ဝီခီပီးဒီးယား blkwiki https://blk.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%84%E1%80%AB MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter မီဒီယာ တဲးဝါး အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ကေားသုင်ꩻသား ကေားသုင်ꩻသား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ဝီခီပီးဒီးယား ဝီခီပီးဒီးယား အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ဖုဲင် ဖုဲင် အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ မီဒီယာဝီခီ မီဒီယာဝီခီ အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ တမ်းပလေက် တမ်းပလေက် အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ စွဲးကမ်းကို စွဲးကမ်းကို အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ အိုင်ကိုမ်ဒေါ့ꩻရီ TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 780 34032 31169 2026-08-27T18:13:41Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34032 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | bgcolour = #c0c0ff | name = ကမ္ဘာႏဂျိုဟ်ႏ | symbol = [[ဖုဲင်:Earth symbol (bold).svg|24px|ကမ္ဘာႏဂျိုဟ်ႏ နက္ခတ္တဗေဒ သင်္ကေတ|alt=🜨]] | image = [[ဖုဲင်:The Blue Marble (remastered).jpg|300px|border|alt="The Blue Marble" photograph of Earth, taken by the Apollo 17 lunar mission. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disc, whereas Antarctica is at the bottom.]] | caption = ဖေႏခါꩻဒါႏမိဉ်ꩻ တောမ်ႏ"အရောင်ႏသောမ်ႏပလဲꩻလွုံꩻ" ကထွာဒါႏ ကမ္ဘာႏဂျိုဟ်ႏယိုနဝ်ꩻ [[:အပိုလို ၁၇]] တွယ်ႏထူႏခါꩻဒျာႏ ၁၉၇၂ ဗာႏခိန်ႏသွူ။ | alt_names = <!--{{Ublist|style=padding-top:0.1em;|li_style=line-height:1.3em; |{{Hlist|ကမ္ဘာဟံႏ|ကမ္ဘႏာ}} |{{Hlist|ဂျိုဟ်ႏအရောင်ႏသောမ်ႏ|အရောင်ႏသောမ်ႏပလဲꩻလွုံꩻ|''Terra''|Gaia}} }}--> | epoch = [[:en:J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{Longitem|{{Convert|152100000|km|abbr=on}}<br/>{{Smaller|({{Val|1.01673|ul=AU}})&thinsp;}}}}<ref group="n" name="apsis" /> | perihelion ={{Longitem|{{Convert|147095000|km|abbr=on}}<br/>{{Smaller|({{Val|0.9832687|u=AU}})&thinsp;}}}}<ref group="n" name="apsis" /> | semimajor = {{Longitem|{{Convert|149598023|km|abbr=on}}<br/>{{Smaller|({{Val|1.000001018|u=AU}})&thinsp;<ref name="VSOP87"/>}}}} | eccentricity = {{Val|0.0167086}}<ref name="VSOP87"/> | period = {{Longitem|{{Val|365.256363004|u=days}}&thinsp;<ref name="IERS"/><br/>{{Smaller|({{Val|1.00001742096|u=[[:en:Julian year (astronomy)|yr]]}})}}}} | avg_speed = {{Longitem|{{Convert|29.78|km/s|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/><br/>{{Smaller|{{Convert|107200|km/h|abbr=on}})}}}} | mean_anomaly ={{Val|358.617}}° | inclination = {{Ublist|class=nowrap |{{Val|7.155}}° to sun's equator; |1.57869°<ref name="Allen294"/> to invariable plane; |0.00005° to J2000 ecliptic}} | asc_node = {{Val|-11.26064}}°<ref name="earth_fact_sheet"/> to J2000 ecliptic | arg_peri = {{Val|114.20783}}°<ref name="earth_fact_sheet"/> | satellites = {{Unbulleted list |[[:လာကမ္ဘာႏ|သဘာဝဂျိုဟ်ႏတု ၁ ဖြုံႏ]]; | ဂျိုဟ်ႏတု ၁၃၀၅ ဖြုံႏ }} | allsatellites = yes | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{Convert|6371.0|km|abbr=on}}<ref name=hbcp2000/> | equatorial_radius = {{Convert|6378.1|km|abbr=on}}<ref name=usno/><ref name="WGS-84"/> | polar_radius = {{Convert|6356.8|km|abbr=on}}<ref name=cazenave_ahrens1995/> | flattening = {{Val|0.0033528}}<ref name=iers/><br/>1/298.257222101 (ETRS89) | circumference = {{Unbulleted list |class=nowrap | {{Convert|40075.017|km|abbr=on}} {{Smaller|(equatorial)&thinsp;<ref name="WGS-84">World Geodetic System (''WGS-84''). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=11 March 2020 }} from National Geospatial-Intelligence Agency.</ref>}} |{{Convert|40007.86|km|abbr=on}} {{Smaller|(meridional)&thinsp;<ref name="WGS-84-2"/><ref name="circ">Earth's circumference is almost exactly 40,000 km because the metre was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref>}} }} | surface_area = {{Unbulleted list |class=nowrap | {{Convert|510065623|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| <small>(|)</small>}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref name="cia"/><ref group="n" name="surfacecover" /> |{{Convert|148940000|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| land <small>(|)</small>}} |{{Convert|361132000|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| water <small>(|)</small>}} }} | volume =[[:ကမ္ဘာႏဒြပ်နမ်း|{{Val|1.08321|e=12|u=km3}}]] ({{Val|2.59876|e=11|u=cu mi}})<ref name="earth_fact_sheet"/> | mass ={{Val|5.97237|e=24|u=kg}} ({{Val|1.31668|e=25|u=lb}})<br/>{{Smaller|({{Val|3.0|e=-6|ul=solar mass}})}} | density = {{Convert|5.514|g/cm3|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/> | surface_grav = {{Convert|9.807|m/s2|ft/s2|abbr=on}}<ref name="NIST2008"/><br/>{{Smaller|([[:ကမ္ဘာႏ ဒြပ်ထွို့ꩻအာႏ|{{Val|1|u=''g''}}]])}} | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994"/> | escape_velocity = {{Convert|11.186|km/s|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/> | sidereal_day ={{Longitem|{{Val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296"/><br/>{{Smaller|(23h&nbsp;56m&nbsp;4.100s)}}}} | rot_velocity = {{Convert|1674.4|km/h|mph|abbr=on}}<ref name="Cox2000"/> | axial_tilt = 23.4392811°<ref name="IERS"/> | albedo = {{Ublist|class=nowrap |0.367 [[:en:Geometric albedo|geometric]]<ref name="earth_fact_sheet"/> |0.306 [[:en:Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet"/>}} | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = ကယ်ဗဉ် | min_temp_1 = ၁၈၄&nbsp;K<ref name=asu_lowest_temp>{{Cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |work=WMO Weather and Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |accessdate=2010-08-07 |archivedate=16 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature }}</ref> | mean_temp_1 = ၂၈၈&nbsp;K<ref name=kinver20091210/> | max_temp_1 = ၃၃၀&nbsp;K<ref name=asu_highest_temp>{{Cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature |work=WMO Weather and Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |accessdate=2010-08-07 |archivedate=4 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}</ref> | temp_name2 = သဲးသီးယဲက် | min_temp_2 = −၈၉.၂&nbsp;°C | mean_temp_2 = ၁၅&nbsp;°C | max_temp_2 = ၅၆.၇&nbsp;°C | temp_name3 = ဖြာရဉ်ဟုဲက် | min_temp_3 = −၁၂၈.၅&nbsp;°F | mean_temp_3 = ၅၉&nbsp;°F | max_temp_3 = ၁၃၄&nbsp;°F | surface_pressure = {{Val|101.325|ul=kPa}} (ပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏအမုဲင်) | atmosphere_composition = {{Unbulleted list |class=nowrap | ၇၈.၀၈%[[နုဲက်ထရိုစဲန်]] (N{{Raise|0.3em|{{Smallsub|2}}}})<ref name="earth_fact_sheet"/> {{Smaller|(dry air)}} | ၂၀.၉၅% [[အောက်သီစဲန်]] (O{{Raise|0.3em|{{Smallsub|2}}}}) | ~&nbsp;၁%[[:ထီလူး]] {{Smaller|(ရာႏသီႏဥတုအလွောက်ꩻ အပြောင်ꩻလုဲင်ႏအဝ်ႏ)}} | ၀.၉၃၄၀% [[:အာဂွန်]] | ၀.၀၄၁၃% [[:ကာဗွန်ဒုဲင်အောက်ဆုဲဒ်]]<ref name="NOAA">{{Cite web |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide: Recent Global {{Chem2|CO2}} Trend |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |website=Earth System Research Laboratory |date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004010704/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html |archive-date=4 October 2020 |url-status=live |accessdate=22 November 2021 |archivedate=26 July 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726210430/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html }}</ref> | ၀.၀၀၁၈၂% [[:နီယွန်]]<ref name="earth_fact_sheet" /> | ၀.၀၀၀၅၂% [[:ဟီလီယမ်]] | ၀.၀၀၀၁၉% [[:မီတေင်း]] | ၀.၀၀၀၁၁% [[:ကရစ်ပတွန်]] | ၀.၀၀၀၀၆% [[ဟုဲက်ဒရိုစဲန်]] }} | note = no }} '''ကမ္ဘာႏဟံႏ(ကမ္ဘာႏဂျိုဟ်ႏ)''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အိဉ်ႏကလေက်]]: Earth; သင်္ကေတအမုဲင်: [[ဖုဲင်:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]🌏) ကရိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻဖုံႏ၊ တိရိစ္ဆာန်ႏဖုံႏ၊ သတ္တဝါႏဖုံႏတောမ်ႏ ထာꩻမွူးသေင်ႏမွူးဖုံႏ ကအဝ်ႏမွန်ဗန်အုံသော့ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ [[ဂျိုလ်ႏ|ဂျိုဟ်ႏ]]တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ မိဉ်ႏအဝ်ႏမွူး မိဉ်ႏတွက်လွေꩻအရဲဉ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏတတိယရဲဉ်ႏကိုသွူ။ ကအဝ်ႏရံႏဒါႏ ကမ္ဘာႏဟံႏယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ [[လာ]]ဂျိုဟ်ႏအရံႏတဗာႏဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏယို အဝ်ႏလေပ်ပတ်မွူး မွူးနီꩻ ၃၆၅.၂၅၆၄ နီꩻနဝ်ꩻ ခေါပ်တပတ်၊ ထူႏသွူ ကမ္ဘာႏကလေပ်မွူး မွူးနီꩻပေါင်ꩻနဝ်ꩻတဲင် အွောန်ႏထွော့လွေꩻ နေင်ႏ တနေင်ႏသွူ။ ထူႏတောမ်ႏ ရေဒီယိုမဲက်ထရစ်မွူးနီꩻ ထေဖော်ႏသက်တန်ꩻနယ်ꩻ(Radiometric dating)အလꩻ ကမ္ဘာႏ ကပေါ်ႏထွာလွောန်နဝ်ꩻ သက်တန်ꩻအဝ်ႏလဲဉ်း နေင်ႏပေါင်ꩻ (၄.၅၄)ဗီလီယံ နဝ်ꩻသွူ။<ref name="USGS1997">{{Cite web |date=1997 |title=Age of the Earth |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |publisher=U.S. Geological Survey |accessdate=2006-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |archivedate=23 December 2005 <!--DASHBot--> |deadurl=no}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dalrymple |first=G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Special Publications, Geological Society of London |date=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Manhesa, Gérard |author2=Allègre, Claude J. |author3=Dupréa, Bernard |author4=Hamelin, Bruno| last-author-amp= yes |title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1980-05_47_3/page/370 |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=1980 |volume=47 |issue=3 |pages=370–382 |doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2 |bibcode=1980E&PSL..47..370M}}</ref> [[မွူး]]နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏ အရောင်ႏဖေႏကလေတောင်ႏလꩻတာႏ အဝ်ႏဖေႏခါꩻ အရောင်ႏတောမ်ႏ[[အလျားခိန်ႏ]]နဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်မွူးအလျားစွန်ꩻအာႏတဲင် [[ကမ္ဘာႏတလီꩻနမ်း]] အထွိုင်လ့သွတ်ꩻကို ရာႏသီႏဥတု (ယာခိုး၊ တလီꩻမာꩻ၊ ခမ်းလော့၊ ဝလင်ꩻ၊ သမ်ꩻထီလင်ꩻ၊ တလီꩻကျမ်ꩻထွာ) အခေႏနေႏဖုံႏ ထွာလွောန်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏကို [[ထီ]]နွို့ပါသော့ꩻ အဝ်ႏ(၇၁%)တောမ်ႏ<ref>{{Cite web |url=http://www.noaa.gov/ocean.html |author=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Ocean |website=NOAA.gov |accessdate=3 May 2013 |archivedate=24 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424102601/http://www.noaa.gov/ocean.html }}</ref> [[ဟံႏယာႏ]]အဝ်ႏ (၂၉%)ရပ်သွူ။ ကမ္ဘာႏကြဲင်ႏအမော့ ([[မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|မန်း]]-ဝင်ရိုးစွန်း)ဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ [[ထီဝ]]ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ꩻခါꩻဒျာႏသွူ။ ထာꩻလျားဒေႏသနဝ်ꩻတဲ့ ပေါင်းလꩻအာ မွူးရောင်ႏယာခိုးတဲင် တောမ်ႏ [[တလီꩻနမ်း]]၊ [[သမုဒ္ဒရာႏ]]ထီထွတ်ꩻတဖူꩻခြောင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏဖြေ့ꩻလီဖန်းဖြယ်ဖေႏ အလျားနဝ်ꩻသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျိုလ်ႏ]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာႏဟံႏ]] qzo3psnp4kf9kw4b7qp1abxhjk5f8px 0 1065 34028 31351 2026-08-27T18:12:02Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34028 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ(diabetes mellitus) | pronounce = {{IPAc-en|ˌ|d|aɪ|_|ə|'|b|i|_|t|i|z|,_|-|t|I|s}}<br />{{IPAc-en|'|m|ɛ|l|_|I|_|t|ə|s|,_|m|ə|'|l|aI|-}} | image = Blue circle for diabetes.svg | image_size = 200px | alt = A hollow circle with a thick blue border and a clear centre | caption = Universal blue circle symbol for diabetes<ref>{{Cite web |title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org/ |date=17 March 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5 August 2007 |accessdate=7 January 2022 |archivedate=5 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | field = [[Endocrinology]] | symptoms = [[polyuria|Frequent urination]], [[polydipsia|increased thirst]], [[polyphagia|increased hunger]]<ref name=WHO2013/> | complications = [[Diabetic ketoacidosis]], [[hyperosmolar hyperglycemic state]], [[heart disease]], [[stroke]], [[neuropathy|pain/pins and needles in hands and/or feet]], [[chronic renal failure|chronic kidney failure]], [[diabetic foot ulcer|foot ulcers]], [[cognitive impairment]], [[diabetic gastroparesis|gastroparesis]]<ref name=WHO2013/><ref name=Kit2009/><ref>{{Cite journal | vauthors = Krishnasamy S, Abell TL | title = Diabetic Gastroparesis: Principles and Current Trends in Management | journal = Diabetes Therapy | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 1–42 | date = July 2018 | pmid = 29934758 | pmc = 6028327 | doi = 10.1007/s13300-018-0454-9 }}</ref><ref name=Sa2016/> | onset = | duration = | types = | causes = | risks = '''အမျိုꩻ ၁''': [[Family history]]<ref name=Change2014>{{Cite journal | vauthors = Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL | title = Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2014-07_37_7/page/2034 | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = 7 | pages = 2034–2054 | date = July 2014 | pmid = 24935775 | pmc = 5865481 | doi = 10.2337/dc14-1140 }}</ref><br>'''အမျိုꩻ ၂''': [[Obesity]], lack of exercise, [[Heredity|genetics]]<ref name=WHO2013/><ref name=NIH2014Cause>{{Cite web|title=Causes of Diabetes|url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014|url-status=live|archive-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx|accessdate=7 January 2022|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx}}</ref> | diagnosis = High [[blood sugar]]<ref name=WHO2013/> | differential = | prevention = | treatment = [[Healthy diet]], [[physical exercise]]<ref name=WHO2013/> | medication = [[Insulin (medication)|Insulin]], [[anti-diabetic medication]] like [[metformin]]<ref name=WHO2013/><ref name=AFP09/><ref>{{Cite web |website=MSDManuals.com|url=https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/drug-treatment-of-diabetes-mellitus |title=Drug Treatment of Diabetes Mellitus | vauthors = Brutsaert EF |date=February 2017 |access-date=12 October 2018}}</ref> | prognosis = | frequency = 463 million (8.8%)<ref name=IDF2019/> | deaths = 4.2 million (2019)<ref name=IDF2019/> }} '''ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ'''ကရိုꩻနဝ်ꩻ [[ဆီႏ]]ကို အနွိုးဓာတ်ပါအာ၊ (တနယ်ꩻ) တကေႏပဲစ်ꩻတဝ်း အရသာႏဓာတ်ထီဖုံႏ ပါသော့ꩻအာဆီႏကိုသွူ။ လိုꩻအံႏအာငါႏ ထာꩻရသာႏနွိုးတွော့ꩻ ကမာꩻပဲစ်ꩻမာꩻကေႏအီဒါႏ အာဟာႏရ ပါစကဓာတ်မေႏ အာႏကပေႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ကုဲင်းထွာသွူ။ နဝ်ꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း လိုꩻအံႏအာငါႏ အရသာႏနွိုး၊ အရသာႏဗွမ်ႏမျိုꩻဖုံႏ၊ လိုꩻရုဲင်ꩻတသွိုးမုꩻဆေ့ꩻ၊ လိုꩻအုံစွူ အုံသာႏငါႏထာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းထွာနေနေသွူ။ လိုꩻမီႏထွာ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ ဆီႏမာဆီႏခွိုꩻထာꩻ၊ ဟို့ꩻခိုးခွိုꩻထီ၊ အုံထာꩻလဲ့ ထွူႏထွူႏထာႏထာႏ၊ သွီႏယာႏလဲ့ တရေꩻတဝ်း၊ သွီႏယာႏပွစ်ꩻ ဗိုးဗိုးဗားဗားဒါႏ၊ ယဟန်ႏလဲ့ ပြွောင်ႏလွဉ်ꩻတော၊ ယဟန်ႏလဲ့ ယွောင်လွဉ်ꩻထာꩻ၊ တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ အထွာပွုံႏတဗွိုန်တဝ်း၊ မဲ့လဲ့ တမို့ဒါႏ၊ ရောႏဂါႏမီႏတန်နဝ်ꩻ မဲ့ကုဲင်ထိုꩻဒါႏ၊ နမ်းတဗာႏယို အဆာကဲင် မီႏပေါႏလွဉ်ထွာလွဉ်နဝ်ꩻ လုမ်ꩻလာꩻယပ်ꩻငါႏ၊ တောႏတောႏဟဝ်ချာတဝ်းသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏယို အမီႏတန် အမီႏတဝ်လွဉ်သွူနဝ်ꩻ ဆီႏထာꩻထွိုင်းကုဲင်းဟွံဒါႏသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏအဝ်ႏတွိုင်ꩻလဲ့ ထွိုင်းတဟွံတဝ်းတဲင် ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ အဝ်ႏတအဝ်ႏတဝ်း ဖေႏကသေႏချာႏနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏသွုံꩻ ခေတ်တသာစံꩻနယ်ꩻအလꩻ ဆီႏထီကို သော့ꩻတသီႏတွော့ꩻ ဒွိုႏထွားမꩻ သေစဲင်းသွူ။ ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻတန်လွုမ်ꩻမꩻမွေးတဝ်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတသီႏယွုံႏကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻအဝ်ႏစဲစ်ဆေ့ꩻစံꩻထွားဖေႏဒျာႏသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏယို လိုꩻသက်ရွယ်ႏပေႏနဝ်ꩻ ထွာကြွို့ꩻတဝ်း၊ ကဲဉ်းအာအာထွာဒျာႏ လိုꩻသက်လစ်ꩻငတ်ꩻဆီမာꩻကီဖုံႏသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏယို တအံႏဗာႏကြွို့ꩻတဝ်း ထာꩻနွိုးထာꩻဗွမ်ႏတွော့ꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးမုꩻကအာဒါႏ ထာꩻလုပ်ꩻထာꩻမာꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာကြွို့ꩻတဝ်းသွူ။ လိုꩻအံႏအွီႏအံႏဟဝ်ထာꩻ၊ လိုꩻအုံစွူအုံသာႏထာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းထွာအာသွူ။ အနောက်တိုင်း တသီႏအင်္ဂလေက်နယ်ꩻအလꩻနဝ်ꩻ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏယို အစွိုးထဲ့နွောင်ꩻအီ တသီႏမျိုꩻနဝ်ꩻ တအဲဉ်ထဝ်းဒွိုန်း၊ အဝ်ႏအသက်သာႏနေးနယ်ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏယို မန်းနဝ်ꩻဟဲ့ꩻ"နာတာရှည်"ရောႏဂါႏတမျိုꩻ၊ ပအိုဝ်ႏနဝ်ꩻ "ရောႏဂါႏသက်ဆွာꩻ"ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ အံႏသေႏသေႏ၊ အံႏမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏဗာႏတသီႏသွူ။ တိုင်းရင်းဆေးတသီႏနယ်ꩻဒွေါင်ႏသား ကရိုꩻဒါႏ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ အစွိုးထဲ့အီ တသီႏမျိုꩻနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏသီး တယွုမ်းတဝ်းသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏအစွိုးထဲ့အီ တသီႏမျိုꩻယို ကမော့ꩻကသေဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဖေႏတသီႏပညာႏ"နိုဘယ်ဆု"တဲင် အုံအံႏစွဉ်ႏတသက်လွုမ်းလဲ့ တလို့တဝ်းသွူ။ တသီႏကရိုꩻယိုလဲ့ အနောက်တိုင်းတသီႏတရိုꩻတဝ်း၊ တိုင်းရင်းတသီႏနယ်ꩻတရိုꩻတဝ်း တဖြာꩻနဝ်ꩻ သက်သာႏအီလဲ့ တဖြာꩻနဝ်ꩻ တသက်သာႏအီတဝ်းသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ တသီႏတနယ်ꩻ မီႏဟဝ်သက်သာႏအီတဝ်းလဲ့ သွုံꩻအံႏစံꩻဗာႏယင်းတနယ်ꩻသွူ။ စံꩻထွားဗာႏအနယ်ꩻနယ်ꩻသွူ။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသား မီႏမဲဉ်စံꩻလိုမ်ꩻလာꩻအီတွမ်ႏ တသီႏနယ်ꩻဒွေါင်ႏနဝ်ꩻ စုရွမ်တဲမ်းနယ်လွေꩻဗာႏ နုဲင်းဆꩻငါယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ '''"ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ တသီႏနယ်ꩻဖုံႏ"''' *၁။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ မေ့ခါႏဖွန်ႏယို နွတ်တွမ်ႏတဝတ်ꩻ(တမူ)ထီတွော့ꩻ လုံꩻတတွာသွော့ ဖက်မစ်ပွမ်းရာႏနော၊ အံႏဖေႏသွော့ တလဲင်ႏသွံလုံꩻ၊ တနီꩻ သွံလဲင်ႏနော။ *၂။ ဆီႏနွိုးသားနဝ်ꩻ ဖက်ကွမ်းဖေ့ꩻ (ဖက်ꩻကွမ်းခါႏဒျာႏ၊ ဖက်ကွမ်းနွုမ်ꩻဟေ့ꩻမွေးတဝ်း)ယို ခြွူလစ်ꩻထီတထီတွော့ꩻ အွꩻဖေႏခွိုꩻခွိုꩻသွော့နော။ *၃။ ဆီႏနွိုးသားနဝ်ꩻ ထီကိုကအဝ်ႏဒါႏ ဗေဒါတုဲင်ယို ရွတ်ꩻပသာႏတွမ်ႏထီလျားတွော့ꩻ ကြူးအံႏသွော့နော၊ စေ့ꩻသော့ꩻပါသွော့ မောက်ꩻဖါးရာႏနော၊ ကြူးအံႏခွိုꩻခွိုꩻ၊ ကြူးအံႏအာအာ၊ ကြူးအံႏသွော့ ပဉ်လာလာနော။ *၄။ ဆီႏနွိုးသားနဝ်ꩻ ထထီႏတခဲင်ႏ(ဆားငါႏပုဲင်ႏ) ရာႏမိုယို အိုႏထိုꩻအပီတွော့ꩻ ဖို့ꩻသွော့မေႏအွူလောင်း၊ ပေါႏမဉ်လဲ့ တောက်ꩻဗွပ်ꩻထွူတွော့ꩻ ဆျာꩻတွမ်ႏနံးမန်ꩻ အံႏသွော့စွုမ်ႏနီꩻနီꩻနော၊ ရောႏဂါႏမီႏပေႏနဝ်ꩻ ထထီႏလို့တသီႏရပ်လဲ့ ဟဝ်ဒျာႏ၊ ရောႏဂါႏမီႏတန်နဝ်ꩻ အံႏဗာႏနေး နီလာရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ပေါႏတဟဝ်တဝ်းလဲ့ အံႏဖေႏထဲင်းထဲင်းသွော့နော။ *၅။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ သင်္ဘောꩻရာႏမိုဗန်ဗန် တဖြုံႏယို ကျာႏတကွို့ꩻထိုꩻ ၄-ပြုံႏတပြုံႏရပ်နဝ်ꩻတွော့ꩻ ထေထန်ႏလို့လို့အခူꩻနော၊ ထေထန်ႏထွူအခူꩻနဝ်ꩻ သင်္ဘောꩻရာႏကိုယို ခွိုင်းကတွမ်ႏ သေက်ꩻသော့ꩻသွော့နေင်းသဲင်နော၊ သော့ꩻထွူနေင်းသဲင်နဝ်ꩻ ထူႏယင်းကကျာႏတကွိုꩻထိုꩻနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဒို့ꩻအီချာထွူတွမ်ႏ ခွဉ်းဝါႏပေႏပေႏစိထိန်ꩻခါꩻသွော့နေား၊ ထွူနဝ်ꩻ ချင်းသော့ꩻထီတဲင် ခြွူသွံထီတထီတွော့ꩻ အံꩻသွော့ခြွူထီနဝ်ꩻနေား၊ ပေါႏလꩻသွူနွတ်ꩻနီနဝ်ꩻ တဲက်ထွားသွော့ဆီႏနော၊ ပေါႏတဟဝ်တဝ်းဒွိုန်းလဲ့ ခြွူအွꩻထဲင်းထဲင်းသွော့နော။ *၆။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ လမ်းသောင်လမ်းထျꩻ ကကုဲင်းဆို့ꩻဒါႏ ကဝ်ႏမောက်ꩻကြင်ꩻ (မူးစေ့မတ်စေ့ပန်း)ယို ခြွူပသာႏသာႏသွူတွော့ꩻ အွꩻသွော့ တလဲင်ႏထာႏဝဝန်ႏနေင်းထီ၊ အွꩻသွော့ တနီꩻသွံလဲင်ႏနော၊ ကဝ်ႏမောက်ကြင်ꩻနဝ်ꩻ ခါႏငါႏတဲင် ပေါႏခြွူညတဲ့ အွꩻယပ်ꩻငါႏသွူ။ *၇။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ အွဲဝါႏယို ခြွူအထီ အွꩻခွိုꩻခွိုꩻသွော့နော၊ အွဲဝါႏနဝ်ꩻ အမွူးဟမ်းဗွိုန်ဗွိုန် အွဲဖြေင်းနဝ်ꩻလဲ့ အရသာႏတနွိုးတဝ်းသွူ။ ပါꩻမူႏဟို့ပုံꩻတဖြာꩻနဝ်ꩻ ထွာဆီႏနွိုးရောႏဂါႏလဲ့ ဖြေꩻအံႏနွောင်ꩻတဝ်း တသီႏအင်္ဂလေက်တွော့ꩻ ခြွူအွꩻအွဲဝါႏနဝ်ꩻ ဟဝ်တငါစွဉ်ႏတွိုႏယိုခါသွူ။ အွဲဝါႏနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေထျꩻ ဟိုပုံꩻနောင်တောင်ꩻယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆို့ꩻခါꩻသွူ။ မီႏအဝ်ႏလိုႏဒါႏနဝ်ꩻ လွဉ်ရီနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ *၈။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ ကမ်ႏပုဲင်းဒီႏ (ဘဲဥ)(ဆျာဒီႏမွေးတဝ်း)တဖြုံႏယို ဖောက်သော့ꩻသွူဝန်ႏတွော့ꩻ တွမ်ႏကမ်းပုဲင်းဒီႏထီ အဆေ့ꩻအအာ တတထွာဝင်ꩻ တဝတ်ꩻထီ (တမူ)ထီယို ဆျာꩻသော့ꩻရော်ꩻထွူတဲင် အွꩻသွော့တလဲင်ႏချင်ꩻနော၊ အွꩻတလဲင်ႏ ဟဝ်တဝ်းလဲ့ အွꩻသွော့ခွိုင်းမုဲင်ꩻလဲင်ႏလဲင်ႏနော။ *၉။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ ကန်ꩻတမတ်၊ ယမ်ꩻစိန်ꩻတမတ်၊ တသာႏခါႏဟဝ်စားတမတ် (တသာႏခါႏနုတ်ဟို့ꩻမွေးတဝ်း) ယိုသွံမျိုꩻနဝ်ꩻ သော့ꩻငီꩻဝင်ꩻရေသန့်ဗူးကိုတဲင် အွꩻဖေႏသွော့ တလဲင်ႏတဝန်ႏနေင်းထီ၊ တနီꩻသွံလဲင်ႏနော၊ တသီႏယိုသွံမျိုꩻနဝ်ꩻ ဖြေꩻဗာႏဒျာႏ ဘယတသီႏဆဲင်ႏ ဝေင်ꩻတန်ကိုသွူ။ *၁၀။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ တလာꩻရာႏတသဉ်ယို ထောင်းပဲစ်ꩻပဲစ်ထွူတွော့ꩻ စေ့ꩻအထီ သော့ꩻခါꩻသွော့ပလဲင်ꩻ၊ မေ့ဒီႏတသဉ်ယိုလဲ့ ပသေကြောင်းကြောင်း ထောင်းပဲစ်ꩻပဲစ်ꩻထွူတွော့ꩻ စေ့ꩻအထီသော့ꩻခါꩻသွော့ ပလဲင်ꩻခေါ်ခေါ်နော။ တလာꩻရာႏထီ သွံစောဟန်ႏအို၊ တဝတ်ꩻထီတစောဟန်ႏအို သော့ꩻရော်ꩻ ကွယ်ရော်ꩻဝင်ꩻ ဝန်ႏကိုတွော့ꩻ အံႏသွော့တနီꩻနော၊ မေ့ထီ သွံစောဟန်ႏအို၊ တဝတ်ꩻထီ တစောဟန်ႏအိုယို သော့ꩻရော်ꩻကွယ်ရောꩻဝင်ꩻ ဝန်ႏကိုတွော့ꩻ အံႏသွော့တနီꩻနော။ နုဲင်းယိုအဝွိုင်ꩻ တလာꩻရာႏထီ တနီꩻ၊ မေ့ထီတနီꩻ အံႏခလဲ့ꩻလွဝင်ꩻနဝ်ꩻ မွူးနီꩻတဆီရပ်ငါလဲ့ ဟဝ်ဒျာႏသွူ။ *၁၁။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ တဒွီခါႏ (တတဲမ်ႏခါႏ)ရာႏယို အံႏအဲင်ႏတသဉ်နေး တနီꩻနီလဲင်ႏ၊ တလဲင်ႏ တတွာကာဖီရာႏရပ်နဝ်ꩻ အံႏနီသွံနီꩻငါလဲ့ ဟဝ်နွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ တဒွီခါႏနဝ်ꩻ အရာႏပုံႏနုဲင်းတဒွီနဝ်ꩻတွော့ꩻ အရာႏပေႏလွုမ်ꩻ၊ တတွာမောက်ꩻဖါးရာႏရပ်နဝ်ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ တဒွီခါႏနဝ်ꩻ ခါႏငါႏတဲင် မဉ်ႏအံႏအာလွဉ်ꩻနဝ်ꩻ သီးမူꩻဒါႏ၊ အော့ꩻဒါႏထာꩻသွူ။ တဆီနီလာ လိုႏမုဲင်ꩻခါ ဖေႏကလꩻနဝ်ꩻ ခမ်းခါအရာႏလွိုင်ႏယို ကျာႏပဉ်ဗေင်ႏဗေင်ႏ အွဉ်ႏလိုသဲင်ထွူတွော့ꩻ အွဉ်ႏသေꩻခါꩻလဲ့ လꩻဒျာႏသွူ။ *၁၂။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ ခီဖြို့ꩻယို ဖို့ꩻကျွမ်ꩻသွူမေႏတွော့ꩻ မာꩻဖွန်ႏသော့ꩻခါꩻသွော့ ပလဲင်ꩻ၊ ထွူနဝ်ꩻ လုံးတူႏကအဝ်ႏစဲသေႏသေႏထီ ဟမ်းတလောင်ꩻလောင်ꩻယို ဖို့ꩻလျားလျားမေႏတွော့ꩻ ကိပ်သော့ꩻသွော့ထီဗုံꩻကို၊ လုံးဖို့ꩻထီ တဝန်ႏနေင်းထီယို တွမ်ႏခီဖြို့ꩻဖွန်ႏယာႏခဉ်ႏ တပယ်ꩻရပ် အံႏငီꩻသွော့ဝင်ꩻ တနီꩻသွံလဲင်ႏနော၊ အံႏသွော့ ခွိုင်းမုဲင်ꩻနီꩻနီꩻနော၊ ခီဖြို့ꩻမဉ်ႏအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻ အွꩻအာအာငါ လုံးဖို့ꩻထီငါလဲ့ ဟဝ်နွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ *၁၃။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ ဒွိုႏအံႏခွိုꩻခွိုꩻဖေႏသွော့ ထထီႏဗောင်နော၊ ထထီႏဗောင်နဝ်ꩻ အရသာႏတချꩻတဲင် ထထီႏထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻလဲ့ လꩻဒျာႏသွူ။ *၁၄။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ မောက်ꩻဖါးရာႏ သွံဖြုံႏ၊ တသာႏငိုး တမတ်၊ ဆင်မနွယ်ႏတကျပ်၊ ပဆျာႏစော့ꩻ သံကျပ်၊ ယိုလစ်ꩻမျိုꩻအကို မောက်ꩻဖါးရာႏနဝ်ꩻ ဖꩻတဖြုံႏနီသွံခဝ်၊ ဆင်မနွယ်ႏနဝ်ꩻ သွယ်ꩻပဉ်ဗေင်ႏဗေင်ႏထွူတွော့ꩻ သော့ꩻဝန်ႏဟမ်းတန်တန်ကို ဆျာꩻသော့ꩻထီလျားလျားတွော့ꩻ ဒို့ꩻခါꩻသွော့နော၊ ပေါႏမဉ်ႏခွꩻလဲ့ ချင်ႏအွꩻသွော့နော၊ ထီလဲ့ ချင်းသော့ꩻဒျာႏနော။ *၁၅။ လိုꩻကမော့ꩻဒါႏ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ အောင်ႏလျာပေႏရွီး၊ သက္ကရင်ႏပေႏရွီး၊ ဆင်မနွယ်ႏရွီး၊ တထဲ့ꩻပဲမ်ႏတညင်း၊ ပြောင်ႏသီရွီး၊ ယိုငတ်ꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ အယာႏခဉ်ႏတတွာတွာ ထူႏထွူတွော့ꩻ ချင်းသော့ꩻထီ ခြွူအွꩻသွော့နော၊ ထူႏအာအာ ခြွူအာအာ အွꩻအာအာသွော့နော။ ဆင်မနွယ်ႏနဝ်ꩻ အရွီးမꩻမွေးတဝ်း ခြွူအွꩻငါအထောင်ꩻငါလဲ့ ဟဝ်နွောင်ꩻဒျာႏသွူ၊ တထဲ့ꩻပဲမ်ႏတညင်းပင်နဝ်ꩻ တမျိုꩻငါလဲ့ ဟဝ်နွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ *၁၆။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ နံႏရုပ်ꩻကောင် (နံႏရုပ်ꩻဆူႏသား) စူတသဲဉ်ꩻရပ်ယို တဒွေါ့ꩻကွို့ꩻ တဒွေါ့ꩻပဲစ်ꩻသာႏထွူတွော့ꩻ တွမ်ႏကမ်းပုဲင်းဒီႏ(ဘဲဥ)တဖြုံႏ၊ ထီသွံတန်ႏနေင်ႏထီ ခြွူငီꩻဝင်ꩻတွော့ꩻ ထီမဉ်ႏအဝ်ႏကုဲင် တဝန်ႏနေင်းထီနဝ်ꩻ လင်းလင်ꩻအွဉ်ႏခွꩻသွော့နော၊ မဉ်ႏခွꩻသွူနဝ်ꩻ အွꩻရီးအထီထွူမꩻ ကွဲအံႏကမ်ႏပုဲင်းဒီႏနဝ်ꩻနော၊ မဉ်ႏအွꩻဖေႏ မွူးရဝ်ꩻခိုႏတလဲင်ႏ၊ မွူးဟာခိုႏတလဲင်ႏ တနီꩻနီလဲင်ႏနဝ်ꩻ အွꩻဖေႏနီသွံနီꩻငါလဲ့ ဟဝ်ဒျာႏသွူ။ *၁၇။ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏအဝ်ႏသားနဝ်ꩻ တမာႏဖေ့ꩻခြွူထီယို ထွိုင်ႏအွꩻစဝ်းစဝ်းဖေႏသွော့ မွူးနီꩻပေါင်ꩻအာအာနော၊ တမာႏမွူးနဝ်ꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းယို တလွိုင်ႏတဝ်းလဲ့ မန်းခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏပြုံႏပြင်ႏထာꩻသွူ။ အဖေ့ꩻမဉ်ႏတယိုꩻတဝ်းလဲ့ ခြွူအွꩻဗော့ꩻအလာႏလဲ့ အလွိုးအဝ်ႏလꩻဒျာႏသွူ။ တမာႏလာႏနဝ်ꩻ ဘယတသီႏဆဲင်ႏကို ဝင်ꩻအဝ်ႏစာတဲင် အငိုꩻတကားတဝ်းသွူ။<ref>ခွန်ကုဝေ-မုဲင်းကောင်</ref><ref>မောင်းမွူးခံꩻ အမုဲင်-၅၃</ref> ===အာႏကွိုꩻ=== <references /> [[ကဏ္ဍ:ရောႏဂါႏ]] [[ကဏ္ဍ:တသီႏပညာႏ]] 0d1b1yo0mw0mbi5ppeax7a4h2hbhk51 0 1148 34029 16695 2026-08-27T18:12:24Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34029 wikitext text/x-wiki [[ဖုဲင်:Petrarch by Bargilla.jpg|thumb|Petrarch, who conceived the idea of a European "Dark Age". From Cycle of Famous Men and Women, Andrea di Bartolo di Bargilla, c. 1450]] '''ထာꩻခေ့ꩻခေတ်''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အိန်းကလေက်]]: Dark Ages) ထာꩻခေ့ꩻစိုးကရိုꩻနဝ်ꩻ [[ဥရောပတွိုက်|ဥရောပ]]အခဝ်တွို့ꩻကို [[ရောမအဉ်ပုဲင်ယာ]] ထွိုင်ႏကုဲင်ပြင်ꩻထွူ ယေန်ႏငဲးရေꩻ၊ စီꩻပွာꩻရေꩻဖုံႏ ထင်ႏထိုလွိုင်ႏကွုန်တဝ်းဒုမ်တဲင် ကထဲ့သွုမ်ꩻကုဲင်ထိုꩻဒါႏ အခိန်ႏကာႏလကျာꩻဒျာႏသွူ။ ညလꩻစွောန်ႏ [[ခေတ်ထာႏဝ|စိုးထာႏဝ]]အစဝ်းခိန်ႏ ကထွာဒါႏ တယ်ႏ ၁၃ ရျာꩻဗူႏ ဗꩻ ၁၅ ရျာꩻဗူႏခါႏခိန်ႏကိုသွူ။ '''ထာꩻခေ့ꩻခေတ်'''ကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းငွါဝေါအသုင်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻစလွေꩻ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၆၀၂ ဗာႏကိုသွူ။ '''ထာꩻခေ့ꩻခေတ်'''ကရိုꩻဒါႏ ထာꩻယူႏထာꩻထင်းယိုနဝ်ꩻ အီတလီထာꩻယူႏထာꩻတွေꩻပညာႏသျင်ႏ ပီးထရာခ် အွောန်ထူႏသုင်ꩻစလွေꩻဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၃၃၀ ဗွေနေင်ႏကိုသွူ။ "ဂန္ထဝင်ခေတ်"ယို ဝွေꩻအဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ဒျာႏ "ထာꩻလေခေတ်" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "ရောမခေတ်"ဆုဲင်ꩻကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻအဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန် မတ်ထူႏခါꩻဒျာႏ "ထာꩻခေ့ꩻခေတ်"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref name=Mommsen227228>{{Cite journal | last = Mommsen | first = Theodore E.