုနောဝ်ꩻ နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ရာႏတဉ်ႏတွော့ꩻ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ၊ နျူကလီးယား အာႏဆွော့ꩻ အောဝ်ႏသဲန်ꩻဗူႏခါꩻဖေႏနေး။ ကတဉ်ႏခွေါင်တောဝ်းဒါႏ နျူကလီးယားဖုံႏနောဝ်ꩻ ကုဲင်းမော့ꩻဒါႏ အယ်လဖာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ၊ မဉ်ႏထွာနောဝ်ꩻစားတဲ့ ဟီလီယမ် နျူကလိယ အာႏစွုမ်းထန်ႏဒါႏ။ မွေးတောဝ်းတဲ့ ကုဲင်းမော့ꩻလုဲင်ႏ ဘီတာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ၊ မဉ်ႏထွာနောဝ်ꩻစား အအွောန်ႏစွꩻထန်ႏဖေႏဒါႏ အီလဲက်ထရွန် (တောဝ်းလဲ့ ပေါ်သီထရွန်)။ ကပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻယိုစားတဗာႏဗာႏ မဉ်ႏထွာထွူနောဝ်ꩻလဲင်ႏ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဆုဲင်ꩻသား နျူကလိယယို ယွိုင်းယား တရျူးခရာႏမွေး။ အလဲင်ႏယို ဝွေꩻအွောန်ႏစွꩻထန်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ကတလာဒါႏ ဖိုတွန်ဖုံႏထွူ အပြုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻတွိုႏ ဝွေꩻကအုံတဲင်ဒါႏ ခင်ႏလမ်း ground state ကို (ဂဲမ္မာ ပြုဲင်ပြင်ထာꩻ) နောဝ်ꩻသွူ။ ကထွားလွောန်ꩻ နျူကလီးယားအာႏဆွော့ꩻတွမ်ႏ နျူကလီးယား အာႏပနဲန်ႏဖုံႏ (၁၉၃၄ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ အဲန်ရီဂို ဖာမီ ([[:en:Enrico Fermi|Enrico Fermi]]) ကစေခြုဲင်းနယ်ဒါႏ Fermi's interaction ဟဲ့ꩻ ဖာမီ ခြꩻချာငါဝင်ꩻ လိတ်စေးလာႏ) အွောန်ငါ ရူပဗေဒ ပညာႏသျင်ႏသီး အွောန်ႏလောမ်ꩻ ဗောက်လူး နျူကလိယဖုံႏရာ တွမ်ႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏ အွိုးကသန်ထဲင်းဒါႏ အာႏစွိုးခြွီထျꩻ။ သုတေသနယိုဗာႏ ထွာလွောန် ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ရူပဗေဒ (particle Physics)၊ အထျꩻထျꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ရူပဗေဒမိုဒယ် အွောန်ႏထော့ခါꩻ (standard model of particle Physics) သွူ။ ထာꩻအွောန်ႏထော့ခါꩻကို တဲမ်းနယ်သေꩻ အာႏဆွော့ꩻ၊ အာႏပနဲန်ႏ တွမ်ႏယင်း တျာႏဗွို့ꩻပသီႏလောႏအာႏ (electromagnetic forces) ဖုံႏရာ။ ==ခေတ်တသာ နျူကလီးယား ရူပဗေဒ== နျူကလိယ ထွူႏစွူ့တဗာႏကိုယို နျူကလီယွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ပဉ်ရျာꩻရျာꩻ။ ကမဉ်ဒေါ့ꩻနောဝ်ꩻ မဉ်ႏရဲ့ꩻ၊ မဉ်ႏခြꩻဗော့ꩻ ပဉ်လဲင်ႏလဲင်ႏ ကုဲင်းခုမ်စမ်ႏဗာႏနေးတွမ်ႏ ကွာန်တမ်-မဲက္ကဉ်းနေက်ဖဲ့ꩻရာစား တမွေးတောဝ်းထဲင်းဒါႏ ထာꩻပန်ႏလေပ် အစောဝ်းခါ (classical system) စား။ ထာꩻထီတဗဲက်ꩻ မိုဒယ် (liquid-drop model)<ref>J.M.Blatt and V.F.Weisskopf, Theoretical Nuclear Physics, Springer, 1979, VII.5</ref>ကို ကလꩻခါꩻထာꩻ ကဗာႏနောဝ်ꩻ အရိုꩻ နျူကလိယကိုယို အာႏစွိုးခြွီအောဝ်ႏတဗာႏ။ တခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအခိုႏကီ တဉ်ႏခြေင်းအာႏ (surface tension) ကို၊ တခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ တျာႏအာႏသီး ထွိုန်ညာꩻဝင်ꩻ ပရိုတွန်ကို ထွာလွောန်။ ထာꩻထီတဗဲက်ꩻ မိုဒယ်ယို အထေမာꩻဖေႏချာဒါႏ နျူကလိယအင်္ဂါႏဖုံႏရာ အာတန်၊ ပါတွမ်ႏ နျူကလီးယား ပꩻလီထန်ႏထာꩻ (nuclear fission) ကထွာအီတာႏလုမ်ꩻကာႏတောဝ်း ပါတွမ်ႏက တဖူꩻခြောင်ꩻ ဗူႏခါꩻဖေႏ အာႏစွိုးခြွီ ဒြတ်ဂဏန်ꩻအရော့ꩻဖုံႏရာသွူ။ ကွာန်တမ်-မဲက်ကဉ်းနေက်ဖဲ့ꩻကိုတဲ့ မိုဒယ်အောဝ်ႏပါအာတန်။ Maria Goeppert Mayer <ref>{{Cite journal |doi = 10.1103/PhysRev.75.1969|title = On Closed Shells in Nuclei. II|journal = Physical Review|volume = 75|issue = 12|pages = 1969–1970|year = 1949|last1 = Mayer|first1 = Maria Goeppert|bibcode = 1949PhRv...75.1969M}}</ref> တွမ်ႏ J.Hans D.Jensen<ref>{{Cite journal |doi = 10.1103/PhysRev.75.1766.2|title = On the "Magic Numbers" in Nuclear Structure|journal = Physical Review|volume = 75|issue = 11|pages = 1766|year = 1949|last1 = Haxel|first1 = Otto|last2 = Jensen|first2 = J. Hans D|last3 = Suess|first3 = Hans E|bibcode = 1949PhRv...75R1766H}}</ref> ကမာꩻတန်ယမ်ငီꩻဖေႏဒါႏ နျူကလီးယား ထာခြုံမိုဒယ် ([[:en: Nuclear Shell Model|nuclear shell