Wikipedia
bmwiki
https://bm.wikipedia.org/wiki/Ny%C9%9B_f%C9%94l%C9%94
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Média
Spécial
Discussion
Utilisateur
Discussion utilisateur
Wikipedia
Discussion Wikipedia
Fichier
Discussion fichier
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Modèle
Discussion modèle
Aide
Discussion aide
Catégorie
Discussion catégorie
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Bambara
0
930
42382
37225
2026-06-11T05:32:31Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
???
42382
wikitext
text/x-wiki
'''Bambara''' bɛ kuma [[tubabukan]]w kɔnɔ:
* [[Bamànan]]
* [[Bamanankan]]
kny4cfnbi0lcswlx8jxv2yqzhhzcust
Wikipedi
0
965
42370
42222
2026-06-11T03:18:56Z
Joi3221
12889
42370
wikitext
text/x-wiki
'''Wikipedi''' ye sude [[ɔnsiklopedi]] tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedia yɛ [[wiki]] yɛ.
[[Fichier:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|alt=Wikipedia Portal|vignette|[https://naijahall.com/ Wikipedia Portal]]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-bm.svg]]
=== Tariku ===
Wikipedi daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"),[19] i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com,[W 4] ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la,[20] bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ.[23] N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ.[17] Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.[24
Wikipedi ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na.[W 5][W 6] Nupedia ni Wikipeja tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipeja kɔnɔ. Angilɛkan Wikipeja tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.
Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipeja baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipeja la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la.[W 7] O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.
Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ,[27] Angilɛkan Wikipeja ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ.[W 9] Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
{{ébauche}}
9yxaafjiyj79enx230ipge8zsr5lmew
42372
42370
2026-06-11T03:20:02Z
Joi3221
12889
42372
wikitext
text/x-wiki
'''Wikipedi''' ye sude [[ɔnsiklopedi]] tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedi yɛ [[wiki]] yɛ.
[[Fichier:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|alt=Wikipedia Portal|vignette|[https://naijahall.com/ Wikipedia Portal]]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-bm.svg]]
=== Tariku ===
Wikipedi daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"),[19] i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com,[W 4] ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la,[20] bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ.[23] N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ.[17] Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.[24
Wikipedi ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na.[W 5][W 6] Nupedia ni Wikipeja tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipeja kɔnɔ. Angilɛkan Wikipeja tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.
Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipedi baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipeja la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la.[W 7] O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.
Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ,[27] Angilɛkan Wikipedi ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ.[W 9] Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
{{ébauche}}
o494d0fp3jofq95ernmxm9uvx2orrdb
42374
42372
2026-06-11T05:11:29Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42374
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Wikipedi''' ye sude [[ɔnsiklopedi]] tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedi yɛ [[wiki]] yɛ.
[[Fichier:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|alt=Wikipedia Portal|vignette|[https://naijahall.com/ Wikipedia Portal]]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-bm.svg]]
=== Tariku ===
Wikipedi daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"),[19] i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com,[W 4] ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la,[20] bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ.[23] N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ.[17] Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.[24
Wikipedi ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na.[W 5][W 6] Nupedia ni Wikipeja tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipeja kɔnɔ. Angilɛkan Wikipeja tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.
Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipedi baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipeja la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la.[W 7] O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.
Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ,[27] Angilɛkan Wikipedi ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ.[W 9] Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
{{ébauche}}
dggbricalqkf8l94nx7dbccrni89cr4
42394
42374
2026-06-11T08:33:51Z
Sumacedenw
12883
/* Tariku */
42394
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Wikipedi''' ye sude [[ɔnsiklopedi]] tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedi yɛ [[wiki]] yɛ.
[[Fichier:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|alt=Wikipedia Portal|vignette|[https://naijahall.com/ Wikipedia Portal]]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-bm.svg]]
== Tariku ==
Wikipedi daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"), i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com, ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la, bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ. N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ. Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.
Wikipedi ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na. Nupedia ni Wikipedi tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipedi kɔnɔ. Angilɛkan Wikipedi tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.
Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipedi baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipedi la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la. O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.
Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ, Angilɛkan Wikipedi ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ. Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
7kmdzo1egd2qygwub9i5wkqih4hmbw0
42395
42394
2026-06-11T08:34:36Z
Sumacedenw
12883
42395
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Wikipedi''' ye sude [[ɔnsiklopedi]] tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedi yɛ [[wiki]] yɛ.
[[Fichier:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|alt=Wikipedia Portal|vignette|[https://naijahall.com/ Wikipedia Portal]]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-bm.svg]]
== Tariku ==
Wikipedi daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"), i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com, ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la, bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ. N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ. Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.
Wikipedi ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na. Nupedia ni Wikipedi tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipedi kɔnɔ. Angilɛkan Wikipedi tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.
Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipedi baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipedi la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la. O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.
Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ, Angilɛkan Wikipedi ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ. Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
[[Category:Wikipedi| ]]
jluwlccutodi05tzuapltl56ldonqr3
Bolokoli
0
1023
42379
37654
2026-06-11T05:26:53Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42379
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Machine translated, Completely incorrect grammar}}
{{Grammar}}
<div style="float:right; margin-left:10px; margin-right:10px; width:320px; text-align:center">
[[File:Acroposthion of the foreskin.jpg|140px|]]
[[File:Complete Circumcision - 2.JPG |171px|]]<br />
<small>'' Bolokoli ''
</small>
</div>
[[File:Global Map of Male Circumcision Prevalence by Country.svg|400px|thumb|]]
[[Tuyifuga]] ye duguye min be kunmantu mara la. A '''bolokoli''' bé kè numuw d'é fɛ, ka [[daminɛ]] san seginla fô san tan ni fila denw. Don kelen de sigilen bè san kônô bolo koli ka man. Ni ni don ni se la ka sôrô denw minw be ni si ko fôlen ni na i'ka kan ni bolo koli ye. Ni bolo koli bé kɛ tu fin dô d'e kônô,ni tu fin ni dugu kôfɛ.
Ni ni don sela u' be ci bila numu cè ma ka fô ko bolokoli don sela,numu cè b'i na denmisenw fara niôgô kan min u' si be ni si ko fôlen ni na,ka taa n'u ye tu fn ni na blokoli yôrôla, bolokoli be daminè kôrôya kin ka taa bila fô bè ka fitini la .boli koli kôfè,u'be segi ka na dugu kônô o don bè bolo koli kôfè,u'be sigi tiè kala kan fô ka taa se kalo saba ma.ni kalo saba dafa la,u'ka kan ka bô,u' ba yira ko joliw suma na.u'bô don gnana jè ba dô be kè,u'be tasuma ba mènè,ni tasuma ni kuna ,u'bè bi na kelen kelen ka na tasuma ni sago san fè,u'ba sôrô denmisèninminw bolo ma ko sigilen bè tasuma kô fè ni buguri jè ye,u' b'a kè ka solomana den n'u bon,o bè kèlen kô ,u'be taa u' ko,u'kolen kô,numu tiè b'u fara niôgôkan ka fô u'ye k'u man tè ka musoko kè fo kalo kelen,ni min ya nkè n'a min sôrô ala a yèrè kunku do,u'be sôrô k'u la bila.
6eegdn5oabpc93flrbu849uny7ckqsx
Wiki
0
1054
42371
41363
2026-06-11T03:19:34Z
Joi3221
12889
42371
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Wikitext-wiki markup-wikipedia.png|thumb]]
'''Wiki''' yɛ sitewebi yɛ min bɛɛ bɛ yɛlɛma. [[Wikipedia|Wikipedi]] yɛ wiki yɛ.
7nabeivpbah442uhfjxi3qfhoj5ma7b
42383
42371
2026-06-11T05:36:46Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42383
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Wikitext-wiki markup-wikipedia.png|thumb]]
'''Wiki''' yɛ sitewebi yɛ min bɛɛ bɛ yɛlɛma. [[Wikipedia|Wikipedi]] yɛ wiki yɛ.
[[Category:Navigatɛri]]
rugu0p22v980wk23t2q0goils93sqf5
Dɔnniyagafeba
0
1828
42441
39894
2026-06-11T09:47:35Z
Sumacedenw
12883
42441
wikitext
text/x-wiki
{{Requestedmove|Ɔnsiklopedi}}
[[Fichier:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|Ɔnsikopedi]]
'''Dɔnniyagafeba''', '''ɔnsiklopedi''' (''encyclopédie'') ye [[gafe]] dannaselen ye min be tali kɛ [[kunnafoni]] dɔnniya bolofaran bɛɛ kan. Dɔnniyagafeba tilalen ka kɛ sɛbɛnfɛnw ye. Sɛbɛnfɛn kelen bɛ kuma kun kelen bɛɛ kan. A ka cala, sɛbɛnfɛnw tondonen abajada cogoya lam gafe kelen kɔnɔ walima gafe caman min sirilen fin hakɛ donta la. [[Wikipedia]] ye ɔnsikopedi misɛliya do ye.
Tuɲena, ansikopedi kun ye ka dɔnniya jensenen lakafo dunia kɔnɔ; k'a tabolo labɔlen sigi sen kan mɔgɔw ye an ni bɛ sigi la, k'a dɔnniya latɛmɛ mɔgɔw minu bɛna an kɔ, walasa kɛmɛda tɛmɛlen baara ka na kɛ fu kɛmɛda nataaw ye. Ani mukɔsɔn, an ka sinin ɲasigiw na kalan koɲuman, ka jogo ɲuman sɔrɔ ani ka balo nilafiya kɔnɔ. A mankan a ka sa kasɔrɔ an ma nafa lase hadamadenya ma.
s4ce9u0vi21ga1mgi87vcdditmo3tfk
42442
42441
2026-06-11T10:18:57Z
Sumacedenw
12883
Typos
42442
wikitext
text/x-wiki
{{Requestedmove|Ɔnsiklopedi}}
[[Fichier:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|Ɔnsiklopedi]]
'''Dɔnniyagafeba''', '''ɔnsiklopedi''' (''encyclopédie'') ye [[gafe]] dannaselen ye min be tali kɛ [[kunnafoni]] dɔnniya bolofaran bɛɛ kan. Dɔnniyagafeba tilalen ka kɛ sɛbɛnfɛnw ye. Sɛbɛnfɛn kelen bɛ kuma kun kelen bɛɛ kan. A ka cala, sɛbɛnfɛnw tondonen abajada cogoya lam gafe kelen kɔnɔ walima gafe caman min sirilen fin hakɛ donta la. [[Wikipedia|Wikipedi]] ye ɔnsikopedi misɛliya do ye.
Tuɲena, ansikopedi kun ye ka dɔnniya jensenen lakafo dunia kɔnɔ; k'a tabolo labɔlen sigi sen kan mɔgɔw ye an ni bɛ sigi la, k'a dɔnniya latɛmɛ mɔgɔw minu bɛna an kɔ, walasa kɛmɛda tɛmɛlen baara ka na kɛ fu kɛmɛda nataaw ye. Ani mukɔsɔn, an ka sinin ɲasigiw na kalan koɲuman, ka jogo ɲuman sɔrɔ ani ka balo nilafiya kɔnɔ. A mankan a ka sa kasɔrɔ an ma nafa lase hadamadenya ma.
lx3fk5nz2jhpstsornxpebmg0tlmhxz
Modèle:Delete
10
2108
42430
41461
2026-06-11T09:18:57Z
Sumacedenw
12883
Fix
42430
wikitext
text/x-wiki
{| style="margin:0.5em auto; width:95%; background-color:#FFFACD; border:2px solid #88A; padding:5px; text align:left"
|'''This page has been nominated for [[Meta:Meta:Deletion policy#Criteria for speedy deletion|speedy deletion]]{{#if:{{{soon|}}}| after a short period of time.''' This delay is intended to give the contributor time to modify the page to make it relevant. If it is relevant, please remove this tag}}{{#if:{{{1|}}}|'''. The user who left this tag provided the following reason''':<div style="margin-left:2em" align="center">{{{1}}}</div>|.<br />}}
|-
|style="font-size:.9em;"|If you disagree with its speedy deletion, remove the template and discuss it on [[{{TALKPAGENAME}}|its talk page]]. <div align="center"><small>'''[[Meta:Administrators|Administrators]]:''' Please check the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} page history], especially the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} last diff], before [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} deleting].</small></div>
|}<includeonly>
[[Catégorie:Deleteme]]
</includeonly><noinclude>
[[eo:Ŝablono:Forigu]]
</noinclude>
7nxdu4pat9e0fbvusx5q7oduywgybd5
42432
42430
2026-06-11T09:21:18Z
Sumacedenw
12883
Fix
42432
wikitext
text/x-wiki
{| style="margin:0.5em auto; width:95%; background-color:#FFFACD; border:2px solid #88A; padding:5px; text align:left"
|'''This page has been nominated for [[Meta:Meta:Deletion policy#Criteria for speedy deletion|speedy deletion]]'''{{#if:{{{soon|}}}|''' after a short period of time.''' This delay is intended to give the contributor time to modify the page to make it relevant. If it is relevant, please remove this tag}}{{#if:{{{1|}}}|. The user who left this tag provided the following reason:<div style="margin-left:2em" align="center">'''{{{1}}}'''</div>|.<br />}}
|-
|style="font-size:.9em;"|If you disagree with its speedy deletion, remove the template and discuss it on [[{{TALKPAGENAME}}|its talk page]]. <div align="center"><small>'''[[Meta:Administrators|Administrators]]:''' Please check the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} page history], especially the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} last diff], before [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} deleting].</small></div>
|}<includeonly>
[[Catégorie:Deleteme]]
</includeonly><noinclude>
[[eo:Ŝablono:Forigu]]
</noinclude>
hdee27pje2y84i5xfftwnn5gu5tsimd
42433
42432
2026-06-11T09:22:10Z
Sumacedenw
12883
Fix
42433
wikitext
text/x-wiki
{| style="margin:0.5em auto; width:95%; background-color:#FFFACD; border:2px solid #88A; padding:5px; text align:left"
|'''This page has been nominated for [[Meta:Meta:Deletion policy#Criteria for speedy deletion|speedy deletion]]'''{{#if:{{{soon|}}}| ''' after a short period of time.''' This delay is intended to give the contributor time to modify the page to make it relevant. If it is relevant, please remove this tag}}{{#if:{{{1|}}}|. The user who left this tag provided the following reason:<div style="margin-left:2em" align="center">'''{{{1}}}'''</div>|.<br />}}
|-
|style="font-size:.9em;"|If you disagree with its speedy deletion, remove the template and discuss it on [[{{TALKPAGENAME}}|its talk page]]. <div align="center"><small>'''[[Meta:Administrators|Administrators]]:''' Please check the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} page history], especially the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} last diff], before [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} deleting].</small></div>
|}<includeonly>
[[Catégorie:Deleteme]]
</includeonly><noinclude>
[[eo:Ŝablono:Forigu]]
</noinclude>
5v6t7gpfd7bzbt2thp76b7ogekoggj9
42434
42433
2026-06-11T09:23:26Z
Sumacedenw
12883
Bold
42434
wikitext
text/x-wiki
{| style="margin:0.5em auto; width:95%; background-color:#FFFACD; border:2px solid #88A; padding:5px; text align:left"
|'''This page has been nominated for [[Meta:Meta:Deletion policy#Criteria for speedy deletion|speedy deletion]]{{#if:{{{soon|}}}| after a short period of time.''' This delay is intended to give the contributor time to modify the page to make it relevant. If it is relevant, please remove this tag}}{{#if:{{{1|}}}|. The user who left this tag provided the following reason:<div style="margin-left:2em" align="center">'''{{{1}}}'''</div>|.<br />}}
|-
|style="font-size:.9em;"|If you disagree with its speedy deletion, remove the template and discuss it on [[{{TALKPAGENAME}}|its talk page]]. <div align="center"><small>'''[[Meta:Administrators|Administrators]]:''' Please check the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} page history], especially the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} last diff], before [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} deleting].</small></div>
|}<includeonly>
[[Catégorie:Deleteme]]
</includeonly><noinclude>
[[eo:Ŝablono:Forigu]]
</noinclude>
pfdw6l724dwr5hmpgnbsd2mramsr2pq
42443
42434
2026-06-11T10:23:24Z
~2026-34325-33
12891
42443
wikitext
text/x-wiki
{| style="margin:0.5em auto; width:95%; background-color:#FFFACD; border:2px solid #88A; padding:5px; text align:left"
|'''This page has been nominated for [[Meta:Meta:Deletion policy#Criteria for speedy deletion|speedy deletion]]{{#if:{{{soon|}}}| after a short period of time.''' This delay is intended to give the contributor time to modify the page to make it relevant. If it is relevant, please remove this tag}}{{#if:{{{1|}}}|. The user who left this tag provided the following reason:<div style="margin-left:2em" align="center">{{{1}}}</div>|.<br />}}
|-
|style="font-size:.9em;"|If you disagree with its speedy deletion, remove the template and discuss it on [[{{TALKPAGENAME}}|its talk page]]. <div align="center"><small>'''[[Meta:Administrators|Administrators]]:''' Please check the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} page history], especially the [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} last diff], before [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} deleting].</small></div>
|}<includeonly>
[[Catégorie:Deleteme]]
</includeonly><noinclude>
[[eo:Ŝablono:Forigu]]
</noinclude>
gcxtztkhs7zrze17bo3pbt2yhg8wq4w
Julaya
0
2224
42418
38529
2026-06-11T08:47:32Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42418
wikitext
text/x-wiki
[[File:L'embarcadere de GANVIER.jpg|thumb|Julaya ([[Benin]])]]
'''Julaya''' ye baara [[koroba]] ye [[Mali]]denw donna n'a ye kabini lawale la. [[Mande]] julaw de kera sababu ye ka [[silameya]] ani Bamanankan (Julakan) carin farafina tilebi jamana yoro caman na inafo [[Burukina Faso]], [[Kɔnɔwari]], [[Sera Leon]], [[Liberiya]]. Karajako tun be doni kon na walima fali kan. Karajako feereta tun sugu ka ca, kogo, [[woro]], ani makoɲafin werew minu sangawililen jamana kofolen la.