| authorlink =Theodor Ernst Mommsen | title = Petrarch's Conception of the 'Dark Ages' | url = https://archive.org/details/sim_speculum_1942-04_17_2/page/227 | journal = Speculum (journal) | volume = 17 | issue = 2 | pages = 227–228 | publisher = Medieval Academy of America | location = Cambridge MA | year = 1942 | jstor = 2856364| doi = 10.2307/2856364}}</ref><ref>{{Cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom|publisher=Erdmans|location=Grand Rapids, MI|year=1996|pages=[https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom/page/13 13]|isbn=978-0-8028-6348-5|quote=Petrarch was the very first to speak of the Middle Ages as a 'dark age', one that separated him from the riches and pleasures of classical antiquity and that broke the connection between his own age and the civilization of the Greeks and the Romans.}}</ref> မဉ်ႏဒေါ့ꩻစဲင်းထဲင်းဗာႏလဲ့ "ထာꩻခေ့ꩻခေတ်"ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[သျာလမေင်းခွန်]] ခလားကအိုပ်ခမ်းထီထီꩻနန်ꩻခိန်ႏ တယ်ႏအေဒီ ၄၇၆ ဗာႏ ၈၀၀ အခါႏ ခိင်ႏကာႏလအစဝ်းစဝ်းခေတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ ကျာꩻနဝ်ꩻ ဥရောပတခွင်ႏ ရောမအဉ်ပါယာ ထွိုင်ႏကုဲင်ပြင်ꩻထွူ ယေန်ႏငဲးရေꩻတအဝ်ႏတဝ်းဒါႏ ခွိုꩻနွယ်ႏလိုꩻမီꩻဖုံႏ နွို့လွဉ်တဲင် ဝေင်ꩻဖုံႏ ကဲဉ်းအာအာ ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻသွူတကာႏတဝ်း လိုꩻကအဝ်ႏအုံသော့ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻကို ခမ်းသားဖုံႏလဲ့ သီကုဲင်ထိုꩻဗာႏထာꩻသွူ။ ခိန်ႏနဝ်ꩻခါ ဥရောပရပ်နဝ်ꩻ ထွာထိုꩻ အသျုက်တရေင်တဲင် ထွာထိုꩻစွဉ်ႏ အုံသော့ꩻသင်ꩻတဝ်း ခင်ႏလမ်းတဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ရောမဖုံႏ ကအဝ်ႏသုင်ꩻဒါႏ သိပ္ပံ၊ အနယ်ꩻပညာႏ တောမ်ႏ လိတ်လုဲင်ꩻဖုံႏလဲ့ ခံႏသွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏစွဉ်ႏသွူ။ "ထာꩻခေ့ꩻစိုး"ခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ လိုꩻဖုံႏ ပြောင်ꩻခြုဲင်းထိုꩻတေားဗာႏ ခင်ႏလမ်းအလင် အဝ်ႏစွဉ်ပဉ်ဖုံႏဖုံႏ၊ မော့ꩻပါဗာႏတောမ်ႏ စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ စဲ့ꩻဖေꩻစဲ့ꩻတံႏလဲ့ အဝ်ႏဗွေအာမွေးထာꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ အမဉ်ꩻတွင်ႏထိုꩻဗာႏ ထာꩻခေ့ꩻစိုးနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ထာꩻခေ့ꩻခေတ်]] 6kmuxxzlk5zbmh7uogxaqf340bakogs 0 1770 34036 16815 2026-08-27T18:16:13Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34036 wikitext text/x-wiki {{Infobox botanical product |image = Opium pod cut to demonstrate fluid extraction1.jpg |caption = Opium poppy seed pod exuding latex from a cut |product = Opium |plant = [[ယာမွူး|ယာ(ဖေင်ꩻ)မွူး]] |part = [[:en:Latex|အစီႏ]] |origin = စဲင်းသေႏချာႏတဝ်း, possibly Asia Minor, or Spain, southern France and northwestern Africa<ref>{{Cite web | url = http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Papaver/ | title = The Pernicious Opium Poppy | author = Professor Arthur C. Gibson | publisher = University of California, Los Angeles | access-date = February 22, 2014 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131020165834/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Papaver/ | archive-date = October 20, 2013 | df = mdy-all | accessdate = 21 November 2021 | archivedate = 27 June 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160627230406/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Papaver/ }}</ref> |active = {{Flatlist| * Morphine * codeine * noscapine * papaverine * thebaine }} |producers = {{Flatlist| * [[အာဖဂန်နစ္စတန်ခမ်းထီ]] (အထျꩻ) * [[မျန်မာခမ်းထီ]] * [[ကိုလံဘီယာခမ်းထီ]] * [[လာအိုခမ်းထီ]] * [[မက္ကဆီကိုခမ်းထီ]] * [[အေင်ဒိယခမ်းထီ]] * [[ပါကစ္စတန်ခမ်းထီ]] * [[ထုဲင်ꩻခမ်းထီ]] * [[တူရကီခမ်းထီ]] * [[ခယ်ႏခမ်းထီ]] * [[ဩစတြေးလျခမ်းထီ]] }} |consumers = တခမ်ႏဖာႏလွုမ်း (#1: ဥရောပ)<ref>{{Cite web | url = https://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2010/1.2_The_global_heroin_market.pdf|title = The Global Heroin Market | date=October 2014}}</ref> |wholesale = တကီႏလိုႏ {{US$|3,000|link=yes}} ({{As of|2002|lc=y}}) |retail = တကီႏလိုႏ {{US$|16,000}} ({{As of|2002|lc=y}}) |legal_AU = S8 |legal_CA = Schedule I | legal_DE = Anlage III |legal_UK = Class A |legal_US = Schedule II |legal_UN = Narcotic Schedule I |legal_status = }} '''ယာ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Opium, poppy tears)( သိပ္ပံမဉ်ꩻ: Lachryma papaveris) ([[မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|မန်း]]: ဘိန်း) '''ဖေင်ꩻ''' နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဝ်ႏယာ(ဖေင်ꩻ)မွူးအရာႏအစီႏကို လꩻလွဉ်ဒါႏ အစီႏအမန်ꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။<ref name="DrugsCom">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/dict/opium.html|title=Opium definition|publisher=[[Drugs.com]]|access-date=February 28, 2015}}</ref> ယာမွူးနဝ်ꩻ ကဝ်ႏဒျာႏ ဖေဖော်လာရီရပ်ခိန်ႏတဲင် ခလားခမ်းကလင်ꩻ အရာႏဖုံႏ ဖြားလꩻထိုꩻစွဉ်ႏ ထူႏလꩻစွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ယာမွူးပေႏတန်နဝ်ꩻ နုဲင်းဒျာႏကဝ်ႏမွူးပေႏပုင်ႏ အဝ်ႏဒျာႏ လိုꩻငင်းဒေင်မာꩻလ့ရပ် ယဟန်ႏကဟဝ်ကိုတဲ့ ပေါင်းထိုꩻယိန်းနဝ်ꩻသွူ။ အကဝ်ႏနဝ်ꩻ အဗွာ၊ တနျာႏ၊ တနျာႏအွူႏ စတဲင်အရောင်ႏဖုံႏအဝ်ႏလဲ့ အရာႏမိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အရောင်ႏချိုသွူ။ ယာမွူးနဝ်ꩻ ကောပ်စွဉ်ႏ ခံႏနွောင်ꩻတဝ်း ခမ်းခါရာႏသီႏဥတု ခမ်းထီတံႏဖုံႏတဲင် ခလားခမ်းကလင်ꩻ ထူႏထိုꩻလို့ဗာႏ အစီႏဖုံႏသွူ။ ထူႏယာစီႏပုင်ႏစံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကဲစ်ꩻနေးအရာႏအပီလောင်းတဲင် ကဝ်ႏကဲစ်ꩻခြောင်ꩻကို ကထန်ႏလွဉ်ဒါႏ အစီႏယို ထူႏသိမ်ꩻဟဝ်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ထူႏယာစီႏသားနဝ်ꩻ နီနီꩻတလဲင်ႏ မွေးတဝ်းလဲ့ သိုမ်နီꩻတလဲင်ႏ ထွားစွစ်ꩻစွစ်ꩻသွူ စွုမ်ႏမွူးမွူးတဲင် ကဲစ်ဖေႏဗာႏ ယာရာႏသွူ။ ကဲစ်ဖေႏဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻဗာႏ ၂ လဲင်ႏ ဗꩻလွေꩻ ၆ လဲင်ႏရပ်သွူ။ အဝ်ႏယာရာႏလောင်း ကဲစ်ꩻထွူကလꩻလွဉ်ဒါႏ ယာစီႏဖုံႏနဝ်ꩻ သော့ꩻတောမ်ႏတကောက်ꩻတပျာႏကိုတဲင် အွဉ်ႏလိုဗာႏ ယာခိုးကို ၄ ပတ်ရပ်တဲင် အစီႏမန်ꩻနဝ်ꩻ သဲင်လွဉ် ထွာလွဉ်စွဉ်ႏ အဆွော့ꩻသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ထွူတွော့ꩻ နိုတ်ꩻစိမ်ႏဖေႏထွူ လုင်ꩻနေးတောမ်ႏ ပဉ်ခြုံးခြုံးပဉ်လုင်ꩻလုင်ꩻတဲင် ဖေႏကသဲင်မွေးမွေးတာႏ အွဉ်ႏလိုထဲင်းဗာႏယင်း မွူးရောင်ႏယာခိုးကိုသွူ။ ယာခြုံးဖုံႏ မဉ်ႏသဲင်မွေးထွူနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသိမ်ꩻဟဝ်သော့ꩻ အခင်ႏလမ်းတတွိုက်ကိုတဲင် သိမ်ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ အခိန်ႏညနေင်ႏလာနေးသွူ။ ယာယို မဉ်ႏထွားတသီႏပညာႏဖဲ့ꩻအသုင်ꩻ လိုꩻသီးခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ တသီႏဖိုꩻတန်ႏအရေꩻတန်ဒါႏ တခြိုꩻဒျာႏလဲ့ ကသုင်ꩻစွယ်ꩻဒါႏ အံႏ၊ တရေ့ꩻဒါႏ ယာသားတာႏနဝ်ꩻ ထွာအီစွဉ်ႏ ယာကားသားတကာႏတဝ်း ခွိုက်လွဉ်ပါစွဉ်ႏ နမ်းအသက်သွီႏ အန်ႏတရာယ်ႏဖုံႏသွူ။ ပွိုးတောမ်ႏ မဲဉ်ဒို့ꩻတခြို့ꩻလို့လꩻ ဖြေꩻစာကူꩻကား ယာတခြိုꩻတာႏ တဖြာꩻတောမ်ႏတဖြာꩻ သစ္စာႏကုဲင်ထိုꩻဝင်ꩻ၊ တစွိုꩻတောမ်ႏတစွိုꩻ တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း လဲင်ꩻထွာဖိုဗာႏ စဲင်ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻဖုံႏသွူ။ ယာနဝ်ႏ ပွိုးစွဉ်ႏအန်ႏတရာယ်ႏတန်ငါႏတဲင် [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏလောင်း]] ခမ်းထီဗွေႏ အစိုႏရသီး အဝ်ႏရဲးခါꩻဗာႏနေးတောမ်ႏ ဥပဒေႏအမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ အစိုႏရသီး အဝ်ႏရဲးကမ်းခြေင်းခါꩻစွဉ်ႏလဲ့ ဆို့ꩻယာသား အံႏယာသား ကားယာသား  တရေ့ꩻယာသား အဝ်ႏအာဒွိုန်းက ဗꩻတွိုႏယိုခါနဝ်ꩻသွူ။ ယာယို မဉ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻ ထွာအီ လိုꩻကုဲင်လိုꩻဗား ထွာဒါႏ အကျိုꩻယုတ် ထွာဒါႏ သက်အန်ႏတရာယ်ႏနဝ်ꩻ မဲဉ်ႏဒျာႏလဲ့ မဉ်ႏထွား တသီႏပညာႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ လိုꩻသီး ကခံႏစာꩻဗာႏဒါႏ ရောႏဂါႏထာꩻဆာတာႏ သက်သာႏအီဟဝ်အီမွေးတဲင် ထွာစွဉ်ႏ တသီႏအဖိုꩻတန်နဝ်ꩻသွူ။ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ|ကမ္ဘာႏလောင်း]] ကဆို့ꩻအာဒါႏ ယာဖေင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[မျန်မာခမ်းထီ|မျန်မာ]]၊ [[ကိုလံဘီယာ]]၊ [[အေင်ဒိယခမ်းထီ|အေင်ဒိယ]]၊ [[အီရန်ခမ်းထီ|အီရန်]]၊ [[တူရကီခမ်းထီ|တူရကီ]]၊ [[မဲက်သီဒိုးနီးယား]]၊ [[ဗူဂေးရီးယား]]၊ [[အီဂျစ်]]၊ [[အာသျမုဲင်းနား]]၊ [[ပါကစ္စတန်]]၊ [[ထုဲင်ꩻခမ်းထီ|ထုဲင်ꩻ]]၊ [[တူရကီခမ်းထီ|တူရကီ]] တောမ်ႏ [[ခယ်ႏခမ်းထီ|ခယ်ႏ]] ခမ်းထီဖုံႏဒျာႏသွူ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၈)</ref> ယာ (ယာမဲ့ထီ- achrymapapaveris) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကသဲင်တခြိစ်ꩻလဲဉ်းဒါႏ အစီႏဒျာႏတဲင် လꩻလွဉ်ဒျာႏ ယာမွူး (Papaversomniferum) လောင်းသွူ။ ယာကိုနဝ်ꩻ ဖော်ဖဉ်း(Morphine)ဓာတ် (ယာကိုကပါဒါႏ နုဲက်ထရိုစဉ် ဩဂဲနစ်ဒြပ်ပေါင်ꩻ) အဝ်ႏပါသော့ꩻ ၁၂ % တဲင် နေးတောမ်ႏ ဓာတုဗေဒ အနယ်ꩻပညာႏတဲင် ဖန်ဆင်ꩻခွုမ်မာꩻသမ်းထဲင်းယင်း အစွိုးစွိုးတဲင် ထေလꩻလွဉ်ပါ တရာꩻတဝင်ႏတဝ်း မူယစ်ဆေးဆေꩻကွက်ꩻကို ကထွာဒါႏ [[ဟီရိုအဉ်း]] (Heroin- C₂₁H₂₃NO₅) နဝ်ꩻသွူ။ ဟီရိုအဉ်းနဝ်ꩻ ပွာꩻဖေႏနွောင်ꩻအာႏ ၂ဆ သွူ။<ref name="Sawynok 1986">{{Cite journal | author = Sawynok J | title = The therapeutic use of heroin: a review of the pharmacological literature | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-physiology-and-pharmacology_1986-01_64_1/page/n79 | journal = Canadian Journal of Physiology and Pharmacology | volume = 64 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = January 1986 | pmid = 2420426 | doi = 10.1139/y86-001 }}</ref> ယာအစီႏကိုနဝ်ꩻ ကိုဒေင်း (codeine) တောမ်ႏ မူးယစ်တခြိုꩻဖုံႏ တပါတဝ်းဒါႏ ပါပါဗာရင်း (papaverine)၊ တီဗေင်း (thebaine) တောမ်ႏ နော်စ်ကပင်း (noscapine) နုဲက်ထရိုစဉ် ဩဂဲနစ်ဒြပ်ပေါင်ꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ယာစီႏနဝ်ꩻ ခြဲစ်ꩻကဲစ်ꩻယာရာႏတွော့ꩻ လꩻလွဉ်ဒါႏ အစီႏမန်ꩻယို အွဉ်ႏလိုသဲင်တွော့ႏ လꩻလွဉ်ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ မီကိုနီယမ် (Meconium) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ယာမွူး အခဝ်အလင်ကို မွေးတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏဒျာႏ ယာမွူးခွိုꩻဖြယ်အလင်ကို ကလꩻလွဉ်ဒါႏ တခြိုꩻဖုံႏအကျောင်ꩻ သမဲင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏယီးနယ်ခါꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်တသာယိုခါနဝ်ꩻ နေးတောမ်ႏ ဓာတုအနယ်ꩻပညာႏအစွိုးစွိုးတဲင် အဝ်ႏယာတသဉ်၊ ယာစီႏ ယာဖြေင်းယို ဒွိုႏလွေꩻ ထေလွေꩻသမ်းယင်း ယာဗွာ ယာမား ယာလံ၊ အအံႏအအွꩻ၊ တသီႏတဖေင်ꩻ၊ တသီႏစွုန်း၊ စတဲင် မူးယစ်ဆေးတခြိုꩻ အမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲင် နေင်ႏတရေင်အကို ထွာစွဉ်ႏ ထေယာတခြိုꩻ အထင်ႏထိုသွတ်ꩻ ခေတ်တခေတ်နဝ်ꩻသွူ။ နေးတောမ်ႏ အနယ်ꩻအမျိုꩻမျိုꩻ အဝ်ႏနွို့လွဉ် နီနာꩻသီးအခါႏ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻတဲင် နီနမ်းတောမ်ႏနီနမ်း ဆင်ႏချင်ႏချာမꩻ မွေးတဝ်းနဝ်ꩻ ဖဝလဲ့ကုဲင် အသောင်အရင်ꩻသားလဲ့ အီႏယပ်ꩻလွဉ်ꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးတောမ်ႏ ဖေင်ꩻဖင်ꩻ ယာလံ ယာမား ယာဗွာ စတဲင် တခြိုꩻယိုစားဖုံႏ ယံကထူႏသုင်ꩻမွုန်းဝင်ꩻ ယံဖြေꩻစာကူꩻကားမွုန်းဝင်ꩻ ဖေႏအာႏမွုန်းတဝ်းဝင်ꩻတာႏ နေးတောမ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ ဝင်ꩻအဝ်ႏဖေႏပညာႏ ဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ်ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻအကို နေးတောမ်ႏလိတ်ယာႏ ကဖေႏပညာႏဒါႏ လိတ်ယာႏကဗျာတခူးတခဝ်ယို အဝ်ႏလ့နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻသွူ(နျꩻလိတ်ဖြုံႏသွမ်ႏနဝ်ꩻတဲင် နွို့ထွားနွောင်ꩻဒျာႏဝင်ꩻသွူ)- #[[တနတ်ငေါဝ်း|တနတ်ငဝ်း တသင်ႏတဝ်းစဲ့ꩻပွယ်ꩻ]] #[[ရန်ႏသူႏစဲစ်ထွာ ဖေင်ꩻယာဗွာ]] #[[ထာꩻခူꩻပေႏနွောင်ꩻတွော့ꩻ မဲ့ငါမေတ္တာႏယွမ်ꩻ]] #[[ကွပ်ယာ|ကွယ်ယာ]] #[[လုပ်ꩻမွုန်းဒွုမ်ယာ|လိုပ်ꩻမွုန်းဒွုမ်ယာ]] #[[လုပ်ꩻမွုန်းဒွုမ်ယာ-အသွုပ်|လိုပ်ꩻမွုန်းဒွုမ်ယာ-အသွုပ်]] == လဉ့်အထန်ႏ == * [http://www.unodc.org/unodc/en/drugs/afghan-opium-survey.html UNODC - United Nations Office on Drugs and Crime - Afghan Opium Survey 2009] * [http://www.drugabuse.gov/DrugPages/Heroin.html National Institute on Drug Abuse] == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ]] jwcepx9hi28r2pbhqrgad7244zkaxde 0 2575 34037 22878 2026-08-27T18:16:50Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34037 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = သွီႏထင်ႏရောႏဂါႏ | image = Grade 1 hypertension.jpg | caption = စက်ခဉ်ႏတဲက်အီသွီႏ၊ သွီႏအဗာႏကီ 158&nbsp;mmHg တောမ်ႏ သွီႏအဗာႏလ 99&nbsp;mmHg၊ အွဉ်ႏနယ် တမိနိစ်အကို သꩻရာႏတဖုံ အလဲင်ႏ ၈၀ ပုင်ႏ။ | field = ကုꩻလိုမ်ꩻလာꩻသꩻရာႏရောႏဂါႏနယ်ꩻ | synonyms = Arterial hypertension, high blood pressure | symptoms = None <ref name=CDC2015>{{Cite web|title=High Blood Pressure Fact Sheet|url=https://www.cdc.gov/dhdsp/data_statistics/fact_sheets/fs_bloodpressure.htm|website=CDC|access-date=6 March 2016|date=February 19, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306125631/http://www.cdc.gov/dhdsp/data_statistics/fact_sheets/fs_bloodpressure.htm|archive-date=6 March 2016|df=dmy-all}}</ref> | complications = [[သꩻရာႏသွီႏအိုအဲန်ႏ|သꩻရာႏသွီႏဖြွီꩻအဲဉ်ႏရောႏဂါႏ]]၊ [[တလီꩻဖျတ်ရောႏဂါႏ|တလီꩻဖျတ်]]၊ နှလုံးညှစ်အား ယောမ်ꩻထိုꩻ (heart failure), peripheral arterial disease၊ ထာꩻထီႏအာႏရုဏ်ႏကုဲင်ထိုꩻ၊ ကျောက်ကပ်ရောႏဂါႏ၊ သꩻဖောက်ပြန်ႏ (dementia) <ref name=Lack2015>{{Cite journal | vauthors = Lackland DT, Weber MA | title = Global burden of cardiovascular disease and stroke: hypertension at the core | journal = The Canadian Journal of Cardiology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 569–71 | date = May 2015 | pmid = 25795106 | doi = 10.1016/j.cjca.2015.01.009 }}</ref><ref name=WHO2011>{{Cite book|last1=Mendis|first1=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo| name-list-format = vanc |title=Global atlas on cardiovascular disease prevention and control|date=2011|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|location=Geneva|isbn=9789241564373|pages=38|edition=1st|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=17 August 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Hernandorena2017">{{Cite journal | vauthors = Hernandorena I, Duron E, Vidal JS, Hanon O | title = Treatment options and considerations for hypertensive patients to prevent dementia | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 10 | pages = 989–1000 | date = July 2017 | pmid = 28532183 | doi = 10.1080/14656566.2017.1333599 | type = Review }}</ref><ref name="Lau2017">{{Cite journal | vauthors = Lau DH, Nattel S, Kalman JM, Sanders P | title = Modifiable Risk Factors and Atrial Fibrillation | journal = Circulation | volume = 136 | issue = 6 | pages = 583–596 | date = August 2017 | pmid = 28784826 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.023163 | type = Review | doi-access = free }}</ref> | onset = | duration = | causes = ကဲဉ်းအာအနေႏ အုံအဝ်ႏမုꩻပုင်ႏစံႏတောမ်ႏ ခွိုꩻမျိုꩻဗီဇအချက်အလျက်ဖုံႏ <ref name=Lancet2015>{{Cite journal | vauthors = Poulter NR, Prabhakaran D, Caulfield M | title = Hypertension | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/801 | journal = Lancet | volume = 386 | issue = 9995 | pages = 801–12 | date = August 2015 | pmid = 25832858 | doi = 10.1016/s0140-6736(14)61468-9 }}</ref> <ref name="pmid10645931">{{Cite journal | vauthors = Carretero OA, Oparil S | title = Essential hypertension. Part I: definition and etiology | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2000-01-25_101_3/page/329 | journal = Circulation | volume = 101 | issue = 3 | pages = 329–35 | date = January 2000 | pmid = 10645931 | doi = 10.1161/01.CIR.101.3.329 | df = dmy-all | doi-access = free }}</ref> | risks = တသာႏအဆိုမ်ဓာတ်အာလွဉ်ꩻထိုꩻ၊ [[ပြွောင်ႏလွဉ်ꩻရောႏဂါႏ|ပြွောင်ႏလွဉ်ꩻထာꩻ]]၊ ဆွဉ်းယာလိတ်၊ အွꩻအာဒဝ် <ref name=CDC2015/><ref name=Lancet2015/> | diagnosis = Resting blood pressure<br>&nbsp;130/80 or 140/90&nbsp;mmHg<ref name=Lancet2015/> | differential = | prevention = | treatment = ပြောင်ꩻလုဲင်ႏအုံအဝ်ႏမုꩻပုင်ႏစံႏ၊ ခံႏထူႏစဲစ်ဆေꩻလိုမ်ꩻလာꩻတသီႏ <ref name=NIH2015Tx>{{Cite web|title=How Is High Blood Pressure Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/hbp/treatment|website=National Heart, Lung, and Blood Institute|access-date=6 March 2016|date=September 10, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406073903/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/hbp/treatment|archive-date=6 April 2016|df=dmy-all}}</ref> | medication = | prognosis = | frequency = စွစ်ꩻကမ္ဘာႏ 16–37%<ref name=Lancet2015/> | deaths = 9.4 million / 18% (2010)<ref name=Camp2015/> }} [[ဖုဲင်:Main complications of persistent high blood pressure.svg|thumb|300px|သွီႏထင်ႏမုꩻတောမ်ႏ အကျိုꩻကုဲင်အသွုပ်ဖုံႏ]] ရွမ်ဖြုဲင်ꩻယို ကဟဲ့ꩻဒါႏ "သွီႏတိုꩻ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ မန်းငဝ်း "သွေးတိုး"ယို ပအိုဝ်ႏတွိုင်ꩻ လိုꩻတွိုင်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလလဲဉ်း၊ အဝ်ႏသေနာႏလဲဉ်း "သွီႏတိုꩻ"နုဲင်းယိုတဲင် ဟဲ့ꩻယိုꩻယိုꩻနုဲင်းဗော့ꩻ "သွီႏတိုꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီးနမ်းတဗာႏလွုမ်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ သွီႏထီတနျာႏနျာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွိုးသꩻရာႏ (နှလုံး)ကို ပသာထန်ႏလွဉ်ဖေႏသွူ။ အဝ်ႏနမ်းတဗာႏလွုမ်းကို သွီႏဖြွီꩻအတွိုင်ꩻ သဲင်ꩻနွို့ချာယင်း သꩻရာႏကိုသွူ။ အဝ်ႏသꩻရာႏကို ကပသာထန်ႏဒါႏ သွီႏထီယိုနဝ်ꩻ ထန်ႏတွမ်ႏတလီꩻအာႏသွူ။ တလီꩻအာႏမဉ်ႏသန်လဲ့ သွီႏဆွဉ်သန်၊ တလီꩻအာႏမဉ်ႏပေႏလဲ့ သွီႏဆွဉ်ဗွီႏသွူ။ သွီႏဆွဉ်အာႏ အဗွီႏအသန်ယို ဖေႏကသေစဲင်းနဝ်ꩻ မဉ်ႏတဲက်တွမ်ႏ အနောက်တိုင်း သိပ္ပံပညာႏသား ကတယ်ႏထွင်ႏသေꩻခါꩻဒါႏ "တဲက်သွီႏခြွိုင်း"နဝ်ꩻ စဲင်းသွူ။ ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻဟဝ်လိုꩻတဖြာꩻ သွီႏပုံႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻအွဉ်ႏထွော့သေꩻခါꩻ ဖဲ့ꩻကီ(အပေါ်သွေး)နဝ်ꩻ (၁၂၀)၊ ဖဲ့ꩻလ(အောက်သွေး)နဝ်ꩻ (၈၀)သွူ။ ဖဲ့ꩻကီ ပေါႏလွို(၁၂၀)၊ ဖဲ့ꩻလပေါႏလွို(၈၀)နဝ်ꩻ ဝင်ꩻအွဉ်ႏထွော့ "သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ"အဝ်ႏသွူ။ မဉ်ႏယွမ်ꩻ(၁၂၀)(၈၀)နဝ်ꩻ သွီႏအာႏပေႏ (တလီꩻအာႏပေႏ)ရိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကအွဉ်ႏထွော့နုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ (ယေဘုယျနယ်ꩻ)ဒျာႏတဲင် လိုꩻကဲဉ်းဆေ့ꩻဆေ့ꩻ(လိုꩻယဟန်ႏ)နဝ်ꩻ လွိုဆေ့ꩻဆေ့ꩻ၊ ယွမ်ꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻလဲ့ အုံအဝ်ႏဟတ်ဒျာႏ၊ သေနာႏတဝ်းနုဲင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတဲင် ရောႏဂါႏအဲဉ်ထဝ်း ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻယဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻအာႏအဝ်ႏ (၁၅၀)မာꩻကီ (၂၀၀)ခါႏကိုနဝ်ꩻ လက္ခဏာႏထင်ႏသျာꩻတဝ်းတြင် ထင်းဒျာႏသွီႏတိုꩻရောႏဂါႏအဲဉ်ထဝ်းသွူ။ လိုꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ အံႏမာႏထာꩻတွော့ꩻ သွီႏတိုꩻအာႏ မဉ်ႏထင်ႏ(၂၀၀)လွို၊ (၂၅၀)ရပ်နဝ်ꩻ ကနောက်ꩻသွီႏဖြွီꩻပေႏ ထဲ့ဒါႏတွော့ꩻ ထွာဒါႏတလီꩻဖျတ်ရောႏဂါႏ၊ သီတကွို့ꩻ သီတခဝ်ဒါႏ၊ သီစွော့ꩻဒါႏထာꩻသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ ကထွာဗာႏယိုနဝ်ꩻ အုံစွူငါႏထာꩻ၊ ရုဲင်ꩻတသွိုးမုꩻဆေ့ꩻနဝ်ꩻ တသိုꩻတထန်ႏဗဲင်းတဝ်း၊ သွီႏတလီတဝ်းတွော့ꩻ ထွာလဲ့အဝ်ႏ၊ အံႏအာအံႏဆွံငါႏတသာႏတွော့ꩻ တလီꩻသွီႏကို အာႏသန်လဲ့နဝ်ꩻ၊ လိုꩻအံႏတန်ငါႏနံးမန်ꩻ၊ အံႏအာငါႏထော့ꩻယာႏ-စတဲင် အဗဲ့ꩻအာမျိုꩻလဲ့နဝ်ꩻ၊ လိုꩻသꩻဝꩻထာꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ သꩻသျုတ်သꩻတရေင်လဲ့နဝ်ꩻ သွီႏကုဲင်းတိုꩻဒါႏသွူ။ လိုꩻယဟန်ႏနဝ်ꩻ ထုမ်ႏအကျောင်ꩻတမော့ꩻတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ မဉ်တိုꩻအနယ်ꩻမုဲင်ꩻတိုꩻ အဝ်ႏလိုႏအံႏဆေ့ꩻဆ့ꩻ၊ အံႏပေႏပေႏတသာႏသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ လက္ခဏာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ကတူႏဆာ၊ ကတူႏပအွုမ်၊ ကတူႏသီးမူꩻဒါႏ၊ တအော့ꩻထွူႏ၊ တအော့ꩻခြေင်းဒါႏ၊ မဲ့တချ မဲ့တနျာႏ မဲ့ငါအွူႏဒါႏ၊ တခေင်ꩻယွဲးဒါႏထာꩻ၊ မဲဉ်ဗေင်ႏတလွာꩻထာꩻ၊ သယ်ꩻခံႏမုꩻဆေ့ꩻ၊ သꩻဒွေါင်ႏဒါႏ၊ နားသင်းဒါႏ၊ တသိုꩻထန်ႏအာဒါႏကတူႏ၊ သꩻစွူတဝ်း၊ ပေါႏတိုꩻသန်နဝ်ꩻ လွေꩻထာꩻတလေ့ꩻတောင်းတဲင်းဒါႏ၊ ခင်ႏထွူႏဒါႏ-စတဲင် လက္ခဏာႏနုဲင်းယိုဖုံႏနဝ်ꩻ တမျိုꩻမျိုꩻတရိုꩻတဝ်း၊ နီမျိုꩻမာꩻကီတရိုꩻတဝ်း မဉ်ႏခံႏစာဗာႏဒါႏနဝ်ꩻ သွီႏကုဲင်းတိုꩻသန်ဒါႏတဲင် အဝ်ႏလိုႏတဲက်ထွားသွီႏသွူ။ တဲက်အီသွီႏကိရိယာႏနဝ်ꩻ ဒုံတွိုင်ꩻရပ်တွိုင်ꩻ တသီႏထိုးဆရာႏထျꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏကဲဉ်းအာသွူ။ သွီႏတိုꩻလက္ခဏာႏလဲ့ မဉ်ႏအဝ်ႏခံႏစာꩻဗာႏခွိုꩻခွိုꩻ၊ တဲက်မုဲင်ꩻခါခါလဲ့ သွီႏမဉ်ႏအဝ်ႏတိုꩻနဝ်ꩻ တတဲ့ꩻတဝ်း ထာꩻအံႏမျိုꩻဖုံႏယို သျောင်ႏထွူတွော့ꩻ တသီႏလဲ့ အံႏဗာႏသေႏသေႏသွူ။ တသီႏကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ တသီႏအင်္ဂလေက်တယဝ်း၊ တသီႏပိန္တော်ꩻ(တိုင်းရင်း)တယဝ်း အမျိုꩻအာတန်တဲင် တဖြာꩻနဝ်ꩻ ဟဝ်အီလဲ့ တဖြာꩻဟဝ်အီတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏလွဉ်းလွဉ်းသွူ။ မဉ်ႏအံႏသွူတသီႏလဲ့ အကျိုꩻဟော်ꩻအတွိုင်ꩻ အံႏလွဉ်ꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏသွူတဲင် သက်သာႏ၊ တသက်သာႏအီတဝ်း ဖေႏကသေ၊ ဖေႏကစဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏတဲက်ထွားခွိုꩻခွိုꩻသွီႏသွူ။ မဉ်ႏသေစဲင်းသွူ အသက်သာႏအီမွေးနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏပျတ်တဝ်း၊ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏသေႏသေႏသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏနဝ်ꩻ တစွိုးထဲ့ဟဝ်လွစ်နေး၊ အံႏထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻလဲ့ တိုꩻဒွုမ်နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တအဲဉ်ထဝ်း၊ ပေါႏအံႏမာႏ အဆာႏအာဟာႏရလဲ့ တိုꩻယင်းဒျာႏသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏတွမ်ႏ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏနဝ်ꩻ အဟဝ်လွစ်နေး တအဲဉ်ထဝ်း ဆရာႏဝွန်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ရောႏဂါႏနီမျိုꩻ ပေါႏအဝ်ႏမွေးသေႏချာႏလဲဉ်း ထွာတန်လဲဉ်းနဝ်ꩻ အံႏဗာႏတသီႏတသက်လွုမ်း ဆရာႏဝွန်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻကရိုꩻဒါႏ "တသီႏသွီႏတိုꩻစွိုးထဲ့အီ ဟဝ်တငါ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏသီး တယွုမ်းတဝ်း၊ ခွန်ကုဝေလဲ့ တယွုမ်းတဝ်းသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွိႏတိုꩻရောႏဂါႏအဝ်ႏတဲင် တသီႏအင်္ဂလေက်၊ တသီႏတိုင်းရင်း အံႏဗာႏအာမျိုꩻလဲဉ်း၊ အစွိုးထဲ့အီနဝ်ꩻ တမော့ꩻတဝ်းဒွိုန်းသွူ။ လယိုဖုံႏနဝ်ꩻ အီႏတဲမ်းနယ် တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻဖုံႏတဲင် ရတဲ့ꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻ၊ ရခဝ်းအမျိုꩻမုဲင်ꩻလဲ့ ချင်းထူႏအံႏ ဖောႏအံႏဒျာႏဝင်ꩻသွူ။ မဉ်ဖေႏသတိꩻထဲင်းတစွိုးနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ အဝ်ႏသားနဝ်ꩻ လျားလွဉ်ꩻငါႏ၊ ခွꩻလွဉ်ꩻငါႏ အခိန်ႏ(၂)မျိုꩻယို အဝ်ႏလိုႏလူးတဝ်းထီသွူ။ မဉ်ႏလူးထီနဝ်ꩻ ထောက်ꩻအွဉ်ရီးခင်ႏတွော့ꩻ ထောက်ꩻထင်ႏကီကီဗာႏ လဲင်ႏစိꩻစိꩻနဝ်ꩻ အမာႏဆေ့ꩻသွူ။ ချင်းအံႏချင်းအွꩻ၊ ချင်းအုံချင်းအဝ်ႏဗာႏသွူ။ ==သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ တသီႏနယ်ꩻဖုံႏ== *၁။ တသီႏသွီႏတိုꩻလင်ꩻနယ်ꩻနဝ်ꩻ မောက်ꩻဖါးရာႏဗန်ဗန်တဖြုံႏယို အွဉ်ႏစဲထီခွꩻ (၁၅)မိနစ်ထွူတွော့ꩻ ဖꩻနီခဝ်စေ့ꩻအထီ၊ ဖောက်ဆျာဒီႏတသဉ်တဖြုံႏတွော့ꩻ ကွယ်ရော်ꩻဝင်ꩻ အွꩻဖေႏတနီꩻ (၂)လဲင်ႏနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏဟဝ်သွူ။ *၂။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻထင်ႏသန်တွော့ꩻ ခံႏမဉ်ႏတဒါႏတဝ်း၊ ဖေႏကလင်ꩻမွိုင်နဝ်ꩻ ဟန်ႏဆျာယာႏလာႏ(ဒန့်သလွန်ရွက်)ယို ပသေကြောင်းတနီႏပဲစ်ꩻ စေ့ꩻအထီတွော့ꩻ ဗေင်ႏတအာ စေ့ꩻသော့ꩻမဲ့ကို တပင်တဗဲက်ꩻ နီဗဲက်ꩻငါနဝ်ꩻ တဆင်ႏလွုမ်ꩻလင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ အစွိုးတထဲ့အီတဝ်းသွူ။ ဟန်ႏဆျာႏယာႏ မဉ်ႏအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻ ပြူးလာႏဗန်ဗန်ယို သော့ꩻတွမ်ႏတသာႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻတွော့ꩻ တနီႏပဲစ်ꩻထွူခါ အွဉ်ႏဗဲက်ꩻသော့ꩻနဝ်ꩻလဲ့ လင်ꩻမွိုင်ဒျာႏနေနေသွူ။ မဉ်ႏသော့ꩻ ပြူးလာႏထီယိုနဝ်ꩻ သော့ꩻစနဝ်ꩻ ဆာခြေ့ငါႏတဲင် ခံႏမဉ်ႏတဒါႏတဝ်းလဲ့ ဆိမ်ꩻခါꩻမဲ့တွော့ꩻ လျာစွော့ꩻစွော့ꩻဗာႏနေးသွူ။ တညတဝ်း (၁၅)မိနစ်ရပ်ငါလဲ့ အခြေ့ဟဝ်ဒျာႏတဲင် သွီႏတိုꩻလင်ꩻ အုံထာꩻဟဝ်ခွုန်ꩻဒျာႏသွူ။ *၃။ တသီႏသွီႏတိုꩻလင်ꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ဩဇာႏလာႏ အဗီႏတဆီရပ်ယို ထောင်းသော့ꩻဆုမ်ႏကြောင်းကြောင်းတွော့ꩻ စေ့ꩻအထီ၊ ကလꩻဒါႏ ဩဇာႏလာႏ သတ္တုထီယို သော့ꩻတွမ်ႏတသာႏသိကျာꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻ အွꩻဖေႏတနီꩻတလဲင်ႏနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏဟဝ်သွူ။ ဩဇာႏလာႏဆား စော့ꩻဆားယို ဒွိုႏအံႏကုဲင်းကုဲင်းဟန်ႏအိုနဝ်ꩻလဲ့ ဟဝ်ဒျာႏနေနေသွူ။ *၄။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏဟဝ်အီ တသီႏနယ်ꩻထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဟဲ့ꩻ"မီꩻဆင်ငွိုး"၊ မန်းဟဲ့ꩻ"ဆင်ငိုမြက်(တဝ်းလဲ့) ဆင်အော်မြက်"ယို ပဉ္စငတ်ꩻပါꩻထူႏသွူတွော့ꩻ ပသေကြောင်း ခြွူသွံထီတထီ မွူးဟာခိုႏ ပေါႏအီႏဗေင်ႏထာꩻလဲ့ အွꩻဖေႏစွုမ်ႏဟာဟာနဝ်ꩻ ဟဝ်ဒျာႏသွူ။ *၅။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ မောက်ꩻဖါးရာႏတခဝ်ယို စေ့ꩻအထီထွူ ဖျောႏရော်ꩻတွမ်ႏ တောင်းလျက်ꩻထန်ꩻထီ ၄-စောအံႏဟန်ႏအိုတွော့ꩻ အွꩻဖေႏတနီꩻ(၃)လဲင်ႏနဝ်ꩻ (၃)နီꩻငါလဲ့ ဟဝ်ဒျာႏသွူ။ *၆။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ နေင်းထီခါႏခါႏ လျားလျား တဖန်ခွက်ယို စေ့ꩻသော့ꩻတွမ်ႏမောက်ꩻဖါးရာႏ တဖြုံႏ၊ ခါးလားကခွꩻ အွꩻဖေႏသွော့နော၊ တညတဝ်း မဲ့ꩻသွီႏတိုꩻလင်ꩻဒျာႏသွူ။ *၇။ သွီႏတိုꩻလင်ꩻနယ်ꩻ ဂါႏထာႏနေးနဝ်ꩻ- "ဥုံ သံဂုံ ပမယျ သွေးတိုးကျ"စုတ်စူ(၇)ပြန်ႏတွော့ꩻ အဝ်ႏဖဲ့ꩻကီ ဖြွꩻလဖေႏသွော့ သွီႏတိုꩻသား ကတူႏနော၊ ဗွုန်ႏပါထီတကောက်ꩻ စုတ်(၇)ပြန်ႏတွော့ꩻ ဖေႏအွꩻပါသွော့နော၊ သွီႏတိုꩻသား နမ်းတွမ်ႏနမ်း စုတ်ချာစူ ဖြွꩻချာကတူႏ၊ စုတ်ထီအွꩻချာလဲ့ လꩻဒျာႏသွူ။ *၈။ တသီႏသွီႏတိုꩻဟဝ်နယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ မောက်ꩻဖါးရာႏတဖြုံႏယို ဖꩻနီခဝ်တဲင် အွဉ်ႏတခို့သော့ꩻဝန်ႏတအုတ်ꩻကိုတွော့ꩻ ဆျာꩻသော့ꩻထီလျားတစ်ꩻတစ်ꩻ၊ ဖေႏကဗဉ်ႏဟဝ်ဟဝ် မောက်ꩻဖါးခဝ်နဝ်ꩻ တွမ်ႏဝန်ႏတန်တန်တဗီႏ ဒို့ꩻတခြို့ခါꩻသွူတွော့ꩻ အွဉ်ႏသွော့တနာꩻနော၊ နုဲင်းမွူးရဝ်ꩻစဝ်း ဖြားမဲ့ထွူလဲ့ အွꩻလို့စွဉ်ႏတလဲင်ႏချင်ꩻနော။ မဉ်ႏအွꩻဖေႏနုဲင်းယို စွုမ်ႏရဝ်ꩻရဝ်ꩻနဝ်ꩻ တလာရပ်ငါလဲ့ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ ဟဝ်တငါစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ မောက်ꩻဖါးစဲထီယိုနဝ်ꩻ နမ်းဗဲ့ꩻလဲ့ယွမ်ꩻအီတဲင် လိုꩻပြွောင်ႏဗဲ့ꩻအာဖုံႏနဝ်ꩻ ယွောင်မဲဉ်ႏချာယင်းသွူ။ *၉။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ အောင်ႏလျာပေႏ(ဧကရာဇ်)လာႏတသဉ် တဆ၊ သော့ꩻထီ(၃)ဆ ခြွူသွံထီတထီတွော့ꩻ အွဉ်ႏခွꩻသော့ꩻခါꩻပလဲင်ꩻနော၊ တသီႏယိုခြွူထီ ထာႏဝစောအံႏဟန်ႏအိုနဝ်ꩻ သော့ꩻတွမ်ႏတဝတ်ထီ တစောနေင်းထီနွိုး၊ သော့ꩻပါစောက်ꩻသွီထီ တစောနေင်းထီနွိုးတွော့ꩻ ပေါႏအီႏအံႏဒဲဉ်လဲ့ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ၊ မွူးယာခိုႏ အွꩻဖေႏသွော့ တနီꩻ(၃)လဲင်ႏနော၊ အွꩻတရွေးဝင်ꩻ သွံနီꩻငါလဲ့ သွီႏတိုꩻဟဝ်ဒျာႏသွူ။ မဉ်ႏသေနာႏယင်းလဲ့ အွꩻဖေႏဖျင်နုဲင်းယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ *၁၀။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ မေ့ခါႏဖွန်ႏ တစောနေင်းထီနွိုးရပ်ယို ကွယ်တွမ်ႏတဝတ်ꩻထီ တစောအံႏဟန်ႏအိုတွော့ꩻ အံႏဖေႏတနီꩻ ၂-၃လဲင်ႏနဝ်ꩻ ဟဝ်ဒျာႏသွူ။ မေ့ခါႏဖွန်ႏယို လုံꩻတွမ်ႏတဝတ်ꩻထီတွော့ꩻ အွဉ်ႏသဲင် ချင်းအံႏ တနီꩻ၂-၃လဲင်ႏနဝ်ꩻလဲ့ လꩻဒျာႏသွူ။ *၁၁။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ ကအဝ်ႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ အံႏဒဲဉ်မုဲင်ꩻခါခါလဲ့ အဝ်ႏလိုႏအံႏမူပါ ပခေါ်သွူ။ ပခေါ်နဝ်ꩻ မာꩻခြီလိုꩻသီးအဗဲ့ꩻ နမ်းကိုသွူ။ ပခေါ်ယို ခါးလားကအံႏဒဲဉ် အိုႏထွူတွော့ꩻ ကျာႏဗွိုခါꩻအွဉ်နေးနဝ်ꩻ အကျိုꩻယိန်းထူꩻသွူ။ *၁၂။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ကဝ်ႏတဆံꩻထီ (မြန်မာနှင်းဆီပန်း) အတုဲင်ဗီႏ(ပွင့်ဖတ်)ယို လဲဉ်ႏသော့ꩻသွူဝန်ႏတွော့ꩻ ရွဝ်ꩻသော့ꩻထီလျားတစ်ꩻတစ်ꩻ အွꩻဖေႏစွုမ်ႏနီꩻနီꩻနဝ်ꩻလဲ့ သွီႏတိုꩻဟဝ်နေနေရိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ *၁၃။ တသီႏသွီႏတိုꩻဟဝ်နယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ဟန်ႏဆင်ခင်ႏ (အကြောပေါင်းတစ်ထောင်)လာႏတသိဉ်ယို ထောင်းသော့ꩻဆုမ်ႏကြောင်းကြောင်း စေ့ꩻအထီတွော့ꩻ အွꩻဖေႏတလဲင်ႏ စောအံႏဟန်ႏအို တနီꩻ ၂-လဲင်ႏလဲ့နဝ်ꩻ၊ ဟန်ႏဆင်ခင်ႏယို ခြွူသွံထီတထီတွော့ꩻ အွꩻဖေႏတလဲင်ႏတဝန်ႏနေင်းထီ တနီꩻ ၂-၃လဲင်ႏလဲ့နဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ ဟဝ်နွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ *၁၄။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏတသီႏနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဟဲ့ꩻ"တလာꩻဟံႏ"၊ [[မန်း]]နဝ်ꩻဟဲ့ꩻ"တောဆီဖြူ၊ တောင်ဆီးဖြူ"အမွူး ပဉ္စငတ်ꩻပါꩻယို ခြွူသွံထီတထီတွော့ꩻ အွꩻဖေႏ တနီꩻနီသွံလဲင်ႏနဝ်ꩻလဲ့ ဟဝ်ဒျာႏနေနေသွူ။ တလာꩻဟံႏယိုနဝ်ꩻ တအလွိုင်ႏငါႏတဝ်း၊ အရပ်အဝ်ႏမꩻအဝ်ႏ၊ ဒေါ့ꩻဒျာႏဒုံခါႏ၊ ဒုံသောင်ဖုံႏသွူ။ အရသာႏခါႏငါႏတဲင် သွီႏတိုꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း၊ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏလဲ့ ဟဝ်အီပါသွူ။ မဉ်ႏမော့ꩻမဉ်ႏထီႏဒါႏ အမွူးဖြားနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏထူႏအခူꩻ သဲင်ꩻဆို့ꩻလမ်းထျꩻသွူ။ *၁၅။ တသီႏဓာတ်ဆာႏ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏဟဝ်အီနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ အောင်ႏလျာပေႏတုဲင်ယို ဒွိုႏအံႏဖေႏ ဟန်ႏအိုထီတရိုꩻတဝ်း၊ အလာႏစော့ꩻဆားယို သွတ်ꩻအံႏကောဒဲဉ်တရိုꩻတဝ်း၊ အရွီးအဖေ့ꩻယို ခြွူလꩻလꩻတွော့ꩻ အွꩻဖေႏတရိုꩻတဝ်း သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ ဟဝ်သက်သာႏအီနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ အောင်ႏလျာပေႏနဝ်ꩻ မန်းဟဲ့ꩻ"ဧကရာဇ်"သွူ။ *၁၆။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ထဲင်းတနယ်ꩻနဝ်ꩻ ဩဇာႏလာႏဆား၊ စော့ꩻဆား စူတဆုတ်ꩻတန်တန်ယို တွမ်ႏထခူ အယာႏခဉ်ႏတခန် ဒွိုႏဟင်ꩻလေꩻနေးတရိုꩻတဝ်း၊ ဒွိုႏဟန်ႏအိုထီပြာတရိုꩻတဝ်း ဒွိုႏသွူတွော့ꩻ အံႏခြေင်ခြေင်လဲ့နဝ်ꩻ၊ အံႏတွမ်ႏဒဲဉ်လဲ့နဝ်ꩻ အံႏလို့လို့ဖေႏတနီꩻချင်ႏနော ဟဝ်ဒျာႏရိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ *၁၇။ တသီႏသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ ပေါင်ꩻနေးနဝ်ꩻ ကျောက်ဆေးဒန်း-၁ဝိ၊ အုတ်ရှစ်လာႏသဲင်-၁ဝိ၊ မေ့ခါႏတသီးစား-၁ဝိ၊ သေင်ႏထရူးဖေ့ꩻ-၅ိ၊ အုန်းနှဲ (တဒွုတ်ꩻဟွမ်)ဖေ့ꩻ-၅ိ၊ ယို(၅)မျိုꩻနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသဲင်ထောင်းဖွန်ႏငီꩻဝင်ꩻတွော့ꩻ လုံꩻတတွာခါꩻသွော့ ခြဲက်ꩻခူꩻတန်တန်နဝ်ꩻ၊ မဉ်ႏအံႏဖေႏတနီꩻ ၂-လဲင်ႏ၊ တလဲင်ႏ ၃-လုံꩻနဝ်ꩻ ဟဝ်အီဒျာႏသွူ။ ဆေꩻဒန်ꩻ၊ မေ့ခါႏ၊ အုန်းနှဲဖေ့ꩻ-ဖုံႏနဝ်ꩻ ပရတသီႏဆဲင်ႏကို ဝင်ꩻအဝ်ႏစာသွူ။ *၁၈။ တသီႏနယ်ꩻဒွေါင်ႏနုဲင်းယိုဖုံႏနဝ်ꩻ မဲဉ်မာꩻအံႏတဝ်းတွော့ꩻ မဉ်ႏမဲဉ်ဖြေꩻအံႏဒါႏ တသီႏအင်္ဂလေက်နဝ်ꩻ "အဲမ်လိုဒီပင်း"နဝ်ꩻ အကျိုꩻကုဲင်လဲ့ဆေ့ꩻ၊ ဟဝ်လဲ့ဟတ်၊ အငိုꩻလဲ့ ကားငါႏတဝ်း၊ တဖြုံႏယို မဲဉ်ႏသံခန်သီႏခန်ရပ်နဝ်ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ အဲမ်လိုဒီပင်းယိုနဝ်ꩻ ကုမ္ပဏီႏမဉ်ꩻ အဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻလဲ့ ပေါႏရီဖြေꩻ အဲမ်လိုဒီပင်းနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ မဲ့ꩻဆဲင်ႏသားဖေႏဒျာႏ၊ အံႏဗာႏတနီꩻ တလဲင်ႏလွုမ်ꩻသွူ။ *၁၉။ သွီႏတိုꩻသားနဝ်ꩻ ထာꩻအွို့ꩻ၊ ထာꩻသေင်၊ ထပေႏမန်းဖုံႏနဝ်ꩻ တဲ့ꩻတဝ်း၊ အွဉ်ႏချုတ်ဟို့ꩻ လꩻတဝ်းသွူ။<ref>ခွန်ကုဝေ-မုဲင်းကောင်၊ မောင်းမွူးခံꩻ အမုဲင်(၆၂)</ref> ==ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ အမော့ꩻအကျုံႏ(၁၃) ခွန်ကုဝေ ချꩻသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ== ယိုနဝ်ꩻ အီႏတဲမ်းနယ်လွေꩻ ခွန်ကုဝေ ချꩻသွီႏတိုꩻနယ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီးယို နေးတွမ်ႏ "သွေးပေါင်ချိန်"တဲက်ထွားတွော့ꩻ သွီႏဖဲ့ꩻကီ မီႏအဝ်ႏ(၁၂၀)မာꩻကီ၊ သွီႏဖဲ့ꩻလ မီႏအဝ်ႏ(၈၀)မာꩻကီနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻအဝ်ႏ ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ လိုꩻတဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻနဝ်ꩻ သွီႏပုံႏမဲန်ႏတဗွိုန်တဝ်းလွဝင်ꩻ၊ ယဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻ တိုꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻငါလဲ့ လက္ခဏာႏပျꩻလဲန်း၊ ယဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻ တိုꩻထင်ႏတဆီနီဆီလဲ့ လက္ခဏာႏတပျꩻတဝ်းသွူ။ လက္ခဏာႏတပျꩻတဝ်းလိုꩻနဝ်ꩻ ငမ်းဗာႏ၊ အွဉ်ႏသတိꩻဗာႏ၊ လက္ခဏာႏမီႏပျꩻလွဉ်သွူနဝ်ꩻ အကုဲင်းလွဉ်ꩻဒါႏ၊ ကနောက်ꩻသွီႏဖြွီꩻထဲ့ဒါႏသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏအဝ်ႏ အွိုးသက်သိုမ်ဆီရပ်နဝ်ꩻကာႏသွူ။ ခွန်ကုဝေ သွိႏကတိုꩻဗာႏအကျောင်ꩻနဝ်ꩻ ပါႏယိုပါႏနဝ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ သန္ဓေႏမာꩻထွာဒျာႏ ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ သက်လစ်ꩻဆီမာꩻလနဝ်ꩻ တိုꩻလဲ့ တတိုꩻအာတဝ်း၊ အုံလꩻအဝ်ႏလꩻ ခံႏနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ သက်ထွိုင်ႏလꩻ လစ်ꩻဆီမာꩻကီနဝ်ꩻ ပေါႏသွီႏတိုꩻထင်ႏလဲ့ အုံတဟဝ်တဝ်း၊ သꩻစွူတဝ်း၊ ကနောက်ꩻသျင်ꩻတဝ်း၊ မဲန်အံႏတဝ်းထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ၊ လွေꩻထာꩻလဲ့ တလေ့ꩻတလꩻ၊ တထꩻတထိꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻထင်ႏလဲ့ သီးမူꩻတဝ်း၊ တအော့ꩻထွူႏတဝ်းသွူ။ ခွန်ကုဝေ သွီႏကတိုꩻသန်ခိန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံချꩻလိတ်၊ [[ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ]]၊ ကျောင်ꩻရန်ႏကင်ꩻတွင်ꩻ သက်(၄၃)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ အတွင်ꩻနဝ်ꩻ အုံထာꩻထွိုင်ႏတဟဝ်တဝ်း၊ ကနောက်ꩻထွိုင်ႏတသျင်ꩻတဝ်း၊ ကတူႏလဲ့ တွုမ်တရွုမ်တဲင် ထွိုင်ႏလွေꩻတဲက်ထွားသွီႏ ဆရာႏထျꩻနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻအဝ်ႏစွဉ်ႏ ဖဲ့ꩻကီ (၁၈၀)၊ ဖဲ့ꩻလ (၁၂၀)သွူ။ ထွိုင်ႏသွီႏတိုꩻသန်နဝ်ꩻ ဆရာႏဖေႏတသီႏသွီႏလင်ꩻ "ရဲစ်ဆာပင်း"လဲ့ အံႏစွဉ်ႏနီသိုမ်ပတ်၊ မွူးနီꩻနီဆီလွိုလဲ့ တလင်ꩻတဝ်းသွူ။ ထွိုင်ႏအံႏပြောင်ꩻခန်းတသီႏ "အဲမ်လိုဒီပင်း"နဝ်ꩻမꩻ ဟံးပေါင်းခဲန်ꩻသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ တနွောင်ꩻလို့တဝ်း၊ ထင်ႏတခါႏ လင်ꩻတခါႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ ပေါႏသေစဲင်း သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏအဝ်ႏလဲ့ တသီႏလဲ့ အံႏဒျာႏ၊ တတဲ့ꩻတဝ်းအာဟာႏရမျိုꩻယိုလဲ့ တအံႏတဝ်း၊ သျောင်ႏလꩻလꩻဒျာႏသွူ။ ထော့ꩻယာႏကရိုꩻနဝ်ꩻ အနေင်ႏသိုမ်ဆီလွို လစ်ꩻဆီဗော့ꩻလဲန်း တအံႏတဝ်းသွူ။ အာဟာႏရလဲ့သျောင်ႏ၊ တသီႏလဲ့ဆောင်ႏ ထွိုင်ႏမာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ သွီႏအီႏတိုꩻတမွိုꩻတမာꩻထာꩻယို တအဝ်ႏကြွို့ꩻတဝ်းသွူ။ ဟဝ်စွိုးထဲ့စွဉ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ တမွေးတဝ်းသွူ။ ဗꩻတွိုႏယိုခါ လိုꩻကရိုꩻဒါႏ တသီႏသွီႏတိုꩻစွိုးထဲ့နဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ တယွုမ်းတဝ်းသွူ။ အနောက်တိုင်း တသီႏပညာႏသျင်ႏ (ဆရာႏဝွန်ႏ)သီးလဲ့ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ အစွိုးဖေႏကထဲ့၊ ဖေႏကဟဝ်တငါနဝ်ꩻ တသီႏအဲန်ထဝ်း ရိုꩻဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻရင်ꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ အဝ်ႏသေႏချာႏလဲန်းတဲင် ဆင်ႏဆင်ႏလွေꩻတဲက်ဗာႏသွီႏ တသီႏခန်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဟွုန်တာႏဝွန်ႏထွူႏငါႏသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ ဆရာႏတင်ထွန်းကြည် ဟိုပုံꩻ ဖေႏကျံႏဉာဏ်ႏချက်အလꩻ ဖြေꩻအွဉ်ႏနေးစွဉ်ႏ "သွေးပေါင်ချိန်"သွူ။ [[သွေးပေါင်ချိန်]]နဝ်ꩻ ဖြေꩻဗော့ꩻဆရာႏတင်ထွန်းကြည်ထျꩻတဲင် ချဉ်ႏပုံႏချဉ်ႏနယ်ꩻလဲ့ ဆရာႏသွဉ်ဖေႏပါဒျာႏသွူ။ သွေးပေါင်ချိန် ထွိုင်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ အံႏတသီႏ တစွိုးစွိုးယို ထူꩻချာꩻ/တထူꩻချာꩻတဝ်း၊ ပေါႏလꩻနီသိုမ်နားရီႏလဲ့ တဲက်ထွားနဝ်ꩻ သေစွဉ်ႏသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ တသီႏအင်္ဂလေက်မꩻ၊ တသီႏခမ်းရင်ꩻ (တိုင်းရင်း)မꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻ အစွယ်ꩻလံꩻပဉ်စွိုးထာꩻအဲန်ထဝ်း၊ အဝ်ႏသုံꩻအံႏလို့လို့ဒျာႏ၊ အဝ်ႏထောင်လွူꩻလို့လို့ဒျာႏသွူ။ အံႏတသီႏသွီႏတိုꩻ အမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း ခါးလားကအံႏလဲ့ တဲက်အွဉ်သွီႏ၊ အံႏထွူနီသိုမ်နားရီႏလဲ့ တဲက်ယင်းသွီႏတဲင် တဲ့ꩻ/တတဲ့ꩻတဝ်း၊ ထူꩻချာꩻ/တထူꩻချာꩻတဝ်းနဝ်ꩻ သေစဲင်းဒျာႏသွူ။ တသီႏပိန္တော်ꩻကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ ဟံးပေါင်းနန်ꩻဟဝ်၊ ဟံးပေါင်းနန်ꩻဗာႏ၊ မီႏဟဝ်မီႏသက်သာႏသွူလဲ့ ဟံးပေါင်းဟဝ်ည သဘော်ꩻသဘာဝအဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ တသီႏအင်္ဂလေက်နဝ်ꩻ ကဲန်းအာအာဗာႏမွိုင်၊ ဟဝ်မွိုင်၊ တသီႏစွန်ꩻစွုတ်ꩻမွိုင်တဲင် ဖေႏကနွောင်ꩻသေႏသေႏနဝ်ꩻ အံႏဗာႏနေး တနီꩻ ၂-လဲင်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း တသီႏအင်္ဂလေက်နဝ်ꩻ အနမ်းဆေ့ꩻဆေ့ꩻလဲ့ အစွန်ꩻထင်၊ တဖြုံႏတွမ်ႏတဖြုံႏ အယာႏခဉ်ႏဗွိုန်လွဝင်ꩻတဲင် သိမ်ꩻလဲ့ယိုꩻ၊ အံႏလဲ့ယိုꩻသွူ။ နေင်ႏပေါင်ꩻအာအာအကို ခွန်ကုဝေ နမ်းမော့ꩻအလꩻ အံႏမုဲင်ꩻခါလဲ့ တနားရီႏ ၂-နားရီႏအတွင်ꩻ ဆေ့ꩻတွမ်ႏအာ သွီႏကအဝ်ႏလင်ꩻနဝ်ꩻ တသီႏအင်္ဂလေက်ဒျာႏသွူ။ တသီႏပိန္တော်ꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏမာႏဆာႏမꩻ ဖြေႏအီမာႏဆာႏအနေႏ ဟဝ်သက်သာႏအီနုဲင်းနဝ်ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ တသီႏပိန္တော်ꩻတသီႏမာႏဆာႏတစွိုးစွိုးလဲ့နဝ်ꩻ၊ တသီႏသွီႏတိုꩻ တသီႏအင်္ဂလေက်လဲ့နဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ အဝ်ႏအွဉ်ႏဗာႏဒျာႏသေႏသေႏသွူ။ ==ခွန်ကုဝေ ချꩻသွီႏတိုꩻနယ်ꩻ== ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ သက်တန်ꩻလဲ့ညငါႏလဲန်း၊ နမ်းတွမ်ႏနမ်း ကထောင်လွူꩻ ကထွားစံꩻဒါႏ တသီႏပိန္တော်ꩻ၊ တသီႏအင်္ဂလေက်ဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ နေင်ႏပေါင်ꩻအာငါႏလဲန်းသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏနဝ်ꩻ အံႏဗာႏတသီႏတသက်လုမ်း ဆရာႏဝွန်ႏသီးဒေါ့ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ ခွန်ကုဝေ တအံႏတဝ်းတသီႏသွီႏတိုꩻနဝ်ꩻ မွူးနီꩻဆေ့ꩻလွုမ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏအံႏသွူ စွုမ်ႏနီꩻကဲန်းအာမဉ်ႏတဲ့ ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻအဝ်ႏထင်ႏသန်လꩻဒျာႏသွူ။ ခွန်ကုဝေသွီႏတိုꩻထင်ႏ အထိုသွတ်ꩻနဝ်ꩻ မတ်တန်ꩻအလꩻ (၂၃၀)နဝ်ꩻ တွိုႏထင်ႏဗာႏဖို (၃)လဲင်ႏစွဉ်ႏသွူ။ သွီႏတိုꩻမီႏထင်ႏသန်သွူနဝ်ꩻ အုံထာꩻသꩻတဟဝ်တဝ်း၊ သꩻတစွူတဝ်း၊ တနွော့ꩻတနꩻ၊ တလေ့ꩻတလꩻတဲင် သွီႏတိုꩻဖေႏကလင်ꩻမွိုင်မွိုင် အနယ်ꩻနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ စဉ်ꩻစာꩻဗာႏစွဉ်ႏ၊ မာꩻဗာႏစွဉ်ႏသွူ။ ခွန်ကုဝေ အမွိုင်သွတ်ꩻသွီႏတိုꩻချꩻနယ်ꩻနဝ်ꩻ အလွိုးမီႏမာႏဆာႏလဲ့ တသီႏမာႏဆာႏ၊ မဟာဖြေဆေး၊ အင်းဝလေဆေး၊ လျှာပွတ်ဆေး၊ ဆင်ဗွာရတနာႏ တသီႏဆာႏကေႏ-စတဲင်တစွိုးစွိုးယို အံႏအွဉ်အွဉ်စွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အံႏတသီႏမာႏဆာႏတွော့ꩻ မီႏမာႏဆာႏမွေးနဝ်ꩻ တခြွော့ထန်ႏနေး အလွီး(တလီꩻ)နဲ့၊ အော့ꩻထန်ႏနေးနဲ့၊ တစွိုးစွိုးနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်စွဉ်ႏသွူ။ မီႏတခြွော့ မီႏအော့ꩻနဝ်ꩻ သက်သာႏယိုꩻသွူ။ အံႏတသီႏမာႏဆာႏထွူနဝ်ꩻ အလွိုးဟို့ꩻမီႏချုက်၊ ဟို့ꩻမီႏလွေꩻဟဝ်တဝ်း၊ လွေꩻအာတဝ်းလဲ့ ရပ်သံးပါထဲင်းဟို့ꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေ ကရပ်ဟို့ꩻနဝ်ꩻ ရပ်တွမ်ႏပဆျာႏဖွန်ႏတဲင် ပဆျာႏဖွန်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဗာႏသေႏသေႏသွူ။ ခွန်ကုဝေ ကရပ်ဟို့ꩻနဝ်ꩻ ရပ်အီတွမ်ႏယုံႏသုံꩻ ဗုတ်ꩻတစွိုးသွူ။ ချင်းသော့ꩻသွူပဆျာႏဖွန်ႏတဲင် ဆျာꩻသော့ꩻထီလျား၊ ပေါႏပဆျာႏဖွန်ႏထီစွုမ်းသွူလဲ့ ရပ်သော့ꩻဟို့ꩻဖေႏကလꩻ၊ ဖေႏကလိုမ်ꩻပသာႏသာႏနေးငါနဝ်ꩻ ချင်းစပ်ဗာႏယင်း တွမ်ႏထီခွꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေ ကရပ်ဟို့ꩻနဝ်ꩻ ကောကူႏညီႏသား မီႏမဲန်ထဝ်းလဲ့ နမ်းတွမ်ႏနမ်း စိချာဒျာႏ၊ ရပ်ချာဒျာႏသွူ။ ကရပ်ဟို့ꩻယို ပေါႏဓာတ်ဆွော့ꩻဖုံႏ၊ ဓာတ်လုံꩻ၊ ဓာတ်ယုဲင်ဖုံႏ ပါအာလင်ꩻအာသွူနဝ်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻတဆီ၊ အအာသွတ်ꩻသိုမ်ဆီနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻအာႏ သွီႏနွန်ႏအာႏလင်ꩻထိုꩻ၊ ယွမ်ꩻထိုꩻစွဉ်ႏသွူ။ ထွူမꩻ ကွဲးအံႏသံးလွဉ်ꩻယင်း တသီႏသွီႏတိုꩻ "အဲမ်လိုဒီပင်း""အတီနိုဆော" ၂-စွိုး တစွိုးစွိုးနဲ့၊ ၂-စွိုးလို့လို့နဲ့နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ တသီႏယို ၂-စွိုးအကျိုꩻဟော်ꩻနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ၊ သွီႏအိုအဲန်ႏရောႏဂါႏ ၂-မျိုꩻလꩻလို့ ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သွီႏအိုအဲန်ႏရောႏဂါႏလဲ့အဝ်ႏတွော့ꩻ အဝ်ႏအွဉ်ႏသေႏသေႏဗာႏ တသီႏသွီႏတိုꩻ ယို၂-မျိုꩻသွူ။ ယို ၂-မျိုꩻအကို "အတီနိုဆော"နဝ်ꩻ သွီႏဆင်ႏမွိုင်၊ သွီႏဆင်ႏတညီႏတဝ်းဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ ဟဝ်သက်သာႏအီမွိုင်ငါႏသွူ။ တသီႏယို ၂-မျိုꩻနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ နမ်းမော့ꩻအလꩻနဝ်ꩻ အဝင်ႏနုဲင်း တသီႏတလီꩻယောင်ႏယောင်ႏတဲင် ပေါႏအံႏလဲ့ တလီꩻယို တခြွော့တန်ႏဖဲ့ꩻကီတရိုꩻတဝ်း၊ တလီꩻလွေꩻဖဲ့ꩻလ တရိုꩻတဝ်း တစွိုးစွိုးကုဲင်းထွာသွူ။ တသီးယို ၂-မျိုꩻအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ ခွေသွဉ်းတဲမ်းနယ်နေး အမဉ်ꩻဇာႏတိ"အဲမ်လိုဒီပင်း""အတီနိုဆော"နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ ကထေဒါႏ တသီႏအခမ်းခမ်းနဝ်ꩻ ကုမ္ပဏီႏအာႏတန်တဲင် ကဒ်လောင်းအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ ဖန်ဒျာႏပငါပရာꩻ၊ တဲမ်းဒျာႏ ပငါပရာꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ တသီႏယိုနဝ်ꩻ တသီႏမဉ်ꩻဇာႏတိနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ အယာႏခဉ်ႏ (ဂရမ်)အဝ်ႏခွိုင်းမုဲင်ꩻ ကရိုꩻနဝ်ꩻ တဲမ်းသော့ꩻပါဗာႏသွူ။ ထေထန်ႏနေင်ႏမုဲင်ꩻ၊ လာမုဲင်ꩻ၊ ထွိုင်ႏနေင်ႏမုဲင်ꩻ လာနေင်ႏမုဲင်ꩻနဝ်ꩻ သက်တန်ꩻလို့နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ တဲမ်းသော့ꩻပါဗာႏသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ ကအံႏဒါႏတသီႏမာႏဆာႏတွမ်ႏ တသီႏသွီႏတိုꩻယိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏခါႏဝင်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻတခွယ်ꩻရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေကယူႏနဝ်ꩻ တသီႏမာႏဆာႏတွမ်ႏ တသီႏသွီႏတိုꩻယို အံႏညီꩻအံႏသွိုခန်းတဝင်ꩻလဲ့ အလွိုးအဝ်ႏလꩻဒျာႏသွူ။ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ ကတဲမ်းနယ်ဒါႏအနယ်ꩻနုဲင်းကီယိုအတွိုင်ꩻ သွီႏတိုꩻနဝ်ꩻ အံႏတသီႏမာႏဆာႏ၊ ရပ်ဟို့ꩻ၊ အံႏတသီႏသွီႏတိုꩻ မာꩻလွေꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် သွီႏတိုꩻမဲန်ထင်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻထင်ႏ၊ ကအီႏခံႏစာꩻဗာႏပဉ်နီꩻနီꩻ၊ ပဉ်နာꩻနာꩻနဝ်ꩻ တအဲန်ထဝ်း၊ တနားရီႏ ၂-နားရီႏအတွင်ꩻ သက်သာႏခန်းဒျာႏသွူ။ နမ်းတွမ်ႏနမ်း မီႏတကျံႏထောင်လွူꩻတဝ်း၊ ကျံႏလိုမ်ꩻလာꩻချာတဝ်းနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ခံႏစာꩻလဲ့ တခိꩻတဝ်း၊ ရွဉ်လဲ့လို့အာသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏသားယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖြေꩻအွဉ်ႏ"သွေးပေါင်ချိန်" ခွန်ကုဝေ မဲန်ဖေႏကျံႏဉာဏ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သွေးပေါင်ချိန်မီႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်း တဲက်ချာဒျာႏ၊ ကျံႏအံႏတသီႏ၊ ကျံႏလိုမ်ꩻလာꩻချာလဲ့ သူႏသေသွူ။ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ ကခံႏစာꩻဒါႏ လက္ခဏာႏအလꩻ တထင်ႏတဝ်း အတိုꩻသန်လဲ့ သံးတိုꩻသန်၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ ထင်းအတိုꩻလဲ့ သံးတိုꩻတဝ်းတွော့ꩻ တတိုꩻတဝ်း မီႏအံႏသံးတသီႏနဝ်ꩻ လင်ꩻလွဉ်ဒါႏသွူ။ သွီႏယို အမီႏတိုꩻသန်လွဉ်ꩻထာꩻ၊ မီႏတွိုႏနီရျာꩻမာꩻကီ သိုမ်ရျာꩻခါႏနဝ်ꩻ ကနောက်ꩻသွီႏဖြွီꩻပေႏထဲ့ဒါႏ၊ တလီꩻဖျတ်၊ သီတကွို့ꩻ သီတခဝ်ဒါႏသွူ။ မီႏသီတကွို့ꩻ သီတခဝ်နဝ်ꩻ ဒုက္ခငါႏ၊ သုမ်ꩻစိုးငါႏသွူ။ ရွဉ်လဲ့လို့အာ မာꩻဒုက္ခ မာꩻယပ်ꩻပါလိုꩻလံးကိုဖုံႏသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏသားနဝ်ꩻ ကတတဲ့ꩻတဝ်း ထာꩻအံႏ၊ အရသာႏခွꩻချုက်၊ အရသာႏထင်ႏမျိုꩻ၊ အရသာႏအွို့ꩻမျိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏသျောင်ႏလꩻလꩻသွူ။ သွီႏတိုꩻသားနဝ်ꩻ ဒဝ် ဘီယာ တသီႏထီစဲးဖုံႏလဲ့ တတဲ့ꩻတဝ်းသွူ။ ချင်းတဝ်းထာꩻအံႏ၊ အံႏကြွို့ꩻအံႏကြꩻတွော့ꩻ သီစွော့ꩻစꩻသီမွိုင်ကြွိုင်ထာꩻ၊ တလီꩻဖျတ်ထိုꩻတဲင် ဘဝသုမ်ꩻထိုꩻနဝ်ꩻ ဟွုန်ဗာႏအာငါႏသွူ။ ယိုနဝ်ꩻ တဲမ်းနယ်ဗာႏ သွီႏတိုꩻရောႏဂါႏ အမော့ꩻအကျုံႏသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ခွန်ကုဝေ သွီႏတိုꩻချꩻနယ်ꩻယို မီႏတစဲင်းတဝ်း၊ မီႏတသျင်ꩻတဝ်းလဲ့ လွဉ်ရီဆွေꩻနွေꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကဟော်ꩻသွတ်ꩻဒါႏ ခွေသွဉ်းရွမ်ဖြုဲင်ꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ခွေသွဉ်းကေꩻဇူꩻတင်ႏငါႏသွူ။ <ref>ခွန်ကုဝေ-မုဲင်းကောင်၊ ခမ်းသားငဝ်း အမုဲင်-၅၊ အစဲဉ်ႏ-၂၈</ref> ==ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ အမော့ꩻအကျုံႏ(၈)== နေင်ႏ ၁၃၆၄-ဗာႏနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ အဝ်ႏထွာလိုꩻကျောင်ꩻ၊ အဝ်ႏမာꩻဖေႏဝင်ꩻဗွေႏဗွန် ဝေင်ꩻနဲႏဟိုပုံꩻ အွိုင်ႏနောင်လဲင် ကျောင်ꩻလဲင်းခါႏကိုသွူ။ အနေင်ႏယိုအကို ဒဲဉ်ကံလာဆန်ꩻရပ်နဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ မော့ꩻခန်းရောႏဂါႏဆန်ꩻတမျိုꩻသွူ။ ကရိုꩻဗာႏ ရောႏဂါႏဆန်ꩻနဝ်ꩻ ရောႏဂါႏလက္ခဏာႏ နုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ဟန်ႏနီꩻမာꩻချာ ခွန်ကုဝေ တမော့ꩻဖိုတဝ်းတဲင်တွော့ꩻ ရိုꩻဗာႏရောႏဂါႏဆန်ꩻသွူ။ ခွန်ကုဝေ ကခံႏစာꩻဗာႏဒါႏ ရောႏဂါႏလက္ခဏာႏနဝ်ꩻ အုံထာꩻသꩻစွူတဝ်းသွူ။ ဗေင်ႏလဲ့ သꩻတစွူတဝ်း၊ ထွိုင်ႏလဲ့ သꩻတစွူတဝ်း၊ ထောင်ချာချာငါငါနေးထာꩻလဲ့ သꩻတစွူတဝ်းတဲင် ယူႏပက်မွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ တဲက်ထွားသွီႏမုဲင်ꩻခါခါလဲ့ သွံႏသံးတတိုꩻငါႏတဝ်ႏ၊ အံႏအဝ်ႏလꩻဒျာႏတန်ႏတန်ႏ၊ ဗေင်ႏအဝ်ႏလꩻဒျာႏတန်ႏတန်ႏလဲ့ အုံထာꩻသံးတဟဝ်တဝ်း၊ သꩻသံးတစွူတဝ်းတဲင် စဉ်ꩻစာꩻခုဲင်ႏမွေးစွဉ်ႏသွူ။ သွီႏဆင်ႏ (နှလုံးခုန်နှုန်း)နဝ်ꩻ သွစ်ꩻဆီမာꩻကီ တရျာꩻမာꩻလအခါႏကိုနဝ်ꩻ ကဲန်းအာအာ၊ သွီႏဆင်ႏပုံႏမဲန်ႏ ၇၀ တွမ်ႏ ၈၀-ခါႏနဝ်ꩻ ကဲန်းဆေ့ꩻဆေ့ꩻသွူ။ ကထွာနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်း ကျံႏအံႏချာ တသီႏတလီꩻဖုံႏ၊ တသီႏဆာႏကေႏဖုံႏလဲ့ သံးတဟဝ်တဝ်း၊ တသီႏတစွိုးယို အံႏစံꩻ ၂-လဲင်ႏ၊ ၃-လဲင်ႏ ပေါႏတသေနာႏတဝ်း အသက်သာႏလဲ့ အံႏပြောင်ꩻယင်း တသီႏတမျိုꩻ၊ မာꩻလွေꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ လꩻစွဉ်ႏမွူးနီꩻ တဆီဆီလဲ့ သံးတသေနာႏတဝ်း အသက်သာႏတဲင် ခွန်ကုဝေ ရေႏထင်ႏခန်းတသီႏခန်ꩻ တောင်ႏကီꩻသွူ။ ရေႏထင်ႏခန်းတသီႏခန်ꩻလဲ့ တဖူꩻလောင်းနဝ်ꩻ ထိုမ်းလင်ꩻကာꩻ ၃-နားရီႏ၊ ၄-နားရီႏနဝ်ꩻ ယန်ꩻတာႏဝန်ႏထွူ။ ယူႏခုဲင်ႏမွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ ခွန်ကုဝေထျꩻနဝ်ꩻ တသီႏအင်္ဂလေက် "ဒိုင်ယာဇီပင်"အဝ်ႏ လစ်ꩻငတ်ꩻဖြုံႏတဲင် အံႏစံꩻခန်းတဖြုံႏသွူ။ ထွိုင်ႏအံႏဒိုင်ယာဇီပင်နဝ်ꩻ သꩻဟံးပေါင်းစွူလဲ့ ပေါႏဒိုင်ယာဇီပင်စွုတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာယင်းဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ အံႏသံးထဲင်း ဒိုင်ယာဇီပင်တဲင် ထိုမ်းကာꩻထင်ႏခန်းဒျာႏ "စိန်ဆေးခန်း"အွိုးတောင်ႏကီꩻသွူ။ တွိုႏစိန်တသီႏခန်ꩻကို ဆရာႏဖုံႏ ထွိုင်းစဲစ်ဆေꩻရောႏဂါႏနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻ၊ သွေးကြောကျဉ်း၊ နှလုံးကြီးရောႏဂါႏအဝ်ႏ ယို ၃-မျိုꩻရိုꩻနဝ်ꩻတဲင် ဆရာႏဝွန်ႏဖေႏခန်းတသီႏ၊ အုံဆေးခန်းအံႏခန်းတသီႏသွူ။ ကလိုမ်ꩻလာꩻဖေႏဒါႏ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ သမားတော် ဒေါက်တာလှဝင်းသွူ။ အုံဆေးခန်းနဝ်ꩻ လစ်ꩻသာငတ်ꩻနီꩻစွဉ်ႏလဲ့ အုံထာꩻတထူꩻချာꩻတဝ်း၊ သꩻတစွူတဝ်း၊ သꩻတဟဝ်ငါႏတဝ်းဒျာႏစွူစွူတဲင် ကွီသဲင်ꩻခန်း ဆရာႏဝွန်ႏသွူ။ ထွိုင်ႏကွီသဲင်ꩻနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏရိုꩻ"အုံအွိုးကျောင်ꩻ အံႏနေးတသီႏလဲ့ လꩻဒျာႏ၊ ၇-နီꩻတလဲင်ႏနဝ်ꩻ ထင်ႏပျꩻဗော့ꩻ ဝွေꩻတသီႏခန်ꩻ၊ စိန်ဆေးခန်း ဆေꩻတန်ထျꩻတွို့ꩻ"ရိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ လင်ꩻခန်းဆေးခန်းတဲင် သဲင်ꩻအုံကျောင်ꩻရန်ႏကင်ꩻ၊ ဟို့ꩻပုံꩻတွော့ꩻ အံႏဗော့ꩻဆရာႏဝွန်ႏ ကဖေႏသဲင်ꩻ တသီႏနဝ်ꩻသွူ။ ၇-နီꩻ တပတ်နဝ်ꩻ ထင်ႏပျꩻဗာႏဝွေꩻ တလိုင်းဆေးခန်းကို