model]]) ကွာန်တမ်-မဲက်ကဉ်းနေက် ကဗာႏထာꩻခရာႏ မဉ်ႏထေထန်ႏနယ်ဖေႏတဲ့ အောဝ်ႏဒါႏ။ ဂဏန်ꩻလဲန်ထာꩻထီႏ ([[:en: Magic number|magic number]]) ယဟန်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ နျူကလိယဖုံႏ အခြုံ ပဉ်ဗေင်ႏဗေင်ႏကိုယို နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏသော့ꩻခါꩻတွော့ꩻ ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ အစွူတဉ်ႏဒျာႏသွူ။ နျူကလိယတာႏ ကတရေင်ခြာထဲင်းဒါႏ မိုဒယ်လောင်းလင်ဖုံႏ ပီနုဲင်း [[:en:Interacting boson model|ဘိုသန် ခြꩻဝင်ꩻ မိုဒယ်]]ယိုတဲ့ ခြုဲင်းနယ်ခါꩻလဲန်း အောဝ်ႏ။ နောဝ်ꩻဗာႏကို နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ဖုံႏရာ ခြꩻဝင်ꩻ ဘိုသန် (bosons) နေးစား။ အေဘီ အီနီဆျို ထာꩻနယ်ꩻဖုံႏ ([[:en:Ab initio methods|Ab initio methods]]) တယ်ႏမော့လဖဲ့ꩻ စမ်ႏစဲႏစေ နျူကလီးယားနမ်း၊ အောဝ်ႏနျူကလီယွန်ဖုံႏ တွမ်ႏယင်း ဝွေꩻသီးကခြꩻဝင်ꩻကို စလွေꩻနေး။ ခိန်ႏခါႏယိုဖဲ့ꩻခါ ကမာꩻသုတေသန နယူကလီးယား ရူပဗေဒဖဲ့ꩻကို ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ အရော့ꩻလွေꩻ ထွားလွောန်ꩻ နျူကလိယဖုံႏ ကတွိုက်နမ်းသွတ်ꩻဒါႏ နမ်းပွိုင်ဖုံႏ (ပီနုဲင်း [[:en: Rugby balls|ရက်ဘီ ဘေား]]ဖုံႏ၊ တောဝ်းလဲ့ [[:en:Pear|တပုဲင်ႏရာႏဖုံႏ]])၊ မွေးတောဝ်းလဲ့ အကတွိုက်နမ်းသွတ်ꩻသွတ်ꩻဒါႏ နျူထရွန်-ပရိုတွန် ထာꩻဗျင်ႏ (neutron-to-proton ratios) တဲ့ အောဝ်ႏနေနေသွူ။ နေးတွမ်ႏလိုꩻစူခြောင်ꩻ စုင်ꩻလောမ်၊ တောဝ်းလဲ့ အောဝ်ႏစက်ရျာႏထာꩻဇျꩻအထျꩻ ([[:en: Particle accelerator|accelerator]])ကို အွောန်ႏနျူကလီယွန် မာꩻဓာတ်တွော့ꩻ ကေားမာꩻနယ်သား မာꩻဖေႏ နျူကလိယနောဝ်ꩻစားဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကအွောန်ႏတောင်ႏထန်ႏ အုဲန်းယွန်း ရောင်ႏဆျောဝ်ႏဖုံႏ ဒါႏအီ။ ကအီးမာꩻထန်ႏ နျူကလိယဖုံႏ အလျားသန်မွေးမုဲင်းထာꩻကိုတာႏ မာꩻအီတွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ကသန်ခြာထဲင်းဒါႏ မေႏရောင်ႏဆျောဝ်ႏဖုံႏတဲ့ဒါႏ။ ဝင်ꩻဖုံႏထီႏခါꩻ အမာꩻနယ်ထာꩻဖုံႏ မာꩻထန်ႏဖေႏလꩻ ထာꩻကြုဲင်းနမ်း ([[:en: phase transition|phase transition]]) အောဝ်ႏနျူကလီးယားဝတ္ထု ကြုဲင်းနမ်းလွေꩻ ထာꩻပွိုင်တသာကို လက္ခဏာႏ။ ယိုစားနောဝ်ꩻ ထွာနေးကွက်-ကလူယွန် ပလာသမာ ([[:en:Quark-gluon plasma|Quark-gluon plasma]]) ကို ကွက်ဖုံႏ ကြဲ့ꩻခွဲးဝင်ꩻ။ အောဝ်ႏ ၃ မျိုꩻခြွောန်းကို ဖထန်ႏမွေးတောဝ်း၊ နျူထရွန် ယင်း ပရိုတွန်ဖုံႏ ကြဲ့ꩻခွဲးဝင်ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻမꩻ အကြုဲင်းနမ်းစွော့ꩻထာꩻ လꩻအီသွူ။ ==လိတ်မွောန်== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:နျူးကလီးယားရူပဗေဒ]] hjmncno13f8hn89h3r8p787ft5kgktw 0 9061 34001 32683 2026-08-22T16:15:12Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260822)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34001 wikitext text/x-wiki {{Short description|ထာꩻခြွိုင်း တေင်းထမ်ႏဖေႏ ဘူလီယဲန် အွောန်ႏကန်ႏထာꩻ}} {{Use dmy dates|date=September 2022|cs1-dates=y}} [[File:Four bit adder with carry lookahead.svg|thumb|A logic circuit diagram for a 4-bit [[Carry-lookahead adder|carry lookahead binary adder]] design using only the [[AND gate|AND]], [[OR gate|OR]], and [[XOR gate|XOR]] logic gates|class=skin-invert-image]] လော့စေက်ဂိတ် တဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ထာꩻခြွိုင်း ကတေင်းထမ်ႏဖေႏဒါႏဘူလီယဲန် ထာꩻအွောန်ႏကန်ႏ ဖန်ဆဉ်တဗာႏ၊ ထွာ လော့စေက်ဖဲ့ꩻ ထာꩻမာꩻ အောဝ်ႏ ဝင်ꩻကပသာလွေꩻ ဘိုန်နရီ အနွို့ကို ထေဖေႏ ဘိုန်နရီ ကထန်ႏတသာထာꩻသွူ။ <ref>{{cite book |author=Jaeger |title=Microelectronic Circuit Design |url=https://archive.org/details/microelectronicc00jaeg |publisher=[[McGraw-Hill]] |date=1997 |isbn=0-07-032482-4 |pages=[https://archive.org/details/microelectronicc00jaeg/page/226 226]–233}}</ref> မူလပထမ ကမာꩻထွာစဒါႏ လော့စေက်ဂိတ်ဖုံႏနောဝ်ꩻ မာꩻခါꩻတွမ်ႏ ဒုဲန်အုဒ်မေႏရာႏဖုံႏ၊ တောဝ်းလဲ့ ထရန်သေတ်သတာဖုံႏ၊ အဗွောင်ဖေႏ အပေ့ꩻဖေႏချာငါသော့အီ မေႏကြဲ့ မေႏခလုက်<ref name=kanellos >{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}} ''From [[Integrated circuit]]''</ref> ထာꩻယိုꩻ ထူႏတွမ်ႏ တလီꩻကအုံတောဝ်းဒါႏ မေႏရာႏ (vacuum tube)၊ တျာႏထာꩻတရေ့ꩻပသီႏ ရီလေး (electromagnetic relay) တယ်ႏမာꩻ တဲ့ဒါႏ၊ ရဲန်ꩻဖေႏခါꩻဗာႏနေး relay logic, fluidic logic, pneumatic logic, optics, molecular logic gate, acoustics<ref>{{citation |url=https://pubs.aip.org/aip/apl/article-abstract/106/11/113503/27163/Acoustic-logic-gates-and-Boolean-operation-based?redirectedFrom=fulltext |title=Acoustic logic gates and Boolean operation based on self-collimating acoustic beams |date=2015 |doi=10.1063/1.4915338 |access-date=2024-08-17 |last1=Zhang |first1=Ting |last2=Cheng |first2=Ying |last3=Guo |first3=Jian-Zhong |last4=Xu |first4=Jian-yi |last5=Liu |first5=Xiao-jun |journal=Applied Physics Letters |volume=106 |issue=11 |article-number=113503 |bibcode=2015ApPhL.106k3503Z |url-access=subscription }}</ref> ဖုံႏ။ မာꩻတွမ်ႏ အဲန်စဉ် ဖအကယ်ꩻ (Analytical Engine ဟဲ့ꩻ သရုပ်ခွဲအင်ဂျင်) တောဝ်းလဲ့ thermal<ref>{{cite journal | url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.99.177208 | doi=10.1103/PhysRevLett.99.177208 | title=Thermal Logic Gates: Computation with Phonons | date=2007 | last1=Wang | first1=Lei | last2=Li | first2=Baowen | journal=Physical Review Letters | volume=99 | issue=17 | article-number=177208 | pmid=17995368 | arxiv=0709.0032 | bibcode=2007PhRvL..99q7208W | s2cid=10934270 }}</ref> ဒြတ်စင်ဖုံႏတဲ့ လꩻသွူ။ လော့စေက်ဂိတ်ယို အွာထန်ႏပဉ်ယွီးယွီး ပီနုဲင်း ကရဲန်ꩻဗူႏခါꩻ အွာထန်ႏပဉ်ယွီးယွီး ကဒါႏဒါႏ ဘူလီယဲန် ဖန်ဆဉ် ထာꩻအွောန်ႏကန်ႏမိုး၊ စူꩻဖေႏအီ ကမာꩻဒါႏ ရူပဖဲ့ꩻ အနမ်းအဲန် ဘူလီယဲန် လော့စေက်ကားကအောဝ်ႏ လꩻ။ ထွာနေး ရဲန်ꩻလွေꩻဖေႏ အယ်လဂိုရစ်တဲမ် ကားကအောဝ်ႏ ယင်း သင်္ချာယို အွောန်ႏနယ်အီနေးတွမ်ႏ ဘူလီယဲန်လော့စေက် ဖေႏနေးကလꩻတာႏသွူ။ လော့စေက် သားကစ်ကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻခြွိုင်းပီနုဲင်း multiplexer, processor register, arithmetic logic unit (ALUs), computer memory, လို့လို့နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလေမ်ꩻလွေꩻ မုဲက်ခရို ပရော့သဲတ်သာ (microprocessor)<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=GBVADQAAQBAJ&q=processor+logic+gates | title=Digital Systems: From Logic Gates to Processors | isbn=978-3-319-41198-9 | last1=Deschamps | first1=Jean-Pierre | last2=Valderrama | first2=Elena | last3=Terés | first3=Lluís | date=12 October 2016 | publisher=Springer }}</ref> ဖုံႏအောဝ်ႏပါ၊ ထာꩻခြွိုင်းနောဝ်ꩻစားဖုံႏကို လော့စေက်ဂိတ်ဖုံႏ ပါသော့ꩻအာထဲင်းကဒါႏ အသိန်းတရိန်၊ မန်းနေး သန်း ၁၀၀ (100 million logic gates) သွူ။ (Compound logic gates) လော့စေက်ဂိတ် ကြူနေးဝင်ꩻ AND-OR-invert (AOI) တွမ်ႏ OR-AND-invert (OAI) ယို ရဲန်ႏဖေႏသော့ꩻကုဲင်း သားကစ် ဒီသုဲန်းကို၊ ထွာမုဲင်းနဲးတဲင် မာꩻတွမ်ႏ MOSFETs ကတယ်ႏဗူႏနောဝ်ꩻ အတရေင်တောဝ်း၊ အဗာႏဟောဝ်ထဲင်းက ဂိတ်ဖုံႏလောင်းလင်ဗူႏဝင်ꩻ နောဝ်ꩻမꩻသွူ။<ref>{{cite book |title=Engineering digital design |edition=2nd |author-last=Tinder |author-first=Richard F. |date=2000 |isbn=0-12-691295-5 |pages=317–319 |publisher=Academic Press |url=https://books.google.com/books?id=6x0pjjMKRh0C&q=AOI+gate&pg=PT347}}</ref> ==ထူႏတောမ်== {{Reflist}} l67b65dj83xdo3xvcvv2x5v92h6u13i 3 9240 34008 33252 2026-08-22T21:03:55Z A09 1015 [[ကေားသုင်ꩻသား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ:JosephTheDalmatian]] မှ [[ကေားသုင်ꩻသား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ:NeppyDaEnby]] သို့ စာမျက်နှာကို ပြန်ညွှန်းချန်မထားဘဲ A09 က ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/JosephTheDalmatian|JosephTheDalmatian]]" ကို "[[Special:CentralAuth/NeppyDaEnby|NeppyDaEnby]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 33008 wikitext text/x-wiki == အဝ်ႏဝီခီပီးဒီးယားယို ဟွုန်ဟဝ်သꩻရေꩻ ကျိုႏဆွုမ်ႏဒျာႏဩ Informing And Uniting ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအရန်း မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> ယံဟော်ꩻထွားရီးသွော့ [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီခီပီးဒီးယား]] '''[[Wikipedia:Five pillars|တဖူꩻရဲဉ်ႏငတ်ꩻစွိုး]]''' တာႏ ဖေႏကျံႏဉာဏ်ႏဒျာႏသွူ။ မိဉ်ႏမာꩻသွူအကောက် ဒင်ႏထွူမတ်ပုံတဉ်နဝ်ꩻ '''[[စွဲးကမ်းကို:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်]]''' တောမ်ႏ '''[[WP:FAQ|အဝ်ႏရီခွိုꩻဒါႏငဝ်းရီဖုံႏ]]'''နဝ်ꩻ အီႏထွာအီမွေး နာꩻအတာႏ အစွဲးအကမ်းနဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻသီးဖုံႏယိုနဝ်ꩻ အအီႏခြုဲင်းနယ်ဖေႏ မွဉ်းဖျင်နယ်ꩻ၊ တဲမ်းပုင်ႏတဲမ်းနယ်ꩻ ဝီခီပီးဒီးယားကို တောမ်ႏ သေထွိုက်သေသင်ꩻ အခရာႏအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဖေႏကနွို့စွဲးကမ်းကိုနွောင်ꩻ ဝီခီပီးဒီးယားနဝ်ꩻ ဒါႏလဲပ်ခါꩻဗာႏ အနယ်ꩻပညာႏဖုံႏလဲ့ တလိုႏတဝ်းသွူ။ နွို့ခွုမ်မာꩻကို ''[[WP:BOLD|ရုဲင်းရုဲင်းသွော့]]''ဩ။ မိဉ်ႏထွူ ''သွုပ်သမ်ႏဟဝ်ဟဝ်ရိုꩻသာꩻသွော့ လိုꩻလင်အလောင်းဩ''။ ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ''[[w:wiki|ဝီခီ]]''တဲင် ယိုꩻမွေးငါႏနဝ်ꩻသွူ။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''ထူႏစွဲးကမ်းကို'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * မိဉ်ႏအဝ်ႏလိုႏ အကူႏညီႏစွဲးကမ်းကိုနဝ်ꩻ နွို့ရီရောင် အိုင်ကိုမ်နွောင်ꩻဒျာႏ ပအိုဝ်ႏဝီခီပီးဒီးယား [[ဝီခီပီးဒီးယား:Village pump|အိုင်ကိုမ်ခင်ႏလမ်းVillage pump]] ကို မွေးတဝ်းလဲ့ [[Facebook]] လောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ [http://www.facebook.com/group/406204427603066?ref=share ပအိုဝ်ႏဝီခီစွုမ်ꩻစွိုꩻ] လိတ်မဲ့ငါကိုဖုံႏသွူ။ * အီႏထူႏသုင်ꩻစဗာႏဝီခီ နုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွားသွော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|မွဉ်းဖျင်နယ်ꩻ]] လိတ်မဲ့ငါကိုဩ။ * မိဉ်ႏမဲဉ်လွူꩻထွားစဲင်းထဲင်း မွဉ်းဖျင်ခရာႏအစဲင်းနဝ်ꩻ ဟော်ꩻထွားသွော့ [[Wikipedia:မွဉ်းဖျင်လိတ်မဲ့ငါဖုံႏ|လိတ်မဲ့ငါ]]ယိုဩ။ * ရီခရာႏမိဉ်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ ရီနွောင်ꩻဒျာႏ [[WP:Q|ခင်ႏလမ်းယိုကို]]သွူ။ * နာꩻအနေႏ ဒေါ့ꩻရီအိုင်ကိုမ်သွုပ်နွောင်ꩻဒျာႏ [[WP:Administrators|ကေားရဲဉ်ꩻဖန်းဖြယ်သား(Admin)]]သီး တဖြာꩻဖြာꩻထျꩻ အိုင်ကိုမ်ချက်လိတ်မဲ့ငါကိုသွူ။ * ဒင်ႏသွင်ꩻသော့ꩻ ယူနီကိုဒ်ဖောင့် အယပ်ꩻခုဲင်ႏမိဉ်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ ထွားသွော့ [https://unicodetoday.org/fonts/ ယိုကို]ဩ။ * အီႏသုင်ꩻဗာႏ ကီးဗိုတ်နုဲင်းမုဲင်ꩻ မိဉ်ႏသေတဝ်းနဝ်ꩻ ထွားသွော့ [https://unicodetoday.org/keyboards/ ယိုကို] ဩ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''ဟဝ်တောင်ꩻခရာႏ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * မိဉ်ႏမဲဉ်စံꩻထွားစိမ်ꩻနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻအီ [[Wikipedia:Sandbox|Sandboxလိတ်မဲ့ငါယို]]တဲင် မာꩻစံꩻနွောင်ꩻဒျာႏ မွဉ်းဖျင်လိတ်မဲ့ငါဖုံႏသွူ။ * မိဉ်ႏမဲဉ်တဲမ်းသော့ꩻစ ရောမ်ဖြုဲင်ꩻတသာတဗာႏနဝ်ꩻ ဟော်ꩻထွားသွော့ [[WP:YFA|နာꩻအရီးသွတ်ꩻရောမ်ဖြုဲင်ꩻ]] လိတ်မဲ့ငါယိုဩ။ * အီႏဖန်ဖေႏ ရောမ်ဖြုဲင်ꩻတသာအမိဉ်ꩻတာႏ အယပ်ꩻခုဲင်ႏမိဉ်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ ဟော်ꩻထွားသွော့ [[Wikipedia:ရောမ်ဖြုဲင်ꩻကတူႏစဲဉ်ႏဖုံႏ|လိတ်မဲ့ငါယို]]ဩ။ * [[Help:ဒင်ႏထင်ႏပုင်ႏနယ်ꩻ]]ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွဉ်ႏနယ်ခါꩻဖေႏ ဒင်ႏပုင်ႏနယ်ꩻ၊ ထူႏသုင်ꩻသော့ꩻနယ်ꩻ ဖုံႏသွူ။ * [[Wikipedia:ထူႏသုင်ꩻပုင်ႏမူဝါဒ|ထူႏသုင်ꩻပုင်ႏ မူဝါဒ]] ယိုနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဝီခီပီးဒီးယားကို ပုင်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ဒင်ႏသော့ꩻ သင်ꩻနဲ့သင်ꩻတဝ်းနဲ့ ဖေႏကဆုင်ꩻဖျတ်နွောင်ꩻတာႏ အီႏထွာအီအစွဲးကမ်းနဝ်ꩻသွူ။ * အိုင်ကိုမ်ချက်လိတ်မဲ့ငါကိုနဝ်ꩻ နျꩻသော့ꩻသွူ &#126;&#126;&#126;&#126; တဲင် တဲမ်းမုဲင်ဖေႏသွော့ နာꩻမိဉ်ꩻဩ။ * နာꩻအကောက်တာႏ [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ဖုံႏလဲ့ ထူႏသုင်ꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်ꩻ]]ကိုနဝ်ꩻ စဲစ်ထွားနွောင်ꩻဒျာႏ လိတ်ဖြုံႏ၊ သတ်ပုံသတ်နယ်ꩻဖုံႏသွူ။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|အဝ်ႏဝီခီပီးဒီးယားယို ဟွုန်ဟဝ်သꩻရေꩻ ကျိုႏဆွုမ်ႏဒျာႏ ဗွေႏခွန်နာင်ꩻသီးသွူဩ။ နီဗွေႏသီး သꩻပါရာꩻ ကဏ္ဍကို နွို့ပါစွဲးကမ်း တဲမ်းသော့ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ ရောမ်ဖြုဲင်ꩻဖုံႏသွူဩ။]] Welcome to '''Pa'O Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီခီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Pa'O. However, even experienced Wikipedians who don't know any Pa'O have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[ကေားသုင်ꩻသား:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[ကေားသုင်ꩻသား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ:Welcome-Bot|အိုင်ကိုမ်]]) ၂၂:၂၀၊ ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ (+0630) re76qyvy9t19xwa3i2gr3b0kxx0dp2c 0 9797 34009 2026-08-23T09:19:12Z Khun Win Thein 3197 ဓမ္မပဒ ဝတ္ထု 34009 wikitext text/x-wiki နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏအုံသာဝတ္ထိခမ်း ဇေႏတဝန်ႏကျောင်ꩻကိုအတွင်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ "ဆဗဂ္ဂီ ရဟန်ꩻသီး" ဖုံႏတဲင် ဟော်ꩻဗာႏ "သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ " စတဲင် တရာꩻယိုသွူ။ အွိုႏခတလဲင်ႏ သတ္တရသဝဂ္ဂီ - (တဆီနွုတ်ꩻပါꩻစွိုꩻ) ရဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖျင်ဟောဝ် ဖွစ်ꩻဖျိုးကျောင်ꩻခင်ႏလမ်းအုံ ခင်ႏလမ်းဗေင်ႏတွင်ꩻ ဆဗ္ဗဂ္ဂီ-(သူပါꩻစွိုꩻ) ရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻရိုꩻ "နီနဝ်ꩻ သိက္ခာႏဝါႏတန်လဲဥ်းကသီ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ကျောင်ꩻယိုနဝ်ꩻ နီလꩻထဠိုက်ဒျာႏ " ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တရသဝဂ္ဂီ ရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻရိုꩻ "ကျောင်ꩻယိုနဝ်ꩻနီဖျင်ရီးဒျာႏ၊ နီဖွစ်ꩻဖျိုးရီးဒျာႏ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ နီတဖေႏနွောင်ꩻတဝ်း" လောဝ်းချာနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ထွိုင်ႏလောဝ်းချာနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ တွဲႏနက်စွဥ်ႏဒျာႏ သတ္တရသဝဂ္ဂီရဟန်ꩻ(ပေႏ)ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တရသဝဂ္ဂီႏဖုံႏနဝ်ꩻ ငမ်းငါႏထာꩻသီတဲင် ငွိုးခြီသန်မွေးစွဥ်ႏထာꩻ၊ နီဗွေႏဘုရာꩻဟွိုန်လွေꩻ သတ္တရသဝဂ္ဂီသီး ငွိုးခြီထာꩻ "ငွေါဝ်းငွိုးခြီထာꩻသူꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻငွေါဝ်းသူꩻ" "ရဟန်ꩻပေႏဖုံႏ ငွေါဝ်းဗွေႏသြ" "ပွိုးထမုဲင်ꩻအီ မငွိုးခြီဗာႏတွိုႏထာꩻ" "ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်ꩻတတ်သီး တွဲႏဆာဗွေႏသြ" သဲစ်ကဟွိုန်ငွေါဝ်းနဝ်ꩻတဲ့ တလဲင်ႏချင်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻ အမိန်းလင်ꩻစွဥ်ႏဒျာႏ "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ကားယိုမာငါနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻသီးအချင်ꩻချင်ꩻ တွဲႏနက်လို့ဝင်ꩻ လꩻတဝ်း၊ ရဟန်ꩻအပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻတောဝ်း ပေါႏတွဲႏနက်လို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ 'ပါစိတ်'အပဲစ်ဗာႏ-(ယောပန ဘိက္ခု ဘိက္ခု ဿ ကုပိတော အနတ္တမနော ပဟာရံ ဒဒေယျ (ပါစိတ္တိယံ)" ပညတ်စွဥ်ႏဒျာႏ ပဟာရသိက္ခာႏပုဒ်၊ ထုတ်စွဥ်ႏဥပဒေႏ၊ ဖေႏစွဥ်ႏစီꩻကန်ꩻ တလဲင်ႏချင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ မိန်းဒေါ့ꩻထဲင်းနုဲင်းယို - "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ရဟန်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ 'ခွေနဝ်ꩻ သꩻဝꩻတံႏ၊ ခွေငမ်းထာꩻသီ၊ ဝင်ꩻတဲ့ သꩻဝꩻတံႏ၊ ငမ်းထာꩻသီ အဗွန်ပီခွေနေနေ' နေးတွမ်ႏ ထာꩻသေစာႏနာႏချာနမ်းနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဟောဝ်တွဲႏနက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်မာꩻယူႏပက် တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်နိစ္စက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်မာꩻသီးတဝ်းဝင်ꩻ" မိန်းလင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻထွူခါ ဟော်ꩻပါတရာꩻဂါႏထာႏ နုဲင်းယိုသွူ။ သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ၊ သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ မစ္စုနော ။ အတ္တာနံ ဥပမံ ကတွာ၊ န ဟနေယျ န ဃာတယေ ။ ဂါထာႏအနက် သဗ္ဗေ- ခွုင်ႏကားတဲင် သꩻသက်ကအဝ်ႏဒါႏ သတ္တဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ၊ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ၊ သꩻဝꩻဆာခံႏ တံႏအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏသွူ၊ သဗ္ဗေ- ခွုင်ႏကားတဲင် သꩻသက်ကအဝ်ႏဒါႏ သတ္တဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ၊ ဘာယန္တိ မစ္စုနော၊ နမ်းခန္ဓာႏကုဲင်လီ ငမ်းငါႏထာꩻသီဖုံႏသွူ၊ အတ္တာနံ ဥပမံ ကတွာ- ဝင်ꩻတွဲႏနီကဆာ ယူႏချာဥပမာႏ စာႏနာႏနမ်းထွူတဲင်၊ န ဟနေယျ- နေးတွမ်ႏထာꩻမာႏ အာႏဏာႏစူခွုမ် ဟောဝ်နိစ္စက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ န ဃာတယေ၊ တွမ်ႏတနတ်ခꩻ သတ်တွမ်ႏနꩻသွီႏလီ ဟောဝ်မာꩻသီးတဝ်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ နာႏဗာꩻတရာꩻယိုကျိုꩻ တရာꩻယို ကထင်ႏသွတ်ႏနဝ်ꩻ နာႏတရာꩻသားလိုꩻအာ လꩻပါ သောတာပတ္တိဖိုလ်ႏ (ထွာသောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်)စတဲင် နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ႏလီတာႏအစွိုꩻ လိတ်ရဲဥ်ႏ အမုဲင် (၃၆) ဓမ္မပဒ အမုဲင် (၁၀) ဒဏ္ဍဝဂ်။ mbqc47m85nyy7mikiehsiu5b9vr3psx 34011 34009 2026-08-23T10:27:12Z Khun Kt 19 /* */ 34011 wikitext text/x-wiki နီဗွေႏ[[ဘုရာꩻ]] အဝ်ႏအုံသာဝတ္ထိခမ်း ဇေႏတဝန်ႏကျောင်ꩻကိုအတွင်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ "ဆဗဂ္ဂီ ရဟန်ꩻသီး" ဖုံႏတဲင် ဟော်ꩻဗာႏ "သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ " စတဲင် တရာꩻယိုသွူ။ အွိုႏခတလဲင်ႏ သတ္တရသဝဂ္ဂီ - (တဆီနွုတ်ꩻပါꩻစွိုꩻ) ရဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖျင်ဟောဝ် ဖွစ်ꩻဖျိုးကျောင်ꩻခင်ႏလမ်းအုံ ခင်ႏလမ်းဗေင်ႏတွင်ꩻ ဆဗ္ဗဂ္ဂီ-(သူပါꩻစွိုꩻ) ရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻရိုꩻ "နီနဝ်ꩻ သိက္ခာႏဝါႏတန်လဲဥ်းကသီ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ကျောင်ꩻယိုနဝ်ꩻ နီလꩻထဠိုက်ဒျာႏ " ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တရသဝဂ္ဂီ ရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻရိုꩻ "ကျောင်ꩻယိုနဝ်ꩻနီဖျင်ရီးဒျာႏ၊ နီဖွစ်ꩻဖျိုးရီးဒျာႏ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ နီတဖေႏနွောင်ꩻတဝ်း" လောဝ်းချာနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ထွိုင်ႏလောဝ်းချာနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ တွဲႏနက်စွဥ်ႏဒျာႏ သတ္တရသဝဂ္ဂီရဟန်ꩻ(ပေႏ)ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တရသဝဂ္ဂီႏဖုံႏနဝ်ꩻ ငမ်းငါႏထာꩻသီတဲင် ငွိုးခြီသန်မွေးစွဥ်ႏထာꩻ၊ နီဗွေႏဘုရာꩻဟွိုန်လွေꩻ သတ္တရသဝဂ္ဂီသီး ငွိုးခြီထာꩻ "ငွေါဝ်းငွိုးခြီထာꩻသူꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻငွေါဝ်းသူꩻ" "ရဟန်ꩻပေႏဖုံႏ ငွေါဝ်းဗွေႏသြ" "ပွိုးထမုဲင်ꩻအီ မငွိုးခြီဗာႏတွိုႏထာꩻ" "ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်ꩻတတ်သီး တွဲႏဆာဗွေႏသြ" သဲစ်ကဟွိုန်ငွေါဝ်းနဝ်ꩻတဲ့ တလဲင်ႏချင်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻ အမိန်းလင်ꩻစွဥ်ႏဒျာႏ "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ကားယိုမာငါနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻသီးအချင်ꩻချင်ꩻ တွဲႏနက်လို့ဝင်ꩻ လꩻတဝ်း၊ ရဟန်ꩻအပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻတောဝ်း ပေါႏတွဲႏနက်လို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ 'ပါစိတ်'အပဲစ်ဗာႏ-(ယောပန ဘိက္ခု ဘိက္ခု ဿ ကုပိတော အနတ္တမနော ပဟာရံ ဒဒေယျ (ပါစိတ္တိယံ)" ပညတ်စွဥ်ႏဒျာႏ ပဟာရသိက္ခာႏပုဒ်၊ ထုတ်စွဥ်ႏဥပဒေႏ၊ ဖေႏစွဥ်ႏစီꩻကန်ꩻ တလဲင်ႏချင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ မိန်းဒေါ့ꩻထဲင်းနုဲင်းယို - "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ရဟန်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ 'ခွေနဝ်ꩻ သꩻဝꩻတံႏ၊ ခွေငမ်းထာꩻသီ၊ ဝင်ꩻတဲ့ သꩻဝꩻတံႏ၊ ငမ်းထာꩻသီ အဗွန်ပီခွေနေနေ' နေးတွမ်ႏ ထာꩻသေစာႏနာႏချာနမ်းနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဟောဝ်တွဲႏနက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်မာꩻယူႏပက် တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်နိစ္စက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ ဟောဝ်မာꩻသီးတဝ်းဝင်ꩻ" မိန်းလင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻထွူခါ ဟော်ꩻပါတရာꩻဂါႏထာႏ နုဲင်းယိုသွူ။ သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ၊ သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ မစ္စုနော ။ အတ္တာနံ ဥပမံ ကတွာ၊ န ဟနေယျ န ဃာတယေ ။ ဂါထာႏအနက် သဗ္ဗေ- ခွုင်ႏကားတဲင် သꩻသက်ကအဝ်ႏဒါႏ သတ္တဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ၊ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ၊ သꩻဝꩻဆာခံႏ တံႏအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏသွူ၊ သဗ္ဗေ- ခွုင်ႏကားတဲင် သꩻသက်ကအဝ်ႏဒါႏ သတ္တဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ၊ ဘာယန္တိ မစ္စုနော၊ နမ်းခန္ဓာႏကုဲင်လီ ငမ်းငါႏထာꩻသီဖုံႏသွူ၊ အတ္တာနံ ဥပမံ ကတွာ- ဝင်ꩻတွဲႏနီကဆာ ယူႏချာဥပမာႏ စာႏနာႏနမ်းထွူတဲင်၊ န ဟနေယျ- နေးတွမ်ႏထာꩻမာႏ အာႏဏာႏစူခွုမ် ဟောဝ်နိစ္စက်တဝ်းဝင်ꩻ၊ န ဃာတယေ၊ တွမ်ႏတနတ်ခꩻ သတ်တွမ်ႏနꩻသွီႏလီ ဟောဝ်မာꩻသီးတဝ်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ နာႏဗာꩻတရာꩻယိုကျိုꩻ တရာꩻယို ကထင်ႏသွတ်ႏနဝ်ꩻ နာႏတရာꩻသားလိုꩻအာ လꩻပါ သောတာပတ္တိဖိုလ်ႏ (ထွာသောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်)စတဲင် နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ႏလီတာႏအစွိုꩻ လိတ်ရဲဥ်ႏ အမုဲင် (၃၆) ဓမ္မပဒ အမုဲင် (၁၀) ဒဏ္ဍဝဂ်။ r84azjdmtrqv9jhoigkj05cfu8vuvho 0 9798 34010 2026-08-23T10:23:01Z Khun Win Thu 3196 တရာꩻ 34010 wikitext text/x-wiki နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏအုံသာဝတ္ထိခမ်း ကျောင်ꩻဇေႏတဝန်ႏကိုအတွင်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ လိုꩻပေႏဖုံႏတဲင် ဟော်ꩻဗာႏ "သုခကာမာနိ ဘူတာနိ" စတဲင် တရာꩻယိုသွူ။ အွိုႏခတရောဝ်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻ ကျွꩻလွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻ ဝေင်ꩻသာဝတ္ထိကို၊ တွိုႏတထွောင်းတဖူꩻလောင်းတွော့ꩻ ထီႏခန်ႏလိုꩻပေႏ တွမ်ႏခွဉ်း အဝ်ႏတွဲႏရူးတဗာႏ။ "မောင်ႏပေႏနဝ်ꩻ တွမ်ႏခွဉ်း သီအဝ်ႏတွဲႏထမုဲင်ꩻနဝ်ꩻ" နီဗွေႏဘုရာꩻ ရီနုဲင်းနဝ်ꩻ။ "တွမ်ႏခွဉ်း နီသွဉ်းသီး တွဲႏရူး ဗွေႏသြ" "သီမာꩻထမုဲင်ꩻ မတွဲႏတွိုႏဝင်ꩻ" "ငမ်းအအဲင်ႏ နီသွဉ်းသီး ဗွေႏသြ" "ခွန်ပေႏဖုံႏဟွေး − 'ရူးဖေႏကအဲင်ႏမွုန်နီ' သီမဉ်လꩻ ထာꩻချံꩻသာႏတဲင် သီတွဲႏနုဲင်းနဝ်ႏနဝ်ꩻ သီတွိုႏဘဝမုဲင်ꩻ ဘဝမုဲင်ꩻတယဝ်း သီတချမ်ꩻသာႏတဝ်း၊ နီနမ်းနဝ်ꩻ ဖေႏကချမ်ꩻသာႏတဲင် တွဲႏတေားဒျာႏဝင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဝ်မာꩻတဝ်း" ဗွေႏစဝ်းဘုရာꩻ ဟော်ꩻပါ တရာꩻဂါႏထာႏနုဲင်းယိုသွူ။ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန ဝိဟိံသတိ ။ အတ္တနော သုခမေဿနော၊ ပေစ္စ သော န လဘတေ သုခံ။ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတိ ။ အတ္တနော သုခမေဿာနော၊ ပေစ္စ သော လဘတေ သုခံ ။ ဂါႏထာႏအနက် ယော− ပါမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း၊ ဧသာနော− အဝ်ႏထုမ်ႏကျံႏ၊ အတ္တနော သုခံ− နမ်းတာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ− တွိုႏဝင်ꩻကမဉ်လꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏနုဲင်းနီနဝ်ꩻ၊ ဝိဟိံသတိ ဒဏ္ဍေန− တွမ်ႏခွဉ်းတွဲႏနက် နိစ္စက်မာꩻသီဝင်ꩻ၊ သော−ပါနဝ်ꩻနဝ်ꩻ၊ န လဘတေ သုခံ− တလꩻနွောင်ꩻတဝ်း ထာꩻချမ်ꩻသာႏသွူ။ ဂါႏထာႏအနက် ယော− ပါမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း၊ ဧသာနော− အဝ်ႏထုမ်ႏကျံႏ၊ အတ္တနော သုခံ− နမ်းတာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ− တွိုႏဝင်ꩻကမဉ်လꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏနုဲင်းနီနဝ်ꩻ၊ န ဟိံသတိ ဒဏ္ဍေန− တွမ်ႏခွဉ်းတွဲႏနက် နိစ္စက်မာꩻသီတဝ်း၊ သော−ပါနဝ်ꩻနဝ်ꩻ၊ လဘတေ သုခံ− လꩻနွောင်ꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏသွူ။ နာႏဗာႏတရာꩻယိုအကျိုꩻ တရာꩻယို ကထင်ႏသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ လိုꩻပေႏပေါင်ꩻအာ လꩻသောတာပတ္တိဖိုလ်ႏ(ထွာသောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ) စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{reflist}} ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ႏလီတာႏအစွိုꩻ လိတ်ရဲဉ်ႏ အမုဲင် (၃၆) ဓမ္မပဒဝတ္ထု ဒဏ္ဍဝဂ်။ h6z7k3xcf5m513s0c35fwqaoq8javem 34013 34010 2026-08-23T10:28:33Z Khun Kt 19 /* */ 34013 wikitext text/x-wiki နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏအုံသာဝတ္ထိခမ်း ကျောင်ꩻဇေႏတဝန်ႏကိုအတွင်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ လိုꩻပေႏဖုံႏတဲင် ဟော်ꩻဗာႏ "သုခကာမာနိ ဘူတာနိ" စတဲင် တရာꩻယိုသွူ။ အွိုႏခတရောဝ်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻ ကျွꩻလွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻ ဝေင်ꩻသာဝတ္ထိကို၊ တွိုႏတထွောင်းတဖူꩻလောင်းတွော့ꩻ ထီႏခန်ႏလိုꩻပေႏ တွမ်ႏခွဉ်း အဝ်ႏတွဲႏရူးတဗာႏ။ "မောင်ႏပေႏနဝ်ꩻ တွမ်ႏခွဉ်း သီအဝ်ႏတွဲႏထမုဲင်ꩻနဝ်ꩻ" နီဗွေႏဘုရာꩻ ရီနုဲင်းနဝ်ꩻ။ "တွမ်ႏခွဉ်း နီသွဉ်းသီး တွဲႏရူး ဗွေႏသြ" "သီမာꩻထမုဲင်ꩻ မတွဲႏတွိုႏဝင်ꩻ" "ငမ်းအအဲင်ႏ နီသွဉ်းသီး ဗွေႏသြ" "ခွန်ပေႏဖုံႏဟွေး − 'ရူးဖေႏကအဲင်ႏမွုန်နီ' သီမဉ်လꩻ ထာꩻချံꩻသာႏတဲင် သီတွဲႏနုဲင်းနဝ်ႏနဝ်ꩻ သီတွိုႏဘဝမုဲင်ꩻ ဘဝမုဲင်ꩻတယဝ်း သီတချမ်ꩻသာႏတဝ်း၊ နီနမ်းနဝ်ꩻ ဖေႏကချမ်ꩻသာႏတဲင် တွဲႏတေားဒျာႏဝင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဝ်မာꩻတဝ်း" ဗွေႏစဝ်းဘုရာꩻ ဟော်ꩻပါ တရာꩻဂါႏထာႏနုဲင်းယိုသွူ။ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန ဝိဟိံသတိ ။ အတ္တနော သုခမေဿနော၊ ပေစ္စ သော န လဘတေ သုခံ။ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတိ ။ အတ္တနော သုခမေဿာနော၊ ပေစ္စ သော လဘတေ သုခံ ။ ဂါႏထာႏအနက် ယော− ပါမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း၊ ဧသာနော− အဝ်ႏထုမ်ႏကျံႏ၊ အတ္တနော သုခံ− နမ်းတာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ− တွိုႏဝင်ꩻကမဉ်လꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏနုဲင်းနီနဝ်ꩻ၊ ဝိဟိံသတိ ဒဏ္ဍေန− တွမ်ႏခွဉ်းတွဲႏနက် နိစ္စက်မာꩻသီဝင်ꩻ၊ သော−ပါနဝ်ꩻနဝ်ꩻ၊ န လဘတေ သုခံ− တလꩻနွောင်ꩻတဝ်း ထာꩻချမ်ꩻသာႏသွူ။ ဂါႏထာႏအနက် ယော− ပါမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း၊ ဧသာနော− အဝ်ႏထုမ်ႏကျံႏ၊ အတ္တနော သုခံ− နမ်းတာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သုခကာမာနိ ဘူတာနိ− တွိုႏဝင်ꩻကမဉ်လꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏနုဲင်းနီနဝ်ꩻ၊ န ဟိံသတိ ဒဏ္ဍေန− တွမ်ႏခွဉ်းတွဲႏနက် နိစ္စက်မာꩻသီတဝ်း၊ သော−ပါနဝ်ꩻနဝ်ꩻ၊ လဘတေ သုခံ− လꩻနွောင်ꩻ ထာꩻချမ်ꩻသာႏသွူ။ နာႏဗာႏတရာꩻယိုအကျိုꩻ တရာꩻယို ကထင်ႏသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ လိုꩻပေႏပေါင်ꩻအာ လꩻသောတာပတ္တိဖိုလ်ႏ(ထွာသောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ) စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{reflist}} ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ႏလီတာႏအစွိုꩻ လိတ်ရဲဉ်ႏ အမုဲင် (၃၆) ဓမ္မပဒဝတ္ထု ဒဏ္ဍဝဂ်။ iqn7jdzzwaataw1lbdwf8knkou04nto