Sisan julaya ni folo ta bolendo ɲogon ma.
[[Sahara-cɛla jago]] ye julaya ye min tun yiriwalen [[Tlebi Afrika]] duguw ni [[Mediterane duguw]] cɛ.
iklehdvtgenowogwmpcld3a2cjg0oep
Mali duguw
0
2302
42402
41654
2026-06-11T08:39:36Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42402
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Flag of Mali.svg|thumb]]
'''Mali''' bɛ farafinna tilebiyanfan fɛ. A ni dugu caman bɛ danfara bɔ i na fɔ Moritani ni Alizeri n'olu bɛ a ni kɛɲɛka ni Nizɛri n'o bɛ a kɔrɔyan fan fɛ. Burkina faso ni Konowari n'olu bɛ a woroduguyanfan fɛ, Laginɛ bɛ a kɔrɔ-woroduguyanfan fɛ ani sɛnɛgal n'o bɛ tilɛbiyanfan fɛ. Mali ka kulu min ka bon ni a lamini jamanaw kulu bɛ ye o diaɲa la o tɔgɔ hɔbori kulu ye a diana yɛ (1155km). Faransi ka marakɔrɔ, Mali tɔgɔ fɔlɔ tun yɛ soudan ye mali yɛrɛta tubabu bolo (san 1960). Mali faba tɔgɔ [[bamakɔ]] wa malidenw caya sera ma (17 994 837) san 2016 la.nka bi maliden caya sera ma( 23 300200) 2024
'''Mali'''kɔnɔ duguw ba
*[[Kayes|Kayi]]
*[[Koulikoro|Kulukɔ]]<nowiki/>rɔ
*[[Sikasso|Sikaso]]
*[[Ségou|Segu]]
*[[Mopti|Moti]]
*[[Gao|Gawo]]
*[[Tombouctou|Tumutu]]
*[[Kidal]]<nowiki/>i
== Histoire ==
'''Mali''' ka nafa sɔrɔ sira dɔ ye a ka ko kɔrɔ tɛmɛnenw ye.n’o yɛ masabonda *[[Gana]] masaya (Empire du Gana)
*Mali masaya (''Empire du Mali'')
*Songhaï masaya (''Empire songhaï'')
*Bamanan ka masaya Sɛgou,Kaarta,a ni Macina ka masaya (''royaume bambara de Ségou kaarta et l'empire peul du Macina'').
Tubabu ka nani san 1880 Mali dona u ka mara kɔnɔ ni u ba f’o ma ko(''colonie française'') ni u ba kɛlɛ o tuma la *Soudan français.
Avril kalo tile naani na San 1959 sɛnɛgal ni Soudan français bɛ na jɛkafanga dɔ sigi n’u bi n’o tɔgɔ kɛ *Fédération du Mali ye ni o bɛ kɛ sababu yɛ ka hɛrɛta di senegal ma juin kalo mugan la san 1960.Kalo fila o kofɛ senegal bɛ bɔra Fédération du Mali.Septrembre kalo mugan ani fila san 1960 Mali ye a ka yɛrɛta sɔrɔ ni o ɲɛmɔgɔ [[Modibo Keita|modibo keita]] ye.san segin o kɔfɛ mussa traore k’o janfa ka fanga dafiri ni o bɛ wele (coup d'État)ale nan’a yɛrɛ ko diya kɛlɛkedenw ye,ni olu ka ɲɛmɔgɔ tɔgɔ kɛ generales moussa traoré,ale fanga tun jagoya fanga de ye (''dictature'').Gɛnɛralɛ amadou toumni toure bɛ na moussa n’a ka fanga mɔgɔ minɛ, ka san kɛlɛ kɛ fanga la ka sɔrɔ ka fanga kɛ bɛjɛfanga ye ka kalata labɛn san 1992 fama mi nana bɔ o la tɔgɔ 'Alpha Oumar Konaré.
Alpha Oumar Konaré nana san 1992 ka san duru kɛ o kɔfɛ ka san duru wɛrɛ kɛ ka sɔrɔ ka bila san 2002 o kɔfɛ Gɛnɛralɛ amadou toumni toure nana fanga kura kɛ san 2002 ka san duru kɛ san 2007 l’a ye mandat cura daminɛ san 2007 nk’o ma laban général, amadou, Yaya Sanogo nana ale fanga dafiri san 2011 ka kalanfa Djoungonda Traore lasigi dunatɛmɛ fanga la o kɔfɛ Ibrahim, Boubacar Traore, IBK nana fanga san 2012 la ka san 8 fanga o kɔfɛ 2020 ale fanga dafiri la colonel asime Goita a n’a jɛɲɔgɔn fɛ olu tɔgɔ Colonel Sadio, Camara , Colonel, Ismaël Wagué, colonel, Malick, Diaw Colonel, Modibo , Koné ni colonɛli cɛ duuru de nana dunatɛmɛ fanga nucuru minɛ kabi san 2020 fo bi an nowaburu tile 13 la san 2024
== Géographie ==
[[Fichier:Mali_carte.png|right|Carte du Mali|thumb|290px]]
'''Le mali''' jamana bonia ye 1.231.238 km² wa a ka bow ni an dafɛdugu mi nu bɛ an farina kilɛyanfa fɛ ni niger bɔra yɛ.
Mali sigi lɛ dɔ a farafina kilɛbiyanfa tiamatiɛ la. Wa baw fila dɛ bɛ a tigɛ senegal baw a ni niger baw.olu bɛ bu suw ta guinee futa dialon kɔnɔ
Mali dugu mu mabɔ lɛ do bamakɔ la fadɔ fɛ mɔgɔ bikɔnɔtɔ(90)yé kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ,Wa i bɛ sɛ ka dū duru yɛ kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ sahara kènèka.Dafara bɛ Mali ni dugu mu tè yɛ [[Mauritanie]], l'[[Algérie]], ni [[Niger]], ni [[Burkina Faso]] la [[Côte d'Ivoire]],ni la [[Guinée]] a ni [[Sénégal]].
Ni Bamakɔ bɔrayɛ [[Mali]] dugu baw tɔ ye [[Kayes]], [[Ségou]], [[Mɔpti]], [[Sikasso]], [[Koulikoro]], [[Kidal]], [[Gao]], [[Tombouctou]].
== Subdivisions ==
Mali kila lɛ dɔ̀ ni faaba cɛki dɛyɛ a ni Bamokɔ.Ni u tɔgɔ yɛ faaba sa ba bɛ kɛnɛka Gao, Kidal, Tombouctou o lu yɛ Mali sigi yɔrɔma saba dɛ yɛ, Mali woroduguyanfan kila nɛ dɔ Kayes, Koulikoro, Mopti, Ségou ni Sikasso tɛ̀ a ni Bamakɔ.
Décentralisation yɛ fin nafama ba dɛ yɛ,barsa a niɛci nɛ bɛ ka faso baara fanba bɛ kɛ dugu dɛn kɛrɛfɛ.
Mali kɔnɔ commune kɛmɛ wolofila (703 commune) ni saba dɛ bɛ ni o fanba bɛ kɛra san 1996 là
*
== Économie ==
[[Fichier:Usine_de_coton_CMDT.png|right|200px|thumb|Usine de coton de la [[Compagnie malienne pour le développement du textile]]]]
Mali yɛ dugu mi bɛ tanɛ sira kan,ni 65% yɛ bɛ yɛ kungokolon ye. A diago fanba bɛ kɛ badayanfa fɛ niger ba kan.
Ni yɛ mali kila a 10%ye bagangena yɛ 90% yɛ sɛnɛkɛla ni momikɛla.Wa a ka dugu dɛn kila fanba bɛ tuga fɛ wa nafa ba dɛ bɛ Mali kɔnɔ.Mali dugu siri lɛ ba dɛ dɔ kɔfɛ dɛmɛ là, wa a fanga ka fɛgɛ kojugu dunia kɔnɔ fɛrɛ ba là(a bɛ cɔti mi fɛrɛ wari fanga ka dɔkɔ nga Mali bɛ o dɛ exportɛ ka tɛmɛ a ka sɛnɛkɛ fin bɛ kan).San 1997 gouvernement yɛ diɛkulu dɔ sigi sɛ kan ko [[FMI]] ka mɔgɔ mi nu ka bara bɛ nɛ do dɛmɛ là. Nga Mali gouvernement da lɛ dɔ a la ko mali bɛ na kɛ sanu fɛrɛ la ba dɛ yɛ farafina kɔnɔ, an bɛ yɔrɔ mi na bi a yɛ farafina kɔnɔ dugu filana dɛ yɛ mi ka sanu fɛrɛ bɔ ni ka fɛrɛ li ka tia, A bɛ sanu coton a ni bakan fɛrɛ dɛ ka tia kɔ kan.a fin yɛlɛma bali fɛrɛ ta dugu kɔnɔla la tɛ tɛmɛ 380 [[dollars]] san 2005 là (World Development Indicators (WDI) database diatɛ bɔ lɛ fɛ ).
Mali bɛ an ka farafina banque ba diɛkulu ba y kɔnɔ ni u ba fɔ a ma ko [[Union économique et monétaire ouest-africaine]] (UEMOA).
[[Catégorie:Mali ka dugu]]
ceg8n3xmt7h80fo12v7hpz229xq9pbt
Modibo Keita
0
2356
42399
41254
2026-06-11T08:37:29Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42399
wikitext
text/x-wiki
'''Modibo Keita''' (bangera Juwin tle 4, san [[1915]] - ka fatu mɛ tile 16, san [[1977]]). [[Mali]] [[jamana-kuntigi]] (1960 - 1968) ani Mali Faraɲwankan fangaɲɛma fɔlɔ don. Aka [[politik]] taabolo ye farafina jamayali.
== Deminsɛnya ==
A bangera [[Bamako]] kura, Bamako, Fransi Sudan faaba o wati la. Modibo bɔra silame du kɔnɔ. A y'aka kalan kɛ École normale supérieure kalanso la [[Dakar]]. Aka kalan kuncera o kalanso in na kasɔrɔ a ye kalandenw la fɔlɔ ye. San 1936 daminɛ la, a ye mɔgɔkalan baara dadɔ Bamako, [[Sikaso]], Tumutu.
== Politik baaraw ==
Modibo Keita donna jɛkulutɔn caman na. San 1937, ani Wezin Kulibaly jɛra ka Faransi Tilebi Farafina Karamɔgɔw ka Faraɲwankan sigi sen kan.
San 1943, a ye kunnafoni sɛbɛ sintin "Kenedugu ɲɛ"(l'oeil de Kénédougou) min bɛ marabaa lagoshi. O kɔlɔlɔ ye kaso la don s'a ma dɔgɔkun saba kɔnɔ san 1946 Kɛnɛya Kaso (Prison de la santé) [[Paris]].
San 1945, Modibo Keita y’a kan bɔ wasadenya nɔfɛ Fanga Nanni na n’a lapasabaw ka demen ye ani Sudan Bejefanga Tɔn (RDA). Taalen kɔfɛ o san kelen na, Mamadu Konate y’aka tɔn sintin Sudanka Kulu min yɛlɛmara ka kɛ Sudan Faraɲwankan.
== Politikiko ɲanamaya ==
ɔktobrukalo san 1946, Afrikiden Bɛjɛfanga Lajɛ (RDA) sintinra Bamako min ɲɛmɔgɔya dira Feliks Hufuet Buwaɲi ma. Modibo Keita kɛra RDA Gundotigi ye Franse Sudan kɔnɔ. San 1948, kalatara a ye ka kɛ Franse Sudan foroba ladiliba ye. San 1956, kalatara a ye ka kɛ Bamako Mɛri ye kasɔrɔ ka kɛ wasaden ye Franse ka Faso Blonba la. A kɛra jamana ka Gundotigi ye Moris Buje-Monuri ni Feliks Gayar ka fanga kɔnɔ. Modibo Keita kɛra Mali Faraɲwankan ka blonba sigisan kura Kuntigi ye Juyekalo tile 20, san 1960, min tun bɛ kafolikɛ Franse Sudan na ani Senegal. Talen ɲɛ, Senegal y’i kun fori kabɔ Faraɲwankan na.