ရိုꩻနဝ်ꩻတဲင် ပေါႏ ၇-နီꩻဗွေတသီႏလို့လဲ့ ထင်ႏပျꩻယင်း၊ ဝွေꩻတဲက်ဆွုမ်ႏသွီႏ ဖေႏသဲင်ꩻယင်းတသီႏ ၇-နီꩻတာႏသွူ။ ၇-နီꩻတလဲင်ႏ ကထင်ႏပျꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ၄-ပတ်လဲန်း၊ တလာဗော့ꩻသွူလဲ့ အုံထာꩻတဟဝ်တဝ်းဒျာႏစွူစွူ၊ ဒဲဉ်အာဟာႏရလဲ့ အံႏလꩻတခါႏ၊ အံႏလꩻတဝ်းခါႏ အဝ်ႏထွာလွေꩻစွူစွူဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အွဉ်ႏထွူခန်းနဲ့၊ ထင်ႏသွုပ်သွုပ်ယင်းနဲ့ကရိုꩻနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ စဉ်ꩻစာꩻခုဲင်ႏမွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ဟန်ႏနီꩻမာꩻချာ အဝ်ႏတသီႏခန်ꩻတွင်ꩻတွမ်ႏ ကထင်ႏထေ့ဝွေꩻတသီႏခန်ꩻ ၄-ပတ်နဝ်ꩻ မုဲင်ꩻခါခါလဲ့ အဝ်ႏဖေႏဗော့ꩻဒျာႏ တသီႏသွီႏတိုꩻ၊ တသီႏသွေးကြောကျဉ်းလွုမ်ꩻတဲင် လဲင်ꩻဒါႏအိုမ်နေးစွဉ်ႏ ဝွေꩻတသီႏမဉ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ ထင်ႏဝွေꩻတသီႏခန်ꩻ ၄-ပတ်ထွူ အဝ်ႏကုဲင် ၅-ပတ်ကိုနဝ်ꩻ ခွန်ကုဝေ ဆုံꩻဖျတ်ခန်း- "ထင်ႏနွိုင်ႏနွိုင်ႏထဲင်းအလဲင်ႏယို အမီႏပြောင်ꩻဖေႏတသီႏလဲ့ ထင်ႏထဲင်းထဲင်းယင်း၊ မီႏပြောင်ꩻဖေႏတဝ်းတသီႏလဲ့ ထင်ႏထဲင်းဒွုမ်"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ၅-ပတ်ကိုနဝ်ꩻလဲ့ ဖေႏယင်းဗော့ꩻဒျာႏ တသီႏလီꩻလီꩻတွော့ꩻ အံႏလို့ထဲင်းဗော့ꩻ ဝွေꩻတသီႏနဝ်ꩻ၊ ထင်ႏဆုဲင်ꩻထဲင်းတဝ်းဒွုမ်သွူ။ ထင်ႏဆုဲင်ꩻထဲင်းတဝ်း ဒေါက်တာလှဝင်းထျꩻလဲ့ အုံထာꩻသံးတဟဝ်တဝ်း၊ သꩻတစွူတဝ်းငါႏတဲင်တွော့ꩻ "အီႏလွေꩻထေ့ဗာႏထဲင်း ဆရာႏဝွန်ႏပါꩻမုဲင်ꩻထျꩻ"ကထွိုင်ႏစဉ်ꩻစာꩻနဝ်ꩻ တောင်ႏကီꩻကို အတွင်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏမဉ်ꩻတန်လွိုဝွေꩻ၊ ဒါႏလွိုဝွေꩻလဲ့ အလွိုးသံးတအဝ်ႏတဝ်းတဲင် ယူႏလဲ့တဖြောင်တဝ်းသွူ။ ခံးရင်ꩻသားတသီႏဆရာႏထျꩻလဲ့ အီႏလွေꩻထေ့ဗာႏ ဆရာႏပါꩻမုဲင်ꩻထျꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ စဉ်ꩻစာꩻယူႏလဲ့ တဖြောင်တဝ်းသွူ။ ကအဝ်ႏခံႏစာꩻဗာႏဒါႏ ဝွေႏဒနာႏနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏကဒေါ့ꩻဒါႏအတွိုင်ꩻ မီႏရိုꩻသွီႏတိုꩻမာꩻထွာ၊ သွေးကြောကျဉ်း မာꩻထွာလဲ့ ဒေါက်တာလှဝင်း ကဖေႏဒါႏ တသီႏသွီႏတိုꩻ "အဲမ်လိုဒီပင်း""အတီနိုဆော"အကျိုꩻဟော်ꩻနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း၊ သွေးကြောကျဉ်းတာႏလဲ့ ဟဝ်ပါဒျာႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အံႏသွူတလာလွိုလွိုလဲ့ သံးတဟဝ်တဝ်း၊ သွီႏတိုꩻလဲ့ သံးတနွောင်ꩻအီတဝ်းတွော့ꩻ အီႏမာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ စဉ်ꩻစာꩻယူႏလဲ့ တဖြောင်တဝ်းသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ ပိန္တော်ꩻဆရာႏတဖြာꩻဖြာꩻထျꩻလဲ့ တလွေꩻတဝ်းသွူ။ "ခွေထာꩻဆာ ခွေဝွေႏဒနာႏ၊ ခွေရောႏဂါႏယို ခွေအီႏမာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ ကရိုꩻနဝ်ꩻ ခွေအဝ်ႏစဉ်ꩻစာꩻဗာႏစွဉ်ႏ ခေ့ꩻလေနီနာꩻသွူ။ ကစဉ်ꩻစာꩻထာꩻအကိုနဝ်ꩻ ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ အမေ့ာꩻအကျုံႏ(၂)ကို ကတဲမ်းနယ်ဒါႏအတွိုင်ꩻ ပေႏတင်ႏဆရာႏမန္တလေꩻတဖြာꩻ ဟော်ꩻဖေႏဗာႏဖို ခွန်ကုဝေ၊ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ "မွေးရာပါ လေရောဂါ"အဝ်ႏရိုꩻနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ကုဝေယူႏပါခန်း တလီꩻအကျောင်ꩻခရာႏသွူ။ မီႏရိုꩻ"အစာအိမ် အချဉ်ပေါက်""အစာအိမ် အနာပေါက်"လဲ့ သံးတခြွော့ဆျာႏတဝ်း၊ သံးတအွစ်ꩻတဝ်း၊ သံးတခြေ့တဆာတဝ်းတဲင် ထွာလဲန်းရောႏဂါႏ ယိုနီမျိုꩻလဲ့ အလွိုးသံးတမွေးတဝ်းသွူ။ နဝ်ꩻတွော့ꩻ အာႏကွိုꩻဝင်ꩻ၊ အာႏကွိုꩻဆရာႏလဲ့ စင်းအားကွိုꩻဒွုမ်တဲင် နမ်းတွမ်ႏနမ်း ခွိုင်းကသေ ခွိုင်းကဒါႏ ခွိုင်းကယူႏဖြောင် ကျံႏလိုမ်ꩻလာ၊ ကျံႏအံႏချာဒျာႏတသီႏသွူ။ ကျံႏလိုမ်ꩻလာချာကရိုꩻနဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏတလီꩻယို အွဉ်ႏသွူအဓိက တရာꩻခံႏတွော့ꩻ တလီꩻကပွါꩻအီဒါႏ၊ ကဖေႏအာႏဒါႏတလီꩻ ဟို့ꩻကို ထာꩻအံႏအာဟာႏရမျိုꩻယို ပေါႏအဝ်ႏသေနေ၊ ပေါႏသံႏသယအဝ်ႏနေနဝ်ꩻ ခွိုင်းတဝ်း၊ အံႏတဝ်းတစိꩻစိꩻ၊ တလီꩻကလင်ꩻအီဒါႏ၊ တလီꩻကကေႏအီဒါႏ အာဟာႏရမျိုꩻ၊ တသီႏမျိုꩻယို လွိုက်အံႏလွေꩻထွူတွော့ꩻ ဟို့ꩻယိုလဲ့ ခံႏတဝ်းအချုက်၊ ခံႏတဝ်းအဆွော့ꩻ အွဉ်ႏပနဲဉ်ႏလွေꩻသွူသေႏသေႏတဲင် အာဟာႏရယိုလဲ့ အံႏဒွုမ်ဒဲန်ဆွော့ꩻတွော့ꩻ ဒွိုႏအံႏလွေꩻနေးခန်း ဒဲဉ်ပဲစ်ꩻ(ဆန်ပြုတ်)သွူ။ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ သွီႏတိုꩻယိုလဲ့ ထန်ꩻနွောင်ꩻသမျ ဖေႏကထန်ꩻနွောင်ꩻနဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏကဖေႏဒါႏ တသီႏသွီႏတိုꩻ "အဲမ်လိုဒီပင်း"၊ "အတီနိုလော"ယိုလဲ့ ဖြေꩻအွဉ်ႏခါꩻထွူတွော့ꩻ တနီꩻ၂လဲင်ႏ အံႏလွေꩻဒျာႏမဲန်ႏမဲန်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏအုံအဝ်ႏ အံႏအွꩻလွေꩻ၊ အံႏလွေꩻ တသီႏနယ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထွိုင်ႏလꩻနီသိုမ်နီꩻနဝ်ꩻ အုံထာꩻဟံးပေါင်းဟဝ်လွဉ်၊ သꩻတစွူတဝ်းယိုလဲ့ နုဲင်းစွဉ်ႏစွူလွဉ်တဲင် အုံအဝ်ႏအံႏအွꩻလွေꩻသံးသံးခန်းဒျာႏ၊ အံႏလွေꩻထဲင်းထဲင်းခန်းဒျာႏ၊ တသီႏတပုံႏယိုနဝ်ꩻသွူ။ အပုံႏယိုအတွိုင်ꩻ ထွိုင်ႏအုံအဝ်ႏအံႏအွꩻလွေꩻဓာတ်ဆားဖုံႏ၊ တသီႏဖုံႏနဝ်ꩻ ထွိုင်ႏလꩻမွူးနီꩻ တဆီဆီရပ်နဝ်ꩻ ပနဲးအုံဟဝ်လွေꩻခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ပေႏတင်ႏဆရာႏ မန္တလေꩻ ကဟော်ꩻဖေႏဒါႏအတွိုင်ꩻ ခွန်ကုဝေနဝ်ꩻ အလွိုးတလီꩻ သန္ဓေႏဒျာႏမွေးတဲင် ဗꩻတွိုႏဟန်ႏနီꩻ တတဲ့ꩻတဝ်းထာꩻအံႏမျိုꩻဖုံႏယို အဝ်ႏသျောင်ႏဗာႏဒျာႏ၊ တသီႏသွီႏတိုꩻလဲ့ အဝ်ႏအံႏဗာႏဒျာႏသွူ။ ပေါႏအံႏမာႏသွူတစွိုးစွိုး တမျိုꩻမျိုꩻလဲ့ သွီႏတိုꩻပိုႏခန်းဒျာႏ၊ သွီႏဆင်ႏတဲ့ မွိုင်ပိုႏခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ မီႏအံႏချာ မီႏဖြေႏချာယင်းတွမ်ႏတသီႏမာႏဆာႏတမျိုꩻမျိုꩻလဲ့ တနားရီႏအတွင်ꩻဟဝ်ယင်း သက်သာႏယင်းဒျာႏသွူ။ ယိုခါခါ ခွန်ကုဝေကအဝ်ႏဒါႏ တသီႏသွီးတိုꩻနဝ်ꩻ မူလတသီႏမန်ꩻ "အိမ်လိုဒီပင်း"တွမ်ႏ "အတီနိုဆော"သွူ။ တသီႏမာႏဆာႏနဝ်ꩻ မဟာဖြေဆေး၊ အင်းဝလေဆေး၊ တွမ်ႏလျှာပွတ်ဆေး တမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ တသီႏဟို့ꩻပနဲန်ႏနဝ်ꩻ ပွေ့ကဲင်ꩻကပါဒါႏ တသီႏတလီꩻပဟို့ꩻပနဲဉ်ႏမျိုꩻသွူ။ ယိုခါခါနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖြေꩻဆောင်ႏ "နန်းတွင်းဆီးဝမ်းသွေးလေညီညွတ်ဆေး"သွူ။ ယိုတလဲင်ႏလဲ့ တဲမ်းနယ်ဗာႏဖျင် ခွန်ကုဝေ ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻအမော့ꩻအကျုံႏနုဲင်းယိုအတွိုင်ꩻသွူ။<ref>ခွန်ကုဝေ-မုဲင်းကောင်၊ ခမ်းသားငဝ်း အမုဲင်-၅၊ အစဲဉ်ႏ-၂၂</ref> ==အာႏကွိုꩻ== <references /> [[ကဏ္ဍ:ရောႏဂါႏ]] [[ကဏ္ဍ:ခမ်းသားခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏ]] [[ကဏ္ဍ:တသီႏပညာႏ]] 0tqex0fp6lm2mufbdq407our0uf2g85 0 2804 34031 28056 2026-08-27T18:13:09Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34031 wikitext text/x-wiki [[File:World Map (political).svg|thumb|upright=2|The marked territories on this global map are mostly of countries which are [[sovereign state]]s with full international recognition (brackets denote the country of a marked territory that is not a sovereign state). Some territories are countries in their own right but are [[List of states with limited recognition|not recognized as such]] (e.g. [[Taiwan]]), and some few marked territories are [[list of territorial disputes|disputed]] about which country they belong to (e.g. [[Kashmir]]) or if they are countries in their own right (e.g. [[Western Sahara]] (territory) or [[Sahrawi Arab Democratic Republic|the state known by the same name]]).]] '''ခမ်းထီ''' ({{lang-en| Country}}) ဟဲ့ꩻ "ခမ်း" ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[ကမ္ဘာႏဟံႏ]]လောင်း အကွို့ꩻအခဝ်တဗာႏအနေႏ ကပါသော့ꩻဒါႏ ခမ်းတဖြုံႏ၊ နယ်ႏတဖြုံႏ မွေးတဝ်းလဲ့ ခမ်းထီရေꩻအစွိုꩻအဗူႏတဗာႏ ဒျာႏသွူ။ ခမ်းထီနဝ်ꩻ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီ(အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံ) မွေးတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏဒါႏ အာႏဏာႏကတန်ထိုဒါႏ ခမ်းထီတန်ဆꩻလ အကွို့ꩻအခဝ်တဖြုံႏအနေႏလဲ့ ထွာနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။<ref>{{cite journal |last=Jones |first=J |date=1964 |title=What Makes a Country? |url=https://archive.org/details/sim_human-events_1964-08-01_24_31/page/14 |journal=Human Events |volume=24 |issue=31 |page=14}}</ref> ဥပမာႏ နုဲင်းဒါႏ [[ဂျပန်ခမ်းထီ]]နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီတဖြုံႏ၊ နုဲင်းဒါႏ [[သကော့တလန်ခမ်းထီ]]၊ [[ဝွေးခမ်းထီ]](Wales)ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ [[ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း]](United Kingdom) ခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီတန် ဆꩻလကို ခမ်းဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဩဇာႏအာႏဏဦႏကစွစ်ꩻတိုးဒါႏ အရပ်ခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ"နီခမ်းထီ၊ ဝင်ꩻခမ်းထီ"အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ လိုꩻမျိုꩻတွိုင်ꩻ ဩဇာႏအာႏဏာႏဖေႏကအဝ်ႏ ကျိုꩻစာꩻမာꩻလွေꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"တယ်ႏထောင်ႏခမ်းထီ"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ ဩဇာႏအာႏဏာႏ အဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ခမ်းထီအဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ"၊ ဩဇာႏအာႏဏာႏ အဲဉ်ထဝ်းလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ခမ်းထီအဲဉ်ထဝ်းလိုꩻမျိုꩻ"နဝ်ꩻသွူ။ ဩဇာႏနဝ်ꩻ ဖေႏဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻ၊ တွမ်ႏအာႏဏာႏတွော့ꩻ တေက်ꩻနျꩻချာ အလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"အဝ်ႏခမ်းထီ ယားကုဲင်ချာအလိုꩻမျိုꩻ၊ ခမ်းထီလိုꩻမျိုꩻ"နဝ်ꩻသွူ၊ ဩဇာႏအာႏဏာႏ ကစွစ်ꩻတိုးလုဲင်းဒါႏလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ခမ်းတန်၊ ဩဇာႏအာႏဏာႏ ကစွစ်ꩻတိုးဆေ့ꩻဒါႏလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ခမ်းပေႏ"နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတဖြုံႏယို မဉ်ႏတယ်ႏထောင်ႏနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏဗာႏနေး တွမ်ႏဩဇာႏ၊ တွမ်ႏအာႏဏာႏနဝ်ꩻသွူ၊ "ဩဇာႏ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏနေးယင်း တွမ်ႏငဝ်းတမျိုꩻနဝ်ꩻ "ဓမ္မစက်"နဝ်ꩻသွူ၊ "ဓမ္မစက်"ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"မာꩻတရာꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏထာꩻ"နဝ်ꩻသွူ၊ ထာꩻမာꩻထာꩻဒေါ့ꩻဖုံႏယို ဝင်ꩻအမျာꩻဖုံႏ ဖေႏကယွုမ်းအံႏ၊ ဖေႏကလက်ခံႏနွောင်ꩻ မာꩻနယ်၊ အဂတိတရာꩻလွောက်ꩻတဝ်းတဲင် စွို့ꩻစွို့ꩻစွဉ်ႏစွဉ်ႏ မာꩻနယ်ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ မာꩻဒျာႏတရာꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏတဲင် ဟဲ့ꩻ"ဩဇာႏထာꩻမာꩻ"၊ "ဓမ္မစက်ထာꩻမာꩻ"နဝ်ꩻသွူ။ "အာႏဏာႏ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻအမျာꩻယွုမ်းအံႏ၊ လက်ခံႏ အာႏကွိုꩻခါꩻနီအတွိုင်ꩻ တလꩻတွိုႏတဝ်းဒွိုန်းဘေꩻရန်ႏ ဖေႏကတွိုႏဗာႏမွိုန်း ရဲကမ်းခါꩻဖေႏ၊ ကတွိုႏလွဉ်လဲဉ်းဘေꩻရန်ႏ မာꩻထိုꩻမားဖေႏ-စတဲင် ထာꩻမာꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"အာႏဏာႏထာꩻမာꩻ"နဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻ၊ မွေးတဝ်းလဲ့ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏ ဩဇာႏအာႏဏာႏ ကစွစ်ꩻတိုးလီဒါႏ ခင်ႏလမ်းဒေႏသနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ၊ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏနဝ်ꩻ "ခမ်းထီ"တဲင် လိုꩻကအုံဒါႏ ခင်ႏလမ်းဒေႏသနဝ်ꩻကို၊ ကအုံအဝ်ႏဒါႏ လိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ အုံဗာႏလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ၊ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏနဝ်ꩻ ဩဇာႏအာႏဏာႏကိုတဲင် ဟဲ့ꩻရိုꩻဗာႏ လိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻအစွိုꩻဗူႏနဝ်ꩻ "ခမ်းသား(လူထု)"နဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻက ခမ်းထီတဖြုံႏယို လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻနီမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ *(၁) အုပ်ချုတ်ထိန်ꩻထွားဒါႏ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏ၊ *(၂) အုပ်ချုတ်ခံႏ ခမ်းသား(လူထု)လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏ၊ အဝ်ႏနီမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ယိုနီဗာႏ မဉ်ႏပြဲ့ꩻစွုံႏမꩻ ဟဲ့ꩻနွောင်ꩻခမ်းထီတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ၊ ခမ်းသား(လူထု)အဲဉ်ထဝ်း၊ အဝ်ႏဒျာႏအုပ်ချုတ်ထိန်ꩻထွားသားအဲဉ်ထဝ်း၊ အဝ်ႏဒျာႏခမ်းသားခြေင်ခြေင်လွုမ်ꩻတဲ့ တထင်ႏထိုဒါႏတဝ်း၊ ယိုနီဗာႏ မဉ်ႏအဝ်ႏ၊ မဉ်ႏညီႏမꩻ အဓိပ္ပါယ်ႏအဝ်ႏ၊ ထင်ႏထိုနဝ်ꩻသွူ၊ ဖေႏကအဝ်ႏ၊ ဖေႏကညီႏလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻဟောင်းနဲတဲင် အချင်ꩻချင်ꩻကို အဝ်ႏလိုႏတယ်ႏထောင်ႏ ဩဇာႏအာႏဏာႏနဝ်ꩻသွူ၊ အုတ်ချုပ်ရေꩻသားတဲ့ ဖေႏကထွာဒျာႏ ခမ်းသားအုပ်ချုတ်ရေꩻ၊ ခမ်းသားနောဝ်ꩻ လိုႏထိန်ꩻထွားအုပ်ချုပ်ရေꩻသား၊ နဝ်ꩻမꩻ အီႏဗွိုန်အီႏညီႏလꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ၊ ခမ်းသားတွမ်ႏလိုꩻတန်ယို မဉ်ႏရိုꩻအဗွာတဲ့ ဗွာနုဲင်းနုဲင်း၊ မဉ်ႏရိုꩻအဖြေင်းတဲ့ ဖြေင်းဗွိုန်ဗွိုန်နုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ ခမ်းတသာတယ်ႏထောင်ႏ ဧကန်ႏဒိဋ္ဌ အီႏအောင်ႏမျင်ႏနွောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အုပ်ချုတ်ရေꩻသားတွမ်ႏ အုပ်ချုတ်ခံႏခမ်းသားထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ နီလိုꩻမျိုꩻ၊ တွမ်ႏနီအစွိုꩻအဗူႏအကို အချင်ꩻချင်ꩻ ဩဇာႏအာႏဏာႏ ဖေႏကတွိုႏချာငါလို့ဝင်ꩻအလောင်းနဝ်ꩻ မာꩻဗာႏလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ၊ ခမ်းသားနဝ်ꩻ ခွုမ်ခါꩻဗာႏအာႏဏာႏ၊ အုတ်ချုတ်ရေꩻသားနဝ်ꩻ ခွုမ်ခါꩻဗာႏ ဩဇာႏ၊ ခွုမ်ထူႏခါꩻဗာႏ ဖြာꩻမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ၊ မဉ်ႏမာꩻထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ သေနာႏမုအလꩻ ဖေႏလူးလဲဉ်းဗာႏဝင်ꩻ၊ ခမ်းသားအာႏဏာႏနဝ်ꩻ ဖေႏဗာႏအုတ်ချုတ်ရေꩻသား၊ အုတ်ချုတ်ရေꩻသားနဝ်ꩻ ဖေႏဗာႏခမ်းသားဩဇာႏ၊ ခမ်းသားအာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖေႏငီႏငါဗာႏတဝ်းဝင်ꩻ၊ အုတ်ချုတ်ရေꩻသားနဝ်ꩻလဲ့ ဩဇာႏကထဲ့ဖွိုႏလင်ꩻနွောင်ꩻဒါႏ ဝင်ꩻအမျာꩻထီႏပေႏထီႏဖွီအီဒါႏ ထာꩻမာꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏမာꩻတဝ်းနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသားမဉ်ႏဖေႏအာႏဏာႏလဲ့ ဖေႏဒျာႏသွော့မဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ၊ လိုꩻကလꩻဒါႏ ခမ်းသားအာႏဏာႏ၊ အာႏဏာႏအဝ်ႏသားနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏလိုႏသွုံꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏချာအာႏဏာႏ၊ နမ်းကျိုꩻတာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏသွုံꩻအီတဝ်း တွမ်ႏအာႏဏာႏ၊ ခမ်းသား ဖေႏကမဉ်ဖေႏသမ်းသမ်းယင်းအာႏဏာႏတဲင် အဝ်ႏလိုႏသွုံꩻနေးဒျာႏ တွမ်ႏဩဇာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသားနဝ်ꩻ နီလိုꩻတန်ယို ခွုမ်မာꩻအုပ်ချုတ်ရေꩻထာꩻမာꩻ၊ အွဉ်ငါရေꩻထာꩻမာꩻ အောင်ႏအောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ ဖေႏကအဝ်ႏတဲင် ဖေႏဗာႏအုတ်ချုတ်ရေꩻအာႏဏာႏ၊ အုတ်ချုတ်ရေꩻသားနဝ်ꩻလဲ့ ခမ်းသားယွုမ်းအံႏ ရိုႏသေႏမုꩻဖေႏကအဝ်ႏတဲင် ဩဇာႏကရိုꩻဒါႏ မေတ္တာႏတရာꩻယို ဖေႏဗာႏခမ်းသားအလောင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ အုတ်ချုတ်ရေꩻသားတွမ်ႏ အုတ်ချုတ်ခံႏခမ်းသားအမျာꩻဖုံႏ ငဝ်းရီဆလယို စဉ်ꩻစာꩻစေဒျာႏသွော့ဝင်ꩻနမ်း ပငါပရာꩻနော- '''ခမ်းသားစေတာႏ-''' *= နီပအိုဝ်ႏခမ်းသားအာႏဏာႏနဝ်ꩻ ခွေ/သီ/နီ/နာꩻ ဖေႏချာနေဟောင်း ပအိုဝ်ႏချင်ꩻချင်ꩻ- *= ဖေႏချာဒျာႏ ပအိုဝ်ႏချင်ꩻချင်ꩻမွေးသွူ၊ ကွဲတွော့ꩻ လွောက်ꩻတဝ်းအဂတိတရာꩻတွော့ꩻ ဖေႏမွေးနေဟောင်း- *= ဖေႏမွေးလဲ့ အဝ်ႏဖေႏမွေးဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ ဖေႏမဲဉ်ႏနေလိုꩻဟောင်း- *= ဖေႏမဲဉ်ႏတဲ့ ဖေႏမဲဉ်ႏဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ ပါꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အမာꩻနေထာꩻမာꩻဟောင်း- *= ပါꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထာꩻမာꩻတဲ့ အဝ်ႏမာꩻဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ မာꩻနမ်းတာႏနဲ့၊ မာꩻဝင်ꩻတာႏနဲ့ဟောင်း- *= ဝင်ꩻတာႏမဉ်ႏရိုꩻလဲ့ ဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻလင် အကျိုꩻတာႏနဲ့၊ ပအိုဝ်ႏခွိုꩻအကျိုꩻတာႏနဲ့ဟောင်း- *= မာꩻချာပအိုဝ်ႏခွိုꩻတာႏ မဉ်ႏရိုꩻလဲ့ အဖူးဝေးစွိုးခွိုꩻတာႏလွုမ်ꩻနဲ့၊ ပအိုဝ်ႏတခွိုꩻလွုမ်းအတာႏနဲ့ဟောင်း- *= မာꩻဖေႏပအိုဝ်ႏတခွိုꩻလွုမ်းအတာႏမဉ်ႏရိုꩻလဲ့ ပအိုဝ်ႏဖဝ ခံႏစာꩻလွဉ်ꩻဗာႏသုခနဲ့၊ ဒုက္ခနဲ့ဟောင်း- *= ခွေ/သီ/နာꩻ ကဖေႏခါꩻဒါႏအာႏဏာႏ၊ ယွုမ်းအံႏတွော့ꩻ ကဒင်ႏဒါႏ လိုꩻတန်ဖုံႏ အွဉ်အတွိုင်ꩻ၊ ဒေါ့ꩻအတွိုင်ꩻ ခွေ/သီ/နာꩻ ခွန်းထွမ်သဲ့ꩻသွမ်ꩻချာတဝ်း၊ သꩻစေႏတနာႏဗွေဗွေ ဝတ်တရာꩻကေႏကေႏ မာꩻလွဉ်ꩻနေဟောင်း- *= ပအိုဝ်ႏကံႏကျမ္မာႏယို အဝ်ႏသော့ꩻပါꩻမုဲင်ꩻစူကို----။ '''အုတ်ချုတ်ရေꩻသားစေတာႏ-''' *= ပအိုဝ်ႏခမ်းသား အာႏကွိုꩻယွုမ်းအံႏအတွိုင်ꩻ နီမာꩻနွောင်ꩻလဲဉ်း ထာꩻမာꩻခွိုင်းမုဲင်ꩻ? *= ဩဇာႏတွမ်ႏအာႏဏာႏ သွုံꩻမဲဉ်ႏနေဟောင်း? *= မာꩻနမ်းကျိုꩻတာႏနဲ့? မာꩻဝင်ꩻကျိုꩻတာႏနဲ့? *= မွိုက်ထာꩻအကျောင်ꩻနဝ်ꩻ မွိုက်ဒျာႏဖူးဝေးစွိုးခွိုꩻခြာကိုလွုမ်ꩻနဲ့? မွိုက်တွမ်ႏဒျာႏပအိုဝ်ႏဖဝ ဖေႏကအုံတဲင်ခြွော့နွောင်ꩻအီတာႏနဲ့? *= မာꩻဝင်ꩻကျိုꩻတာႏနဝ်ꩻ မာꩻဖေႏဝင်ꩻလိုꩻလင်အကျိုꩻတာႏနဲ့? မာꩻဖေႏချာ နီစွိုးခွိုꩻ ဘာႏသာႏသာႏသနာႏ အကျိုꩻတာႏနဲ့? *= ကွပ်စွဉ်ႏ နာꩻထာꩻမာꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏဖဝ ခံႏစာꩻလွဉ်ꩻဗာႏ သုခနဲ့? ဒုက္ခနဲ့? *= ပအိုဝ်ႏငဝ်း၊ ပအိုဝ်ႏလိတ်၊ ပအိုဝ်ႏခွမ်ꩻလာꩻ၊ ပအိုဝ်ႏယေန်ႏငဲရေꩻဖုံႏယို နာꩻဒေါ့ꩻ/သွဉ်/ကွဉ်ကꩻ/ထိန်ꩻသိမ်ꩻနေ? *= နာꩻနဝ်ꩻ ပါꩻအိုႏနဲ့? ပအိုဝ်ႏနဲ့? *= ပအိုဝ်ႏကလꩻဒါႏ နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချုတ်ခွင်ꩻယိုနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏအုတ်ချုတ်ချာဗာႏလဲဉ်းစဲစ်စဲစ်နဲ့? အုတ်ချုတ်ချာဗာႏဒွိုန်းနဲ့? နဝ်ꩻက နီယိုအဝ်ႏလိုႏမာꩻထမုဲင်ꩻ? *= ပအိုဝ်ႏကံႏကျမ္မာႏယို အဝ်ႏသော့ꩻပါꩻမုဲင်ꩻစူကို?-စတဲင်စတဲင် ထာꩻယူႏယူႏယို စေချာဒျာႏဝင်ꩻ ပငါပရာꩻဖုံႏနေား။ <ref>ခွန်ဆာႏဗွာ-ကောင်ႏမူꩻသဲဉ်ꩻ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း၊ ခမ်းသားငေါဝ်း အမုဲင်-၂၊ အစဲဉ်ႏ-၂</ref> ===အာႏကွိုꩻ=== <references /> [[ကဏ္ဍ:ခမ်းထီ]] [[Category:ခမ်းထီရေꩻ]] 3o1g0vx3etygvd4t5iz62vwynompfap 0 2901 34033 33996 2026-08-27T18:14:05Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34033 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ | common_name = အေန်ဒိုနီးသျား | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = ခမ်းထီတန်အမုဲင် | national_motto = {{native phrase|kaw|[[Bhinneka Tunggal Ika]]}}<br />"Unity in Diversity"{{hr}}'''National ideology:''' {{lang|id|[[Pancasila (politics)|Pancasila]]}}<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/indonesia/86.htm|title=Pancasila|publisher=U.S. Library of Congress|date=2017-02-03|access-date=2017-02-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205010135/http://countrystudies.us/indonesia/86.htm|archive-date=2017-02-05}}</ref>{{sfn|Vickers|2005|p=117}} | national_anthem = "[[Indonesia Raya]]"<br />"Great Indonesia"{{parabr}}{{center| }} | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}} | capital = [[ဝေင်ꩻဈာကာတာ]] | largest_city = ဝေင်ꩻတန် | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = ရွုမ်ꩻသွုံꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ<br/> {{nobold|တွမ်ႏ ခွိုꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါ}} |languages = [[အေန်ဒိုနီးသျားဘာႏသာႏငဝ်းငွါ]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = ဒေႏသခံႏဘာႏသာႏငဝ်းငွါ | languages2 = ဘာႏသာႏငဝ်းငွါအဝ်ႏ [[အေန်ဒိုနီးသျားဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|၇၀၀]] လွို<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = * [[Javanese]] <small>(၄၀.၆%)</small>, * [[Sundanese]] <small>(၁၅%)</small>, * [[Madurese]] <small>(၃.၃%)</small>, * [[Minangkabau]] <small>(၂.၇%)</small>, * [[Betawi]] <small>(၂.၄%)</small>, * [[Bugis]] <small>(၂.၄%)</small>, * [[Banten]] <small>(၂%)</small>, * [[Banjar]] <small>(၁.၇%)</small>, * အလင် <small>(၂၉.၉%)</small> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|၈၆.၇၀% [[အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ]]|၁၀.၇၂% [[ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ]]|၁.၇၄% [[ဟေင်ဒူဘာႏသာႏ]]|၀.၇၇% [[ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ]]| ၀.၀၄% [[Aliran Kepercayaan|ယိုꩻယာႏ]]| ၀.၀၃% [[Confucianism in Indonesia|Confucianism]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id|accessdate=2022-07-24|archivedate=2020-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat}}</ref> | demonym = [[Indonesians|Indonesian]] | government_type = ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ | leader_title1 = ခမ်းနမ်းဗွႏ | leader_name1 = [[စျိုကိုဝီဒိုဒို]] | leader_title2 = ဒုတိယခမ်းနမ်းဗွေႏ | leader_name2 = စျူးသဲစ်ကာလာ | leader_title3 = {{nowrap|[[:en:List of Speakers of the People's Representative Council|House Speaker]]}} | leader_name3 = [[Puan Maharani]] | leader_title4 = {{nowrap|[[:en:Chief Justice of the Supreme Court of Indonesia|Chief Justice]]}} | leader_name4 = [[Muhammad Syarifuddin]] | legislature = [[ခမ်းသားအတွိုင်ႏပင်ႏခံႏလွတ်တောႏ]] (MPR) | upper_house = [[ဒေႏသဆဲင်ႏရာꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်ကောင်သီ]] (DPD) | lower_house = [[ခမ်းသားနမ်းခြောင်ꩻတင်ကောင်သီ]] (DPR) | sovereignty_type = ကေႏညာႏလꩻလွစ်တခြင်ခွင်ꩻ | sovereignty_note = [[နယ်တာလန်]] တွမ်ႏ [[ဂျပန်ခမ်းထီ|ဂျပန်]]သီးထျꩻ | established_event1 = [[:en:Proclamation of Indonesian Independence|ကေႏညာႏလွစ်တခြင်ရေꩻ]] | established_date1 = ၁၉၄၅ ဗာႏနေင်ႏ ဩဂုတ်လာ ၁၇ နီꩻ | established_event2 = [[:en:Dutch–Indonesian Round Table Conference|အွဉ်ႏအတီႏ]] | established_date2 = ၁၉၄၉ ဗာႏနေင်ႏ လာဒီသဲဉ်ဗာ ၂၇ နီꩻ | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_label = [[:en:Land area|ဟံႏကောင်ခြွဉ်း]] | area_rank = 14th | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_label2 = [[:en:Water area|ထီပင်ႏလယ်ႏ (%)]] | area_data2 = ၄.၈၅ | population_estimate = {{increaseNeutral}} 275,773,800<ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/indicator/12/1975/1/mid-year-population.html|publisher=[[Statistics Indonesia|Badan Pusat Statistik - Indonesia]]|title=Mid Year Population (Thousand People)|archive-date=30 June 2022|access-date=3 July 2022|url-status=live}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = Q2 2022 | population_estimate_rank = 4th | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 141 | population_density_sq_mi = 365 | population_density_rank = 88th | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|3.995 trillion|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=536,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,NID_NGDP,NGSD_NGDP,LUR,LP,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2022-04-19}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 7th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|14,535|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 96th | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.289 trillion|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 17th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|4,691|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 104th | Gini = 38.2 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.718 | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="2020 components">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=2020-12-15|publisher=[[United Nations Development Programme]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215155214/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|archive-date=2020-12-15|access-date=2020-12-16}}</ref> | HDI_rank = 107th | currency = [[:en:Indonesian rupiah|အေန်ဒိုနီးသျားရွဉ်ဗီႏ-ရူပီယာ]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[:en:Time in Indonesia|အဝ်ႏအစွိုးစွိုး]] | utc_offset = တယ်ႏ +7 ဗꩻ +9 | date_format = နီꩻ/လာ/နေင်ႏ | drives_on = ဖဲ့ꩻစေႏ <!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--> | calling_code = [[:en:+62|+62]] | cctld = [[.id]] }} '''အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ''' ([[အိန်းကလေက်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ|အဲင်းကလေတ်]]: Indonesia) {{IPAc-en|audio=En-us-Indonesia.ogg|ˌ|ɪ|n|d|ə|ˈ|n|iː|ʒ|ə}} ရွုမ်ꩻသွုံꩻအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏအဝ်ႏသော့ꩻတွိုက်တဖြုံႏလွိုကို ကထွာဒါႏ ဖြွောမ်းဗူႏမုꩻဟဝ်ငါႏ အချွတ်အထျꩻအာႏဏာႏပဲင်ႏ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻအာ အာသျအခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ကိုတဲင် ဟံႏနယ်ႏယင်ဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ အိုရှန်းနီးယားကိုနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏ အေင်ဒိယသမုဒ္ဒရာႏတွမ်ႏ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏခါႏကိုတွော့ꩻ ကြွန်အဝ်ႏစွဉ်ႏ တသောင်ႏသွံရေင်လွိုတဲင် ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း ထွာကြွန်အအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=12 December 2017|accessdate=19 December 2017|archivedate=10 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html}}</ref> ဟံႏဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ စတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ ၇၃၅,၃၅၈မဲင်ႏတွမ်ႏ ( ၁,၉၀၄,၅၆၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ)တဲင် ကမ္ဘာႏတန်အကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ ထဲ့သော့ꩻ ဟံႏဧရိယာႏအလုဲင်းသွတ်ꩻ နံပါတ် ၁၄ ကို ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ပင်ႏလယ်ႏတွမ်ႏ ဟံႏဧရိယာႏ မဉ်ႏတွက်ရော်ꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယို ထွာစွဉ်ႏ ကမ္ဘာႏတန်အကို နံပါတ်နွုတ်ꩻအတန်သွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550">{{cite web|url=https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|title=Indonesia - The Next Major Oil Importer?