== Mali jamanakuntigiya ==
[[Fichier:Predsednik republike Mali Modibo Keita v Mariboru 1961.jpg|vignette|alt=Modibo Keita, 20/06/1961, Maribor.|Modibo Keita, 20/06/1961, [[Maribor]].]]
Faraɲwankan yurilen kɔ, RDA ye Sudanka Jamana ka yɛrɛmahɔnrɔnya dantigɛ ka kɛ Mali Fasojamana. Modibo nara kɛ Mali jamanakuntigi fɔlɔ ye.
Ka kɛɲɛ ni jamajɛya ye, a y’aka jamana ɲɛsin jamajɛya sɔrɔko ma. A y’o daminɛ fɔlɔ ni sɛnɛ ni jago ye, o kɔ, ɔktobrukalo, san 1960, SOMIEX (Maliden ka Labɔli ni Ladonni Cakɛka) min tun bolo falen Mali ka labɔli karajagow la ka fara dilanfɛnw ani balo labɔliw kan (inafo sukaro, te, [[nɔnɔ]] mugu) an’u tlacogo jamana kɔnɔ. Mali wari sigira sen kan san 1962. Gɛlɛya dulonnen labolicogo la wolora warijashi dantɛmɛnɛn la min ma diya dugudenw ye, krɛnkrɛnneya la, sɛnɛkɛlaw ni jagokɛlaw.
Katun, Modibo Keita tun yelen Kelenyalen Jamanaw (USA) bolo jamajɛyatigi ye, Modibo y’a bɔgɔrɔdɔn u ye k’a b’a fɛ teriyajuru ɲuman ka saman a ni Washinton cɛ. Setanbrukalo, san 1961, a y’a kunda Amerika kan ani Ahmed Sukarno u ni Jamanakuntigi Jɔn F. Kenedi ye ɲwan ye. O kɔfɛ, a ye Kenedi mina ka kɛ a teri ye.
Politiko bunakun kan, Modibo Keita toliyara a sinaw donnina kaso la Fili Dabo Sosoko b’o la. Kaata san 1967, a ye yɛlɛmaba wale boloda ni jamana sariyabaju dlonni ye ani sintinni Faso Jɛkulu Yɛlɛmaba Lakanali kama (CNDR). Milisiw ka dantɛmɛ walew ka fara Sefa wari jashili kan ye foroba nisɔgɔya sababuya.
Nowanbru tile 19, san 1968, Kɛlɛtigi [[Musa Trawere]] ye Modibo Keita ka fanga dafri ani k’a bla kaso la [[Kidal]].
Modibo Keita sara kaso la Mɛkalo, tile 16, san [[1977]].
{{Commons}}
[[Catégorie:Faransi]]
[[Catégorie:Mali]]
cwtv2cbliy1pzek9r69xj35azfu35i0
Umu Sangare
0
2358
42412
41586
2026-06-11T08:45:02Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */
42412
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:De la poesía a la música de raíz, sonidos de la segunda noche de San Isidro 07 (cropped).jpg|thumb|210px|Sangare ka san 2018]]
'''Oumu Sangare''' (bangera Fevrier tle 25, san [[1968]], [[Bamako]] - [[Mali]]). Wasoulou dɔnkilidala don min be wele '''wassolo kɔnɔ'''. Wasuolou ye [[Tariku]] jamana ye min be Ba Joliba worodugu fɛ. [[Wasolo]] lakodɔnnen ni dɔnkili ye min ju bɛ talikɛ donso-fɔli la. A bamuso Aminata diaikite fana tun ye dɔnkilidala ye.
== Ɲɛnamaya kunfɔlɔ ==
Demisenya la, Umou Sangare tun bɛ dɔnkilida mukɔsɔn k’a bamuso dɛmɛ k'uka du balo, sabu a fa ban’u la. Kab'a san duru, Umu lakodɔnna n’aka dɔnkili ɲadɔn ye a kɛlen ko jɔyɔrɔ fɔlɔ ta ɲwandan na kalanden misenw cela Bamako. O senfɛ, a ye dɔnkilida mɔgɔ 6000 ɲafe Omisport ntolantankɛnɛ la. A shi san 16, ani Jeliba jenbenfɔ kulu ye yala kɛ ɲwan fɛ.
Amaddou Baba Gindo sabula, aka alboum fɔlɔ Mousolou kaseti 220000 nɔbɔ sanna.
[[Ali Farka|Ali Farak]] tour sabula, oUmou Sangare ye bolonobila ani [[Engliz|aglais]] ka cakeda (Wroldl Sercuit) World Circuit. A san 21, a kera dolo ye.
== Kasetilabɔta ==
:1991: Musolu.
:1993: Ko sira.
:1996: Woro tan.
:2004: Umu.
:2022: Timbuktu.
== Kɔkan sirilanw ==
* [[Fichier:Commons-logo.svg|20x20px]] <span class="plainlinks"> </span> <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Oumou_Sangaré '''Umu Sangare'''] </span>
[[Catégorie:Fɔlikan]]
s5fkwe9gqjcybzyix8z9hcxuw4ktvpj
Kanku Musa
0
2383
42346
41631
2026-06-10T13:03:44Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42346
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Kanga Moussa Atlas Catalan.jpg|thumbnail|right|300px|Kanku Musa]]
'''Kanku Musa walima Mansa Musa''' tun ye 10 nan kɛmɛda mansa ye min ye [[Mali]] Mansamara mara kata 1312 kabila 1337. A kosumanen n'aka hiji ye ani aka funansere [[Silameya]] kalanko la.
----
'''Bangeli'''
----
=='''A ka mansaya'''==
Kanku Musa ka [[Tariku]] lako [[dɔn]] na jeliw sababuyala ani arabuw ka tarikubɔlaw ina fo [[Al Umari]], [[Ibn Khaldoun]] ani [[Ibn Battuta]]. A ka mansa ya wagati kɜra mali mansamara ka fanga jiidili ani jiri wali wagati ye. Nafan sɔrɔ siraw ina fo jako, kɛrɛnkɛrɛnlen yala sanu, jɔnw, woro, kɔkɔ, yaaku baya la. Bakan mara ani mɔnni fana tun jiidila. Mansamara ka nafan sɔrɔ sira dɔ fana tun ye nisɔgɔn ani taksiw sara li ye jamandenw ani jako kɛla fɛ. Min ye lakanali nasiraw ye, mɔgɔw n'uka nafolow tun lakana lendo kɛlɛdenw fɛ munu tun ye cɛfarinw ye. Kanku musa kɛra Mali mansaw la tɔgɔ tigi ba ye ka da ka barakɛlenw kan an'aka nanfolo tiki baya.
=='''Hiji la tagali'''==
==== Lajɛli la Makka ka laɲini ====
Ka fara diinɛ ni hakilimaya kuntilenna kan, Makka taama kɛra taama ye Mansa Musa fɛ, min kuntilenna caman tun bɛ a la, politiki, sɔrɔko ani sigidako koɲɛw fana sen bɛ o la.
Mansa Musa ka laɲini fɔlɔ tun ye ka Mamluk Sultan Al-Nasir Muhammad kunbɛn a jɔli waati la Misira. sariya gɛlɛnw tun b’a ɲini i fɛ i ka wuli ka taa duguba kɔnɔ ani k’i sujudu sultan ɲɛkɔrɔ min bɛ masaya kɛ Misira jamana kan. Nka, a kɛlen masakɛ ye, Mansa Musa ma sɔn ka a biri sultan ɲɛkɔrɔ. O kɔfɛ, a bɛ fɛɛrɛ wɛrɛ ta walasa ka lamɛnnikɛlaw sɔrɔ. Mali masakɛ bɛ warijɛ 40.000 ci sultan ma, ka 10.000 dinari ci vice-sultan ma. Moyen Âge waatiw la, o wari hakɛ in tùn bɛ Bɛn ni masaso jɔli ye.
Diplomasi hakilina na, Mamluk sultan, o nilifɛn in sɔrɔlen kɔfɛ, a tun ka kan ka nilifɛn dɔ di o kɔfɛ, min nafa ka bon. O fɛnw falen-falen in sababu fɛ, Al-Nasir Muhammad b’a jatigi sɔrɔ ani k’a bonya. Fɔcogo fla bɛ yen, minnu b’a Jira ko ɲɛmaa fla ninnu ka ɲɔgɔnye in Kɛra cogo min na.
Fɔlɔ la, Mansa Musa banna ka sujudu kɛ nka a bɛ wajibiya k’o kɛ. Bonya minnu bɛ di silamɛ masakɛ ma tuma caman na, a ma olu si sɔrɔ, wa hali a ma sɔn ka sigi Misira Sultan ɲɛkɔrɔ. A bɔko filanan na, Mansa Musa banna ka sujudu kɛ Al-Nasir Muhammad ɲɛkɔrɔ nka a bɛ a biri ka bonya da Ala kan, bawo a bɛ sujudu kɛ a dɔrɔn de ye. O kɔ fɛ, [[jamanatigi]] fla ninnu bɛ Kɛ jɛɲɔgɔnw ye; Mansa Musa bɛ jigin ni nilifɛnw ye, wa a bɛ nɛɛma sɔrɔ ka taama Mahmal karaban kɔnɔ ni bonya ye k’a sababu kɛ a jɔyɔrɔ ye.
O taama in min kɛra Makka, o y’a to Mansa Musa ma se ka Sultan Al-Nasir Muhammad kunbɛn dɔrɔn, nka a ye diplomasi jɛɲɔgɔnya fana sigi ni Mamlukw ye. Mali masakɛ fɛ, hajida fana tun bɛ sɔrɔko siratigɛ la.
Sɔrɔko siratigɛ la, taama in ye nin taama in yɔrɔ tɔgɔba dɔ ye. Nin yɔrɔ in ye Mansa Musa tɔgɔla tɔgɔ sɔrɔ « sanu masakɛ » jɛkulu hakili la. Sɛbɛn dɔw y’a jira ko masakɛ nana ni sanu tɔni 12 ye, o tun ye wariba ye o waati la. O sanu in y’a to Maliden minnu tun bɛ taa ni Mansa Musa ye, olu ka sanni kɛ, ka nilifɛnw di fangatigiw ma ka kɛɲɛ ni nɛɛma ye, ani ka jago kɛ.
Mamlukw ka fɔ la, Mali cidenjɛkulu ye musaka caman kɛ Kayira, fo a wajibiyara ka juruba ta dugu jurudonnaw fɛ. K’a sɔrɔ dɔw bɛ Mali cidenjɛkulu jira iko sannikɛlaw waajibiyalen, o kɛra Mansa Musa ka fɛɛrɛ dɔ ye min kun ye ka Mali fanga n’a ka ɲɛtaa jira. Juru minnu tun bɛ kɛ ni Misira jurudonnaw ye, olu fana tun bɛ baara kɛ ni kun ye: ka Misira jagokɛlaw wele u ka na Mali la walasa k’u ka juruw sɔrɔ, o cogo la, u ye Misira karabanw jija u ka Sahara tigɛ ka jago kɛ ni Mali ye.
==== Makka taama ====
San 1324, Mansa Musa ye Haji ta, diinɛ taama min kɛra Makka, silamɛw bɛɛ welelen don ka min kɛ siɲɛ kelen u ka ɲɛnamaya kɔnɔ. Mansa Musa ye sira min ta, o ma jɛya hali bi, bawo a ka gɛlɛn ka Mali Mansamara faaba tigitigi sɔrɔ. Hakilina min b’a jira ko Niani tun bɛ se ka kɛ faaba ye, o bɔra koloniyali tarikusɛbɛnnaw la san 1920 waatiw la.
Mansa Musa n’a ka karabanw tora Kayira kalo saba sanni u ka sira ta ka taa Makka. Moyen Âge hijiba senfɛ, kɛlɛ caman (walima fitnas) kɛra misiri senumaw kɔnɔ kun caman kosɔn: kɛlɛw kɛra ka fanga sɔrɔ walasa ka Makka mara, ɲininkaliw kɛra sigida jɔyɔrɔ kan, walima bɛnbaliya minnu kɛra laadalakow lamini na. O kɛlɛw bɛ se ka juguya ka kɛ boli juguw ye, ka laban ni jolibɔ ye.
A ka haji senfɛ, Mansa Musa fana y’a jira ko a ye fitna dɔ bali misiri senuma kɔnɔ, a kɛlen k’a ka cɛdenw minɛ kosɛbɛ Turkiw kama, i n’a fɔ Abdulayi Ibn Asad al-Yafi y’a lakali cogo min na a ka baara kɔnɔ *Mir’ât al-jinân wa ‘ibrat al-yaqzân* (*Nakɔw filɛlikɛlan ani Lakununna ka kalan*). O taamaʃyɛn in bɛ kɔrɔfɔ k’a ka sanfɛla n’a ka hakilitigiya taamasyɛn ye.
Mansa Musa ka taama min kɛra san 1324, o ye ko ye min sɛbɛnnen don kosɛbɛ cɛmancɛla waatiw la Farafinna tilebinyanfan tariku kɔnɔ. Tuma min na ansiklopedikɛla Al-Omari ye silamɛya diɲɛ dugukoloko tabali fɔlɔ da san 1328 ni 1348 cɛ, a ye Mali “sultanate” don diɲɛ fangabaw cɛma. O cogo kelen de bɛ Mamluk ka kansɛri gafew la, minnu bɛ Mali mansaw bila masakɛw cɛma minnu ka fanga ka bon diɲɛ kɔnɔ. O haji in sababu fɛ, Mansa Musa ye nɔba bila cɛmancɛla silamɛya diɲɛ kɔnɔ ani jɛkulu hakili la.
[[Catégorie:Tariku]]
23a5dqxw78qpw60v13ctayn4o1wzgd1
Kaarta bambara fanga lawalɛ la
0
2538
42414
40734
2026-06-11T08:45:45Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42414
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Place de Kontoron - Bamako.jpg|right|200px|thumb|doso]]
'''Kaarta Bamanan Famamara''' (Rouyaume Bamabara de Kaarta) Kaarta Massassi ka [[tariku]] yɛ [[Mali]] ma baw dɔ fanga. Bamanan dɛ yɛ kaarta Massaya sigi, u fadɛw ku Ségou kaw dɛ yɛ. ka u to u ka fanga là, kaarta dugu bɛ daminɛ Khasso (Kayes), Nioro ni Kita Mali kɔnɔ.
Sounsa Coulibaly dɛ yɛ Sounsana dugu sigi san (1633-1650)o ku Segou bambara. Sounsa ku yɛ Niangolo dɔkɔni dɛ yɛ, o lu fila dɔla kɛlɛ dɛ yɛ bambaras ka massaya sigi. U dɛw Massa Coulibaly dɛ yɛ massassi u ka massaya sigi san mille sept cent dis ka san mille neuf cent quarante sept (1710-1745) là a bɛ dɔ fara kaarta bonia kan.
Kɔrɔkɛ fila ku bɛ a bolo o ni biton mamari coulibaly kɛlɛla o yɛ o faga. segou [[bamanan]] ku bɛ o nɔfɛ mi kɛ u diɛra Sounsana, ka sɔrɔ ka dugu yɛlɛma. Kaarta ni ka Ségou kɛlɛ bɛ daminɛ tuguni Desse Kɔrɔ kuna la kaarta kɔnɔ Monzon Diarra bɛ sɔrɔ ka Guémou minɛɛ.
XIXe siècle la , kaata bɛna faraniɔgɔkan tuguni ni Moussokoro Bô yɛ, o fɛnɛ ni fouta-rɔtɔ fila kɛlɛlɛw Moussokoro Bô kɛra o kɛlɛtigi yɛ a lew ka massaya bɛ ban mille huit cent vingt trois san mille huit cent vingt ni mille huit cent trante (1820 et 1830) massassinka kɛlɛkɛ dew yɛ Galam, ni Bambouk, ni Saloum tunu.
O kɔfɛ kɛlɛ bɛ na wili u ni Diawara tiɛ. O fɛnɛ kɔfɛ segou bamanan nu ka massakɛ Massa Demba bɛ na wili massassi u kama. San tannishegin ni biduuru ni naani [[Elhaj Umar Tal]] donnan Nioro kɔnɔ a bɛ massakɛ Mamady Kandian na ka kabila dɛw faga.
[[Catégorie:Tariku]]
96k3ivawkqdpqtzqat4xodpw9471ht4
Cinéma de notre temps: Souleymane Cissé
0
2633
42376
38662
2026-06-11T05:15:55Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42376
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Non-encyclopedic content}}
{{Grammar}}
'''Anka waati siniman'''
Filmu posteri
'''Kunafoni filmu kan'''
ɲɛmɔgɔ: Sulemani Sise
Labɔɔra: Sulemani Sise
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: [[Mali]] Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
[[Catégorie:Filmu]]
rupl55c1qg91gv7kg1wwpjn2x220msu
7000 km plus loin
0
2644
42422
38658
2026-06-11T09:06:08Z
Sumacedenw
12883
42422
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Non-encyclopedic content}}
Filmu posteri
'''Kunafoni filmu kan'''
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloyat:
Donkiliy:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: [[Mali]] Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
[[Catégorie:Filmu]]
n6lwil2sgau9em72idmcnm6z4zn857h
A Banna
0
2645
42421
38659
2026-06-11T09:05:24Z
Sumacedenw
12883
42421
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Non-encyclopedic content}}
Filmu posteri
'''Kunafoni filmu kan'''
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Bɔɔ don:
Jɛnɲa:
Jamana: [[Mali]] Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
[[Catégorie:Filmu]]
puar7xyzzwge1sj7pjpuvlk00yhfi9r
42429
42421
2026-06-11T09:17:45Z
Sumacedenw
12883
42429
wikitext
text/x-wiki
{{Delete||soon=.}}
Filmu posteri
'''Kunafoni filmu kan'''
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Bɔɔ don:
Jɛnɲa:
Jamana: [[Mali]] Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
[[Catégorie:Filmu]]
h3vptlp24rog209lmrcp6zi7hxz0ktj
42431
42429
2026-06-11T09:19:59Z
Sumacedenw
12883
42431
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Non-encyclopedic content|soon=.}}
Filmu posteri
'''Kunafoni filmu kan'''
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Bɔɔ don:
Jɛnɲa:
Jamana: [[Mali]] Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
[[Catégorie:Filmu]]
t10lbpv21gliupjwwps7tenxwl2zyzr
(ߒߞߏ)
0
2855
42387
41936
2026-06-11T08:18:16Z
Sumacedenw
12883
Delete
42387
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Page is entirely written in N'Ko, which doesn't yet meet what is expected for the Bambara Wikipedi}}
ߒߞߏ
=== Table des caractères ===
[[Latin]]{{Table des caractères Unicode/U07C0}}ߊߟߎ߫ ߣߌ߫ ߖߐ߫ ߓߊߘߋ߲ߡߊ߫ ߓߘߍ ߟߎ߬ ߒߞߏ ߛߓߍߛߎ߲ ߞߊ߬ߙߊ߲߬ߓߊ߮ ߣߴߊ߬ ߝߐߓߊ߮ ߟߎ߬ ߸ ߒߠߋ ߦߋ߫ ߒߞߏ ߞߊߙߊ߲ߘߋ߲ ߠߎ߬ ߘߐ߫ ߝߕߌߣߍ߲ ߠߋ߬ ߘߌ߫ ، ߖߘߍ߬ߡߊ߬ߖߌ߰ߞߊ߲ ߠߴߏ߬ ߘߌ߫ ߓߊ߰ߘߌ߬ ؟
=== Vowels ===
{| border="1" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
|- bgcolor="#f0f0f0"
| ɔ || o || u || ɛ || i || e || a
|-
| ߐ || ߏ || ߎ || ߍ || ߌ || ߋ || ߊ
|-
{| class="wikitable"
|-
pet78vnk62tpjrh4znrifvrzajm0nnd
42388
42387
2026-06-11T08:19:32Z
Sumacedenw
12883
42388
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Page is entirely written in N'Ko, which doesn't yet meet what is expected for the Bambara Wikipedi. The title including brackets is also strange}}
ߒߞߏ
=== Table des caractères ===
[[Latin]]{{Table des caractères Unicode/U07C0}}ߊߟߎ߫ ߣߌ߫ ߖߐ߫ ߓߊߘߋ߲ߡߊ߫ ߓߘߍ ߟߎ߬ ߒߞߏ ߛߓߍߛߎ߲ ߞߊ߬ߙߊ߲߬ߓߊ߮ ߣߴߊ߬ ߝߐߓߊ߮ ߟߎ߬ ߸ ߒߠߋ ߦߋ߫ ߒߞߏ ߞߊߙߊ߲ߘߋ߲ ߠߎ߬ ߘߐ߫ ߝߕߌߣߍ߲ ߠߋ߬ ߘߌ߫ ، ߖߘߍ߬ߡߊ߬ߖߌ߰ߞߊ߲ ߠߴߏ߬ ߘߌ߫ ߓߊ߰ߘߌ߬ ؟
=== Vowels ===
{| border="1" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
|- bgcolor="#f0f0f0"
| ɔ || o || u || ɛ || i || e || a
|-
| ߐ || ߏ || ߎ || ߍ || ߌ || ߋ || ߊ
|-
{| class="wikitable"
|-
732aot7ccqsknok1hag8ttb4mab30sd
N'Ko (ߒߞߏ)
0
2884
42389
40016
2026-06-11T08:22:11Z
Sumacedenw
12883
42389
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Article is not understood, and contains nonsense throughout}}
Manden fodobakan sebesun sindi da 1949 le la benjervili kodowari jamae la, Jineka do bolo min too ko Sulemana Kante, a tun donnin do ka koro ko kan o fobaa too siyayanin ka ben kafobolon too lasiyaya le ma, kafo bee moo be lambe a ta yoro la, ka yoro o kan lambe ale kafo o la, o koson, too min tun be a bee lakafo, o le tun be kumaden [[N'Ko (ߒߞߏ)]], di.
sabu, ni min be a miri lase ko do,o be sogo kuma o le fo ma ko "N'Ko" ka ban k'a la kuma fo, o koson a fo da Manden fodobakan nin ma kayii son Jada tele ko N'Ko, walasa a ni manden kan too lu be bo gnogon ma, yo Soninke-kan, Wolofo-kan, a ni..
o koson sebesun kuda toola da ko [[N'Ko (ߒߞߏ)]], k'a ke Manden fodobakan sebe fen di,
1uvunh2s3dsc6prsiqsw9g7a8uy2qcr
42440
42389
2026-06-11T09:45:46Z
Sumacedenw
12883
Page redirigée vers [[N'Ko]]
42440
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[N'Ko]]
0bfobwuj772oksm0bw308mwbebmxkm2
Ostralia
0
2913
42439
42335
2026-06-11T09:42:08Z
Sumacedenw
12883
42439
wikitext
text/x-wiki
{{Requestedmove|Ɔsitarali}}
[[File:Flag of Australia.svg|thumb]]
'''Ɔsitarali''', a bɛ fɔ fana ko '''Ostralia''', ye dugukolokodon ani dugumarako tafan fe yoro ye min be kamarike dugukolw la minu fanba ye ye jigunw ye [[Pasifiki Kogoji]] kono an' a dafela. Osaenia danye dlanna san 1831 Franse yornyanina fe [[Dumont d'Urville]].
[[Catégorie:Ostralia| ]]
r1291z601e8f9nfmeeja6zz0ymsa5rb
Ɲinini
0
2964
42347
34923
2026-06-10T13:04:25Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */
42347
wikitext
text/x-wiki
'''Tɔgɔw ni tɔgɔlakaw faranfasili sariya ɲεtigεli: daɲε minnu dafalen laban nunnafɔlen don'''
[[Bamanankan]] daɲε fεn o fεn bε yen ko tɔgɔ don wali tɔgɔlaka (wale tɔgɔyalen) kanhakε dɔ bε yen min bε Kε olu kan. Ni tɔgɔ / tɔgɔlaka in faranfasilen don, kanhakε in bε K’a kan, nka n’a faranfasilen tε kanhakε in bε Bɔ a kan. Kanhakε in bε Kε tɔntɔnni bisigi de ye daɲε in kanɲε laban kan a faranfasilen. Hali ni sεbεncogo b’o tɔntɔnni in na n ma D’a la n’o bε Se ka Kε nin nɔgɔya kɔnɔ tan. Nka daɲε kulu hakεlama bε yen, fεεrε bε minnu ta sεbεnni na. Daɲε minnu bε yen n’u dafalen laban nunnafɔlen don ( suman, tin, kunkun…), tɔntɔnni de b’a To olu kanɲε laban in de fana bε Fɔ ka Sama (sumaan, tiin, kunkuun…), nka ni tɔntɔnni t’u kan blen (u blalen faranfasibali la) samani in bε Ban a yεrε ma (suman, tin, kunkun…).
O bε mun Jira?
O b’a Jira ko o samani in bε Se ka dεmε Kε ka danfara Don tɔgɔ/tɔgɔlaka faranfasilen n’a faranfasibali cε walasa kalanni gεlεyaba in ka Nɔgɔya, bari tɔgɔ blalen faranfasilen na a n’a blalen faranfasibali la olu fɔcogo tε kelen ye. U dun sεbεncogo ye kelen ye hali i kalannikεtɔ t’u danfara Ye. Bεn bε Se ka K’a kan an k’u samanimayɔrɔ in Sεbεn k’o Sama n’u bε faranfasilen na ka samani fana bɔ o la n’u faranfasilen tε[tin = (tiin faranfasilen, tin faranfasibali)]. N’a fεn o fεn faranfasilen don, samani bε bεn o kanɲε laban ma k’a sababu Kε nunnafɔlan “n” in ye a daɲε laban na.
N’a Bɔra o daɲε suguw la, daɲε tɔw ta sεbεnni ka gεlεn, bari samani yɔrɔkoya tε [[Dɔn]] olu faranfasili sen fε (da fl - da fb, juga fl – juga fb…). Fɔ n’an ye fεεrε wεrε ɲini olu ta la n’o tε o fεεrε kɔni tε Se ka Kε samani ye bawo u tε Fɔ ka Sama.
A daɲε ninnu faranfasilen n’u faranfasibali danfarali bε Kε sababu ɲuman ye bari u fana ta ka jugu kalanni gεlεya la ka sagon tɔ ninnu kan. U bε Fɔ ka Sama de u dun tε Sεbεn ka Sama ka faramfasili kanhakε t’ u kan. O flanflanko bε Nɔgɔya. A tɔ bε To samabali ninnu ta ye sεbεncogo tε min na fɔlɔ.