|publisher=Seeking Alpha|date=10 January 2017|accessdate=6 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206005019/https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|archivedate=6 February 2017|df=dmy-all}}</ref> လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၂၆၁ သန်းရပ်တဲင် ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း နံပါတ် ၄ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အော်သထရိုနီးဆျန်းခမ်းထီဖုံႏတွမ်ႏ [[အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ]]နွို့ဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻအာဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏအကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ ထွာလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီသားတထာႏဝရပ်နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအအာသွတ်ꩻကထွာဒါႏ စျားဗားကြွန်ကိုနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550"/> အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ရီပတ်ဗလစ်ကဉ်ပွုံႏစံႏ အစိုႏရအဝ်ႏတဲင် ကလွိုက်ရွေꩻခါꩻဒါႏ ပါလီမန်တွမ်ႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏ(သမ္မတလဲ့ ပါသော့ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏအဝ်ႏ (၃၄) နယ်ႏတဲင် (၅)နယ်ႏနဝ်ꩻ ပါꩻသော့ꩻဒျာႏ အထူꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻအရန်းကိုနဝ်ꩻသွူ။ ခွုင်းတဲင်ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်း လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻကထွာဒါႏ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏအကို အေန်ဒိုနီးသျားဝေင်ꩻတန် စျကာတာဝေင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻ နံပါတ်(၂) ကိုနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီတွမ်ႏ ပါပူအာနယူးဂီနီခမ်းထီ၊ တီမောအခဝ်ကွဉ်ႏခမ်းထီတွမ်ႏ [[မလေးသျားခမ်းထီ]]အခဝ်ကွဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ခမ်းထီကူနား အဝ်ႏကပ်ꩻခြꩻစွဉ်ႏတဝင်ꩻ တကောင်ꩻဟံႏယာႏလောင်းဖုံႏသွူ။ ခမ်းထီအသောင်ရင်ꩻအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]]၊ [[ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်ခမ်းထီ]]၊ [[ဩသတေးလျခမ်းထီ]]၊ ပလောင်းခမ်းထီ တွမ်ႏ အေင်ဒိယခမ်းထီကပဲင်ႏဒါႏ အဲတ်ဒမန်ကြွန် တွမ်ႏ နီကိုဗာကြွန်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Unnamed-20230318151550"/> လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းတဲ့အာ လိုအုံတဲ့တချငါႏ ဒေႏသဖုံႏအဝ်ႏကီလဲ့ ကလုဲင်းတဟာႏငါႏ အေန်ဒိုနီသျားဟံႏရွိုင်ꩻတခြာတန်ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏထောက်ကံးဖေႏနွောင်ꩻဒျာႏ ဇီဝမျိုꩻဖြယ်ဖုံႏ အာတန်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ သဘာႏဝအရွီႏအခိုႏဖုံႏ အဝ်ႏတွမ်ႏအလွန်းအလွိုတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏအကို - နမ်းမေန်(ရေနံ) တွမ်ႏ သဘာႏဝဓာတ်လူး(သဘာဝဓာတ်ငွေ့)၊ ပသီႏဗွာ(ခဲမဖြူ)၊ တောင်ꩻတနျာႏ(ကြေးနီ) တွမ်ႏ ခံꩻဖုံႏလဲ့ပါဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အဆို့ꩻအရုဲင်ထာꩻမာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ - ဗွူ၊ နမ်းမန်ꩻမောက်ꩻအွန်၊ နေင်း၊ ကော်ဖီ၊ ကကေးအို၊ ပရတသီႏ၊ အိုမီႏအိုမက်ꩻဖုံႏ တွမ်ႏ ရာဘာဖုံႏတဲ့ ထန်ႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="OEC">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|title=Indonesia|publisher=The Observatory of Economic Complexity|date=2016|accessdate=19 November 2016|archivedate=1 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားသီး အဓိက ကူꩻကားဖက်ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ - [[ခယ်ႏခမ်းထီ]]၊ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ]]၊ [[ဂျပန်ခမ်းထီ]]၊ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]] တွမ်ႏ [[အေင်ဒိယခမ်းထီ]]ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|title=Indonesia's Top Trading Partners|author=Workman, Daniel|publisher=World's Top Exports|date=26 December 2017|accessdate=25 February 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225061410/http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|archivedate=25 February 2018|df=dmy-all}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားကြွန်ဗူႏနဝ်ꩻ တိန်ႏတွိုႏ ၇ ရျာꩻဗူႏရပ်မ့ꩻ ကွဲစအွဉ်ႏရေꩻလွဉ် ဖြေꩻစာကူꩻကားရေꩻတဲင် နဝ်ꩻခါအခိန်ႏ သီရိဝိဟာရခမ်းထီ တွမ်ႏ မာဂျာပါဟစ်ခမ်းထီဖုံႏကို ခယ်ႏခွန်ဟော်ခံꩻဆွိုက်ဖုံႏတွမ်ႏ အေင်ဒိယခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီသီးလဲ့ အဝ်ႏဖြေꩻစာꩻကူႏကားလူႏလုဲင်ႏချာငါတဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစ ခရစ်တောႏပေါႏလွဉ်ထွူ  တညငါႏတဝ်းအခိန်ႏ ဒေႏသခံႏခွန်ဟော်ꩻခံꩻသီးနဝ်ꩻ ထူႏဆွုပ်လွေꩻ ခမ်းလင်သား ယေန်ႏကေႏမုꩻ၊ ဘာႏသာႏရေꩻတွမ်ႏ ခမ်းထီအရေꩻပွုံႏစံႏဖုံႏတဲင် ထွာလွဉ် ဟေင်ဒူတွမ်ႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏခမ်းထီတဲင် လွိုင်ႏကွုန်ꩻတိုꩻတက်လွဉ်စွဉ်ႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီသမဲင်ꩻအကိုနဝ်ꩻ အထီႏတောႏဝွေꩻသီးသဘာႏဝအရွီႏအခိုႏဖုံႏတွော့ꩻ ကခံႏဗာႏ အာႏရဲင်ꩻတလာဒါႏခမ်းထီလောင်ႏလင်သားဖုံႏ ကဒို့ꩻတခြို့ꩻဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ မွတ်သလဉ်ကုင်ႏသဲႏသီးတွမ်ႏ ဆူဖီပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ သံးအီလွဉ်သော့ꩻ အိစ်သာလာမ်ဘာႏသာႏ၊ ဥရောပသီးနဝ်ꩻ သံးအီလွဉ် ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏတဲင် အဝ်ႏလယ်ႏထွံႏလေ့လာဟံႏနယ်ႏတောႏတွင်ꩻ သံးမဲဉ်ရိမ်ဒို့ꩻတခြို့တဝင်ꩻ အိုမီႏအိုမက်ꩻကြွန်ကထွာဒါႏ မာလူကူးကြွန်နဝ်ꩻတဲင် ရွို့ꩻရန်ႏစွဉ်ႏဒျာႏလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစစွဉ်ႏ ဒတ်ချ်လိုꩻခွိုꩻသီး ကိုလိုနီအနေႏ ကသွင်ꩻသော့ꩻဒါႏ အမ်ဗိုးအီးနား တွမ်ႏ ဗာတာဗီးယားဖုံႏတဲင် ဆုဲင်ꩻဝုဲင်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ကြွန်ဗူႏကားကအဝ်ႏလဲ့ ပေါ်တူဂီ၊ ပဉ်တစ် တွမ်ႏ ဗြိတိဆျသီးဖုံႏနဝ်ꩻ သိမ်ꩻအွဉ်ႏထွာထိုꩻခန်းဒျာႏ ကိုလိုနီနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻအကို တီမောတွမ်ႏ ယူဂီနီးအခဝ်တွို့ꩻတဲ့ ပါနေနေသွူ။ ဒုတိယကမ္ဘာႏစဲ့ꩻ တိန်ႏတဲင် အေန်ဒိုနီသျားခမ်းထီလဲ့ ကေႏညာႏလꩻခန်းဒျာႏ လွစ်တခြင်ခွင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ==ဟဲ့ꩻဖန်အမဉ်ꩻခန်ꩻ== ‍‍‍‍‍"အေန်ဒိုနီးသျား" အမဉ်ꩻဝေါဟာရနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အေန်ဒို(indos) တွမ်ႏ နီသော့သ်(nesos)ကရိုꩻဒါႏ [[ဂရိ]]ဘာႏသာႏငဝ်းငွါကိုလွဉ်ဒျာႏတဲင် မဉ်ႏဒေါ့ꩻပအိုဝ်ႏဗာႏနေးနဝ်ꩻ အေင်ဒိယကြွန်ဖုံႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="EcoSeas1">{{cite book|author1=Tomascik, T.|author2=Mah, J.A.|author3=Nontji, A.|author4=Moosa, M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=962-593-078-7}}</ref> ကဟဲ့ꩻဖန်စ ခမ်းထီမဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ခါးလားကတယ်ႏထောင်ႏ လွစ်တခြင်ဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီခိန်ႏ ၁၈ ရျာꩻဗူႏကိုကာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|author=Anshory, Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|date=16 August 2004|accessdate=15 December 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|archivedate=15 December 2006|df=dmy-all}}</ref> တိန်ႏတွိုႏ ၁၈၅၀ ဗာႏနေင်ႏတဲင် အဲင်းကလေတ်လိုꩻခွိုꩻဗူႏဗေဒပညာႏသျင်ႏ ဂျော့ရှ်ဝဉ်သာအားရ်နဝ်ꩻ လိုꩻကောကအုံအဝ်ႏဒါႏ အေင်ဒိယကြွန်ဗူႏလောင်းသားယို ဝွေꩻဟဲ့ꩻဒျာႏ အဉ်ဒုနီးဆျန်း (Indunesians) တွမ်ႏ လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ မလာယန်ကြွန်စွယ်ႏသားနဝ်ꩻ ဝွေꩻဟဲ့ꩻဒျာႏ မလာယုနီးဆျန်း (Malayunesians) စတဲင် ဝွေꩻကကျွိုက်ရာꩻ အသွုံꩻအနွုံꩻအလွောက်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻဒျာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။{{sfn|Earl|1850|p=119}} ဂျာနယ်နဝ်ꩻကိုနေနေ ဝွေꩻတပဲ့ꩻကျောင်ꩻသားတဖြာꩻကထွာဒါႏ စိမ်းသ်ရစ်ဆဲတ်သန် လိုဂန် နဝ်ꩻ အေင်ဒိယကြွန်ဗူႏကရိုꩻဒါႏ ခမ်းထီမဉ်ꩻယို ဝွေꩻအဝ်ႏဟဲ့ꩻဗွိုန်အဓိပ္ပါယ်ႏ အေန်ဒိုနီးသျား နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။<ref name="JIAEA_3">{{cite journal|author=Logan, James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|pages=4:252–347}}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} ကွဲတွော့ꩻတဲင် ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ဒတ်ဆ်ပညာႏသျင်ႏသီးကထေဒါႏ အေန်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏဂျာနယ်ဖုံႏကိုနဝ်ꩻ တမဲဉ်သွုံꩻလွတဝ်း အဉ်ဒိုနီးသျားတဲင် မဲဉ်သွုံꩻလွဒျာႏ မလေးကြွန်စွယ်ႏဖုံႏတွမ်ႏ နယ်တာလန် အဉ်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏ ကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သွုံအာဒါႏအမဉ်ꩻနဝ်ꩻ အေန်ဒီအခဝ်ကွဉ်ႏတွမ်ႏ အေန်သူလေန်ဒီ (Insulinde) ဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|author=Justus M van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}</ref> ၁၉၀၀ နေင်ႏမာꩻငါတဲင် နယ်တာလန်အထန်ႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ပညာႏသျင်ႏသီးဖုံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအာလွဉ်ဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွိုꩻရက်ဒေႏသခံႏသီးဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻယို့ꩻလွ ခမ်းထီရေꩻအသွုံꩻအနွုံꩻအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="Kroef"/> အဝ်ႏ ဗာလဉ်တက္ကသိုလ်ႏ အဒေါ့ဖ် ဗတ်ဆျန်းကထေဒါႏ "အေန်ဒိုနီးသျား တဝ်းလဲ့ မလေးကြွန်ဗူႏဖုံႏ ၁၈၈၄-၁၈၉၄" ကဟဲ့ꩻဒါႏ လိတ်အုပ်ကိုတဲင် လိုꩻသီးဖုံႏကွဲသေအာအာလွဉ်စွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဒေႏသခံႏပညာႏသျင်ႏသီးဖုံႏအကို ကီ ဟာစျာ ဒီဝမ်တာရာနဝ်ꩻ အွဉ်ဟဲ့ꩻစ့ရီးဝင်ꩻ အမဉ်ꩻယိုတဲင် တိန်ႏတွိုႏ ၁၉၁၃ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻတယ်ႏထောင်ႏခန်း "အေန်ဒိုနီးသျားသတင်ꩻစာႏတွိုက်" ကဟဲ့ꩻဒါႏ သတင်ꩻစာႏတွိုက် တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။<ref name="indoety"/> ==ဟံႏပထဝီႏ== [[ဖုဲင်:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|thumb|left|ကာလီမန်တန် တောမ်ႏ ဆူမတြာကို ကအဝ်ႏဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းတခြာပုင်ႏ]] အီကွေတာတလီးလွုမ်းဒေႏသကို အေန်ဒိုနီးသျားရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ တနေင်ႏလွုမ်းလွုမ်း ညီႏတရျားသေႏသေႏဝင်ꩻသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|title=Climate: Observations, projections and impacts|publisher=Met Office Hadley Centre|accessdate=16 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}</ref>အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ ခမ်းခါတွမ်ႏ ခမ်းသဲင်ꩻနီမျိုꩻလွုမ်ꩻသွူ။ ထာꩻခွꩻဥတုဖုံႏ၊ ထာꩻလျားဥတုဖုံႏ တအဝ်ႏတဝ်းသွူ။ <ref name="worldbank1">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|title=Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies|publisher=World Bank|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းသဲင်ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ တယ်ႏစ လာဧဗီ ဗꩻလွေꩻ လာအောက်တိုဗာ အခါႏလယ်ႏကိုတဲင် ခမ်းခါရာႏသီႏနဝ်ꩻ တယ်ႏစ လာနိုဝဲင်ဗာ ဗꩻလွေꩻ မတ်လာ အခါႏလယ်ႏကိုသွူ။ <ref name="worldbank1"/> အေန်ဒိုနီးသျားရာႏသီႏဥတုကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအလျားရာႏသီႏတဲင် အဓိကကြွန်ဖုံႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အလျားခဝ်သေင်ႏတခြာ(အပူပိုင်းသစ်တော)ဖုံႏ အဝ်ႏပွိုင်ႏစိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ စျားဗားကြွန်ဆ့ꩻထင်ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ နောင်ရွေꩻဖင်ႏ၊ သူလာဝွေသီကြွန်ဆ့ꩻနဝ်တွမ်ႏ ဆ့ꩻကွဉ်ႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ နောင်ရွေꩻဖင်ႏ တွမ်ႏ ဗာလီကြွန်ဖုံႏနဝ်ꩻ အလျားခဝ်တလီꩻခမ်း(အပူပိုင်းမုတ်သုံလေ)ရာႏသီႏဥတုအဝ်ႏတဲင် စျားဗားအခဝ်ထာႏဝ ယထွောင်းထွောင်း၊ စျားဗားအခဝ်တွို့ꩻ ဟံႏယန်ꩻ(ဖွိုႏ)ဒေႏသ၊ ပါပူအာ နောင်ကူရွေꩻအခဝ်နဝ် တောမ်ႏ လုံဗောက်ကြွန်အခဝ်ကွဉ်ႏ ကြွန်ပေႏဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ သာဗာရာႏသီႏဥတုအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ထိုထဲင်းထီပင်ႏလယ်ႏ တယ်ႏ ပေ၄,၃၀၀ ဗꩻလွေꩻ ၄,၉၀၀ အခါႏ (တယ်ႏမီတာ ၁,၃၀၀ ဗꩻလွေꩻ မီတာ ၁,၅၀၀အခါႏ) ကောင်ဆောင်ႏဖုံႏ အဝ်ႏထွိုင်ထပ်ဒါႏ ခင်ႏလမ်းဒေႏသဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတုခွꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ တွမ်ႏခမ်းတခြာရာႏသီႏဥတုဖုံႏ ကအဝ်ႏဗော့ꩻဒါႏ ဒေႏသတကောင်ꩻလောင်းဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းထီႏမော့ꩻဗာႏအာ သမုဒ္ဒရာႏရာႏသီႏဥတု (ကိုပန်ရာႏသီႏဥတု အမျိုꩻအသာꩻ "Cfb")တဲင် တနေင်ႏလွုမ်းလွုမ်း ခဉ်ႏခမ်းထီနဝ်ꩻ လꩻကွို့ꩻ တသမတ်လွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ တွမ်ႏ ခမ်း အလျားခဝ် ခမ်းတလီꩻရာႏသီႏဥတုဖုံႏ၊ သဗားနားရာႏသီႏဥတုဖုံႏ ကအဝ်ႏကပ့်ꩻခြ့ꩻဒါႏ တကောင်ꩻဒေႏသလောင်းနဝ်ꩻ ပေါင်းသေန်ႏ အလျားခဝ်ရာႏသီႏဥတု တကောင်ꩻရာႏသီႏဥတု (ကိုပန်ရာႏသီႏဥတု အမျိုꩻအသာꩻ "Cwb")ကုဲင်းအဝ်ႏဒါႏနဝ်ꩻသွူ။ [[ဖုဲင်:Rinca Island.jpg|thumb|လဲတ်သား သွန်ဒါကြွန်ကိုကအဝ်ႏဒါႏ ရဉ်ကာကြွန်။ [[ဩသတေးလျ]]ထျꩻ နူသာတန်ဂါရာကြွန်တွမ်ႏ စျားဗားကြွန်အခဝ်ကွဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ကုဲင်းသူခြွောင်းဒါႏနဝ်ꩻသွူ။]] ကာလီမန်တန် တောမ်ႏ ဆူမတြာကြွန် ဒေႏသဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ၊ ခမ်းထီခဉ်ႏ တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ ကုဲင်းကွာႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ဆူမတြာတွို့ꩻ၊ ကာလီမန်တန်တွို့ꩻ၊ ဂျားဗျားတွို့ꩻ တောမ်ႏ ပါပူအာ ဖဲ့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ခမ်းကုဲင်းကွိုန်ꩻမွေးမုဲင်းထာꩻသွူ။ အခဝ် ကအဝ်ႏကပ့်ꩻခြ့ꩻဒါႏ ဩသတေးလျဖဲ့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ သူခြွောင်းဒျာႏနုဲင်း သူလာဝွေသီ အခဝ်ယထွောင်းထွောင်း တောမ်ႏ သွန်ဗာဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ အေန်ဒိုနီးသျား ဧရိယာႏ ၈၁%ရပ်ကိုနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ ထီနမ်း လွံꩻလွံꩻလျားလျားဖုံႏအဝ်ႏတရျားဝင်ꩻတဲင် အလျားခိဉ်ႏလဲ့ကုဲင်းအဝ်ႏတရျားသေႏသေႏဒျာႏသွူ။ အလျားခိဉ်ႏဖုံႏ ကားကအဝ်ႏ မိဉ်ႏခြိ့ꩻတွောင်းလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ နောင်ကူရွေꩻထာꩻပြင်ႏကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၈|°C|1}}ရပ်တဲင်၊ ထာꩻကောင်ꩻဖွိုႏခါႏ တွမ်ႏ ထာꩻကောင်ꩻဖွိုႏလောင်းဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၆|°C|1}}ရပ်နဝ်ꩻသွူ၊ ထာꩻကောင်ꩻထိုလောင်းဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ {{convert|၂၃|°C|1}} ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏခြိ့ꩻတွောင်းအစိုႏဓာတ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ တယ်ႏ ၇၀% ဗꩻလွေꩻ ၉၀% အခါႏလယ်ႏရပ်သွူ။ တလီꩻနဝ်ꩻ တမာꩻသန်ငါႏတဝ်းတဲင် ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ရမ်ꩻလဲင်ꩻလ့ꩻနေးသွူ။ တယ်ႏစသွန်လာ ဗꩻလွေꩻအောက်တိုဗာနဝ်ꩻ ခမ်းတလီꩻ မာꩻနဝ် မာꩻကွဉ်ႏဒျာႏတဲင်၊ တယ်ႏစ နိုဝဲင်ဗာလာ ဗꩻလွေꩻ မတ်လာနဝ်ꩻ ခမ်းတလီꩻ မာꩻတွို့ꩻထင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဖြီကင်းတလီꩻသား ကလွေꩻသဲင်ꩻထီပြင်ႏလောင်းနဝ်ꩻ တုဲင်ဖွန်း(တလီꩻသန်ခမ်းတန်)မုန်တိုင်းဖုံႏ အန္တရာယ်ႏတန်မုန်တိုင်းဖုံႏ တပေါႏအဝ်ႏတဝ်းကီလဲ့ လုံဗောက် တွမ်ႏ သေ့ရဲပ် ထီစူခါႏဖုံႏနဝ်ꩻ ထီသန်မွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ==ခမ်းထီရေꩻတွမ်ႏ အစိုႏရ== ==စီꩻပွာꩻရေꩻ== ==လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း တောမ်ႏ အုံအဝ်ႏစွစ်ꩻလီဒါႏခင်ႏလမ်း== [[ဖုဲင်:Bevölkerungspyramide Indonesien 2016.png|thumb|လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ပိရမိစ် ၂၀၁၆]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို ၂၀၁၀ ဗာႏနေင်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ၂၃၇.၆ သန်းတဲင် လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းတိုꩻပွါꩻခေါင်ꩻအဝ်ႏ ၁.၉% သွူ<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101|title=Fifty years needed to bring population growth to zero|publisher=Waspada Online|date=19 March 2011|accessdate=10 May 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101|archivedate=10 May 2011}}</ref> နဝ်ꩻဖုံႏအကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ၅၈%နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွေꩻလွဒျာႏ ကမ္ဘာႏလောင်းလိုꩻအုံအဝ်ႏတချသွတ်ꩻကထွာဒါႏ<ref name="IslandPop"/> စျားဗားကြွန်လောင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|title=Census 2010|publisher=Statistics Indonesia|date=August 2010|accessdate=13 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113144717/http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|archivedate=13 November 2010}}</ref> လိုꩻအုံတချမုꩻနဝ်ꩻ ၁ စတုရန်းမဲင်ႏအကိုယို လိုꩻအုံအဝ်ႏစွဉ်ႏ ၃၅၇ဖြာꩻ (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာကိုနဝ်ꩻ ၁၃၈ဖြာꩻ)ရပ်တဲင်တွော့ꩻ ကမ္ဘာႏတန်အလောင်း လိုꩻအုံအဝ်ႏတချသွတ်ꩻအကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ အရန်း ၈၈ကိုသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark_Proyeksi%20Penduduk%20Indonesia%202010-2035.pdf|title=Indonesia Population Projection|publisher=Central Bureau of Statistics|accessdate=30 December 2016}}</ref> စျားဗားကြွန်ကို လိုꩻအုံတချမုꩻနဝ်ꩻ ၁ စတုရန်းမဲင်ႏအကိုယို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ၂,၄၃၅ ဖြာꩻ (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာအကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်ႏအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏ ၁,၀၆၇ ဖြာꩻရပ်သွူ။ လိုꩻကောအုံအဝ်ႏဒါႏ စျားဗားကြွန်လောင်းဖုံႏယိုနဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏမုꩻပွုံႏစံႏအမျိုꩻမျိုꩻ၊ အုံအဝ်ႏမုꩻအဆင်ႏရန်းအမျိုꩻမျိုꩻ ကွာႏတဝင်ꩻအာငါႏတဲင် တဆွိုက်ဆံႏဒေါ့ꩻရီတဝ်းတွမ်ႏ လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတန်ကိုဖုံႏ စတဲင် လိုꩻကအုံအဝ်ႏဒါႏ ပါပူအာကြွန်လောင်းသီးဖုံႏ စတဲင် လိုꩻခွိုꩻဗူႏယိုစားဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/news/2191|title=BBC: First contact with isolated tribes?|publisher=Survival International|date=25 January 2007|accessdate=30 July 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191|archivedate=30 July 2017}}</ref> ၁၉၆၁ ဗာႏနေင်ႏ ကိုလိုနီခေတ်တိန်ႏလို့တဲင် ပထမအရီးသွတ်ꩻဝင်ꩻကောက်စလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းစာႏရင်ꩻအဖြေႏနဝ်ꩻ စုစုခြွဉ်းအဝ်ႏစွဉ်ႏဒျာႏ ၉၇သန်းရပ်သွူ။ <ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC&pg|title=Population Trends in Indonesia|author=Nitisastro, Widjojo|publisher=Equinox Publishing|via=Google Books|page=268|date=2006|accessdate=5 September 2015}}</ref> ခမ်းထီကိုလိုဖြာꩻခြွဉ်းရျာꩻခဲင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ လိုꩻပေႏယွဲဖုံႏဒျာႏတဲင် ၂၀၁၆ အရမ်ꩻအလꩻ လိုꩻအသက်ရွယ်ႏထာႏဝကိန်ꩻနဝ်ꩻ  လိုꩻသက်လꩻ၂၈.၆ နေင်ႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|title=Population of Indonesia|publisher=Indonesia Investments|date=5 September 2007|accessdate=24 April 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424065532/http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|archivedate=24 April 2016}}</ref> မိဉ်ႏတွိုႏ ၂၀၃၀ ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအီႏတိုꩻလွဉ် ၂၉၅သန်းရပ်၊ မိဉ်ႏတွိုႏ ၂၀၅၀နဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအီႏတိုꩻလွဉ် ၃၂၁သန်းရပ် စတဲင် အဝ်ႏရမ်ꩻကဝ်းခါꩻရီးလဲဉ်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|title=World Population Prospect: 2017 Revision|publisher=United Nations Department of Economics and Social Affairs - Population Division|date=21 June 2017|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|archivedate=20 December 2017}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျားလိုꩻခွိုꩻ ၈သန်းရပ်နဝ်ꩻ အုံအဝ်ႏလွဒျာႏ ခမ်းထန်ႏကိုတဲင်တွော့ꩻ နဝ်ꩻဖုံႏအကို ကအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ [[မလေးသျားခမ်းထီ]]၊ [[နယ်သာလန်ခမ်းထီ]]၊ [[သော်ဒီအာရေဗျခမ်းထီ]]၊ [[အာရပ်စဝ်းဖားခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီ]](ဒူဗုဲင်းခမ်းထီ)၊ [[ဟောင်ကောင်ခမ်းထီ]]၊ [[သေင်ကာပူခမ်းထီ]]၊ [[အမေႏရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းထီ]]တွမ်ႏ [[ဩသတေးလျခမ်းထီ]]ကိုဖုံႏဒျာႏသွူ။ <ref>{{cite web|url=https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|title=Tapping the Indonesian Diaspora Potential|author=Krisetya, Beltsazar|publisher=Forum for International Studies|date=14 September 2016|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|archivedate=20 December 2017}}</ref> ===လိုꩻခွိုꩻ တောမ်ႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ=== [[ဖုဲင်:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|upright=1.65|thumb|အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို အဓိကလိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဟံႏပွုံႏ]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ လိုꩻခွိုꩻဗူႏအဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏတဲင် ကထင်ႏသျာꩻဒါႏ လိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏအဝ်ႏသော့ꩻစွဉ်ႏ ၃၀၀ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ <ref name="Expat">{{cite web|url=http://www.expat.or.id/info/overview.html|title=An Overview of Indonesia|publisher=Living in Indonesia: A Site for Expatriates|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114103853/http://www.expat.or.id/info/overview.html|archivedate=14 November 2017}}</ref> အေန်ဒိုနီးသျန်းကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ လိုꩻခွိုꩻကဒေါ့ꩻဒါႏ အော်သထရိုနီသျန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါသား ထွာလွဉ်ဒျာႏတဲင် မိဉ်ႏထောင်ထွားချာ ဝွေꩻသီးဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပရိုတို-အော်သထရိုနီးသျန်းတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏယိုခါ ထုဲင်ဝမ်ခမ်းထီကို အလွိုးရအထောင်လင်ꩻလွဉ်ꩻဒျာႏ ခြောင်ရွေꩻဖုံႏအကျောင်ꩻ အဝ်ႏသေထွꩻဗာႏသွူ။ လိုꩻခွိုꩻဗူႏအလင် မာလီနီးသျန်းသီးဖုံႏနဝ်ꩻ အုံႏအဝ်ႏလွဒျာႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။ <ref>{{cite book|author1=Dawson, B.|author2=Gillow, J.|title=The Traditional Architecture of Indonesia|url=https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws|publisher=Thames and Hudson Ltd.|year=1994|location=London|page=[https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7]|isbn=978-0-500-34132-2}}</ref> စျားဗားလိုꩻခွိုꩻနဝ်ꩻ ထွာလိုꩻခွိုꩻဗူႏအတန်သွတ်ꩻတဲင် လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းဖုံႏအကို ဝွေꩻသီးနဝ်ꩻ ပါသော့ꩻစွဉ်ႏ ၄၀.၂%နဝ်ꩻသွူ။ စျားဗာႏလိုꩻခွိုꩻဗူႏတမွေးတဝ်းဒါႏ လိုꩻခွိုꩻဗူႏတန်အလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ သူဒါးနိစ်၊ ဗာတတ် တွမ်ႏ မာဒူရိစ်လိုꩻခွိုꩻဗူႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ နေးတွမ်ႏ ဒေႏသစရဲက်လက္ခဏာႏခွေါင်ခွေါင်ခံႏခံႏတဲင်တွော့ꩻ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီအနေႏ ကဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒါႏစရဲက်လက္ခဏာႏတဲ့အဝ်ႏသွူ။ [[ဖုဲင်:Manuscript in Toba-Batak language, central Sumatra, early 1800s - Robert C. Williams Paper Museum - DSC00360.JPG|thumb|right| သူမတ်တြာကြွန်ကို ၁၈၀၀အစဝ်ႏခိန်ႏတွင်ꩻ ကထီႏမော့ꩻဗာႏဒါႏ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏအကို တွမ်ႏဗာတတ်တိုဗာဘာႏသာႏငဝ်းငွါတွော့ꩻ ကတဲမ်းထွို့ꩻခါꩻဒါႏ လိတ်မူ]] အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါတွမ်ႏ ဒေႏသသွုံꩻငဝ်းငွါဖုံႏ အဝ်ႏစွဉ်ႏ အမျိုꩻပေါင်ꩻ ၇၀၀လွိုနဝ်ꩻသွူ။<ref name="ethnologue">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/ID/languages|title=Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition|author=Simons, Gary F. and Fennig, Charles D.|publisher=SIL International|accessdate=20 September 2018}}</ref> ==ယေန်ႏကေႏမုꩻ== ==ထွားထဲင်းယင်း ကဏ္ဍနုဲင်းယို== ==ဓါတ်ပွုံႏဖုံႏ== <center><gallery caption="အေန်ဒိုနီးသျား" widths="180px" heights="120px" perrow="4"> Museum Nasional Indonesia.jpg|စျာကာတာထာႏဝကို ခမ်းထီတန်[[ပျꩻတွိုက်]] Jakarta Skyline Part 2.jpg|ဝိစမာ ၄၆၊ အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီကို အတန်သွတ်ꩻ မိုးမျော်တွိုက်တန်၊ အဝ်ႏစျာကာတာ မိုးမျော်တိုက်ဖုံႏ အကဲဉ်သွူ။ Central Jakarta.JPG|စျလန်း တာမရိဉ်း၊ စျာကာတာထာႏဝကိုကအဝ်ႏဒါႏ အဓိကတဖူꩻတန် Gambir Station Platform.jpg|ဝေင်ꩻတန်စျာကာတာထာႏဝ၊ [[Gambir|ကမ်ဗီယာ]] ရထာꩻဗူတာကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရထာꩻပုင်ႏ BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators Indonesia 2002 CIA map.png|အေန်ဒိုနီးသျားဟံႏဧရိယာႏပုင်ႏ Indonesia provinces english.png|အေန်ဒိုနီးသျား ခမ်းနယ်ႏဧရိယာႏပုင်ႏ Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|မာလီယိုဗိုရို၊ ဝေင်ꩻတန်ယိုကီယာကာတာကို ကအဝ်ႏဒါႏ မိဉ်ꩻအတန်သွတ်ꩻ တဖူꩻတန် transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 [...] </gallery></center> == အာႏကွိုꩻ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ]] tj8a2cwiiacjbqj5rj8rc334b3plwx0 0 4503 34024 21525 2026-08-27T18:09:53Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34024 wikitext text/x-wiki {{short description|All matter that can be observed from the Earth at the present}} {{Infobox |bodystyle = width:25em; |title = ကလွူꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ စဲက္ကျာႏဝဠာႏ |image = [[File:Observable Universe with Measurements 01.png|300px]] |caption = အွဉ်ႏနယ်ခါꩻ ကလွူꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ စဲက္ကျာႏဝဠာႏပွုံႏ၊ အစဲက်ꩻပေႏပေႏစားဖုံႏနဝ်ꩻ supercluster အစုအဗူႏဖုံႏ နမ်းခြောင်ꩻဒျာႏတဲင် အထာႏဝ အကဲဉ်ကိုတဲ့ꩻတဲ့ꩻနဝ်ꩻ [[Virgo Supercluster]] ဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ [[နဂါꩻလူႏရဲဉ်ႏ]]အမွိုးရိုꩻကီလဲ့ သံးပေႏမွေးငါႏတဲင်တွော့ꩻ တထီႏစဲင်းလꩻနွောင်ꩻတဝ်းသွူ။ |label1 = အနား(အချင်း) |data1 = ၈.၈×၁၀^၂၆ m {{nowrap|(၂၈.၅ [[:en:Parsec|Gpc]] မွေးတဝ်းလဲ့ ၉၃ [[အလေနေင်ႏ|Gly]])}}<ref>{{cite book|author1=Itzhak Bars|author2=John Terning|title=Extra Dimensions in Space and Time|url=http://books.google.com/books?id=fFSMatekilIC&pg=PA27|accessdate=2011-05-01|date=November 2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-77637-8|pages=27–}}</ref> |label2 = အနမ်းအခြုံ(ထုထည်) |data2 = {{val|3.566|e=80|u=m3}}<ref>{{Cite web|url=https://www.wolframalpha.com/|title=volume universe - Wolfram{{pipe}}Alpha|website=www.wolframalpha.com}}</ref> |label3 = ဒြပ်ထု (ordinary matter) |data3 = {{val|1.5|e=53|u=kg}}<ref group=note>Multiply percentage of ordinary matter given by Planck below, with total energy density given by WMAP below</ref> |label4 = တဲပ်တချ(သိပ်သည်းမှု) (စွန်ꩻအာႏခြွဉ်း) |data4 = {{val|9.9|e=-27|u=kg/m3}} (equivalent to 6 [[proton]]s per cubic meter of space)<ref>{{cite web |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_matter.html |title=What is the Universe Made Of? |publisher=NASA |access-date=June 1, 2022}}</ref> |label5 = သက်တန်ꩻ |data5 = {{val|13.799|0.021|ul=ဗီလီယံ}} နေင်ႏ<ref name="Planck 2015">{{cite journal | author = Planck Collaboration | year = 2016 | title = Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 32 of pdf). | arxiv = 1502.01589 |bibcode = 2016A&A...594A..13P | doi=10.1051/0004-6361/201525830 | volume=594 | journal=Astronomy & Astrophysics | pages=A13| s2cid = 119262962 }}</ref> |label6 = ပုင်ႏမဲဉ်ႏအလျားခိန်ႏ |data6 = 2.72548 [[Kelvin|K]]<ref>{{Cite journal | last1 = Fixsen | first1 = D. J. | title = The Temperature of the Cosmic Microwave Background | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-12-20_707_2/page/916 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 707 | issue = 2 | pages = 916–920 | date = December 2009 | doi = 10.1088/0004-637X/707/2/916 | bibcode = 2009ApJ...707..916F | arxiv = 0911.1955 | s2cid = 119217397 }}</ref> | label7 = Contents | data7 = {{plainlist| * [[:en:Baryon#Baryonic matter|ဗာရွန်နစ်ရိုꩻရိုꩻ(baryonic)]] [[matter]] (4.9%) * [[:en:Dark matter|ဒြပ်ဖြေင်း]] (26.8%) * [[:en:Dark energy|စွန်ꩻအာႏဖြေင်း]] (68.3%)<ref>{{Cite web | url=https://www.esa.int/spaceinimages/Images/2013/03/Planck_cosmic_recipe | title=Planck cosmic recipe}}</ref>}} }} ‍‍‍'''ကလွူꩻထွားနွောင်ꩻဒါႏ စက္ကျာႏဝဠာႏ''' (Observable universe) ကရိုꩻနဝ်ꩻ နီလိုꩻသီး ခွုင်းကသေထွꩻနွောင်ꩻ လေ့လာထောင်ထွားနွောင်ꩻဒါႏ စက္ကျာႏဝဠာႏတဗာႏလွုမ်းဒျာႏသွူ။ လေ့လာထောင်ထွားသားတဖြာꩻအနေႏ စက္ကျာႏဝဠာႏယိုနဝ်ꩻ သတ်မတ်အွဉ်ႏငီႏထွူ တတွောင်းချင်ႏတဲင်တွော့ꩻ မဲဉ်လေ့လာထောင်ထွားခန်း အရပ်(အထွောင်း)မုဲင်ꩻ တရိုꩻတဝ်း အီႏထီႏဗွိုန်တရျားလို့ဒျာႏဝင်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်း ကလေ့လာထောင်ထွားနွောင်ꩻဒါႏ ဂယ်လဲစ်သီယန်ဖုံႏနဝ်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ (၂) ထရီလီယံသွူ။<ref name="Conselice">{{cite journal|title=The Evolution of Galaxy Number Density at z < 8 and its Implications|author=Christopher J. Conselice et al|journal=The Astrophysical Journal|volume=830|issue=2|year=2016|arxiv=1607.03909v2|bibcode=|doi=10.3847/0004-637X/830/2/83}}</ref><ref name="NYT-20161017">{{cite news |last=Fountain |first=Henry |title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least |url=http://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html |date=17 October 2016 |work=New York Times |accessdate=17 October 2016 }}</ref> ကလေ့လာထောင်ထွားနွောင်ꩻဒါႏ ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းယာႏယိုတငွါနဝ်ꩻ အထျꩻတအွဉ်ႏတဝ်း ခေတ်တသာသိပ္ပံပညာႏသီးအလောင်းသွူ။ သိပ္ပံပညာႏသားသီႏ ဖေႏအခိန်ႏတွော့ꩻ ထွိုင်ႏတဲက်ထွားမွေး (cosmic microwave background radiation: CMBR) ယိုတဲင် ဝွေꩻသီး တဲမ်းကဲစ်ꩻနွောင်ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ မဟာႏပꩻလီမုꩻထွူ ကလုဲင်ႏတဟာႏလွဉ်ဒါႏ စက္ကျာႏဝဠာႏဟံႏပွုံႏနဝ်ꩻသွူ။ အခေႏခံႏအွဉ်ႏနေး CMBR လꩻလဒ်တဲင်တွော့ꩻ တဲက်ထွားချက်အလꩻ ယိုခါ နီနာꩻကထီႏနွောင်ꩻဒါႏ ထာꩻလေရောင်ႏအဗော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၁၄ ဗီလီယံ Parsec (အလေနေင်ႏ ၄၅.၇ဗီလီယံ) သွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]] mw7ner3o091ixa8rw20ryfy1kkd2d4o 0 6132 34038 26727 2026-08-27T18:17:32Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34038 wikitext text/x-wiki {{Infobox embryology | Name = သဲလ်မွူးနမ်း (သတဲမ်သဲလ်) | Latin = Cellula praecursoria | Image = MSC high magnification.jpg | Caption = [[Transmission electron microscopy|Transmission]] [[electron micrograph]] of a [[mesenchymal stem cell]] displaying typical [[ultrastructural]] characteristics | Width = | Image2 = | Caption2 = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''သဲလ်မွူးနမ်း''' ကရိုꩻဒါႏ '''သတဲမ်းသဲလ်''' ({{lang-en|Stem cell}}) ({{lang-my|ပင်မဆဲလ်}}) ယို ထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻ [[သဲလ်]]အာဖုံႏကအောဝ်ႏဒါႏ သက်အောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) ဖုံႏထျꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သဲလ်မွူးနမ်း ထူꩻချာꩻချက်နောဝ်ꩻ သဲလ်ကပꩻထန်ႏ(mitosis) ထွာစဲဉ်ႏမိဉ်ႏထွူ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻဖေႏ အင်္ဂါႏအလင်ဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်အမျိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ခရေတ်နေင်ႏ ၁၉၆၀ နေင်ႏဗွေလွိုကာႏလခိန်ႏတွင်ꩻ ကနေဒါခမ်း တိုရွန်တိုတက္ကသိုလ်ႏ ပညာႏသျင်ႏ အဲနက်စ်မက်ကူးလော့ချ် (Ernest McCulloch) တောမ်ႏ ဂျိမ်းစ် ထီးလ် (James Till) သီး ထိုမ်ႏမော့ꩻထွူမꩻ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ သဲလ်မွူးနမ်း ထောင်ထွားလေ့လာချက်ဖုံႏ တိုꩻပွာꩻအာလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite journal | author = Becker AJ, McCulloch EA, Till JE | title = Cytological demonstration of the clonal nature of spleen colonies derived from transplanted mouse marrow cells | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-02-02_197_4866/page/452 | journal = Nature | volume = 197 | pages = 452–4 | year = 1963 | pmid = 13970094 | doi=10.1038/197452a0 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Siminovitch L, McCulloch EA, Till JE | title = The distribution of colony-forming cells among spleen colonies | journal = Journal of Cellular and Comparative Physiology | volume = 62| pages = 327–36 | year = 1963 | pmid = 14086156 | doi = 10.1002/jcp.1030620313}}</ref> သတ္တဝါႏကအွဉ်ႏနဲဉ်းနေးစားဖုံႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို အဓိကခွဲꩻချာꩻနွောင်ꩻ ၂ မျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင် သန်ႏထေႏသဲလ်မွူးနမ်း တောမ်ႏ အရွယ်ႏတွိုႏသဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏတန်ဗန်ဖြိုကဒွိုန်း သန်ႏထေႏသားဖုံႏထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းယို အင်္ဂါႏအလင်တစားစီႏဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အရွယ်ႏကတွိုႏလဲဉ်းသားထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ ကကုဲင်ထိုꩻဒါႏသဲလ်အလင်ခင်ႏလမ်းဖုံႏအတာႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထွာသော့ꩻတွော့ꩻ ဖျင်ဆင်ဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ [[File:Mouse embryonic stem cells.jpg|right|thumb|250px|မေႏလို့ꩻ(မီးစုန်း)ကအောဝ်ႏသူႏခါꩻ ယူႏပေႏသန်ႏထေႏ(သန္ဓေႏ) သဲလ်မွူးနမ်း]] ခေတ်လဲင်ႏခါနောဝ်ꩻတဲ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို လွူးနွောင်ꩻလဲဉ်း ဓါတ်ခွဲꩻခန်ꩻကိုတဲင် အယာႏ မိဉ်ႏမွေးတောဝ်း အဖြွီꩻ စတဲင် ကလိုႏဒါႏ တေတ်သျှူး(tissue အသားမျှင်, အယာႏလီး)အတာႏ ကလိုႏရာꩻ ကဗွိုန်ဒါႏသဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် မိဉ်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻခါသူꩻနောဝ်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ [[အယ်လ်ဇိုင်းမားရောႏဂါႏ]] ( Alzheimer's disease - ရောႏဂါႏယိုနောဝ်ꩻ ကွဲယား ယားကုဲင်လွဉ် မတ်တောင်ꩻဉာဏ်ႏ တောမ်ႏ သꩻဆဲင်ႏရာထာꩻမာꩻဖုံႏ) စတဲင်ရောႏဂါႏဖုံႏယို သုံꩻတောမ်ႏသဲလ်မွူးနမ်းအနယ်ꩻပညာႏတဲင် အီႏလိုမ်ꩻလာꩻကုꩻယာဖေႏအီနွောင်ꩻ ကရိုꩻယို ပညာႏသျင်ႏသီး အောဝ်ႏယွုမ်းအံႏခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite journal | author=Tuch BE | title=Stem cells—a clinical update | journal=[[Australian Family Physician]] | volume=35 | issue=9 | pages=719–21 | year=2006 | pmid=16969445}}</ref> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ]] 2hi4il5bnsw5xg3f6ulmbdibhjq5po4 0 6284 34035 27020 2026-08-27T18:15:50Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34035 wikitext text/x-wiki {{Infobox identifier | name = Bibcode | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | image_border = | full_name = [[Wiktionary|Bibliographic code]] | acronym = | number = | start_date = ၁၉၉၀ဖုံႏ | organisation = | digits = ၁၉ | check_digit = အဲဉ်ထဝ်း | example = 1924MNRAS..84..308E | website = }} '''Bibcode''' ("refcode" နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့အဝ်ႏဟဲ့ꩻ) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထူႏသုင်ꩻအီ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆဲင်ႏရာꩻ ယီးနယ်ချက်ဖုံႏ အသုင်ꩻကိုသွူ။ Bibliographic Reference Code (refcode)ယို အစနဝ်ꩻ [[SIMBAD]] တောမ်ႏ [[NASA/IPAC Extragalactic Database]] (NED) သီး အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻလဲ့ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻစွစ်ꩻအာလွဉ်ထိုꩻ de facto စံအနေႏ နဝ်ꩻသွူ။ ဟဲ့ꩻဖန်အမိဉ်ꩻယိုလဲ့ ဝွေꩻသီးစွယ်ꩻဒျာႏ Bibcode နဝ်ꩻသွူ။<ref name=a>{{ cite book| url=http://cdsweb.u-strasbg.fr/simbad/refcode/refcode-paper.html| chapter= NED and SIMBAD Conventions for Bibliographic Reference Coding| title=Information & On-Line Data in Astronomy|editor= Daniel Egret|editor2= Miguel A. Albrecht|publisher= [[Kluwer Academic Publishers]]|date=1995|isbn =0-7923-3659-3|author= M. Schmitz|author2= G. Helou|author3= P. Dubois|author4= C. LaGue|author5= B.F. Madore|author6= H. G. Corwin Jr.|author7= S. Lesteven|name-list-style= amp|access-date= 2011-06-22| archive-url= https://web.archive.org/web/20110607153038/http://cdsweb.u-strasbg.fr/simbad/refcode/refcode-paper.html| archive-date= 7 June 2011 | url-status= live}}</ref><ref name=b>{{cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html|title= The ADS Data, help page|publisher= NASA ADS |access-date=November 5, 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071014195855/http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html| archive-date= 14 October 2007 | url-status= live}}</ref> == ဥပမာႏ == ထူႏသုင်ꩻ bibcodeဖုံႏ ဥပမာႏယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏနုဲင်းယိုသွူ- {| class="wikitable" |- ! Bibcode ! အာႏကွိုꩻချက် |- | <code>[https://adsabs.harvard.edu/abs/1974AJ.....79..819H 1974AJ.....79..819H]</code> | {{cite journal |last=Heintz |first=W. D. |date=1974 |title=Astrometric study of four visual binaries |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=79 |pages=819–825 |doi=10.1086/111614 |bibcode = 1974AJ.....79..819H }} |- | <code>[https://adsabs.harvard.edu/abs/1924MNRAS..84..308E 1924MNRAS..84..308E]</code> | {{cite journal |last=Eddington |first=A. S. |date=1924 |title=On the relation between the masses and luminosities of the stars |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1924-03-14_84_5/page/310 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=84 |issue=5 |pages=308–332 |bibcode = 1924MNRAS..84..308E | doi = 10.1093/mnras/84.5.308 |doi-access=free }} |- | <code>[https://adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161L..77K 1970ApJ...161L..77K]</code> | {{cite journal |last1=Kemp |first1=J. C. |last2=Swedlund |first2=J. B. |last3=Landstreet |first3=J. D. |last4=Angel |first4=J. R. P. |date=1970 |title=Discovery of circularly polarized light from a white dwarf |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=161 |pages=L77–L79 |doi=10.1086/180574 |bibcode = 1970ApJ...161L..77K }} |- | <code>[https://adsabs.harvard.edu/abs/2004PhRvL..93o0801M 2004PhRvL..93o0801M]</code> | {{cite journal |last1=Mukherjee |first1=M. |last2=Kellerbauer |first2=A. |last3=Beck |first3=D. |last4=Blaum |first4=K. |last5=Bollen |first5=G. |last6=Carrel |first6=F. |last7=Delahaye |first7=P. |last8=Dilling |first8=J. |last9=George |first9=S. |last10=Guénaut |first10=C. |last11=Herfurth |first11=F. |last12=Herlert |first12=A. |last13=Kluge |first13=H.-J. |last14=Köster |first14=U. |last15=Lunney |first15=D. |last16=Schwarz |first16=S. |last17=Schweikhard |first17=L. |last18=Yazidjian |first18=C. |display-authors=3 |date=2004 |title=The Mass of ²²Mg |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=93 |issue=15 |pages=150801 |doi=10.1103/PhysRevLett.93.150801 |pmid=15524861 |bibcode = 2004PhRvL..93o0801M |url=https://cds.cern.ch/record/798313/files/PhysRevLett.93.150801.pdf }} |} ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]] {{Astronomy-stub}} q0v17ki0kvlxmd41vjv3p9ev53cow23 0 6347 34026 27186 2026-08-27T18:10:38Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34026 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=Devonian}} | image = <center><imagemap> File:Insecta Diversity.jpg|300px rect 0 0 333 232 [[:en:Panorpa communis|Common scorpionfly]] rect 0 232 333 470 [[:en:Emperor (dragonfly)|Blue emperor]] rect 0 696 333 470 [[:en:Aularches miliaris|Coffee locust]] rect 0 928 333 700 [[:en:European earwig]] rect 0 1160 333 930 [[:en:Drosophila melanogaster|Vinegar fly]] rect 0 1392 333 1160 [[:en:German wasp]] rect 666 0 333 232 [[:en:Rhithrogena germanica|March brown mayfly]] rect 666 232 333 470 [[:en:Thopha saccata|Double drummer]] rect 666 696 333 470 [[ခွေးသန်း]] rect 666 928 333 700 [[:en:Monarch butterfly]] rect 666 1160 333 930 [[:en:European mantis]] rect 666 1392 333 1160 [[:en:Phyllium|Phyllium philippinicum]] rect 999 0 666 232 [[:en:Head louse]] rect 999 232 666 470 [[:en:Silverfish]] rect 999 696 666 470 [[:en:Chrysopa perla]] rect 999 928 666 700 [[:en:European stag beetle]] rect 999 1160 666 930 [[:en:Hodotermitidae|Northern harvester termite]] rect 999 1392 666 1160 [[:en:Dichrostigma flavipes]] </imagemap></center> | image_upright = 1.2 | image_caption = Diversity of insects from different orders. | image2 = A Magicicada chorus containing M. septendecim, M. cassini, and M. septendecula - pone.0000892.s004.oga | image2_caption = A chorus of several ''Magicicada'' species | display_parents = 2 | taxon = Insecta | authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], [[:en:10th edition of Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = အစွိုꩻဖြယ်ဖုံႏ | subdivision = [[#Taxonomy|See text]]. | synonyms = * Ectognatha * Entomida }} '''အေဉ်းသဲစ်''' ({{lang-my| အင်းဆက်}}) ({{lang-en| Insect}}) '''အိဉ်းသဲတ်''' သေ့ꩻထာꩻသားပေႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ [[တခြေ့]]၊ [[ဖေ့ထူꩻ]]၊ [[တမူ]][[တဝတ်ꩻ]] စတဲင် ငင်းဆွတ်ꩻတပါတောဝ်း သေ့ꩻဖုံႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏယို ခွိုင်ႏကားတိရိစ္ဆာန်ႏအုပ်စုအကို မျိုꩻကွဲꩻထွာအအာသွတ်ꩻတဲင် မျိုꩻကွဲပေႏ(မျိုးစိတ်)ပေါင်ꩻ အွဉ်ႏဖော်ႏထန်ႏနယ်ထွူလဲဉ်း အောဝ်ႏ (၁) သန်ႏလွိုပိဉ်တဲင် သက်အောဝ်ႏဇီဝဖုံႏကားကအောဝ်ႏ တထာႏဝလွို ပမာႏဏ အဆေ့ꩻအအာယို ထွာ အနမ်းတင် (ကိုယ်စား) နောဝ်ꩻသွူ။<ref name="Chapman">{{cite book |author1=Chapman, A.D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: Australian Biological Resources Study |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=9 June 2009 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090609110928/http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html|archive-date=20 February 2015|title=Threats to Global Diversity|last=Wilson|first=E.O.|access-date=17 May 2009|accessdate=15 October 2021|archivedate=20 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html}}</ref> ကပေါ်ႏတသာဒါႏ မျိုꩻကွဲꩻပေႏ(မျိုးစိတ်)ဖုံႏနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏရမ်ꩻစမ်ꩻယို အောဝ်ႏ (၆) သန်ႏ တောမ်ႏ (၁၀) သန်ႏရပ်နောဝ်ꩻသွူ။ <ref name="Chapman" /><ref>{{cite journal |author1=Novotny, Vojtech |author2=Basset, Yves |author3=Miller, Scott E. |author4=Weiblen, George D. |author5=Bremer, Birgitta |author6=Cizek, Lukas |author7=Drozd, Pavel |year=2002 |title=Low host specificity of herbivorous insects in a tropical forest |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-25_416_6883/page/841 |journal=[[:en:Nature (journal)|Nature]] |pmid=11976681 |volume=416 |issue=6883 |pages=841–844 |doi=10.1038/416841a|bibcode = 2002Natur.416..841N|s2cid=74583 }}</ref><ref name="number">{{cite book |author=Erwin, Terry L. |year=1997 |title=Biodiversity at its utmost: Tropical Forest Beetles |pages=27–40 |url=http://entomology.si.edu/StaffPages/Erwin/T's%20updated%20pub%20PDFs%2010Jan2014/121_1995_Biodiversity-at-its-utmost.pdf |access-date=16 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109151957/https://entomology.si.edu/staffpages/Erwin/T%27s%20updated%20pub%20PDFs%2010Jan2014/121_1995_Biodiversity-at-its-utmost.pdf |archive-date=9 November 2018 |url-status=live }} In: {{cite book |editor1=Reaka-Kudla, M.L. |editor2=Wilson, D.E. |editor3=Wilson, E.O. |title=Biodiversity II |year=1997 |url=https://archive.org/details/biodiversityiiun00reak |url-access=registration |publisher=Joseph Henry Press, Washington, D.C. |isbn=9780309052276 }}</ref> ခွိုင်ႏခမ်ႏဖာႏလောင်းကအောဝ်ႏ သꩻသားသတ္တဝါႏ (၉၀) ရျာꩻခဲင်ႏနှုန်ꩻယို ထွာ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏဒျာႏကွေꩻကွေꩻသွူ။<ref name="number"/><ref>{{cite journal|last=Erwin|first=Terry L.|year=1982|title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species|journal=The Coleopterists Bulletin|volume=36|pages=74–75|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=16 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y|archive-date=23 September 2015|url-status=live}}</ref> မျိုꩻကွဲꩻပေႏဟမ်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻနောဝ်ꩻတဲ အုံအောဝ်ႏ[[ပင်ႏလယ်ႏ]]ကိုရိုꩻစွဉ်ႏလဲ့ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏယို လိုꩻသီးအသောင်အရင်ꩻ ကားကအောဝ်ႏအထျꩻ ထီႏလꩻနွောင်ꩻစွဉ်ႏ ရင်းအီႏစွုမ်ႏထွောင်းထွောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အဲဉ်းသေတ် ရင်းအီႏကားကအောဝ်ႏယို အောဝ်ႏအဒီႏ ပꩻလွဉ်နေး (ဥမှပေါက်ဖွား) ကွေႏကွေႏနောဝ်ꩻသွူ။ == အေဉ်းသဲစ် ခန္ဓာဗေဒ == [[ဖုဲင်:Insect anatomy diagram.svg|center|thumb|700x700px|'''အေဉ်းသဲစ်နမ်းခန်ႏထာႏ အကွို့ꩻအခေါဝ်ဖုံႏ'''</br> '''က'''- ကတူႏပဲင်ꩻ <br> {{Unbulleted list | ၁။ အာႏရုံႏခံႏဖြွီꩻ | ၂။ ထာꩻလေရောင်ႏအာႏရုံႏခံႏ (ဖဲ့ꩻလ) | ၃။ ထာꩻလေရောင်ႏအာႏရုံႏခံႏ (ဖဲ့ꩻကီ) | ၄။ ပေါင်ꩻစပ်မဲ့ဖြုံႏ | ၅။ ဦးနှောက် (ဦးနှောက်အာရုံဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ) | ၃၁။ မျောႏအီအဆာႏ အာႏရုံႏဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ | ၃၂။ ဖြောင်းအကွို့ꩻအခေါဝ်ဖုံႏ }}<br /> '''ခ'''- ဟိုꩻတအင်ပဲင်ꩻ<br> {{Unbulleted list| | ၆။ တအင် | ၇။ ငင်းဖဲ့ꩻသွီႏအွဉ်ႏစွꩻဖြွီꩻ | ၈။ ထာꩻသာတဖူꩻဆဲင်ႏရာꩻ တလီꩻပြောင်ႏဖုံႏ (နုဲင်းငွီႏဗဲဉ်ပုံႏ တဖူꩻဖုံႏ | ၉။ ဟို့ꩻကဲဉ် (ဆွို့ခါꩻတောမ်ႏ အဒေ့အꩻဖဲ့ꩻငါ) | ၁၀။ ဟို့ꩻအကွို့ꩻလ(ဆွို့ခါꩻတောမ်ႏ အဒေ့ꩻအဖဲ့ချာ) | ၂၆။ ကီႏဗောထျꩻအယပ်ꩻယား(ပေါင်ရင်းအရွတ်) | ၂၇။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻငါတဖူꩻ (ပထမ မာꩻပဲစ်ခေႏအဆာႏအင်္ဂါႏ) | ၂၈။ တအင်အာႏရုံႏဖြွီꩻခြွဉ်းဗူႏပုံႏ | ၂၉။ အဒေင်ခင်ႏလမ်းဖုံႏ(အဆစ်ဆုံနေရာများ) | ၃၀။ ယုဲင့်ထီဂလင်း (တံတွေး ဂလင်း) }}<br /> '''ဂ'''- ဟို့ꩻပဲင်ꩻ<br> {{Unbulleted list| | ၁၁။ ဒေ့ꩻဖဲ့ꩻငါ | ၁၂။ ဒေ့ꩻဖဲ့ꩻချာ | ၁၃။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻငါပဲင်ꩻ(အဆာႏခင်ႏလမ်း၊ အစာအိမ်) | ၁၄။ သꩻရာႏ (နှလုံး) | ၁၅။ အမွူးမျိူꩻဒီႏခင်ႏလမ်း (မျိုးဥအိမ်) | ၁၆။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻချာပဲင်ꩻ (ဖြေ့တန်၊ အဟွေႏအခြီႏစွဉ်ꩻ ဖြေ့တဖူꩻရွေꩻ တောမ်ႏ ခွဉ်ႏတန် အေႏတပုံးမစင်အိမ်) | ၁၇။ နျာႏ (စအို) | ၁၈။ မျိုꩻပွာꩻအင်္ဂါႏ | ၁၉။ အာႏရုံႏဖြွီꩻတန်(ဟို့ꩻ အာႏရုံႏဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ) | ၂၀။ မယ်လ်ပီဂျီယံ ပြောင်ႏဖုံႏ (ထူႏဂုဏ်ႏဖန်ခါꩻလိုꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏမိဉ်ꩻ) | ၂၁။ ခင်ႏလောင်း အဆွဉ်ႏဆားခင်ႏလမ်း | ၂၂။ ခင်ႏမီႏ | ၂၃။ ခင်ႏနာ | ၂၄။ ခင်ႏလောင်ꩻဖုံႏ | ၂၅။ ကီႏဗောင် }} ]] ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ထာꩻသားပေႏဖုံႏ]] 96vqyde0gyvgmkzh8qxmvyl8fnh4ut8 0 6362 34025 27212 2026-08-27T18:10:17Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34025 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | background color = white | image1 = Blue Linckia Starfish.JPG | width1 = 180 | alt1 = [[Coral reef]]s are a highly [[Productivity (ecology)|productive]] [[marine ecosystem]]. | image2 = HohRiverTrail 7322.jpg | width2 = 180 | footer_background = white | footer_align = center | footer = Left: [[Coral reef]] ecosystems are highly [[Productivity (ecology)|productive]] marine systems.<ref>{{cite journal|last=Hatcher|first=Bruce Gordon|year=1990|title=Coral reef primary productivity. A hierarchy of pattern and process|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1990_5_5/page/149|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=5|issue=5|pages=149–155|doi=10.1016/0169-5347(90)90221-X|pmid=21232343}}</ref> Right: [[Temperate rainforest]], a [[terrestrial ecosystem]]. }} '''ဂေဟစနိစ်''' ({{lang-en| Ecosystem}}) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဇီဝဆဲင်ႏရာꩻ သဘာႏဝအသောင်အရင်ꩻတမျိုꩻဒျာႏတဲင် ဒေႏသခင်ႏလမ်းတဖြုံႏအကို ကအဝ်ႏအုံသော့ꩻဒါႏ [[သက်အဝ်ႏ]]ဖုံႏတောမ်ႏ [[သက်တအဝ်ႏတဝ်း]](သက်မဲ့)ဖုံႏ ကားကအဝ်ႏ၊ တောမ်ႏသက်အဝ်ႏသီး ကဆဲင်ႏဒါႏ [[ထီ]]၊ [[ဟံႏ]]၊ [[တလီꩻ]]၊ [[မွူးရောင်ႏ]] စတဲင် ဟံႏလောင်းထီကို သဘာႏဝအသောင်အရင်ꩻ ရုက်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ အကွို့ꩻအခဝ်ဖုံႏ အဝ်ႏပါလို့နဝ်ꩻသွူ။<ref name="Chapinglossary" /> ဂေဟစနိစ် တမျိုꩻအကို ကအဝ်ႏအုံသော့ꩻညီꩻဒါႏဝင်ꩻ သက်အဝ်ႏသားဖုံႏ ကားကအဝ်ႏယို ဟဲ့ꩻလွေꩻ အစွိုꩻအဗူႏကွန်မျူနတီ နဝ်ꩻသွူ။ ကွန်မျူနတီတဗာႏအကို ခွိုꩻအမျိုꩻပေါင်ꩻ အအာတဲ့အဝ်ႏပါနွောင်ꩻ၊ ခွိုꩻအမျိုꩻပေါင်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻ တဗာႏလွုမ်ꩻလဲ့ ထွာနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ပုင်ႏမဲဉ်ႏ ဂေဟစနိစ်တဗာႏအကို ထာꩻမွူးဖုံႏတောမ်ႏ ကဒွိုႏဒါႏအဆာႏ တောမ်ႏမွူးရောင်ႏ သက်အဝ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာစွဲးကမ်းဖေႏဒျာႏ အဆာႏသားဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟစနိစ်နဝ်ꩻ သေႏသေႏတဲ့အဝ်ႏနွောင်ꩻဒျာႏ၊ တဆင်ႏလုမ်ꩻတဲ့အဝ်ႏနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဂေဟစနိစ်ဖုံႏနဝ်ꩻ အမာꩻထွာအီဖေႏ အဆာႏကွန်ယက်ဖုံႏ အာတန်သွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:ဂေဟစနိစ်]] 9f3ibsts77no7nnkvgasr7ry8cfnf9x 0 6385 34030 27285 2026-08-27T18:12:50Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34030 wikitext text/x-wiki [[File:Electron Microscope.jpg|thumb|right|ခေတ်တသာကို ကပေါႏလွဉ် အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏယို တွယ်ႏကာႏဖျတ်(ထီႏတကာႏအခြုံအဒို့ꩻ)ထီႏလꩻနွောင်ꩻတခြိုꩻဝတ္ထု]] [[File:Electron Microscope.png|right|thumb|အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏယို တွယ်ႏကာႏဖျတ်လꩻနွောင်ꩻ ထီႏတကာႏနွောင်ꩻတခြိုꩻဝတ္ထု ကဒို့ꩻခါꩻ ကသော့ꩻခါꩻတွိုက်ကိုတဲင် အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏ အကွို့ꩻအခေါဝ် အမုဲင်မိဉ်ꩻပုင်ႏ]] '''အီလဲစ်ထရွန် မန်ႏပြောင်ႏ''' ({{lang-en| Electron microscope}}) '''အီလဲစ်ထရွန် မုဲက်ခရိုသကိုပ်''' ကရိုꩻနောဝ်ꩻ မန်ႏပြောင်ႏထွားအီအဖွန်ႏအပေႏ ကယိင်းစဲင်းထဲင်း [[မုဲက်ခရိုသကိုပ်|မန်ႏပြောင်ႏ ရိုꩻရိုꩻ]] (microscope) တဲင် ရောင်ႏလေဖိုတွန်ကိုယ်ႏစာꩻနမ်းတင်အတာႏ သုင်ꩻအီအာႏကထိုတလာ [[အီလဲစ်ထရွန်]]ဖုံႏတွော့ꩻ ကထွင်ႏမာꩻခါꩻ မန်ႏပြောင်ႏကထီႏစဲင်းအီအဖွန်ႏအပေႏစား ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ [[မန်ႏပြောင်ႏကသုင်ꩻရောင်ႏလေ]]စားယို ကမဲဉ်ထွားဒါႏတခြိုꩻဝတ္ထုအလောင်း ဝေါင်းထဲ့လူးတောမ်ႏ ရောင်ႏလေ[[ဖိုတွန်]]ဖုံႏတဲင် ၊ ထွား ရောင်ႏလေဖိုတွန် ကပြန်ႏဆဲစ်ချာတွော့ꩻ သေလꩻနွောင်ꩻ တခြိုꩻဝတ္ထုပုံႏ(ဟေ့ꩻ)နောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအဖွန်ႏအပေႏယိုလဲ့ ကမဲဉ်ထွားတခြိုꩻဝတ္ထုအလောင်း ဝေါင်းလူး အာႏကသန် အာႏကထိုဒါႏ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏတဲင်၊ ကွပ်အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏတွော့ꩻ တခြိုꩻဝတ္ထု ကမာꩻပြန်ႏချာအကျိုꩻကလꩻလွဉ်အလောင်း ထွားစဲစ်ဆေꩻတွော့ꩻ သေအီနွောင်ꩻ တခြိုꩻဝတ္ထုနောဝ်ꩻပုံႏဟေ့ꩻတောမ်ႏ ကဆဲင်ႏဒျာႏအချက်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ အီလဲစ်ထရွန်တဗာႏ လဲင်ꩻအဆွာꩻ(လှိုင်းအလျား)နောဝ်ꩻ ဒွေါင်ႏဆေ့ꩻထဲင်း ရောင်ႏလေဖိုတွန် အဆ (၁၀၀၀၀၀) တသိန်ႏရပ်ပိဉ်တဲင် အီလဲစ်ထရွန် မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအဖွန်ႏအပေႏဖုံႏယို စဲင်းစဲ့ လေလင်းစွူဖြွိုး စွန်ꩻအာႏ (resolution)ယိင်းထိုထဲင်း ရောင်ႏလေမှန်ႏပြောင်ႏတွော့ꩻ ယိင်းဖော်ႏထန်ႏနယ် အရွယ်ႏပေႏထဲင်း ရောင်ႏလေမှန်ႏပြောင်ႏ ကထီႏနွောင်ꩻ အရွယ်ႏပေႏ နောဝ်ꩻသွူ။ [[File:Ant SEM.jpg|thumb|right|[[ထွိုင်း]] တဗာႏရုက်ပုင်ႏ ကထွားတောမ်ႏ အီလဲစ်ထရွန်မုဲက်ခရိုသကိုပ် ထီႏတွိုက်စဲင်းဗာႏနုဲင်းယို]] အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ꩻ ကတွယ်ႏ လုဲင်းဖြယ်လူးတခြိုꩻဝတ္ထု (ဖြန့်ကြက်ရိုက်ကူးသော အရာဝတ္ထုဖြတ် အီလက်ထရွန် အဏုကြည့်မှန်ပြောင်း , scanning transmission electron microscope)ယို တလွိုထဲင်းတောဝ်း (၅၀) ပီကိုမီတာ တဲင် ပုင်ႏတင်ႏသျှာꩻလေလင်းစဲင်းစဲ့စွန်ꩻအာႏနောဝ်ꩻ လꩻနွောင်ꩻလွေꩻ အသောင်ကွင်ꩻဖြေ့ꩻလုဲင်း အီလဲစ်ထရွန်စု ပုင်ႏလွိုးဖော်ႏနယ်ꩻ ( အနားကွင်း ပြန့်ကျဲအီလက်ထရွန်စု ပုံရိပ်ဖော်နည်း, annular dark-field imaging mode)အထျꩻတဲင် ၊ ခြဲ့ꩻလုဲင်းနွောင်ꩻ အပွန်း သန်ႏ(၁၀) ဆ ပိဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ (မိဉ်ႏတဲက်ခေးပြဲင်ႏနောဝ်ꩻ မှန်ႏပြောင်ႏကသုင်ꩻရောင်ႏလေစားယို စဲင်းစဲ့လေလင်းနွောင်ꩻ (၂၀၀) နန်နိုမီတာရပ်လွုမ်ꩻတဲင် ၊ ခြဲ့ꩻလုဲင်းနွောင်ꩻ အပွန်း (၂၀၀၀) မာꩻလလွုမ်ꩻသွူ။ (တောင်ꩻသေꩻ ၊ ၁ နန်နိုမီတာ = ၁၀၀၀ ပီကိုမီတာ ။ နောဝ်ꩻမꩻတဲင် ၅၀ ပီကိုမီတာ × ၄၀၀၀ = ၂၀၀ နန်နိုမီတာ။ ကခြုဲင်းနယ်ဗာႏနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ မဲဉ်အွဉ်ႏနယ် အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏ စဲင်းစဲ့စွူဖြွိုးစွန်ꩻအာႏတဲင် ထီႏလꩻအီနွောင်ꩻထဲင်း မှန်ႏပြောင်ႏကသုင်ꩻရောင်ႏလေစား ကထီႏနွောင်ꩻ အပေႏသွတ်ꩻတခြိုꩻဝတ္ထု ပေႏထဲင်းအပွန်း (၄၀၀၀) ရပ်ယို ထီႏနွောင်ꩻအီ အစွန်ꩻထီအောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။) မှန်ႏပြောင်ႏကသုင်ꩻအီအရောင်ႏလေစားနောဝ်ꩻ သုံꩻနေးမှန်ႏဖီလူꩻကမာꩻခါꩻတောမ်ႏဖန်တဲင် ရောင်ႏလေဖိုတွန်ဖုံႏဖေႏကတွိုႏလွေꩻလိုႏရာꩻခင်ႏလမ်းအတာႏ မာꩻသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအဖွန်ႏအပေႏဖုံႏယိုလဲ့ သုင်ꩻအီသံလဲက် ပသီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏစက်ဝိုန်ꩻဖုံႏတဲင် အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏဖေႏကတွိုႏလိုႏရာꩻအရပ်အတာႏ ထိန်ꩻခိဉ်ႏဖေႏနောဝ်ꩻသွူ။ [[သဲလ်]]ဖုံႏ၊ [[မော်လီစျူး]]တန်ဖုံႏ၊ ဇီဝနမူႏနာႏဖုံႏ (biopsy samples)၊ [[သတ္တု]]ဖုံႏတောမ်ႏ လုံးတလင်ꩻ (ကျောက်သလင်းများ ,crystals) စတဲင် [[ဇီဝဗေဒ]]ဆဲင်ႏရာꩻ တောမ်ႏ အော်ဂဲနစ်တမွေးတောဝ်းနမူႏနာႏဖုံႏ ခြဲ့ꩻလုဲင်းကခြွဉ်းဗူႏသေꩻပုင်ႏတန်([[:en:Ultrastructure|ultrastructure]]) ဖုံႏယို ထောင်ထွားအီတာႏ သုင်ꩻအီ အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ စက်မှုထာꩻမာꩻတန်စားဖုံႏနောဝ်ꩻ သုင်ꩻအီတောမ်ႏ အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏတဲင် စဲစ်ဆေꩻထောင်ထွားလွေꩻ အထီအသွီႏထိန်ꩻချုပ်တာႏ (quality control) တောမ်ႏ ကထဲ့သွုမ် ကကုဲင်ဗာႏအကျောင်ꩻခရာႏ ([[:en:Failure analysis|failure analysis]]) ဖုံႏအတာႏ သုင်ꩻစဲစ်ထွားအီနောဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်လဲင်ႏခါကပေါႏ အီလဲစ်ထရွန်မှန်ႏပြောင်ႏဖုံႏယို ဆွမ်ꩻအီပုင်ႏဟေ့ꩻဖုံႏအတာႏ သုင်ꩻအီ ကမာꩻထူꩻခါꩻဒစ်ဂျစ်တယ်ကဲဉ်မရာဖုံႏ တောမ်ႏ ပုင်ႏကွက်ဆွမ်ꩻစက်ဖုံႏ(frame grabbers) တဲင် ထေထန်ႏအီလဲစ်ထရွန်မုဲက်ခရိုဓါတ်ပုင်ႏဖုံႏ (electron micrographs) နောဝ်ꩻသွူ။ ==ရာႏဇႏဝင်ႏသမဲင်ꩻ== [[File:Ernst Ruska Electron Microscope - Deutsches Museum - Munich-edit.jpg|thumb|ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၃၃)အကို [[:en:Ernst Ruska|Ernst Ruska]] အန်းသ်ထ် ရပ်သကာ ကမာꩻခါꩻ အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ]] ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၂၆) ကို ဟန်းသ်ဘတ်ဆ် ([[:en:Hans Busch|Hans Busch]]) စုဗူႏထာꩻလေ နုဲင်းမှန်ႏဖီလူꩻကစုခြွဉ်းဖေႏအတွိုင်ꩻ သုင်ꩻနေး ပသီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏစက်ဝွိုင်ꩻ(သံလိုက်စက်ကွင်း)တဲင် မာꩻထွင်ႏတျာႏမေႏပသီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏမှန်ႏဖီလူꩻ ကအွဉ်ႏခြွဉ်ႏဗူႏနွောင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။။ (၁၉၇၁) ဗာႏနေင်ႏကို [[ရူပဗေဒ]]နိုဘယ်ဆုလꩻ ပညာႏသျှင်ႏ ဒဲဉ်းနေတ်သ်ကဲပ်ဗော် ([[:en:Dennis Gabor|Dennis Gabor]]) ဒင်ႏလွေꩻမူပဲင်ႏခွင်ꩻ ရူပဗေဒပညာႏသျှင်ႏ လီးယို့သေးလတ် ( [[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]] ) ကကျံႏစယ်ႏခါꩻဉာဏ်ႏ အနယ်ꩻမာꩻအီ အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ တဲင် ၊ တွိုႏ (၁၉၈၂) အီႏမာꩻမွေးထာꩻမာꩻအကို ယံကနွို့ပါညီꩻအတာႏ ကပ်ဗော် ဟဲ့ꩻသွေꩻ ဟဲ့ꩻမာꩻညီꩻကဒွိုန်း သေးလတ် ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်သွူ။<ref>{{cite web |url=http://www.dannen.com/budatalk.html |title=Leo Szilard the Inventor: A Slideshow (1998, Budapest, conference talk) |author=Dannen, Gene |year=1998 |website=dannen.com |accessdate=2020-09-14 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200820115244/http://www.dannen.com/budatalk.html |archivedate=2020-08-20 }}</ref> တွိုႏ (၁၉၃၁) နေင်ႏနောဝ်ꩻ ရူပဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ရပ်သကာ ([[:en:Ernst Ruska|Ernst Ruska]]) တောမ်ႏ တျာႏမေႏအင်ဂျင်နီယာ မဲက်သ်နိုး([[:en:Max Knoll|Max Knoll]]) သီး မာꩻထွင်ႏ အရီးစသွတ်ꩻကမာꩻအွဉ်ရီးပုင်ႏစံႏ(prototype) အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏတဲင် ခြဲ့လုဲင်းတန်နွောင်ꩻရုပ်ပုင်ႏ အပွန်း(၄၀၀)ပိဉ် နောဝ်ꩻသွူ။<ref>Mathys, Daniel, Zentrum für Mikroskopie, [[University of Basel]]: ''Die Entwicklung der Elektronenmikroskopie vom Bild über die Analyse zum Nanolabor'', p. 8</ref> မန်ႏပြောင်ႏယိုနောဝ်ꩻ ပထမသွတ်ꩻ အရီးစသွဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻမွေး အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ သဖော်ꩻတရာꩻ နိယာမနောဝ်ꩻသွူ။<ref name="Nobel">{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/ruska-autobio.html |title=Ernst Ruska Autobiography |accessdate=2010-01-31 |author=Ruska, Ernst |year=1986 |publisher=Nobel Foundation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060716030249/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/ruska-autobio.html |archivedate=2006-07-16}}</ref> (၁၉၃၁)နေင်ႏ လာမေကို သီးမဲဉ်းဆက်ကတ်ဝါတ်ခ် (Siemens-Schuckertwerke ) ကုမ္ပဏီႏ သိပ္ပံဆဲင်ႏရာꩻ အွဉ်ဟွိုထွဉ်ႏခွုမ်မာꩻသား(ညွှန်ကြားရေးမှူး ,Reinhold Rudenberg) ယို အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏအတာႏ လꩻလွေꩻ မူပဲင်ႏခွင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (၁၉၃၂)နေင်ႏနောဝ်ꩻ သီးမဲဉ်ႏ တောမ်ႏ ဟတ်သ်ကာ (Siemens & Halske) ကုမ္ပဏီႏ လိုꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏ အန်းသ်လုဘ်ခီ (Ernst Lubcke)ယို သုင်ꩻအီတောမ်ႏ ရူးဒေဉ်ဘက် (Rudenberg) မူပဲင်ႏကို ကအွဉ်ႏနယ်ခါဒါႏ ကယူႏကထူႏခါꩻအချက်(အယူအဆ)ဖုံႏအလꩻ တယ်ႏမာꩻသေꩻ အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ အစောဝ်းခါပုင်ႏစံႏတဲင်၊ သုင်ꩻအီနောဝ်ꩻတွော့ꩻ ထူုံလꩻအီနွောင်ꩻ တခြိုꩻဝတ္ထု ပုင်ႏဟေ့ꩻဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite book |doi=10.1016/S1076-5670(10)60006-7 |chapter=Origin and Background of the Invention of the Electron Microscope |volume=160 |pages=207–286 |title=Advances in Imaging and Electron Physics |year=2010 |last1=Rudenberg |first1=H. Gunther |last2=Rudenberg |first2=Paul G. |isbn=978-0-12-381017-5 }}</ref> (၁၉၃၃) နေင်ႏနောဝ်ꩻ ရောင်ႏလေဖိုတွန်မန်ႏပြောင်ႏ ကလꩻဒါႏ စဲင်းစဲ့စွူလေစွန်ꩻအာႏ(resolution)စားယို ယိင်းစဲင်းစွူထဲင်း ပထမသွတ်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏနောဝ်ꩻ အန်းသ်ရပ်သကာ (Ernst Ruska) မာꩻထွင်ႏနွောင်ꩻခန်းနောဝ်ꩻသွူ။<ref name="Nobel" /> ညထွူလစ်ꩻနေင်ႏ ၊ (၁၉၃၇) နေင်ႏကို သီးမဲဉ်း(Siemens) ကုမ္ပဏီႏနောဝ်ꩻ အန်းသ်ရပ်သကာ (Ernst Ruska) တောမ်ႏ ဘိုဒိုဝွန်ဘောရေတ်သ်(Bodo von Borries) သီးထာꩻမာꩻအတာႏ စွဲကမ်းထောက်ဖေႏ ရွဉ်တောင်ꩻတဲင်၊ အန်းသ် ဝေး ဟဲလ်မတ်ရပ်သကာ (Helmut Ruska)ယိုလဲ့ ယံကထွုမ်ႏထွား အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏသုင်ꩻအီမွေးနွောင်ꩻအတာႏ ကုမ္ပဏီႏဖေႏခန်းထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အထူꩻအနေႏ ကရေႏနောဝ်ꩻတဲ ထောင်ထွားစဲစ်ဆေꩻအီ ဇီဝဗေဒဆဲင်ႏရာꩻနမူႏနာႏဖုံႏ (biological specimens)အတာႏ ယံကသုင်ꩻအီနွောင်ꩻမွေးနောဝ်ꩻသွူ။<ref name="Nobel" /><ref>{{cite journal |last1=Kruger |first1=DH |last2=Schneck |first2=P |last3=Gelderblom |first3=HR |title=Helmut Ruska and the visualisation of viruses |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2000-05-13_355_9216/page/1713 |journal=The Lancet |date=May 2000 |volume=355 |issue=9216 |pages=1713–1717 |doi=10.1016/S0140-6736(00)02250-9 |pmid=10905259 |s2cid=12347337 }}</ref> (၁၉၃၇) နေင်ႏကို မဲဉ်းဖရဲစ်ဝန်အားဒဲဉ်း (Manfred von Ardenne) နောဝ်ꩻ ကတွယ်ႏဖြယ်လုဲင်းစား (ဖြန့်ကြက်ရိုက်ကူးသော) အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ (scanning electron microscope) ယို မာꩻအွဉ်ဟိုရီးနောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite journal |last1=Ardenne |first1=M. Von |last2=Beischer |first2=D. |title=Untersuchung von Metalloxyd-Rauchen mit dem Universal-Elektronenmikroskop |trans-title=Investigation of metal oxide smoking with the universal electron microscope |language=German |journal=Zeitschrift für Elektrochemie und Angewandte Physikalische Chemie |date=1940 |volume=46 |issue=4 |pages=270–277 |doi=10.1002/bbpc.19400460406 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bbpc.19400460406 |doi-broken-date=2020-08-25 }}</ref> တွိုႏလွဉ် ခရေတ်နေင်ႏ(၁၉၃၈) နောဝ်ꩻ သီးမဲဉ်း(Siemens) ကုမ္ပဏီႏယို စီꩻပွာꩻရေꩻထာꩻမာꩻအလꩻ ထွာအရီးစသွတ်ꩻ ပထမသွတ်ꩻကုမ္ပဏီႏ မာꩻထေနွောင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ နောဝ်ꩻသွူ။<ref>{{cite web |url=http://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/materials/public/ElectronMicroscope/EM_HistOverview.htm |title=History of electron microscopy, 1931–2000 |author=Tim Palucka |date=2002-12-10 |accessdate=2020-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804135955/https://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/materials/public/ElectronMicroscope/EM_HistOverview.htm |archivedate=2020-08-04 }}</ref> ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:မုဲက်ခရိုသကိုပ်]] 33hbbp8rl6hi3gcljg35aocr3tmtd7j 0 6968 34027 32216 2026-08-27T18:11:37Z InternetArchiveBot 35 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34027 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = မွူး | image = [[File:The Sun in white light.jpg||frameless|alt=White glowing ball with black sunspots]] | caption = A [[solar filter]] dimmed [[False color#True color|true-color]] image of the visible [[photosphere]] of the Sun | labelstyle = background: inherit; | label1 = အမိဉ်ꩻလင်ဖုံႏ | data1 = Sun, [[Sol (Roman mythology)|Sol]], [[Sun (Germanic mythology)|Sól]], [[Helios]] | label2 = နာမဝိသေသန | data2 = Solar | label3 = [[:en:Planet symbols#Sun|အမုဲင်သင်္ကေတ]] | data3 = [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|alt=Circle with dot in the middle]] | header4 = ထောင်ထွားရေꩻအချက်လျက် | label5 = {{longitem|Mean distance from Earth}} | data5 = {{val|1|ul=AU}}<br />{{Convert|149600000|km|mi|abbr=on|disp=br}}<br />8&nbsp;min 19&nbsp;s, [[speed of light|light speed]]<ref name="Pitjeva2009">{{Cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Standish |first2=E. M. |date=2009 |title=Proposals for the masses of the three largest asteroids, the Moon–Earth mass ratio and the Astronomical Unit |url=https://zenodo.org/record/1000691 |url-status=live |journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |language=en |volume=103 |issue=4 |pages=365–372 |bibcode=2009CeMDA.103..365P |doi=10.1007/s10569-009-9203-8 |issn=1572-9478 |s2cid=121374703 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709062657/https://zenodo.org/record/1000691 |archive-date=9 July 2019 |access-date=13 July 2019}}</ref> | label6 = {{longitem|[[Apparent magnitude|Visual brightness]]}} | data6 = −26.74 (''V'')<ref name="nssdc">{{Cite web |last=Williams |first=D.R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=15 July 2010 |access-date=12 August 2013 |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |accessdate=7 December 2023 |archivedate=15 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html }}</ref> | label7 = {{longitem|[[Absolute magnitude]]}} | data7 = 4.83<ref name="nssdc" /> | label8 = {{longitem|[[Stellar classification|Spectral classification]]}} | data8 = G2V<ref>{{Cite book |last=Zombeck |first=Martin V. |url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition |date=1990 |publisher=[[Cambridge University Press]] |access-date=13 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |archive-date=3 February 2021 |url-status=live}}</ref> | label9 = [[သတ္တုလွိုင်ႏအာ]] | data9 = ''Z'' = 0.0122<ref>{{Cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A.J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76 |s2cid=123824232 |doi-access=free}}</ref> | label10 = [[Angular size]] | data10 = 0.527–0.545°<ref>{{Cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-date=27 May 2010 |access-date=24 October 2010 |publisher=NASA |accessdate=7 December 2023 |archivedate=27 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html }}</ref> | header11 = လေပ်ဗဲဉ်တဖူꩻ ဂုဏ်ႏသတ္တိဖုံႏ | label12 = {{longitem|Mean distance from [[Milky Way]] core}} | data12 = {{val|fmt=commas|26,660|u=[[light-year]]s}} | label13 = [[Galactic year|Galactic period]] | data13 = 225–250 million [[julian year (astronomy)|years]] | label14 = [[Velocity]] | data14 = {{indented plainlist| <!-- -->*{{Convert|251|km/s|mi/s|abbr=on}}<br/>orbit [[Galactic Center]] <!-- -->*{{Convert|20|km/s|mi/s|abbr=on}}<br/>to stellar neighborhood <!-- -->*{{Convert|370|km/s|mi/s|abbr=on}}<br/>to [[cosmic microwave background]]<ref>{{Cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225 |s2cid=3629998}}</ref> }} | label15 = [[Axial tilt|Obliquity]] | data15 = {{unbulleted list| |7.25° ([[ecliptic]])<ref name=nssdc /> |67.23° ([[galactic plane]]) }} | label16 = {{longitem|[[Right ascension]] North pole}} | data16 = 286.13° (19° 4′ 30″){{cn|date=January 2024}} | label17 = {{longitem|[[Declination]] of North pole}} | data17 = +63.87° (63° 52′ N){{cn|date=January 2024}} | label18 = {{longitem|Sidereal [[Solar rotation|rotation period]]}} | data18 = {{unbulleted list |25.05 days (equator) |34.4 days (poles)<ref name=nssdc /><!-- derived from T = ( 14.37 − 2.33 sin^2 L − 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> }} | label19 = {{longitem|Equatorial rotation velocity}} | data19 = {{val|1.997|u=km/s}}<ref name="sse">{{Cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2 January 2008 |publisher=NASA |accessdate=7 December 2023 |archivedate=2 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric }}</ref><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometers divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> | header20 = ရုက်ဖဲ့ꩻ ဂုဏ်ႏသတ္တိဖုံႏ | label21 = {{longitem|Equatorial [[radius]]}} | data21 = {{Convert|696000|km|mi|abbr=on|disp=br}}<ref name="IAU2015resB3">{{Cite arXiv |eprint=1510.07674 |class=astro-ph.SR |first1=E.E. |last1=Mamajek |first2=A. |last2=Prsa |title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties |first3=G. |last3=Torres |first4=al. |last4=et |mode=cs2 |year=2015}}</ref><ref name="arxiv1203_4898">{{Citation |last1=Emilio |first1=Marcelo |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |journal=The Astrophysical Journal |volume=750 |issue=2 |page=135 |year=2012 |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135 |s2cid=119255559 |last2=Kuhn |first2=Jeff R. |last3=Bush |first3=Rock I. |last4=Scholl |first4=Isabelle F.}}</ref><br />{{val|109|u=× [[Earth radius|Earth radii]]}}<ref name=sse /> | label23 = [[Flattening]] | data23 = 0.000009{{cn|date=January 2024}} | label24 = [[မဲ့ငါခိုႏ ဧရိယာႏ]] | data24 = {{Convert|6.09|e12km2|e12mi2|abbr=on|disp=br}}<br />{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000}}}} × Earth<ref name=sse /> | label25 = [[Volume]] | data25 = {{unbulleted list |{{val|1.412|e=18|u=km3}} |{{val|0.877|e=17|u=mi3}} |{{val|fmt=commas|1300000}} × Earth }} | label26 = [[Mass]] | data26 = {{unbulleted list |{{val|1.9885|e=30|u=kg}}<ref name="nssdc" /> |{{val|4.3839|e=30|u=lbs}} |{{val|fmt=commas|332950|u=[[Earth mass|Earths]]}}<ref name=nssdc /><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> }} | label27 = ပုင်ႏမဲဉ်ႏ [[:en:density|တချꩻမုꩻ]] | data27 = {{convert|1.408|g/cm3|lb/in3|abbr=on|disp=br}}<br />{{val|0.255}} × Earth<ref name=nssdc /><ref name=sse /> | label28 = သက်တန်ꩻ | data28 = 4.6 billion years<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |s2cid=119436299}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Connelly |first1=JN |last2=Bizzarro |first2=M |last3=Krot |first3=AN |last4=Nordlund |first4=Å |last5=Wielandt |first5=D |last6=Ivanova |first6=MA |date=2 November 2012 |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |doi=10.1126/science.1226919 |pmid=23118187 |s2cid=21965292}}{{Registration required}}</ref> | label29 = {{longitem|Equatorial [[surface gravity]]}} | data29 = {{convert|274|m/s2|ft/s2|abbr=on|disp=br}}<ref name=nssdc /><br />28 × Earth<ref name=sse /> | label30 = {{longitem|[[Moment of inertia factor]]}} | data30 = ≈{{val|0.070}}<ref name=nssdc /> | label31 = {{longitem|Surface [[escape velocity]]}} | data31 = {{val|617.7|u=km/s}}<br />55 × Earth<ref name=sse /> | label32 = အလျား | data32 = {{unbulleted list| |15,700,000 [[Kelvin|K]] (center)<ref name=nssdc /> |5,772 K ([[photosphere]])<ref name=nssdc /> |5,000,000 K ([[Solar corona|corona]]) }} | label33 = [[:en:Luminosity|လေတဆဝ်အာႏ]] | data33 = {{unbulleted list| |{{val|3.828|e=26|ul=W}}<ref name=nssdc /> |{{val|3.75|e=28|u=[[lumen (unit)|lm]]}} |{{val|98|u=lm/W}} [[Luminous efficacy|efficacy]] }} | label34 = [[Color index|Color]] (B-V) | data34 = 0.63{{cn|date=January 2024}} | label35 = ပုင်ႏမဲဉ်ႏ [[:en:radiance|တဆဝ်အာႏ]] | data35 = {{val|2.009|e=7|u=W·m⁻²·sr⁻¹}} | label37 = {{longitem|[[photosphere|Photospheric]] composition by mass}} | data37 = {{unbulleted list| | 73.46% [[ဟုဲက်ဒရိုစဲန်]] | 24.85% [[ဟီလီယမ်]] | 0.77% [[အောက်သီစဲန်]] | 0.29% [[ကာဗွန်]] | 0.16% [[ပသီႏ]] | 0.12% [[နီယွန်]] | 0.09% [[နုဲက်ထရိုစဲန်]] | 0.07% [[သီလီကွန်]] | 0.05% [[မဲဂ္ဂနီသီယမ်]] | 0.04% [[ကန်ꩻ]]<ref>{{Cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |archive-date=14 October 2012 |access-date=29 July 2008 |publisher=Stanford Solar Center |accessdate=7 December 2023 |archivedate=3 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html }} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live }}</ref> }} }} '''မွူး''' ({{lang-en|Sun}}) ကရိုꩻနဝ်ꩻ နီနာꩻကအဝ်ႏအုံသော့ꩻဒါႏ [[မွူးအစွိုꩻဗူႏ]]ကို ကပါသော့ꩻဒါႏ [[ဆာႏ]]တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ [[ဂျိုလ်ႏ]]ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ မွူးအစွိုꩻဗူႏကိုသားနဝ်ꩻ တဖူꩻပတ်လိမ်ꩻမွူးကအဝ်ႏလွေꩻအတွိုင်ꩻ ဝွေꩻသီးအဝ်ႏပတ်လိမ်ꩻလွဉ်ꩻဗာႏသေႏသေႏသွူ။ မီႏတွိုႏတွိုႏဒျာႏ အခိန်ႏခါႏမွူးယာခိုႏခိန်ႏနဝ်ꩻ ခွေသီနီနာꩻ အဝ်ႏထီႏရောင်ဗာႏမွူး အွိုးအာႏကာႏမို့ꩻလောင်းကီနဝ်ꩻသွူ။ နီနာꩻသီးမဲ့ကို ကအဝ်ႏထီႏထင်ႏဒါႏမွူး အွိုးအာႏကာႏမို့ꩻလောင်းကီသူꩻနဝ်ꩻ အထီႏထင်ႏပီနုဲင်းစွဉ်ႏဒျာႏ ဗော်လုံးတသီးတန်တဖြုံႏပမာႏသွူ။ အမဲဉ်ႏနဝ်ꩻတဲ့ မွူးယို ထွာဒျာႏ ဗော်လုံးတလွုံꩻတန် ကအဝ်ႏပꩻသေႏသေႏဒါႏထာꩻ တဖြုံႏဒျာႏရင်ꩻသွူ။ အဝ်ႏကဗꩻဒါႏထာꩻကို ထေထန်ႏလွေꩻဖေႏ စွန်ꩻအာႏရဲင်ꩻ အာမွေးအာတန်သွူ။ မွူးယို [[ကမ္ဘာႏ]]လောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ [[သက်အဝ်ႏ]]သားဖုံႏ လို့လို့စင်တာႏ ထွာဒျာႏ အဓိကအရေꩻတန် စွန်ꩻအာႏရင်ꩻ အရွီးအခိုႏသွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ သက်အဝ်ႏသားဖုံႏ ကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏ မွူးကို ကလွဉ်ဒါႏ ထာꩻလေရောင်ႏ တောမ်ႏ စွန်ꩻအာႏ နဝ်ꩻသွူ။ [[ဂျိုဟ်ႏ]]ဖုံႏတဲ့ စွန်ꩻအာႏအနေႏ ထူႏသုင်ꩻသွူ မွူးအရောင်ႏတဲင် မွန်ဗန်လွဉ်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ထူႏသုင်ꩻအီ မွူးရောင်ႏတဲင် သေင်ႏဝါႏမွူးဖုံႏတောမ်ႏ သေင်ႏလာႏဖုံႏနဝ်ꩻ တောမ်ႏ[[ဖိုတိုသန်းတိစ်သိစ်]] ကဟဲ့ꩻဒါႏ ထာꩻနယ်ꩻတဲင် အဝ်ႏဒွိုႏလွေꩻအဆာႏ တောမ်ႏအရောင်ႏချို ကအဝ်ႏဒါႏ [[ကလိုရိုပလတ်တိစ်]]ဖုံႏ နဝ်ꩻသွူ။ ==အာႏကွိုꩻ== {{Reflist}} [[Category:မွူး]] [[Category:မွူးအစွိုꩻဗူႏ]] 7sxrcsa28n0unub6bybyi5orlamchf4 0 8530 34034 34002 2026-08-27T18:15:25Z InternetArchiveBot 35 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260827sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 34034 wikitext text/x-wiki '''နျူကလီးယား ရူပဗေဒ'''ယို ထွာ [[ရူပဗေဒ]] ကထွားလွောန်ꩻဒါႏ [[အဲစ်တမ်]]ဖဲ့ꩻရာ [[နျူကလိယ]]တွမ်ႏ ထာꩻကပါသော့ꩻဒါႏ ကောင်းကိုဖုံႏ အဗာႏလူႏလုဲင်ႏဝင်ꩻခရာႏသွူ။<ref name=nupecc_report>{{cite report |author = European Science Foundation |year = 2010 |title = NuPECC Long Range Plan 2010: Perspectives of Nuclear Physics in Europe |url = http://www.nupecc.org/lrp2010/Documents/lrp2010_final_hires.pdf |page = 6 |quote = "Nuclear physics is the science of the atomic nucleus and of nuclear matter." |access-date = 14 March 2017 |archive-date = 17 August 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180817185846/http://www.nupecc.org/lrp2010/Documents/lrp2010_final_hires.pdf |url-status = dead }}</ref> ထွာနေး ထွားလွောန်ꩻ [[နျူကလီးယားထာꩻခြိုꩻ]] အွိုးတဖဲ့ꩻခေါ်စား။ နျူကလီးယား ရူပဗေဒယို အဗွိုန်ပီတောဝ်း [[အဲတ်တောမစ် ရူပဗေဒ]] ကထွားလော်ဒါႏ [[အဲတ်တမ်]]ကားကအောဝ်ႏ၊ ပါတောမ်ႏ ဝွေꩻသီး[[အီလဲစ်ထရွန်]]ဖုံႏသွူ။ ကထွိုင်ႏသေနာႏ နျူကလီးယား ရူပဗေဒထွူ ရဲန်ꩻမာꩻမွေးဝင်ꩻ [[နျူးကလီးယားစူခွုမ်|နျူကလီးယားစူခွုမ်]]၊ [[နျူကလီးယားအာႏစွိုး]]၊ [[နျူကလီးယားဗုံးရာႏ]]၊ [[နျူကလီးယား တသီႏဖဲ့ꩻ]] ပီနုဲင်း [[ကဲတ်ꩻယောင်ꩻတွမ်ႏ ပသီႏလောႏ သံလဲက်]](Magnetic resonance imaging)အာႏရဲင်ꩻထွူ ထုမ်ႏထွားအီရေားဂါႏ (MRI) စက်၊ စက်မာꩻစက်ခြိုင်းဖဲ့ꩻရာ ယင်း ထာꩻဆို့ꩻရုဲင်ဖဲ့ꩻရာတာႏ [[အုဲန်သိုတုပ်]] (isotopes)၊ အွောန်ႏဗွို့ꩻသော့ꩻ အုဲန်းယွန်း အနမ်းအောဝ်ႏအဉ်စဉ်နီယာဖဲ့ꩻကို၊ [[ဘူမိဗေဒ]]ဘာႏသာႏကို [[ထောင်ချာအီ ရေဒီယိုကာဗွန်နေးစား]] ညနေင်ႏဗွို့ꩻတွမ်ႏ [[သုတေသနစခါပညာႏ|ထာꩻခြိုꩻညဆွာꩻဘာႏသာႏ]]ဖဲ့ꩻဖုံႏ။ မာꩻ ထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻစားဖုံႏယို ထွာနေး ပညာႏထွားသွောန်ထူႏလွောန်ꩻ [[နျူကလီးယားအဉ်စဉ်နီယာ]]ဖဲ့ꩻသွူ။ [[ထာꩻဇျꩻရူပဗေဒ]]တွမ်ႏ နျူကလီးယား ရူပဗေဒနောဝ်ꩻ အပီတောဝ်းဝင်ꩻရိုꩻလဲ့ အောဝ်ႏသွောန်ထူႏ ထွားလွောန်ꩻပဲန်နေးဝင်ꩻ။ [[နျူကလီးယား နက္ခတ္တရူပဗေဒ]](Nuclear astrophysics)ယို ကအီးခြုဲင်းနယ်ဖေႏ [[နက္ခတ္တရူပဗေဒ]]ခရာႏပီနုဲင်း [[ဆာႏ]]သီးကောင်းကို အောဝ်ႏထွာနုဲင်းမုဲင်ꩻတာႏ ထွာအထျꩻထျꩻ၊ ထွာပါက [[ဓာတုဗေဒ]] [[ဒြတ်စင်]]ဖုံႏ အရီးရီးသွူ။ ==ဗွောင်ဖုဲင်ကင်း== [[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|thumb|[[:en:Henri Becquerel|ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ် (Henri Becquerel)]]]] [[File:Cloud chambers played an important role of particle detectors.jpg|thumb| တယ်ႏ ၁၉၂၀ ဖုံႏကို မို့ꩻအေႏပွီဖုံႏ လွူꩻအီစ ထာꩻခြွိုင်းထုမ်ႏစောပ်ꩻ ထာꩻဇျꩻဖဲꩻရာထွူ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻအီ ပိုသစ်ထရွန်၊ မျူယွန် ယင်း ကာအွန် (kaon)) ]] စီꩻကန်ꩻ အွောန်ႏထော့ခါꩻကို နျူကလီးယား ရူပဗေဒတွမ်ႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ ရူပဗေဒ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻကရိုꩻယို အတယ်ႏစစ ၁၈၉၆ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊<ref name=brm>{{cite book |title=Nuclear and Particle Physics |url=https://archive.org/details/nuclearparticlep0000mart_x0a3 |author=B. R. Martin |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |year=2006 |isbn=978-0-470-01999-3 }}</ref> ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ် ကသေထွꩻဒါႏ ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻ (radio activity) ခါ၊ အမာꩻစစ အောဝ်ႏယူရေနီယမ် တသာႏဖုံႏကို ဝင်ꩻကထောင်ထွားဒါႏ မေႏလို့ꩻမေႏ (မန်း-မီးစုန်း) ကိုခါ။<ref>{{cite journal |author=Henri Becquerel |title=Sur les radiations émises par phosphorescence |journal=Comptes Rendus |volume=122 |pages=420–421 |year=1896 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer |access-date=2010-09-21 |archive-date=2017-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170904040827/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer |url-status=live }}</ref> ''ဇေဇေတောမသန်'' သေထွꩻအီလဲက်ထရွန်ထွူ အောဝ်ႏခါႏတနေင်ႏကို ရိုꩻစခန်းဝင်ꩻ အဲတ်တမ်ကောင်းကိုယို အဗူႏခါꩻထာꩻအောဝ်ႏ။<ref>{{cite journal|last1=Thomson|first1=Joseph John|author1-link=Joseph John Thomson|title=Cathode Rays|year=1897|journal=[[Royal Institution|Proceedings of the Royal Institution of Great Britain]]|volume=XV|pages=419–432|url=https://archive.org/stream/proceedings15roya#page/418/mode/2up}}</ref> ၂၀ ရျာꩻဗူႏအစောဝ်းခါ ဝင်ꩻကစူꩻခါꩻဒါႏ အဲတ်တမ်မိုဒယ်နောဝ်ꩻ ထွာ ''ဇေဇေတောမသန်'' plum pudding မိုဒယ်သွူ။ နဝ်ꩻဗာႏကိုရိုꩻခါꩻ အဲတ်တမ်ယို ထွာ တျာႏရာႏအထီး၊ ကောင်းကိုနောဝ်ꩻ တျာႏအာႏအမွူးကအောဝ်ႏဗွို့ꩻဒါႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏအောဝ်ႏဟွဲးတဲ့ရိုꩻ။ တယ်ႏအနေင်ႏနောဝ်ꩻမာꩻငါ ထွားထောင်လွောန်ꩻစအာမွေးဝင်ꩻ ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻ (radio activity)ခရာႏ၊ နောဝ်ꩻကို ဝင်ꩻသေငါꩻအာနောဝ်ꩻ ထွာ ပိုလန် ရူပဗေဒပညာႏမူႏ မာရီကျူရီ (တောႏလမ်းထာꩻထွူ ထူႏခါꩻပါဗာႏ အဝါꩻမဉ်ꩻ၊ ဝွေꩻမူႏမဉ်ꩻလီꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ''သကလိုဒေါဝ်သကာဟဲ့''ꩻ ''Sklodowska'' ဒျာႏသွူ)၊ ''ပီယာရီ ကျူရီ''၊ ''အားနဲတ်ရူတာဖော့ဒ်'' တွမ်ႏယင်း အလင်လင်ဖုံႏသွူ။ ရျာꩻဗူႏနောဝ်ꩻဗာႏကထွိုင်ႏလွို့နောဝ်ꩻလဲင်ႏ ရူပဗေဒ ပညာႏသျင်ႏသီး သေထွꩻလꩻပါ ရေဒီယို ဓာတ်ရောင်ႏဆျောဝ်ႏ တောင်ႏထန်ႏထာꩻ ၃ စား။ ဝွေꩻသီးအွောန်ႏမဉ်ꩻခါꩻ အယ်လ်ဖာ၊ ဘီတာ ယင်း ဂမ္မာရောင်ႏဆျောဝ်ႏ။ နုဲင်း ၁၉၁၁ ဗာႏနေင်ႏကို ''အောတ်တိုဟန်'' ([[:en: Otto Hahn| Otto Hahn]]) တွမ်ႏယင်း ၁၉၁၄ ဗာႏနေင်ႏကို ''စိမ်းသ် ဆဲက်ဒဝစ်'' (James Chadwick) ကသေထွꩻလꩻဝင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ဘီတာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ ရောင်ႏခꩻနောဝ်ꩻ အထွာတရွꩻနေးစား၊ အထွာကွိုတ်ꩻကတ်ꩻနေးတောဝ်းတဲ့ရိုꩻ။ ပေါႏနောဝ်ꩻဟ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏယို အောဝ်ႏအဲတ်တမ်ကို ဖျꩻထန်ႏနေးတွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ(energy)တရွꩻဝင်ꩻ။ ဗွိုန်ပီတောဝ်း အာႏစွိုးခြွီတနဲန် ကွိုတ်ꩻကတ်နေးစား ကမော့ꩻဒါႏ ဂမ္မာ ယင်း အယ်လ်ဖာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻကို။ ထာꩻယို ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ ထွာဖို ပျဿနာႏ အယပ်ꩻအခုဲင်ႏ အွိုးနျူကလီးယား ရူပဗေဒဖဲ့ꩻတာႏ၊ ပွိုးတမုဲင်ꩻနဲးတဲင် ကပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ နောဝ်ꩻစားဖုံႏကိုယို အထွို့ꩻသဲန်ꩻခါꩻတောဝ်း အာႏစွိုးခြွီ ထီႏလွဝင်ꩻ အအွောန်ႏနယ်နုဲင်းနောဝ်ꩻစား နောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ၁၉၀၃ ဗာႏနေင်ႏကို ဟဉ်နရီဘဲက်ဂွါရယ်ယို ဝွေꩻကသေထွꩻလꩻထာꩻတာႏ၊ မာရီ တွမ်ႏ ပီယာရီ ကျူရီသီးယို ဝွေꩻသီးမာꩻထွေ သုတေသနဖုံႏ အွိုးရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻဖဲ့ꩻကိုတာႏ ဝင်ꩻဖေႏလွေꩻဖဝင်ꩻ နိုဘယ်ဆု။ ရူတာဖော့ဒ်နောဝ်ꩻ ၁၉၀၈ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ဝင်ꩻဖေႏလွေꩻ နိုဘယ်ဆု ဓာတုဗေဒဖဲ့ꩻတာႏ၊ လꩻအီတွမ်ႏ ဝွေꩻကထုမ်ႏကြမ်ꩻခါꩻဒါႏ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထု ကပြုဲင်လီထာꩻ တွမ်ႏယင်း ရေဒီယိုသတ္တိဆုဲင်းထာꩻကအောဝ်ႏဒါႏ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထု ဓာတုဗေဒဖဲ့ꩻကိုတာႏသွူ။ တွိုႏ ၁၉၀၅ ဗာႏနေင်ႏကို [[:en: Albert Einstein|အဲလ်ဘတ် အုဲန်းသတုဲန်း]] တဲမ်းထေ ဒြတ်ဖဲန်-အာႏစွိုးခြွီ ညီႏဗွိုန်ဝင်ꩻ ထာꩻယူႏအုဲန်ဒီယာ။ ဘဲက်ဂွါရယ် တွမ်ႏ မာꩻရီကျူရီသီးကထောင်ဒါႏ ရေဒီယိုသတ္တိ ဆုဲင်းထာꩻဖုံႏ လဲန်းရီးထဲင်းယိုဗာႏတဲင် ကအီးခြုဲင်း စေနယ်ဖေႏလꩻ ရေဒီယိုသတ္တိ ကဆုဲင်းထာꩻတာႏ ကအီးလꩻ အာႏစွိုးခြွီ လိတ်အရွီးအခိုႏနောဝ်ꩻ အရအုံပွိုးဗာႏက ဝင်ꩻဖုံႏ ကသေထွꩻလꩻ နျူကလိယ နမ်းဒျာႏယိုကဲႏကဲႏ ကထွာဒါႏ နျူကလီယွန် အပေႏခြာထဲင်းဝွေꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻငီꩻပါခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။ === ရူတာဖော့ဒ် သေနာႏထွꩻ နျူကလိယ === ၁၉၀၆ ဗာႏနေင်ႏကို [[:en:Ernest Rutherford|ရူတာဖော့ဒ်]] ထေနျꩻလိတ်ဖွူꩻ "မာꩻတွမ်ႏရေဒီယမ် ကကာႏလွေꩻ ထာꩻခြိုꩻဝတ္ထုကို ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ( Particle)တဗာႏ ယွိုးထွူႏထာꩻ"။<ref>{{cite journal|last=Rutherford|first=Ernest|author-link1=Ernest Rutherford|title=On the retardation of the α particle from radium in passing through matter|journal=[[Philosophical Magazine]]|year=1906|volume=12|number=68|pages=134–146|doi=10.1080/14786440609463525|url=https://zenodo.org/record/1430810|access-date=2019-07-01|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331091115/https://zenodo.org/record/1430810|url-status=live}}</ref> [[:en:Hans Geiger|ဟန်ကုဲန်ဂါ]] မာꩻလုဲင်းငါဖေႏ စူခြောင်ꩻယိုဗာႏ အွိုး ဩစောဝ်းဩဗွေႏအစွိုꩻ [[:en:Royal Society|Royal Society]]ကို<ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=On the scattering of α-particles by matter|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|year=1908|volume=81|number=546|pages=174–177|doi=10.1098/rspa.1908.0067 |bibcode=1908RSPSA..81..174G|doi-access=free}}</ref>ထွူ ဝွေꩻမာꩻနယ်ဖေႏပါ ဝွေꩻတွမ်ႏ ရူတာဖော့ဒ် ကမာꩻထွူခါꩻလဲန်းဒါႏ ကာႏလွေꩻ အယ်လဖာ ထာဇျꩻအထျꩻ တလီꩻအောဝ်ႏကို၊ အလူမီနီယမ် အဗေင်ႏပျာႏကို၊ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻ ခမ်ꩻလာႏပျာႏကိုဖုံႏ။ ကထောင်ထွား မာꩻလွေꩻငါအာခြာထဲင်းဒါႏ ထာꩻမာꩻခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ကုဲန်ဂါတွမ်ႏ အားနဲတ် မာသဒန် ( [[:en:Ernest Marsden|Ernest Marsden]])<ref>{{cite journal | last1 =Geiger | first1 =Hans| author-link1=Hans Geiger|last2=Marsden|first2=Ernest|author-link2=Ernest Marsden| title=On the diffuse reflection of the α-particles | year =1909 | volume=82| pages =495|number=557|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]] | doi=10.1098/rspa.1909.0054 |bibcode=1909RSPSA..82..495G| doi-access=free}}</ref> တဲမ်းထန်ႏဖေႏ ၁၉၀၉ ဗာႏနေင်ႏကို။ အတသာခြာထဲင်းဒါႏ [[:en:Geiger–Marsden experiments|ကုဲန်ဂါ-မာသဒဲန် ကမာꩻနယ်ထာꩻ ]]နောဝ်ꩻ ကုဲန်ဂါ နျꩻထန်ႏထွတ်ထေဖေႏ ၁၉၁၀ ဗာႏနေင်ႏကိုသွ။<ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=The scattering of the α-particles by matter|year=1910|volume=83|number=565|pages=492–504|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|doi=10.1098/rspa.1910.0038|bibcode=1910RSPSA..83..492G|doi-access=free}}</ref> ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၁၁-၁၉၁၂ ဗာႏနေင်ႏကို ရူတာဖော့ဒ် လွေꩻခြုဲင်းနယ်၊ မာꩻနယ်ဖေႏ လိုꩻအာဆငါ အွိုး Royal Society (မန်းဟဲ့ꩻ တော်ဝင်အဖွဲ့အစည်း)ထွူ အွောန်ႏဟွိုန်ခါꩻဖေႏပါ ယိုခါ နီကသေနာႏဒါႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ တီအိုရီတသာတဗာႏနောဝ်ꩻတန်သွူ။ ကတဲမ်းထေ တွယ်ႏနျꩻဒါႏ လိတ်ကီယိုစားဖုံႏကို ကမာꩻဗာႏလဲန်းဒါႏ အဓိကထာꩻမာꩻနယ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာနေး အမာꩻလွေꩻ ၁၉၀၉ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊ အမာꩻ မန်ဆဲတ်သတာ တက္ကသိုလ်ႏကို။ ကမာꩻငီꩻ အားနဲတ် ရူတာဖော့ဒ်သား ပီနုဲင်း ''ဇျိုဟန်နဲတ်သ ဟန် ကုဲန်ဂါ'' တွမ်ႏ ကျောင်ꩻသားခလုဲင်ႏလꩻတောဝ်းဘွဲ့ ကမဉ်ꩻဒါႏ ''မာသဒဲန်''သီးယို ရူတာဖော့ဒ် အွောန်လဲ့ꩻခိုး အယ်လဖာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ (helium 4 nuclei) အွိုးခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏပေႏထျꩻ။ ကရိုꩻဒါႏ plum pudding model နောဝ်ꩻဗာႏ ကထွားဖေႏထာꩻနောဝ်ꩻ အရိုꩻ အယ်လဖာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ရအီးစီꩻဖြွောန်ထန်ႏလွေꩻ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏထွူ ခမ်ꩻဆွိုင်ꩻပျာႏ ရအီးတငေါꩻပသာႏဗာႏ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ ရူတာဖော့ဒ် ထွောန်ႏသေꩻခါꩻဝွေꩻလိုꩻ ယမ်ကထွားထုမ်ႏပါ ကကုဲင်းထီႏထွꩻစွော့ꩻဒါႏ ထာꩻရမာꩻသꩻဝအီဝွေꩻတစွိုးစွိုး။ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ယဟန်ႏနောဝ်ꩻ တဗောက်ꩻတဗက်ꩻ ကာႏလွေꩻဒျာႏ ထာꩻစဲင်ႏတန်ဖုံႏရာ၊ ယဗာႏဗာႏနောဝ်ꩻ အတခꩻသဲင်ꩻချာလꩻပါနေးကထဲင်း။ ဝွေꩻထွားပဲန် ထွားယွိုင်ႏအီတွမ်ႏ ကခꩻမိုးဒါႏ စေးတစ်ဆျူး တွမ်ႏတနတ်ရာႏ၊ ကွဲးတွော့ꩻ လွေꩻမော့ꩻတေား အတဆွောန်ချာ။ ၁၉၁၁ ဗာႏနေင်ႏခါ ရူတာဖော့ဒ် ကအွာထန်ႏလꩻ ဒေတာ (Rutherford's analysis of the data) ကို ကသေထွꩻဒါႏထာꩻယို အလွေꩻထွာအီ ရူတာဖော့ဒ် အဲတ်တမ်မိုဒယ်။ အဲတ်တမ်မိုဒယ်နောဝ်ꩻဗာႏရိုꩻ အဲတ်တမ်ကို ဒြတ်ဖဲန်ကဉ်းအာအာယို ကပေႏဗိꩻ၊ ကနဲန်းတဉ်ႏတွော့ꩻမွေးဒါႏ နျူကလိယ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ။ ကထွူႏစွူ့ဒါႏ၊ တျာႏအာႏအထီးကအောဝ်ႏဗွို့ꩻဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကအုံကြွော့ꩻ ကအောဝ်ႏခွေါန်ꩻအီတာႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏရဲး တေင်ဖေႏခါꩻ (နောဝ်ꩻခါ ခလုဲင်ႏသေတောဝ်းဒွိုန်း နယူထရွန်)။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဖေႏ ဥပမာတဗာႏနောဝ်ꩻ မိုဒယ်ယိုဗာႏတာႏ (ခေတ်တသာ မော်ဒန်မိုဒယ်မွေးတောဝ်း) နုဲတ်ထရိုစဉ်-၁၄ ကိုယို နျူကလိယ အောဝ်ႏပါ ၁ ဖြုံႏ၊ နျူကလိယကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတွန် ၁၄ ဖြုံႏ ယင်း အီလဲက်ထရွန် ၇ ဖြုံႏ အောဝ်ႏပါငီꩻသော့ꩻ (လို့လို့ ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ၂၁ ဖြုံႏ)။ နျူကလိယနောဝ်ꩻဗာႏကို အကအောဝ်ႏလေပ်ဒါႏ အီလဲက်ထရွန်ယင်းဒျာႏ ၇ ဖြုံႏ အောဝ်ႏဗဲန်ခြာက အရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ===အဲတ်ဒဉ်တန်တွမ်ႏ သတယ်လာ နျူကလီးယားလေမ်ꩻဝင်ꩻ=== ၁၉၂၀ ဗာႏနေင်ႏကိုရပ်ခါ အာတာအဲတ်ဒဉ်တန် ([[:en: Arthur Eddington|Arthur Eddington]]) ယူႏယူႏတဲမ်း ကသေထွꩻလꩻဒါႏ ဆာႏဖုံႏကိုကအောဝ်ႏထွာဒါႏ နျူကလီးယား ယန္တရားလေမ်ꩻဗဲန်ဝင်ꩻခရာႏ အိုးဝွေꩻလိတ်စေးလာႏ The Internal Constitution of the Stars ကို။ ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ သတယ်လာ အာႏစွိုးခြွီ (stellar energy) အရွီးအခိုႏယို ထွာဖို ကဗွေစုမ်ႏမွေးဒါႏ ထာꩻညာꩻယော့ ယူႏယပ်ꩻတဗာႏ- အဲတ်ဒဉ်တန် ကယူႏခွေါန်ꩻ စွို့ꩻစွောန်ႏငါလွေꩻနောဝ်ꩻ အရိုꩻ အရွီးအခိုႏယို ထွာဒျာႏ ဟုဲတ်ဒရိုစဲန် နွို့လေမ်ꩻဗဲန်လွေꩻ ဟီလီယမ်ကို၊ အွောန်ႏစွꩻထန်ႏအာမွေးမုဲင်း အာႏစွိုးခြွီ ဗွိုန်ပီနုဲင်း အုဲန်းသတုဲန်း အီကွေးဆဉ်း E = mc² ကိုစားတဲ့ဒေါ့ꩻ။ ယိုနောဝ်ꩻ ထွာနေး ထာꩻတန်ပြွူႏ ယမ်ယဲ့ꩻတလာငါတဗာႏ၊ ထွာမုဲင်ꩻနဲးတဲ့ ကောပ်ခိန်ႏနောဝ်ꩻခါ တာမိုနျူကလီးယား အာႏစွိုးခြွီ တွမ်ႏယင်း ဆာႏဖုံႏယို ဟုဲတ်ဒရိုစဲန် အောဝ်ႏလေမ်ꩻသော့ꩻအာအေားတန်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခလုဲင်ႏသေထွꩻတောဝ်းဒွိုန်းရိုꩻလဲ့ နောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ===ထွားထောင်လွောန်ꩻ နျူကလီးယား သပဉ်=== ရူတာဖော့ဒ် မိုဒယ် ထာꩻမာꩻထွာဟောဝ် ဗတွိုႏစွောန်း ဖရန်ကို ရာသဲတ္တီ ([[:en:Franco Rasetti|Franco Rasetti]]) ကယွော့လွောန်ဖေႏ ထွားထောင်လွောန်ꩻ နျူကလီးယား သပဉ်ခရာႏ (studies of nuclear spin)[[:en: California Institute of Technology|ကာလီဖိုးနီးယား အနယ်ပညာႏဌာန]]ကို အွိုး ၁၉၂၉ ဗာႏနေင်ႏခါ။ ၁၉၂၅ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ကသေခါꩻနောဝ်ꩻ ပရိုတွန်တွမ်ႏ အီလဲက်ထရွန်ယို သပဉ်ငိုꩻအောဝ်ႏ ± ½ နုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရူတာဖော့ဒ် မိုဒယ် [[နုဲက်ထရိုစဲန်|နုဲတ်ထရိုစဲန်]]-၁၄ ကိုကအောဝ်ႏဒါႏ နျူကလီးယား ထာꩻဇျꩻအထျꩻ လို့လို့ ၂၁ ဖြုံႏကိုယို ကအီးအွောန်ႏကုဲင်ထွာနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻ သပဉ်တာႏ အဖြုံႏ ၂၀ နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏဗူႏဖေႏ ပဉ်ခိုႏခိုႏ ပဉ်စုင်ႏစုင်ႏနေး၊ နောဝ်ꩻထွူ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ အမွူး ထာꩻဇျꩻအထျꩻ (အသွꩻတအောဝ်ႏတောဝ်းဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ) အီးလိုႏအွောန်ႏကုဲင်ဖေႏနျူကလိယ အထွူအီ သပဉ် (net spin) ½ ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ရာသဲတ္တီ. ကသေထွꩻနောဝ်ꩻ နုဲတ်ထရိုစဲန်-၁၄ ယို သပဉ်အောဝ်ႏ ၁ သွူ။ ===စေမ်းဆဲဒ္ဒဝိက် သေနာႏထွꩻ နျူထရွန်=== ၁၉၃၂ ဗာႏနေင်ႏခါ ဆဲဒ္ဒဝိက် သေလꩻ ဝေါးလတာဘိုတီ၊ ဟားဘတ် ဘဲက္ကာ၊ အုဲန်ရယ်နီတွမ်ႏ ဖရဲဒ္ဒရိက် ဇျိုလီယောတ်-ကျူရီသီး ကမော့ꩻခါꩻဒါႏ ထာꩻရောင်ႏတောင်ႏထန်ႏယို အမဲန်ႏနောဝ်ꩻ ကောပ်ပွိုးစွောန်ႏ တျာႏဓာတ်တဗွို့ꩻတောဝ်းဒါႏ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ မာꩻထွာဒျာႏနောဝ်ꩻမꩻသွူ။ ဒြတ်ဖဲန်နောဝ်ꩻဗာႏယို ပေႏတန် တတျာ ပရိုတွန်၊ ဝွေꩻဖေႏခါꩻအမဉ်ꩻ နျူထရွန် (ထွေလွောန်ꩻ ရူတာဖော့ဒ် ကရိုꩻခါꩻဖို ကအောဝ်ႏလိုႏထဲင်းပါ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ နောဝ်ꩻတဗာႏတာႏ)။ အနေင်ႏနောဝ်ꩻနေနေ ဒီမစ်ထရီ အုဲန်ဗဲန်အဲန်ဂို ရိုꩻ နျူကလိယ ကောင်းကိုယို အီလဲက်ထရွန် တအောဝ်ႏတောဝ်း၊ အောဝ်ႏဒျာႏ ပရိုတွန်ဖုံႏတွမ်ႏ နျူထရွန်ဖုံႏ။ နျူထရွန်ဖုံႏယို ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ (particles) သပဉ်ငိုꩻအောဝ်ႏ ½ နုဲင်းနောဝ်ꩻ။ ထာꩻယိုဗာႏ စေခြုဲင်းနယ်ခါꩻ ဒြတ်ဖဲန် (mass) ယို ကောပ်ပရိုတွန် မွေးတောဝ်းခရာႏ။ နျူထရွန်သပဉ် စေဖြေႏလꩻဖေႏစွော့ꩻ နုဲတ်ထရိုစဲန်-၁၄ ပျဿနာႏ၊ မိုဒယ်ယိုဗာႏကို ကပါဒါႏ အဖောဝ်ႏကအောဝ်ႏတောဝ်းဒါႏ ပရိုတွန် တွမ်ႏ အသွꩻကအဲန်တောဝ်းဒါႏ နျူထရွန် ဖေႏပန်းမိုးလွေꩻခါꩻဝင်ꩻ သပဉ် ½ တရဲန်းချင်ႏ၊ ဖေႏလွေꩻဖြွောန်အီ သပဉ် အထွူအီတွမ်ႏ ၁ နောဝ်ꩻသွူ။ သေနာႏထွꩻလꩻ နျူထရွန်ထွူ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏဖုံႏ ဖ တွက်ထန်ႏလꩻဖေႏ နျူကလိယ တဗာႏတဗာႏကို အာႏစွိုးခြွီ အခေင်ႏအခေါဝ် အောဝ်ႏဗဲန်ခါꩻတခွိုန်းမုဲင်ꩻ။ အွောန်ႏပဲန်နေး ပရိုတွန်တွမ်ႏ နျူထရွန်သီး နျူကလီးယားဒြတ်ဖဲန် (nuclear mass) ကအောဝ်ႏထွာခြွောန်းဒါႏ ထာꩻနောဝ်ꩻဗာႏကိုထွူ ချင်းတွက်ထန်ႏ။ နျူကလီးယား ဒြတ်ဖဲန်ဖုံႏခါႏ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ တွက်ထန်ႏနုဲင်းကီယိုစားသွူ။ မဉ်ႏကြဲမ် မဉ်ႏတဲက် နျူကလီးယား ကန်ချာထာꩻနောဝ်ꩻ ထာꩻယိုစား လွေꩻထဲ့တနꩻမဲန်ႏတွမ်ႏ အုဲန်းသတုဲန်း ကတွက်နယ် ဒြတ်ဖဲန်တွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ဗွိုန်ပီဝင်ꩻ အွိုး ၁၉၃၄ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ၊ အဗွိုန်ပီလꩻ ၁ % ကိုတဲ့ရိုꩻ။ ===ပရိုဂါ အီကွေးဆဉ်း တန်ဗွိုင်းဗဲက်တာ ဘိုသန်ခြောင်ႏဖဲ့ꩻခရာႏ=== အလဲက်သန်ဒရူ ပရိုဂါ ([[:en:Alexandru Proca|Alexandru Proca]])ယို ထွာ လိုꩻမာꩻတန်ပြွူႏဖေႏထွူ ဒေါ့ꩻဟွိုန်လွေꩻ တန်ဗွိုင်းဗဲက်တာ ဘိုသန် အီကွေးဆဉ်းခြောင်ႏဖဲ့ꩻ တွမ်ႏယင်း နျူကလီးယားအာႏ မီသန်ခြောင်ႏဖဲ့ꩻကိုသား အရီးရီးသွူ။ ပရိုဂါ အီကွေးဆဉ်းယို သေငါꩻထွေအာတွမ်ႏ ဝေါ့လ်ဖ်စဲန် ပေါ်လီ ([[:en: Wolfgang Pauli|Wolfgang Pauli]])၊ ပါယိုဖြာꩻ နိုဘယ်ဆုလိတ်ကိုနောဝ်ꩻ အတဲမ်းထေနယ်ဖေႏခါꩻပါ အီကွေးဆဉ်းယိုဗာႏ။ သေငါအာလွေꩻတွမ်ႏယင်းက ယူဂါဝါ (Yukawa)၊ ဝဲန့်သယ်(Wentzel)၊ တာကာနီတာ(Taketani)၊ သာကာတာ(Sakata)၊ ကဲမ္မာ (Kemmer)၊ ဟစ်တလာ (Hitler) တွမ်ႏယင်း ဖရိုလိဂ် (Fröhlich)သီးဖုံႏရာ ကမာꩻတန်ပြွူႏဖေႏ အဲတ်တမ်ဖဲ့ꩻရာ နျူကလိယဖုံႏ တီအိုရီတဗာႏတာႏ အွိုး နျူကလီးယား ရူပဗေဒကိုသွူ။ ===ယူဂါဝါ မီသန် ပေါ်သဇျူလိတ် ကအီးရုပ် သဲန်ꩻ နျူကလိယဖုံႏတာႏ=== ၁၉၃၅ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ဟီဒီကိ ယူဂါဝါ ([[:en:Hedeki Yukawa|Hedeki Yukawa]]) ဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ် အရီးရီးပထမ ထာꩻမာꩻကထွာအီဒါႏ ကအီးစေခြုဲင်းနယ် နျူကလိယ အောဝ်ႏကောပ်ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတာႏ အာႏအဆွော့ꩻ တီအိုရီ ([[:en: Strong force| strong force]]) ခရာႏ။ [[:en: Yukawa coupling|ယူဂါဝါ ထာꩻခြꩻဝင်ꩻ]] ကို ဆုဲင်ꩻယိုခါ ကဟဲ့ꩻဝင်ꩻ မီသန် ထဉ်ႏထာꩻဇျꩻအထျꩻ ([[:en: Virtual particle|virtual particle]]) တဗာႏ အောဝ်ႏအခါႏကို ထေဖေႏအာႏရဲင်ꩻ နျူကလီယွန်ဖုံႏလို့လို့တာႏ၊ ပါတွမ်ႏ ပရိုတွန် ယင်း နျူထရွန်။ အာႏယိုဗာႏ ဆုဲင်းစေနယ်ဖေႏ ပွိုးတမုဲင်ꩻ နျူကလိယဖုံႏ ပꩻ တထဲက်ꩻထန်ႏထိုꩻတောဝ်း ပရိုတွန်ကန်ဝင်ꩻကအောဝ်ႏကို။ ထာꩻယို အဆုဲင်းစေနယ်ဖေႏပါယင်းက ပရိုတွန်ဖုံႏခြာကို အာႏဆွော့ꩻ ကထွို့ꩻထာꩻယို ထွာမုဲင်ꩻ အလဲန်းဗော့ꩻထဲင်း တျာႏပသီႏလောႏ (မန်းဟဲ့ꩻ လျပ်စစ်သံလိုက်) ကထွို့ꩻထာꩻခရာႏသယ်။ ဆုဲင်ꩻခါ ဝင်ꩻကထွိုင်ႏသေနာႏထွꩻလꩻ [[:en:Pi meson|ပုဲန် မီသန်]] (မန်းနေးဟဲ့ꩻ ပိုင်မယ်စွန်) ကအွောန်ႏနယ်ဖေႏ ထာꩻနောဝ်ꩻဗာႏကို အရိုꩻ ယူဂါဝါ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ဂုဏ်သတ္တိအောဝ်ႏတဲ့ဒေါ့ꩻ။ ခေတ်တသာ အဲတ်တမ်မိုဒယ်ဖုံႏယို အဗွေစုမ်ႏအီလꩻတွမ်ႏ ယူဂါဝါ လိတ်စေးလာႏဖုံႏ။ အဲတ်တမ်ကဲန်ကိုနောဝ်ꩻ နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ရာႏတဉ်ႏတွော့ꩻ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ၊ နျူကလီးယား အာႏဆွော့ꩻ အောဝ်ႏသဲန်ꩻဗူႏခါꩻဖေႏနေး။ ကတဉ်ႏခွေါင်တောဝ်းဒါႏ နျူကလီးယားဖုံႏနောဝ်ꩻ ကုဲင်းမော့ꩻဒါႏ အယ်လဖာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ၊ မဉ်ႏထွာနောဝ်ꩻစားတဲ့ ဟီလီယမ် နျူကလိယ အာႏစွုမ်းထန်ႏဒါႏ။ မွေးတောဝ်းတဲ့ ကုဲင်းမော့ꩻလုဲင်ႏ ဘီတာ ပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻ၊ မဉ်ႏထွာနောဝ်ꩻစား အအွောန်ႏစွꩻထန်ႏဖေႏဒါႏ အီလဲက်ထရွန် (တောဝ်းလဲ့ ပေါ်သီထရွန်)။ ကပြုဲင်ပြင်ꩻထာꩻယိုစားတဗာႏဗာႏ မဉ်ႏထွာထွူနောဝ်ꩻလဲင်ႏ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဆုဲင်ꩻသား နျူကလိယယို ယွိုင်းယား တရျူးခရာႏမွေး။ အလဲင်ႏယို ဝွေꩻအွောန်ႏစွꩻထန်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ကတလာဒါႏ ဖိုတွန်ဖုံႏထွူ အပြုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻတွိုႏ ဝွေꩻကအုံတဲင်ဒါႏ ခင်ႏလမ်း ground state ကို (ဂဲမ္မာ ပြုဲင်ပြင်ထာꩻ) နောဝ်ꩻသွူ။ ကထွားလွောန်ꩻ နျူကလီးယားအာႏဆွော့ꩻတွမ်ႏ နျူကလီးယား အာႏပနဲန်ႏဖုံႏ (၁၉၃၄ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ အဲန်ရီဂို ဖာမီ ([[:en:Enrico Fermi|Enrico Fermi]]) ကစေခြုဲင်းနယ်ဒါႏ Fermi's interaction ဟဲ့ꩻ ဖာမီ ခြꩻချာငါဝင်ꩻ လိတ်စေးလာႏ) အွောန်ငါ ရူပဗေဒ ပညာႏသျင်ႏသီး အွောန်ႏလောမ်ꩻ ဗောက်လူး နျူကလိယဖုံႏရာ တွမ်ႏ အီလဲက်ထရွန်ဖုံႏ အွိုးကသန်ထဲင်းဒါႏ အာႏစွိုးခြွီထျꩻ။ သုတေသနယိုဗာႏ ထွာလွောန် ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ရူပဗေဒ (particle Physics)၊ အထျꩻထျꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ထာꩻဇျꩻအထျꩻ ရူပဗေဒမိုဒယ် အွောန်ႏထော့ခါꩻ (standard model of particle Physics) သွူ။ ထာꩻအွောန်ႏထော့ခါꩻကို တဲမ်းနယ်သေꩻ အာႏဆွော့ꩻ၊ အာႏပနဲန်ႏ တွမ်ႏယင်း တျာႏဗွို့ꩻပသီႏလောႏအာႏ (electromagnetic forces) ဖုံႏရာ။ ==ခေတ်တသာ နျူကလီးယား ရူပဗေဒ== နျူကလိယ ထွူႏစွူ့တဗာႏကိုယို နျူကလီယွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ပဉ်ရျာꩻရျာꩻ။ ကမဉ်ဒေါ့ꩻနောဝ်ꩻ မဉ်ႏရဲ့ꩻ၊ မဉ်ႏခြꩻဗော့ꩻ ပဉ်လဲင်ႏလဲင်ႏ ကုဲင်းခုမ်စမ်ႏဗာႏနေးတွမ်ႏ ကွာန်တမ်-မဲက္ကဉ်းနေက်ဖဲ့ꩻရာစား တမွေးတောဝ်းထဲင်းဒါႏ ထာꩻပန်ႏလေပ် အစောဝ်းခါ (classical system) စား။ ထာꩻထီတဗဲက်ꩻ မိုဒယ် (liquid-drop model)<ref>J.M.Blatt and V.F.Weisskopf, Theoretical Nuclear Physics, Springer, 1979, VII.5</ref>ကို ကလꩻခါꩻထာꩻ ကဗာႏနောဝ်ꩻ အရိုꩻ နျူကလိယကိုယို အာႏစွိုးခြွီအောဝ်ႏတဗာႏ။ တခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအခိုႏကီ တဉ်ႏခြေင်းအာႏ (surface tension) ကို၊ တခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ တျာႏအာႏသီး ထွိုန်ညာꩻဝင်ꩻ ပရိုတွန်ကို ထွာလွောန်။ ထာꩻထီတဗဲက်ꩻ မိုဒယ်ယို အထေမာꩻဖေႏချာဒါႏ နျူကလိယအင်္ဂါႏဖုံႏရာ အာတန်၊ ပါတွမ်ႏ နျူကလီးယား ပꩻလီထန်ႏထာꩻ (nuclear fission) ကထွာအီတာႏလုမ်ꩻကာႏတောဝ်း ပါတွမ်ႏက တဖူꩻခြောင်ꩻ ဗူႏခါꩻဖေႏ အာႏစွိုးခြွီ ဒြတ်ဂဏန်ꩻအရော့ꩻဖုံႏရာသွူ။ ကွာန်တမ်-မဲက်ကဉ်းနေက်ဖဲ့ꩻကိုတဲ့ မိုဒယ်အောဝ်ႏပါအာတန်။ Maria Goeppert Mayer <ref>{{Cite journal |doi = 10.1103/PhysRev.75.1969|title = On Closed Shells in Nuclei. II|url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-06-15_75_12/page/1969|journal = Physical Review|volume = 75|issue = 12|pages = 1969–1970|year = 1949|last1 = Mayer|first1 = Maria Goeppert|bibcode = 1949PhRv...75.1969M}}</ref> တွမ်ႏ J.Hans D.Jensen<ref>{{Cite journal |doi = 10.1103/PhysRev.75.1766.2|title = On the "Magic Numbers" in Nuclear Structure|url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-06-01_75_11/page/1766|journal = Physical Review|volume = 75|issue = 11|pages = 1766|year = 1949|last1 = Haxel|first1 = Otto|last2 = Jensen|first2 = J. Hans D|last3 = Suess|first3 = Hans E|bibcode = 1949PhRv...75R1766H}}</ref> ကမာꩻတန်ယမ်ငီꩻဖေႏဒါႏ နျူကလီးယား ထာခြုံမိုဒယ် ([[:en: Nuclear Shell Model|nuclear shell model]]) ကွာန်တမ်-မဲက်ကဉ်းနေက် ကဗာႏထာꩻခရာႏ မဉ်ႏထေထန်ႏနယ်ဖေႏတဲ့ အောဝ်ႏဒါႏ။ ဂဏန်ꩻလဲန်ထာꩻထီႏ ([[:en: Magic number|magic number]]) ယဟန်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ နျူကလိယဖုံႏ အခြုံ ပဉ်ဗေင်ႏဗေင်ႏကိုယို နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏသော့ꩻခါꩻတွော့ꩻ ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ အစွူတဉ်ႏဒျာႏသွူ။ နျူကလိယတာႏ ကတရေင်ခြာထဲင်းဒါႏ မိုဒယ်လောင်းလင်ဖုံႏ ပီနုဲင်း [[:en:Interacting boson model|ဘိုသန် ခြꩻဝင်ꩻ မိုဒယ်]]ယိုတဲ့ ခြုဲင်းနယ်ခါꩻလဲန်း အောဝ်ႏ။ နောဝ်ꩻဗာႏကို နျူထရွန်တွမ်ႏ ပရိုတွန်ဖုံႏရာ ခြꩻဝင်ꩻ ဘိုသန် (bosons) နေးစား။ အေဘီ အီနီဆျို ထာꩻနယ်ꩻဖုံႏ ([[:en:Ab initio methods|Ab initio methods]]) တယ်ႏမော့လဖဲ့ꩻ စမ်ႏစဲႏစေ နျူကလီးယားနမ်း၊ အောဝ်ႏနျူကလီယွန်ဖုံႏ တွမ်ႏယင်း ဝွေꩻသီးကခြꩻဝင်ꩻကို စလွေꩻနေး။ ခိန်ႏခါႏယိုဖဲ့ꩻခါ ကမာꩻသုတေသန နယူကလီးယား ရူပဗေဒဖဲ့ꩻကို ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ အရော့ꩻလွေꩻ ထွားလွောန်ꩻ နျူကလိယဖုံႏ ကတွိုက်နမ်းသွတ်ꩻဒါႏ နမ်းပွိုင်ဖုံႏ (ပီနုဲင်း [[:en: Rugby balls|ရက်ဘီ ဘေား]]ဖုံႏ၊ တောဝ်းလဲ့ [[:en:Pear|တပုဲင်ႏရာႏဖုံႏ]])၊ မွေးတောဝ်းလဲ့ အကတွိုက်နမ်းသွတ်ꩻသွတ်ꩻဒါႏ နျူထရွန်-ပရိုတွန် ထာꩻဗျင်ႏ (neutron-to-proton ratios) တဲ့ အောဝ်ႏနေနေသွူ။ နေးတွမ်ႏလိုꩻစူခြောင်ꩻ စုင်ꩻလောမ်၊ တောဝ်းလဲ့ အောဝ်ႏစက်ရျာႏထာꩻဇျꩻအထျꩻ ([[:en: Particle accelerator|accelerator]])ကို အွောန်ႏနျူကလီယွန် မာꩻဓာတ်တွော့ꩻ ကေားမာꩻနယ်သား မာꩻဖေႏ နျူကလိယနောဝ်ꩻစားဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကအွောန်ႏတောင်ႏထန်ႏ အုဲန်းယွန်း ရောင်ႏဆျောဝ်ႏဖုံႏ ဒါႏအီ။ ကအီးမာꩻထန်ႏ နျူကလိယဖုံႏ အလျားသန်မွေးမုဲင်းထာꩻကိုတာႏ မာꩻအီတွမ်ႏ အာႏစွိုးခြွီ ကသန်ခြာထဲင်းဒါႏ မေႏရောင်ႏဆျောဝ်ႏဖုံႏတဲ့ဒါႏ။ ဝင်ꩻဖုံႏထီႏခါꩻ အမာꩻနယ်ထာꩻဖုံႏ မာꩻထန်ႏဖေႏလꩻ ထာꩻကြုဲင်းနမ်း ([[:en: phase transition|phase transition]]) အောဝ်ႏနျူကလီးယားဝတ္ထု ကြုဲင်းနမ်းလွေꩻ ထာꩻပွိုင်တသာကို လက္ခဏာႏ။ ယိုစားနောဝ်ꩻ ထွာနေးကွက်-ကလူယွန် ပလာသမာ ([[:en:Quark-gluon plasma|Quark-gluon plasma]]) ကို ကွက်ဖုံႏ ကြဲ့ꩻခွဲးဝင်ꩻ။ အောဝ်ႏ ၃ မျိုꩻခြွောန်းကို ဖထန်ႏမွေးတောဝ်း၊ နျူထရွန် ယင်း ပရိုတွန်ဖုံႏ ကြဲ့ꩻခွဲးဝင်ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻမꩻ အကြုဲင်းနမ်းစွော့ꩻထာꩻ လꩻအီသွူ။ ==လိတ်မွောန်== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:နျူးကလီးယားရူပဗေဒ]] 313x4xgawro4gfso2eyq711vng2kr6o