A daɲεw sεrε bamanankan na
D Faranfasibali Faranfasilen Kɔlɔsili
bagan Bagaan
bagan Bagaan
Balan Balaan
baman Bamaan
bamanan Bamanaan
Ban Baan
Ban Baan
Bɔlɔn Bɔlɔɔn
Bɔn Bɔɔn
Bɔn Bɔɔn
Bin Biin
Bin Biin
blen Bleen
Blen M Bleen
Blenman Blenmaan
bon Boon
bon Boon
Bεn Bεεn
cin Ciin
Cun w Cuun
Cεn Cεεn
Cεn Cεεn
Cεn w Cεεn
Cεncεn Cεncεεn
dan Daan
Dan w Daan
danan Danaan
Dɔn Dɔɔn
Dɔn w Dɔɔn
Degun deguun
Den Deen
digon Digoon
Don Doon
Don w Doon
Dun Duun
Dun Duun
Dun Duun
dunan Dunaan
dunun Dunuun
dunun Dunuun
dusukun Dusukuun
Dεn Dεεn
Dεn w Dεεn
Dεnεn Dεnεεn
ʃan ʃaan
ʃyan ʃyaan
falan Falaan
Falon w faloon
Fan Faan
fan Faan
fan Faan
fanan Fanaan
fin Fiin
finsan Finsaan
folon Foloon
Fon Foon
Fεn Fεεn
gan Gaan
gan Gaan
Gan w Gaan
Gɔn Gɔɔn
Gen Geen
Gen w Geen
Gingin Gingiin
gon Goon
gun Guun
Gun w Guun
Gεn Gεεn
Gεn w Gεεn
Gεn w Gεεn
Hɔrɔn Hɔrɔɔn
jaman Jamaan
jan Jaan
jan Jaan
Jɔnjɔn JɔnJɔɔn
Jin Jiin
jon Joon
Jun Juun
Jyεn Jyεεn
Jεn Jεεn
kabalan Kabalaan
kalan Kalaan
kamalen Kamaleen
kan kaan
kan Kaan
Kan w Kaan
kankan Kankaan
Kɔlɔn Kɔlɔɔn
Kɔn Kɔɔn
kenken Kenkeen
kin Kiin
Kin w Kiin
Kin w Kiin
kirin Kiriin
kolon Koloon
kolonkalan Kolonkalaan
kon Koon
konkoron Konkoroon
Kun Kuun
kun Kuun
Kun w Kuun
kunkun Kunkuun
kunkurun kunkuruun
kurun Kuruun
Kεn Kεεn
Kεnkεn Kεnkεεn
lankolon Lankoloon
Lεn Lεεn
Mabεn Mabεεn
magwan Magwaan
Mankan Mankaan
Mankan M Mankaan
Mɔn w Mɔɔn
min Miin
Minkɔn Minkɔɔn
Minεn Minεεn
mun Muun
Mεn w Mεεn
Mεn w Mεεn
Mεnεn Mεnεεn
ɲagalan Ɲagalaan
ɲangatan Ɲangataan
Ncɔgɔn Ncɔgɔɔn
Ncɔn Ncɔɔn
ɲɔn ɲɔɔn
ɲɔgɔn ɲɔgɔɔn
ncinin Nciniin
Nɔn Nɔɔn
Nɔnkɔn Nɔnkɔɔn
Ncεn Ncεεn
nkalon Nkaloon
Nkɔn Nkɔɔn
Nkɔnin Nkɔniin
Nkɔsɔn Nkɔsɔɔn
nkisin Nksiin
nkoban Nkobaan
nkuman Nkumaan
nkunan Nkunaan
Nkεlεn Nkεlεεn
Nkεεrεn Nkεεrεεn
Npalan Npalaan
npan Npaan
Npɔlɔn Npɔlɔɔn
npon Npoon
nson Nsoon
ntalen Ntaleen
ntalen Ntaleen
ntaman Ntamaan
ntamannin Ntamanniin
ntan Ntaan
-ntan -ntaan
ntanan Ntanaan
Ntɔn Ntɔɔn
nten Nteen
ntigin Ntigiin
nton Ntoon
ntugun Ntuguun
Ntεbεn Ntεbεεn
Ntεgεn Ntεgεεn
ɲugun Ɲuguun
nun Nuun
Nεgεn Nεgεεn
ɲεgεn ɲεgεεn
ɲεgεn ɲεgεεn
Nεn Nεεn
palan Palaan
san Saan
San Saan
san Saan
San w saan
Sɔn Sɔɔn
Sɔn Sɔɔn
ʃɔn ʃɔɔn
Sɔn w Sɔɔn
sen Seen
sen Seen
Sen w Seen
sin Siin
Sin w Siin
sankaran sankaraan
sinankun Sinankuun
sinsin Sinsiin
Siran Siraan
Son Soon
Sonsan Sonsaan
sonkalan Sonkalaan
suman Sumaan
sun Suun
Sun Suun
sungurun Sunguruun
sunsun Sunsuun
sununkun Sununkuun
Surun M Suruun
ʃyεn ʃyεεn
ʃyεn ʃyεεn
Sεbεn Sεbεεn
Sεgεlεn Sεgεlεεn
taman Tamaan
tan Taan
Tan w Taan
Tankɔn Tankɔɔn
Tɔn Tɔɔn
Tɔn Tɔɔn
Tɔn Tɔɔn
Tɔn w Tɔɔn
ten Teen
Tin Tiin
ton Toon
ton Toon
tunkurun Tunkuruun
Tεn Tεεn
walan Walaan
Welen Weleen
wolonkoton wolonkotoon
Wεlεn Wεlεεn
yonkon Yonkoon
Koron w Koroon
gingin gingiin
Gɔngɔn Gɔngɔɔn
Nin daɲε fεn o fεn, n’u bε daɲε dorokolen laban na, u bε Sama fɔli la n’u faranfasilen don. An fana b’o samani taamaʃyεn ni nunnadafalen sεbεnni ye ʃyεn fla.
Misali: jun (jan o jan ) = juun (min kodɔnnen don)
2- Minnu b’a la n’u sɔrɔla wale tɔgɔyalen fε, olu blalen tε Ye u kelen na kumasen kɔnɔ. U bε Nɔrɔ daɲε wεrε la. N’u Nɔrɔla daɲε kɔ fε n’o daɲε Ye tɔgɔ ye sariya in bε Boli olu kan.
Misali: ka ji Bɔn = jibɔn (faranfasibali) jibɔɔn (faranfasilen)
Tɔgɔ gεrεgεrε minnu b’a la olu bε Se ka Bla u kelen na i komin u fana bε Se ka Nɔrɔ daɲε laban na dorokoli dɔ sen fε cogo min na.
Misali: nkusun/jelinkusun (faranfasibaliw) nkusuun/jelinkusuun (faranfasilenw).
3- Nin ye fεεrε ɲεnama ye ka belebele Bɔ bamanankan sεbεnnen kalanni flanflan la.
Misali: karisa bε foro kun na (a bε ka foro kɔlɔsi fεn dɔ la) ani karisa bε foro kuun na (a bε foro labanyɔrɔ la) olu tε kelen ye kɔrɔko fan fε wa u yεrε kalancogo tε kelen ye, nka u tun bε Sεbεn cogo kelen na ( kun – faranfasilen faral’a faranfasibali kan) min bε gεlεyaba Don kalanni na.
- daɲε sεbεncogo kelen, kalancogo fla dun b’a la; a kalancogo fla ʃi kɔrɔ dun tε kelen ye fana. Furakεcogo dun b’a la, munna an t’a Furakε n’o ye?
4- tungurunni banbali bε Nɔgɔya kalanni sen fε ni nin sariya kura in ye.
Misali: Ntεnεndon ne bε Taa Bɔ so ka Na ani Ntεnεndon ne bɔra so; o ntεnεndon fla ʃi fɔcogo tε kelen ye, u dun Sεbεnna cogo kelen. Danfara min b’u fɔcogo cε n’o fana bε danfara Don u ni ɲɔgɔn cε kɔrɔko fan fε, munna an fana tε danfara Don u sεbεncogow cε waasa kalanni tungurun-tungurun ka Ban ani flanflan kana Don u kɔrɔw la.
5- kuma kɔrɔ jɔnjɔn bε Dɔn. An bε kumasen dama-dama Di minnu faamuya man di ni danfara ma Don u ni ɲɔgɔn cε sεbεnni na.
Sεbεncogo kura daliluma Sεbεncogo kɔrɔ flanflanma
Karisa seen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε karisa sen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε (sen/seen)
Saan dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye San dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye (san/saan)
A ye doni Bl’a Kuun kan A ye doni Bl’a kun kan
A ma npalaan Ta A ma npalan ta
I ka fini bε teen kan I ka fini bε ten kan
Kana tloon Kε Kana tlon Kε
Tɔɔn tε kami in na Tɔn tε kami in na
Nin doon an ye jaaka Dɔn Nin don
Suun ma Digi mɔgɔ la bi Sun ma Digi mɔgɔ la bi
Jεmaan ko don, finmaan ko tε Jεman ko don, finman ko tε
Kana Ɲinε fɔleen kɔ Kana Ɲinε fɔlen kɔ
A ye koon kelen Bɔ (kon ka ca, a ye kelen de Bɔ)
A ye kon kelen bɔ A ye kon kelen Bɔ
Danfara bε minnu kɔrɔ ni ɲɔgɔn cε
Sεbεncogo kɔrɔ
A ye kon kelen Bɔ = ( kon ka ca, a ye kelen Bɔ)
A ye kon kelen Bɔ = ( A ma kon fla Bɔ fɔlɔ, nk’a ye kelen Bɔ)
Kalanni gεlεya: sεbεncogo kelen, kalancogo fla, kɔrɔ fla
Nin don, ne ma fεn Kε, cε kan Bε ten. (don kodɔnnen de ko don)
Nin don, ne ma fεn Kε nin kɔ, cε kan Bε ten. (kunnafoninan DON de ko don)
O don dεrε
O don dεrε
Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasilen)
Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasibali)
A ko nten t’a bolo (nten ɲinita)
A ko nten t’a bolo ( nten fan si)
Kɔlɔn kelen ji man di u la
Kɔlɔn kelen ji man di u la
Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)
Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)
Sεbεncogo kura
A ye koon kelen Bɔ
A ye kon kelen bɔ
Daɲε minnu bε Kε tɔgɔ ni wale ye
A’ kana Sεgεn baara la
A’ kana sεgεn Jate
I ka Kalan, o de ɲɔgɔn tε
I ka kalan de ɲɔgɔn tε
A ma den Sɔrɔ
A ma Den kɔni
Bεn Kεra o kan
Bεn Kεra o kan
Nin tε hɔrɔn si danbe ye
Nin tε hɔrɔn si danbe ye
K’a Dlon so ci la
K’a dlon so Ci po
A ye sojɔ kalan Kε wa?
A ye sojɔ kalan Kε wa?
Sali den tε, Setu den don
Sali den tε, Setu den don
A ma ɲεgεn Kε a la
A ma ɲεgεn Kε a la
A taara kungo jan kɔnɔ
A Taara kungo jan kɔnɔ
Bin tε Falen sumaya kɔ
Bin tε falen yan
Sunsun ma den ɲina
Sunsun ma den ɲina
Sεnεfεn caman bε Mali la
Sεnεfεn caman bε Mali la
Sεbεncogo kɔrɔ b’a To flanflan bε Don nin kumasen ninnu kalanni na. N’i y’a kanhakε Bon ka Sɔrɔ kalanko fɔlɔ la, a Fɔra a Banna, nka n’i y’a Bon k’a Jε, i bε Tla ka Segin a kalanni kan tuun n’o tε i bε fεn Kalan min tε hakilina sεbεnnen ye. U n’u sεbεncogo kura bε ɲɔgɔn da fε k’a Jira o b’a flanflan Furakε cogoya min na. Kalanni flanflanmayɔrɔw ɲε finnen don k’u sεbεnni Jεngε. [[Kumasen]]<nowiki/>w Tɔmɔna ka Bɔ Dramann TARAWELE ka gafe kɔnɔ ko ‘Bamanankan sεbεnni sariyaw’
1- “ O tuma, kalanfaw ni kalanden jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2
1- “ O tuma, kalafaw ni kaladeen jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2
2- “O tuma, i bε Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i dan ye k’a bεrε Bεn”
2- “O tuma, i bε Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i daan ye k’a bεrε Bεn”
3- “Ciden saba taara waribon na n’u ka dugu cikan ye” ɲ.11
3- “Ciden saba taara wariboon na n’u ka dugu cikaan ye” ɲ.11
4- “Zan ta don ma diya a da la” ɲ.14
4- “Zan ta doon ma diya a da la” ɲ.14
5- “San dɔ kεra Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labεnw na” ɲ.21
5- “Saan dɔ kεra Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labεnw na” ɲ.21
6- “A bɔtɔ ye kon galon ka bin saga kun kan” ɲ.26
6- “ A bɔtɔ ye koon galon ka bin saga kuun kan” ɲ.26
Gafew bε flanflan don kalanni na cogo min na
D Gafe ɲε n’a sira kumasen Kumasen flanflanntan
1 Ŋ.T ɲ.222 s.14 “Marifa ko gadawu! Kunkan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nun don bulon fɔlɔ kɔnɔ”. “Marifa ko gadawu! Kunkaan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nuun don buloon fɔlɔ kɔnɔ”.
2 Ŋ.T ɲ.255 s.18 “Jelikε ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a bε k’a yaara, a bε ka kɔlɔn fan sεgεrε” “Jelikε ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a bε k’a yaara, a bε ka kɔlɔɔn faan sεgεrε”
'''Tɔgɔ minnu laban tε nunnafɔ'''
Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)
Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)
Fεεrε wεrε bε Лini o daɲε suguw ta la, bari u laban tε nunnafɔ. U faranfasilen n’u faranfasibali tε kelen ye bari kanhakε bε K’u kan n’u fana Fɔra ka Faranfasi. An bε Se ka Bεn a ka k’olu ta taamaʃyεn Kε tulu kεli ye a daɲε laban na n’a Faranfasira.
Misali : saga (faranfasibali), saga’ (faranfasilen)
Masalabolo dɔ labεnnen ni taamaʃyεn kuraw ye
1. Sεbεncogo kɔrɔ: maanabɔla y’a Fɔ cogo min na sεbεnni ye flanflan Don o la
« Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo dɔ don; segujamana don. O don bamanan lakika daan bε Wendogo. O don, “an ka dlɔ Min ka mugu Ci”, o de tun Bε dugukolo san fε. Ka dlɔ Min ka mugu Ci, ka maa Faa. Foy tε Kε dugukolo san fε o don – sojε dafla, ca t’u la dugumakolo san fε ni marifa tε. Ca ʃi t’u la dugumakolo san fε ni marifa tε. Wendogo Sεriba! Bamanankε sigilen don marifa ba mugan ni tan kun na. Marifa ba mugan ni tan bε [Konkaankokasi] Wendogo. Sεriba Danbεlε, Wendogo bamananw. Nεgεdunun mankan bε Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle b’a hakε la. O don Musa Kulubali, bamanantle b’a hakε la. Boli cε juguw bε bamanan fε. Nin bε Fɔ Segu jeliw fε.
Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanan”
2. Sεbεncogo kura: maanabɔla y’a Fɔ nin cogo la sεbεnni ma flanflan Don min na
“Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo’ dɔ don; Segujamana’ don. O doon bamanaan lakika daan bε Wendogo. O doon, an ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, o de tun Bε dugukolo’ saan fε. Ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, ka maa’ Faa. Foy tε Kε dugukolo’ san fε o doon – sojε’ dafla, ca t’u la dugumakolo’ saan fε ni marifa’ tε. Ca ʃi t’u la dugumakolo’ saan fε ni marifa’ tε. Wendogo Sεriba! Bamanankε’ sigilen don marifa’ ba mugan ni tan kun na. Marifa’ ba mugan ni tan bε [Konkaankokasi] Wendogo. Sεriba Danbεlε, Wendogo bamananw’. Nεgεdunuun mankaan bε Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle’ b’a hakε’ la. O don Musa Kulubali, bamanantle’ b’a hakε’ la. Boli’ cε juguw bε bamanaan fε. Nin bε Fɔ Segu jeliw fε.
Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanaan”
Isiyaka Baalo
ah0no8a1pcpnemsqatx8hx3tnubu497
Diɲɛ ntolatanba san 2010 Afirikidisidi
0
3405
42381
35029
2026-06-11T05:29:31Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42381
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Non-encyclopedic content}}
{{Grammar}}
'''Diɲɛ ntolatanba san 2010 Afirikidisidi'''
Walasa ka kunnafoni sɔrɔ nin koba in kunkan, n’o ye diɲɛ ntolatanba ye san 2010 min bɛna kɛ [[Afirikidisidi]], n ye baro kɛ kamalenni fila fɛ minnu bɛ bɔ Afirikidisidi.
10]]
[[Catégorie:Farikoloɲɛnajɛ]]
iyablpfuj43tepw2n6y85kvivc8ntc9
Ebola virisi bana
0
4129
42405
41742
2026-06-11T08:40:43Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42405
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ebola 1976-2014.svg|right|300px]]
'''Ebola''' ye farigan jugumanba ye min bɛ sɔrɔ banakisɛ fɛ, jolibɔn bɛ a sen kɔrɔ (joli bɛ bɔ banabagatɔ fari la). A bɛ sɔrɔ banabagatɔ joli walima a farilaji fɛ, walima fɛn wɛrɛw fɛ banakisɛ bɛ minnu na. A bɛ se ka denbaya kuturu bɛɛ faga. Tuma dɔw la, a daminɛ na a ni bana wɛrɛw bɔlen don."<ref>[http://dokotoro.org/wp-content/uploads/2014/09/bam_Ebola.pdf "Kunnafoni ka ɲɛsin kɛnɛya baarakɛlaw ma, minnu bɛka Ebola kɛlɛ." Mali Health Organizing Project ani Dokotoro Project. 2014]</ref>
Ebola [[wirisi]] bana (EVD), Ebola jolibɔn farigan (EHF), walima Ebola kumasurunya la ye bana ye min bɛ hadamaden ni gɔnw minɛ ka sabu kɛ ebolawirisi ye. A taamasɛnw bɛ daminɛ k'a ta tile 2 fo dɔgɔkun 3 i magalɛn kɔ banakisɛ la, ni farigan, kandimi, faridimi ani kungolodimi. O kɔfɛ, a bɛna ni fɔɔnɔ ni fariɲɛɲɛ ye, ani biɲɛ ni kɔmɔkili ka baara dɔgɔyali. O tuma sa, ebolatɔw bɛ jolibɔn farikolo fɛ.
Banakisɛ bɛ sɔrɔ ni magali bɛgan ebolatɔ joli walima a farilajiw la. Ɲininiw ma a sabati ko bana bɛ se ka yɛlɛma fiɲɛ fɛ. Sɔmikɛlen don ko banakisɛ bɛ jirila tonsow fɛ, hali n'a y'a sɔrɔ bana in tɛ fɛn tiɲɛ u ye. Ni mɔgɔ kelen ye bana sɔrɔ, o bɛ se k'a yɛlɛma mɔgɔ wɛrɛ fɛ. Ebolatɔ cɛmanw minnu kɛnɛyara bɛ se ka bana yɛlɛma lawaji fɛ fo k ase kalo fila ma. Walasa ka ebola sidɔn, sɛgɛsɛgɛliw bɛkɛ k'a danfara ka bɔ ani banaw la minnu bɛ a la i n'a fɔ sumaya, kunfilanitu, jolibɔnfariganw.
Banakunbɛn bɛ talikɛ bana kana se ka yɛlɛma ka bɔ bɛgan ka se hamadɛn ma, ni bɛganw kɔlɔsili ye ani ka bɛgan ebolatɔ faga ka u suu latunu kɛcɛgo ɲuman na. Ka sogo tobi kosɛbɛ, ka tangalan finiw don sogotigɛ waati ye dɛmɛn walɛ dɔw ye, ani tigɛkoli ni i gɛrɛla ebolatɔ la. Kana maga ebolatɔ farilaji walima a ka finiw la.
Fura jɔnjɔn tɛ ebola la fɔlɔ. Banabatɔw bɛ furakɛ ni farilaji nɔrɔbilali ye da walima jolisira fɛ. Ebola ka mɔgɔ fagata hakɛ ka ca min bɛ se 50 kase 90 ma kɛmɛ kɛmɛ sarada. Ebola banakisɛ yera fɔlɔ Sudan (bi [[Worodugu Sudan]]) ani Bɛjɛfanga [[Kongo]] Jamana (fɔlɔ [[Zayiri]]). Ebola banabɔ jateminɛra Farafina Sahara-duguma tuuma jamanaw la. Kaata san 1976 tuma min bana in yera kabila san 2013 la, '''Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu''' ye a jira dantigɛsɛbɛn ko ebola ye mɔgɔ 1716 minɔ. A banabɔba kɛra min bɛ sɛnna Farafina Tilebifɛ san 2014 kɔnɔ [[Gine]], [[Seraliyɔn]], [[Liberiya]] ani [[Nijeriya]]. Kɔsan ina, ebolatɔ fɔlɔ yɛra [[Mali]] la min ye san-fila den ni a mɔmuso bɔra Kisidugu Gine kana Mali la wa den yɛrɛ taɲara ka bɛ ni Mali Kɛnɛya Minisiriso ka laseli ye. Laɲiniw bɛ sɛnna jiɲɛ kɔnɔ walasa ka boloci sɔrɔ bana in na.
== <big>Taamasɛnw</big> ==
Ebola bɛ daminɛ inafo mura jate sɛgɛn, farigan, kungolodimi, kolokundimi, faridimi ani kɔnɔdimi bɛ a kɔrɔ. Okɔfɛ fɔɔnɔ, kɔnɔboli, dagoya bɛna. Taamasɛnw minu man ca o ye kandimi, disidimi, ɲegetu, nilakilidegun ani fɛnkununi gɛlɛya.
A jateminɛra ebolatɔ kaata 40 fo 50 kɛmɛ kɛmɛ sarada joli bɛbɔ u ka jolidaw ani nogosira, nuun, ɲafɛla ani ɲintaran fɛ. Jolibɔn bɛ daminɛ tile 5 kase tile 7 ma bana yelen kɔ, ɲɛbilen ani fɔɔnɔ bɛ sɔrɔ ka na. Ni banabatɔ ma kɛnɛya tile 7 kase 16 kɔnɔ, saya bɛ a sɔrɔ.
== <big>Bana sabuw</big> ==
Banakisɛ naani bɛna ni ebola ye: Bundibugyo banakisɛ (BDBV), Sudan banakisɛ (SUDV), Tayi Tuu banakisɛ (TAFV) ani Ebola banakisɛ (EBOV) min dɔnɛn ko Zayiri Ebola banakisɛ.
== <big>Banayɛlɛmali</big> ==
Bana bɛ yɛlɛma ni magali banabatɔ joli, farilajiw la ani ebolatɔ suu ni minanw la banakisɛ sɛra minu ma inafɔ miseli ani sɔgɔlibiɲɛw. Mɔgɔ fanba minu ye ebola sɔrɔ Gine san 2014, kɛra ladala suudon sɛnfɛ.
== <big>Bana makɛyɔrɔ</big> ==
A bisikiyalɛn ko tonsow ye bana jatigi ye ani jiri ni kɔnɔ dɔw. Tonso sugu saba jatelen inafɔ bana jatigiw.
A jirala ko ebola bɛ wulu, lɛɛ ani [[gɔn]] minɛ.
== <big>Banakunbɛn</big> ==
Bana sɔrɔ ka teli banabatɔladonna fɛ. Ola a ɲininɛ ka ebolatɔ mabɔ u damana, ka minanw ani dugumala bɛrɛsunuya ani ka tangalan finiw ni nuudatugunw, bolocoronw ni filɛlanw don. Maga kana cogosila ebolatɔ suu la.
Walasa ka dansigi bana carini na, '''Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu''' ye a laɲini ka sigidamɔgɔw kunnafoni bana sɔrɔcogow kan ani ka yɛrɛtagan walew boloda, ni tigɛkoli waati bɛɛ ni ji ni safunɛ ye. Ebolatɔ suukoli ni kasankeli ka dabila walima ka yɛlɛma don la. Kɛnɛyatigilamɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnew de ka kan ka ebolatɔ suu sutara.
Ebola banakisɛ bɛ silatunu tafunteni na min bɛ se bɛrɛ 60 kɛmɛgaradi sanga 30 kase 60 kɔnɔ walima ka ji wili fayifayi sanga 5. Zaweliji ni yɔrɔsaniya basiw bɛ ebola banakisɛ faga.
== <big>Mabɔli</big> ==
Dan bɛ kari bana la ni banabatɔw bilali yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen la u dama. Fanga bɛ yɔrɔ labɛn banabatɔw kama.
== <big>Furakɛli</big> ==
Fura jɔnjɔn tɛ ebola. Furakɛli bɛ kɛ ka banabatɔ dɛmɛn ka farilaji nɔrɔbila. Ameriki Balo ani Fura Cakɛda (FDA) ye fura fila yamaruya (Zmapp ani TKM-Ebola) ka ebolatɔ furakɛ ni san 2014 la. Favipirar fana ye ebola fura ye min yamaruyara Yapaani fɛ.
== <big>Boloci</big> ==
Boloci ma sɔrɔ fɔlɔ hadamadenw kama. Nka dɔ bɛna sɔrɔ waati nataw la.
==<big>Donniyasɔrɔyɔrɔ</big>==
{{reflist}}
== Liens externes ==
* {{fr}} [http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/ebola-fra.php Virus Ebola], Fiche Technique Santé-Sécurité : Agents Pathogènes, sur le site de l'[[Agence de la santé publique du Canada]].
* {{fr}} [http://www.hcsp.fr/Explore.cgi/Telecharger?NomFichier=hcspa20140410_conduitecassuspectsebola.pdf Avis relatif à la conduite à tenir autour des cas suspects de maladie Ebola], sur le site du [[Haut Conseil de la santé publique]]
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140810204942/http://www.ecdc.europa.eu/en/healthtopics/ebola_marburg_fevers/information-travellers/Documents/ebola-information-travellers-French.pdf Maladie à virus Ebola - Information aux voyageurs] sur le site de le [[:fr:Centre européen de prévention et de contrôle des maladies]].
* {{en}} [http://www.ecdc.europa.eu/en/publications/Publications/ebola-outbreak-west-africa-1-august-2014.pdf RAPID RISK ASSESSMENT Outbreak of Ebola virus disease in West Africa], 3e mise à jour, 1er août 2014, sur le site du Centre européen de prévention et de contrôle des maladies.
* {{en}} [http://www.ecdc.europa.eu/en/press/news/_layouts/forms/News_DispForm.aspx?List=8db7286c-fe2d-476c-9133-18ff4cb1b568&ID=1041 Outbreak of Ebola in West Africa: ECDC assesses the risk]
[[Catégorie:Banaw]]
as3c3r0f3o5fuuus0w3c6o1z2lzywhi
42408
42405
2026-06-11T08:42:36Z
Sumacedenw
12883
42408
wikitext
text/x-wiki
{{Currentevent}}
[[File:Ebola 1976-2014.svg|right|300px]]
'''Ebola''' ye farigan jugumanba ye min bɛ sɔrɔ banakisɛ fɛ, jolibɔn bɛ a sen kɔrɔ (joli bɛ bɔ banabagatɔ fari la). A bɛ sɔrɔ banabagatɔ joli walima a farilaji fɛ, walima fɛn wɛrɛw fɛ banakisɛ bɛ minnu na. A bɛ se ka denbaya kuturu bɛɛ faga. Tuma dɔw la, a daminɛ na a ni bana wɛrɛw bɔlen don."<ref>[http://dokotoro.org/wp-content/uploads/2014/09/bam_Ebola.pdf "Kunnafoni ka ɲɛsin kɛnɛya baarakɛlaw ma, minnu bɛka Ebola kɛlɛ." Mali Health Organizing Project ani Dokotoro Project. 2014]</ref>
Ebola [[wirisi]] bana (EVD), Ebola jolibɔn farigan (EHF), walima Ebola kumasurunya la ye bana ye min bɛ hadamaden ni gɔnw minɛ ka sabu kɛ ebolawirisi ye. A taamasɛnw bɛ daminɛ k'a ta tile 2 fo dɔgɔkun 3 i magalɛn kɔ banakisɛ la, ni farigan, kandimi, faridimi ani kungolodimi. O kɔfɛ, a bɛna ni fɔɔnɔ ni fariɲɛɲɛ ye, ani biɲɛ ni kɔmɔkili ka baara dɔgɔyali. O tuma sa, ebolatɔw bɛ jolibɔn farikolo fɛ.
Banakisɛ bɛ sɔrɔ ni magali bɛgan ebolatɔ joli walima a farilajiw la. Ɲininiw ma a sabati ko bana bɛ se ka yɛlɛma fiɲɛ fɛ. Sɔmikɛlen don ko banakisɛ bɛ jirila tonsow fɛ, hali n'a y'a sɔrɔ bana in tɛ fɛn tiɲɛ u ye. Ni mɔgɔ kelen ye bana sɔrɔ, o bɛ se k'a yɛlɛma mɔgɔ wɛrɛ fɛ. Ebolatɔ cɛmanw minnu kɛnɛyara bɛ se ka bana yɛlɛma lawaji fɛ fo k ase kalo fila ma. Walasa ka ebola sidɔn, sɛgɛsɛgɛliw bɛkɛ k'a danfara ka bɔ ani banaw la minnu bɛ a la i n'a fɔ sumaya, kunfilanitu, jolibɔnfariganw.
Banakunbɛn bɛ talikɛ bana kana se ka yɛlɛma ka bɔ bɛgan ka se hamadɛn ma, ni bɛganw kɔlɔsili ye ani ka bɛgan ebolatɔ faga ka u suu latunu kɛcɛgo ɲuman na. Ka sogo tobi kosɛbɛ, ka tangalan finiw don sogotigɛ waati ye dɛmɛn walɛ dɔw ye, ani tigɛkoli ni i gɛrɛla ebolatɔ la. Kana maga ebolatɔ farilaji walima a ka finiw la.
Fura jɔnjɔn tɛ ebola la fɔlɔ. Banabatɔw bɛ furakɛ ni farilaji nɔrɔbilali ye da walima jolisira fɛ. Ebola ka mɔgɔ fagata hakɛ ka ca min bɛ se 50 kase 90 ma kɛmɛ kɛmɛ sarada. Ebola banakisɛ yera fɔlɔ Sudan (bi [[Worodugu Sudan]]) ani Bɛjɛfanga [[Kongo]] Jamana (fɔlɔ [[Zayiri]]). Ebola banabɔ jateminɛra Farafina Sahara-duguma tuuma jamanaw la. Kaata san 1976 tuma min bana in yera kabila san 2013 la, '''Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu''' ye a jira dantigɛsɛbɛn ko ebola ye mɔgɔ 1716 minɔ. A banabɔba kɛra min bɛ sɛnna Farafina Tilebifɛ san 2014 kɔnɔ [[Gine]], [[Seraliyɔn]], [[Liberiya]] ani [[Nijeriya]]. Kɔsan ina, ebolatɔ fɔlɔ yɛra [[Mali]] la min ye san-fila den ni a mɔmuso bɔra Kisidugu Gine kana Mali la wa den yɛrɛ taɲara ka bɛ ni Mali Kɛnɛya Minisiriso ka laseli ye. Laɲiniw bɛ sɛnna jiɲɛ kɔnɔ walasa ka boloci sɔrɔ bana in na.
== <big>Taamasɛnw</big> ==
Ebola bɛ daminɛ inafo mura jate sɛgɛn, farigan, kungolodimi, kolokundimi, faridimi ani kɔnɔdimi bɛ a kɔrɔ. Okɔfɛ fɔɔnɔ, kɔnɔboli, dagoya bɛna. Taamasɛnw minu man ca o ye kandimi, disidimi, ɲegetu, nilakilidegun ani fɛnkununi gɛlɛya.
A jateminɛra ebolatɔ kaata 40 fo 50 kɛmɛ kɛmɛ sarada joli bɛbɔ u ka jolidaw ani nogosira, nuun, ɲafɛla ani ɲintaran fɛ. Jolibɔn bɛ daminɛ tile 5 kase tile 7 ma bana yelen kɔ, ɲɛbilen ani fɔɔnɔ bɛ sɔrɔ ka na. Ni banabatɔ ma kɛnɛya tile 7 kase 16 kɔnɔ, saya bɛ a sɔrɔ.
== <big>Bana sabuw</big> ==
Banakisɛ naani bɛna ni ebola ye: Bundibugyo banakisɛ (BDBV), Sudan banakisɛ (SUDV), Tayi Tuu banakisɛ (TAFV) ani Ebola banakisɛ (EBOV) min dɔnɛn ko Zayiri Ebola banakisɛ.
== <big>Banayɛlɛmali</big> ==
Bana bɛ yɛlɛma ni magali banabatɔ joli, farilajiw la ani ebolatɔ suu ni minanw la banakisɛ sɛra minu ma inafɔ miseli ani sɔgɔlibiɲɛw. Mɔgɔ fanba minu ye ebola sɔrɔ Gine san 2014, kɛra ladala suudon sɛnfɛ.
== <big>Bana makɛyɔrɔ</big> ==
A bisikiyalɛn ko tonsow ye bana jatigi ye ani jiri ni kɔnɔ dɔw. Tonso sugu saba jatelen inafɔ bana jatigiw.
A jirala ko ebola bɛ wulu, lɛɛ ani [[gɔn]] minɛ.
== <big>Banakunbɛn</big> ==
Bana sɔrɔ ka teli banabatɔladonna fɛ. Ola a ɲininɛ ka ebolatɔ mabɔ u damana, ka minanw ani dugumala bɛrɛsunuya ani ka tangalan finiw ni nuudatugunw, bolocoronw ni filɛlanw don. Maga kana cogosila ebolatɔ suu la.
Walasa ka dansigi bana carini na, '''Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu''' ye a laɲini ka sigidamɔgɔw kunnafoni bana sɔrɔcogow kan ani ka yɛrɛtagan walew boloda, ni tigɛkoli waati bɛɛ ni ji ni safunɛ ye. Ebolatɔ suukoli ni kasankeli ka dabila walima ka yɛlɛma don la. Kɛnɛyatigilamɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnew de ka kan ka ebolatɔ suu sutara.
Ebola banakisɛ bɛ silatunu tafunteni na min bɛ se bɛrɛ 60 kɛmɛgaradi sanga 30 kase 60 kɔnɔ walima ka ji wili fayifayi sanga 5. Zaweliji ni yɔrɔsaniya basiw bɛ ebola banakisɛ faga.
== <big>Mabɔli</big> ==
Dan bɛ kari bana la ni banabatɔw bilali yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen la u dama. Fanga bɛ yɔrɔ labɛn banabatɔw kama.
== <big>Furakɛli</big> ==
Fura jɔnjɔn tɛ ebola. Furakɛli bɛ kɛ ka banabatɔ dɛmɛn ka farilaji nɔrɔbila. Ameriki Balo ani Fura Cakɛda (FDA) ye fura fila yamaruya (Zmapp ani TKM-Ebola) ka ebolatɔ furakɛ ni san 2014 la. Favipirar fana ye ebola fura ye min yamaruyara Yapaani fɛ.
== <big>Boloci</big> ==
Boloci ma sɔrɔ fɔlɔ hadamadenw kama. Nka dɔ bɛna sɔrɔ waati nataw la.
==<big>Donniyasɔrɔyɔrɔ</big>==
{{reflist}}
== Liens externes ==
* {{fr}} [http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/ebola-fra.php Virus Ebola], Fiche Technique Santé-Sécurité : Agents Pathogènes, sur le site de l'[[Agence de la santé publique du Canada]].
* {{fr}} [http://www.hcsp.fr/Explore.cgi/Telecharger?NomFichier=hcspa20140410_conduitecassuspectsebola.pdf Avis relatif à la conduite à tenir autour des cas suspects de maladie Ebola], sur le site du [[Haut Conseil de la santé publique]]
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140810204942/http://www.ecdc.europa.eu/en/healthtopics/ebola_marburg_fevers/information-travellers/Documents/ebola-information-travellers-French.pdf Maladie à virus Ebola - Information aux voyageurs] sur le site de le [[:fr:Centre européen de prévention et de contrôle des maladies]].
* {{en}} [http://www.ecdc.europa.eu/en/publications/Publications/ebola-outbreak-west-africa-1-august-2014.pdf RAPID RISK ASSESSMENT Outbreak of Ebola virus disease in West Africa], 3e mise à jour, 1er août 2014, sur le site du Centre européen de prévention et de contrôle des maladies.
* {{en}} [http://www.ecdc.europa.eu/en/press/news/_layouts/forms/News_DispForm.aspx?List=8db7286c-fe2d-476c-9133-18ff4cb1b568&ID=1041 Outbreak of Ebola in West Africa: ECDC assesses the risk]
[[Catégorie:Banaw]]
5lclm0naxnjinwwk3yhig7wuxr7i33z
Ɔnsiklopedi
0
4166
42375
42200
2026-06-11T05:11:58Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42375
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
[[Ɔnsiklopedi]] hɔrɔn
tcdusgr12togci1wyg3s446p40f92lc
42386
42375
2026-06-11T07:11:53Z
Sumacedenw
12883
Page redirigée vers [[Dɔnniyagafeba]]
42386
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECTION [[Dɔnniyagafeba]]
lb5ll2ifvl9h4umz6yj4fjvpmfue48l
Ukrain
0
4834
42390
41902
2026-06-11T08:22:54Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42390
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>'''Україна'''<br />'''''Ukrain'''''<br /></big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[Fichier:Flag of Ukraine.svg|border|125px]]
| align="center" width="140px" | [[Fichier:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|125px]]
|-
| align="center" width="140px" |
| align="center" width="140px" |
|}
|-
| align=center colspan=2 |
|}
'''Ukrain''' (Ukrainikan: Україна) ye jamana fensenenba ye min lasamanen kɔrɔnfɛ [[Eropa]] kan. Ukrain bɛ danbɔ ni jamana nataw ye: [[Risila]], [[Poland]], [[Belarus]].
{{commons|Category:Ukraine}}
== Tariku ==
San kɛmɛda 7nan-9nan na, kɔrɔnfɛ Slawi kabilaw sigira yan, u yɔrɔ dɔ bɔra bi Ukrain y [[Belarus]] jamana na ka taa bi Irisi tlebi fan fɛ. Moyen Âge waatiw la, jamana fla bɛɛ ka dugukolow tùn ye jamana kelen 'kɔnɔ, min faaba tùn ye Kiev ye. San kɛmɛ 12nan na, Kievan Rus y’a daminɛ ka faranfasi ka kɛ masakɛw ye minnu tɛ kelen ye.San kɛmɛda 12nan na, Yuri Drohoruky, Kiev masakɛ Volodymyr Monomakh denkɛ 6nan, ma masasigilan ta, o de kama a y’a daminɛ ka dugukolow minɛ worodugu-kɔrɔn fɛ.
O cogo la, san kɛmɛ 12nan cɛmancɛ la, Slawi kabilaw y’u yɛrɛ sɔrɔ cɛmancɛ dugukolow kan
bi Irisi jamana yɔrɔ dɔw. Sani u ka na, kabila minnu tun ka surun bi Finlandew la, olu tun sigilen bɛ Moskow dugu yɔrɔ la, Dolgoruky ye min sigi senkan iko sigiyɔrɔ fitinin. Kɛlɛ dɔ daminɛna Vladimir-Suzdal Mansamara (bi Cɛma [[Risila|Risi]] jamana) ani Kiev cɛ, min kɛra sababu ye k’a faranfasi ka bɔ Kievan Rus la san 1169 la <ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref>।
[[File:Muromian-map.png|thumb|180px|Slavw sanni u ka kerecɛnya ta]]
Batu ka binkanni kɔfɛ san 1240, worodugu masakɛw ɲɛmaa, Alexander Nevsky, kɛra Batu denkɛ minɛlen ye, ani Alexander ka sendon kɛlɛ la Horde fan fɛ, o kɛra sababu ye a denkɛ Daniil min si tun ye san 16 ye, o kɛra Moskow masakɛ fɔlɔ ye, o kɛra sababu ye ka bi Irisi jamana yiriwa. Duguba wɛrɛ min tun bɛ cɛmancɛla waatiw la bi Irisi jamana na, o tun ye Veliky Novgorod ye, min tun bɛ kɛlɛ la tuma bɛɛ ni Moskow ye ani a minɛna Moskow fɛ san 1478 dɔrɔn.
Ukrayina ni Belarus jamana nataw labanna ka faranfasi ka bɔ Irisi nata la san kɛmɛda 14nan na, ka kɛ Litwanie Duchy belebele dɔ ye (fo ka se san kɛmɛda 18nan ma, nin jamana fila in tun bɛ ɲɔgɔn fɛ, ani Ukraine ni Belarus kanw daɲɛw bɛ bɛn ɲɔgɔn ma hali sisan ni 84%).
San kɛmɛda 15nan laban na, Sanu kulu tun farala ɲɔgɔn kan ka kɛ Crimea Khanate, Astrakhan ani Kazan Khanate ye, ani Muscovite jamana, min ye binkanni kɛlɛw kɛ ka taa a fɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Litwanie Duchy belebele kama.
Kɛlɛw tun bɛ kɛ tuma caman na walasa ka Smolensk mara. Risi jamanadenw bɔra kɔrɔn Slawi kabilaw la ani u sigira senkan iko jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen Muscovite waati la san kɛmɛda 16nan na<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>.
San kɛmɛda 15nan ni 16nan na, Ukrainekaw ka mɔgɔba dɔ sigira senkan - Zaporizhian Cossacks, kɛlɛcɛw minnu ye jamana lafasa ka bɔ sigiɲɔgɔnw ka binkanniw na.
[[File:Kirovograd B.Khmelnyts'kogo Ploscha Pam'yatnyk B.Khmel'nyts'komu 02 (YDS 5421).jpg|thumb|200px|Kabakomayɔrɔ caman dɔ ye Khmelnytsky kabakomayɔrɔ ye, min tun ye Ukraine jamana ka cɛfarin ye ani ɲɛmɔgɔ ye san kɛmɛda 17nan na.]]
Bi Risikaw nana Ukraine jamanaw la san kɛmɛda 17nan na, ani Ukraine ka kɛlɛ senfɛ a ka yɛrɛmahɔrɔnya kama san 1648-1654 ani a ka kɛlɛ la Pologne ka binkanniw ma Bohdan Khmelnytsky ka ɲɛmɔgɔya kɔrɔ, bɛnkan dɔ kɛra ni Irisi ye san 1654.
Ukrainekaw tun ma jate u ka jamanadenw cɛma foroba la ani u tun bɛ ci tuma bɛɛ ka taa baara jagoyalenw na Irisi jamana kɔnɔna na, o kɛra bɛnkan tiɲɛni ye san 1654. (Ukrainekaw 10.000 sara saniyabaliya kosɔn Ladoga kanal jɔli senfɛ). O kɛra sababu ye ka Hetman Ivan Mazepa ka wuli san 1708, min ye jɛɲɔgɔnya tiɲɛ ni Irisi ye ani a tun b’a fɛ ka don Suwɛdi ka lakanani kɔrɔ<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>.
San 1775, Irisi ye Ukraine Cossacks ani u ka kɛlɛbolo tiɲɛ, Sich, min kɛra sababu ye ka Ukrainekaw ka jɔnya kɛ jama ye ani Russification politiki – Ukraine kan ni laadalakow tiɲɛni ofisiyali Irisi fɛ. O politiki suguw misali minnu bɛ mɔgɔ kabakoya kosɛbɛ, olu ye Ems ka sariya ye (Эмский указ) ani minisiri Pyotr Valuev ka sariya (Валуевский циркуляр), min ye Ukrainekaw bali ka baara kɛ n’u fasokan ye<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref><ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>.
[[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Valuev ka sariya min bɔra san 1863: Ukrayinakan tun tɛ yen, a tɛ yen wa a tɛ se ka kɛ, wa mɔgɔ o mɔgɔ ma sɔn nin kuma in ma, o ye Irisi jugu ye]]
1914 Mansamara Nicholas II ye dankari kɛ Ukraine sɛbɛnnikɛla ŋana Taras Shevchenko bangeli san 100nan seli la Risi Mansamara kɔnɔ <ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref>
San 1917 daminɛ na, Feburuyekalo ka yɛrɛmahɔrɔnya min ɲɛmɔgɔya tun bɛ Alexander Kerensky bolo, o ye masakɛ fanga tiɲɛ ani ka Irisi kɛ jamana ye, ka sababu di jamana caman ma minnu tun degunna fɔlɔ ka kɛlɛ kɛ u ka hɔrɔnya kama<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref>.
A kɛlen kɔ ka fanga sɔrɔ san 1917 laban na, Lenin ye jamanadenw cɛ kɛlɛ laseli kɛ Risi jamana kɔrɔ la, min kɛra san 1917–1921 kɛlɛ dɔ ye Ukrayina jamanadenw ka jamana ni Soviyetiki Irisi cɛ, o kɛra sababu ye ka Ukraine tila Pologne ni Irisi cɛ (kabini san 1922, Soviyetiki jamana)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>.
San 1932-1933, Soviyetiki gofɛrɛnaman min tun bɛ Joseph Stalin ka ɲɛmɔgɔya kɔrɔ, o ye Holodomor (kɔngɔ dilannen) kɛ, jamana caman ye min jate diɲɛ kɔnɔ ko Ukraine jamanadenw fagali ye, wa a ye mɔgɔ miliyɔn 10 fag<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>
[[File:Національний музей Голодомору-геноциду, скульптура дівчинки «Гірка пам'ять дитинства».jpg|thumb|200px|Musée de la kɔ́ngɔba-siya fagali san 1932-1933 Kiev, o dabɔra Soviyetiki jamana binni kɔfɛ]]
San 1937, NKVD (a tɔgɔ jiginna kɔfɛ Soviyetiki jamana kɔnɔkow minisiriso) ye Ukrayina hakilitigiw, laadala mɔgɔba ani dɔnnikɛlaw fanba faga marifa la ani k’u suw su gundo la Bykivnyansky kungo kɔnɔ, kabakomayɔrɔ dɔ jɔra yɔrɔ min na Soviyetiki jamana binna kɔfɛ<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>.
San 1960–1980w la, Soviyetiki gɔfɛrɛnaman ye dankarili kɛ sɔsɔlikɛlaw kama, k’u bila kasobonw kɔnɔ k’u bila hakiliɲagami dɔgɔtɔrɔso la, sɔsɔlikɛla min tɔgɔ bɔra kosɛbɛ ka bɔ Ukraine o tun ye Vasyl Stus ye. San 1985-1991, Soviyetiki jamana binna, ani san 1991 Awirilikalo tile 24, Ukraine y’a ka yɛrɛmahɔrɔnya jira<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.</ref> <ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.
Vladimir Putin Nàna fanga la a siɲɛ sabanan kɔ 2012 sàn, Irisila ye kὲlɛba Daminɛ kuma hɔrɔnya kan, min kofɔlenba dɔ tùn ye cɛden dɔ ye min Bɔra Ufa min Cina denmisɛnninw ka kasobon dɔ la k'a sababu Kɛ a ye laɲini Kɛ ka Krεmlin Tiɲɛ ɔridinatɛri tulon dɔ la.O tɛmɛnen 'kɔ, a kɛlen kɔ ka fanga Sɔrɔ dɔɔnin, Putin y'a da Minɛ k'a ka sɔrɔdasiw dalajɛ Ukraine kɔrɔnyanfan maraw kɛrɛfɛ, ka kunnafoniko kanpaɲiba dɔ Dabɔ jamana in kama. Walasa ka fanga sabati, o waati Ukraine [[jamanatigi]] Viktor Yanukovych y’a ɲini Putin fɛ a ka sɔrɔdasiw ci ka bin Ukraine jamana kan san 2013, o kɛra sababu ye ka mɔgɔw ka ɲɔgɔn sɔsɔ minnu bɛ wele ko Euromaidan<ref>
[https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref>
[https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref>
[https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref>
[https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>.
Feburuyekalo tle 20, san 2014, k’a sɔrɔ Yanukovych tun bɛ Kiev, Irisi ye Crimea gun minɛni daminɛ Ukraine saheliyanfan na, o kɔfɛ a ye lakana di Yanukovych ma, min bolila ka bɔ jamana kɔnɔ. Awirilikalo tle 12, san 2014, Irisi ye binkanni daminɛ Ukraine kɔrɔnyanfan fɛ tuma min na sɔrɔdasi minnu ɲɛmɔgɔya tun bɛ Risi jamana lakanani baarada ɲɛmaa Igor Girkin bolo, olu ye bɔnbu da Minɛ Sloviansk dugu kan. O dugujɛ, awirilikalo tile 13, san 2014, Ukraine ye terrorisme (jatigɛwale) kɛlɛli daminɛ Irisi ka binkanni kama<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref>
<ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>.
[[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeroport tiɲɛna Risi ani Risi dɛmɛbagaw fɛ san 2014]]
Fɔ ka na se san 2022 ma, Irisila, “Donetsk jamanadenw ka jamana” sababu fɛ, min ka faama fɔlɔ tun ye Moskow politikikɛla Alexander Borodai ye, ye kɛlɛ dogolen kɛ Ukraine kɛlɛli la, min kɛra kɛlɛ dafalen ye. San 2022, kɛlɛ kɛlɛli ɲɛjirali caman kɛra Irisi jamana bɛɛ kɔnɔ, lakanabagaw ye minnu damatɛmɛ.<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>
Ukraine jamana na, Irisi bɛ ka kɛlɛjuguba kɛ, i n’a fɔ ka sow tiɲɛ, ka dugubaw tiɲɛ pewu i n’a fɔ Mariupol, ka siwiliw tɔɔrɔ u ka Ukraine dɛmɛni jɔyɔrɔ kosɔn, ani ka denmisɛnw minɛ.Juguya min ka jugu kosɛbɛ siwiliw ma Ukraine jamana na, o ye marifaci ye Bucha dugu kɔnɔ, min kɛra san 2022 marisikalo la, ɲininikɛla dɔw y’o suma ni Katyn fagali ye san 1940<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref>.
Jamana minɛlenw na, Risikaw ye Ukrayinakan sɛbɛnw tiɲɛni jamaba daminɛ ka bɔ [[dɔnniya]] baaradaw la, misew la, ani gafemarayɔrɔw la minnu ma bɛn Risi propagande sariyaw ma, ani ka "filtration" kanpaɲiw sigi senkan, siwiliw, hali funankɛninw, tun bɛ kaso la ani ka tɔɔrɔ sɔrɔ ka da a kan u ye tatuw kɛ ni Ukrayina taamasiyɛnw ye. barokun min bɔra Irisi filozofi ani politiki dɔnnikɛla Timofey Sergeytsev fɛ, n’o tɔgɔ ye ko “Irisi ka kan ka mun kɛ ni Ukraine ye?” ({{Lang-ru|Что Россия должна сделать с Украиной ?}})Ameriki tarikusɛbɛnbaga Timothy Snyder y’a wele ko “Irisi jamana ka kalan gafe min bɛ kuma mɔgɔfaga kan.<ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>”
== Turisimu ==
<gallery>
KyivCity3.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Kyiv
LvivEveningSummer2019.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Lviv
Палац у Шаровці.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Kharkiv
Пантеон Вічної Слави, 9 травня 2025.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Kropyvnytskyi
Украина, Одесса - Оперный театр 04.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Idesa
Kherson after Russian occupation (2022-11-19) 01.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Kherson
Mykolaiv. Russian Drama Theatre.jpg|tariku yɔrɔ min bɛ Mykolaiv
</gallery>
== sɔrɔyɔrɔw ni kunnafoni minnu bɛ sɔrɔ a kɔnɔ ==
[[Catégorie:Eropa]]
baeqmv1uhgoe0gan90l0rntcdl8zcsx
Colombia
0
4867
42391
41077
2026-06-11T08:23:22Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42391
wikitext
text/x-wiki
{{Jamana
| twá = República de Colombia
| flag = Flag of Colombia.svg
| coa = Coat of arms of Colombia.svg
| image = [[File:LocationColombia.svg|190px]]
|capital = [[Bogotá]]
|official_languages =
|area = 1,141,748
|population = 49,996,445
|year = 2018
}}
'''Colombia''' (Ispanyikan: República de Colombia) bɛ jamana.
[[Catégorie:Worodugu Amerika]]
{{Commons}}
== __LEAD_SECTION__ ==
'''Kolonbi''' ( {{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ʌ|m|b|i|ə|audio=En-Colombia-pronunciation.ogg}}</img> {{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ʌ|m|b|i|ə|audio=En-Colombia-pronunciation.ogg}}, {{IPAc-en|-|ˈ|l|ɒ|m|-}} ; {{IPA-es|koˈlombja|lang|Es-Colombia2.oga}}</img> ), foroba la '''Kolonbi jamana''', {{efn|({{Audio-es|República de Colombia|Es-republica_de_colombia.ogg}}),{{refn|IPA transcription of "''República de Colombia''": {{IPA-es|reˈpuβlika ðe koˈlombja}}.|group=Note}}}} ye jamana ye min fanba bɛ Ameriki Saheliyanfan na ni gunw maraw bɛ [[Saheli Amerika|Ameriki Woroduguyanfan]] na . Kolonbi dugukoloba bɛ danbɔ ni [[Karayibu Ji|Karibi Kɔgɔji ye]] worodugu fɛ, [[Venezuela]] kɔrɔn fɛ ani worodugu-kɔrɔn fɛ, [[Brazil|Berezil]] saheli-kɔrɔn fɛ, Ekuwatɔrɔ ni [[Peru]] saheli fɛ ani saheli-tlebi fɛ, Pasifik Kɔgɔji fɛ tlebi fɛ, ani [[Panama]] worodugu-tlebi fɛ. Kolonbi tilalen don baarakɛda 32 ye . [[Bogotá|Bogota]] Faaba Distrik fana ye jamana duguba ye min bɛ wariko ni laadalakow sigiyɔrɔba ladon. duguba wɛrɛw ye Medellin, Cali, Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Ibagué, Villavicencio ani Bucaramanga ye . A bonya ye kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen 1.141.748 ye, a jamanadenw bɛ se miliyɔn 52 ma. Kolonbi ye Ɛsipaɲɔlikan fɔ jamana ye min ka bon kosɛbɛ Ameriki Saheliyanfan na. A ka laadala ciyɛn nafama —kan, diinɛ, dumuni, ani seko ni dɔnko—b’a [[tariku]] jira iko koloni, ka laadalafɛnw fara ɲɔgɔn kan minnu nana ni jamanadenw ka bɔnɔgɔla ye ka bɔ [[Eropa|Erɔpu]] ani Moyen-Orient, ni farafinna jamana kɔkanmɔgɔw nana ni minnu ye, ka fara jamanadenw ka siwili suguya caman kan minnu tun bɛ yen ka kɔn koloniyali ɲɛ. [[Espankan|Ɛsipaɲɔlikan]] ye jamana ka kan ye, hali ni Angilɛkan ni kan 64 wɛrɛw bɛ [[dɔn]] mara kɔnɔ.
Kolonbi ye jamanadenw ni ladamu caman sigiyɔrɔ ye kabini san 12 000 ni kɔ Krisita tile ɲɛ. Hispanikaw jigira fɔlɔ La Guajira san 1499, ani san kɛmɛda 16nan cɛmancɛ la u ye bi Kolonbi fanba mara, ani ka Granada Masaya Kura sigi, ni [[Bogotá|Santa Fé de Bogotá]] ye a faaba ye. Yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔla Ɛspaɲi Mansamara la san 1819, ni min bɛ wele bi Kolonbi ka bɔ kɛnɛ kan iko Granada kura marabolow . Politiki kura ye fédéralisme kɔlɔsi i n’a fɔ Granadine Confederation (1858) ani o kɔfɛ Kolonbi Etazuni (1863), sanni a ka kɛ republique ye — sisan Kolonbi Repibliki — san 1886. Ameriki ni Franse ka dɛmɛ fɛ, Panama y’a yɛrɛ Bɔ Kolonbi la san 1903, o min Kɛra Kolonbi ka dancɛw ye sisan. K’a daminɛ san 1960 waatiw la, jamana tɔɔrɔla marifatigiw ka kɛlɛ ni politiki fariyakow fɛ minnu fanga ka dɔgɔ, o fila bɛɛ cayara san 1990 waatiw la. Kabini san 2005, ɲɛtaa caman kɛra lakana, sabatili ani sariyasunba la, ka fara sɔrɔ yiriwali ni yiriwali kan, min ɲɔgɔn ma deli ka kɛ fɔlɔ. Kolonbi lakodɔnnen don a ka kɛnɛyako siratigɛ la, a ye kɛnɛyako ɲuman ye Ameriki ca ka kɛɲɛ ni The World Health Organization ka fɔta ye ani a kɛra 22nan ye dugukolo kan, San 2022, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso 26 tun bɛ [[Latino Amerika|Ameriki Latin jamanaw]] ka dɔgɔtɔrɔso ɲumanw 61 cɛ (42 % kasabi). San 2023 fana na, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso fila tun bɛ diɲɛ dɔgɔtɔrɔso 75 ɲumanw cɛma.
Kolonbi ye diɲɛ jamana tan ni wolonwula dɔ ye min ka ca ; a ye fɛnɲɛnama suguya caman sɔrɔ kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen kelen na diɲɛ kɔnɔ ani a ye hakɛ filanan ye a bɛɛ lajɛlen na. a ka mara bɛ Amazɔni sanji kungow, kuluw, binkɛnɛw ani kungodaw lamini . O ye jamana kelen ye Ameriki Saheli kɔnɔ min ka kɔgɔjida laminiw (ani gunw) bɛ Atlantik ni Pasifiki kɔgɔji fila bɛɛ la. Colombia is a key member of major global and regional organizations including the [[United Nations|UN]], the [[World Trade Organization|WTO]], the [[OECD]], the [[Organization of American States|OAS]], the [[Pacific Alliance]] and the [[Andean Community]]; it is also a [[NATO]] Global Partner.<ref>{{cite web|title=NATO - Topic: Relations with Colombia|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_143936.htm|website=Nato.int|access-date=30 August 2022}}</ref> Its [[Economy of Colombia|diversified economy]] is the third-largest in South America, with macroeconomic stability and favorable long-term growth prospects.<ref name="GDP">{{cite web|url=https://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/pib/bol_PIB_IVtrim17_oferta.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/pib/bol_PIB_IVtrim17_oferta.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|publisher=dane.gov.co|title=Cuentas Trimestrales – Producto Interno Bruto (PIB)|language=es|access-date=16 February 2018}}</ref><ref name="strongmacroeconomicmanagement">{{cite web|url=http://www.imf.org/en/news/articles/2018/04/30/pr18154-imf-executive-board-concludes-2018-article-iv-consultation-with-colombia|title=IMF Executive Board Concludes 2018 Article IV Consultation with Colombia|access-date=2 May 2018|publisher=imf.org}}</ref>
4koojk6ezainjyl6wc7d9zrmfaerdng
42392
42391
2026-06-11T08:23:46Z
Sumacedenw
12883
42392
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
{{Jamana
| twá = República de Colombia
| flag = Flag of Colombia.svg
| coa = Coat of arms of Colombia.svg
| image = [[File:LocationColombia.svg|190px]]
|capital = [[Bogotá]]
|official_languages =
|area = 1,141,748
|population = 49,996,445
|year = 2018
}}
'''Colombia''' (Ispanyikan: República de Colombia) bɛ jamana.
[[Catégorie:Worodugu Amerika]]
{{Commons}}
== __LEAD_SECTION__ ==
'''Kolonbi''' ( {{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ʌ|m|b|i|ə|audio=En-Colombia-pronunciation.ogg}}</img> {{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ʌ|m|b|i|ə|audio=En-Colombia-pronunciation.ogg}}, {{IPAc-en|-|ˈ|l|ɒ|m|-}} ; {{IPA-es|koˈlombja|lang|Es-Colombia2.oga}}</img> ), foroba la '''Kolonbi jamana''', {{efn|({{Audio-es|República de Colombia|Es-republica_de_colombia.ogg}}),{{refn|IPA transcription of "''República de Colombia''": {{IPA-es|reˈpuβlika ðe koˈlombja}}.|group=Note}}}} ye jamana ye min fanba bɛ Ameriki Saheliyanfan na ni gunw maraw bɛ [[Saheli Amerika|Ameriki Woroduguyanfan]] na . Kolonbi dugukoloba bɛ danbɔ ni [[Karayibu Ji|Karibi Kɔgɔji ye]] worodugu fɛ, [[Venezuela]] kɔrɔn fɛ ani worodugu-kɔrɔn fɛ, [[Brazil|Berezil]] saheli-kɔrɔn fɛ, Ekuwatɔrɔ ni [[Peru]] saheli fɛ ani saheli-tlebi fɛ, Pasifik Kɔgɔji fɛ tlebi fɛ, ani [[Panama]] worodugu-tlebi fɛ. Kolonbi tilalen don baarakɛda 32 ye . [[Bogotá|Bogota]] Faaba Distrik fana ye jamana duguba ye min bɛ wariko ni laadalakow sigiyɔrɔba ladon. duguba wɛrɛw ye Medellin, Cali, Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Ibagué, Villavicencio ani Bucaramanga ye . A bonya ye kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen 1.141.748 ye, a jamanadenw bɛ se miliyɔn 52 ma. Kolonbi ye Ɛsipaɲɔlikan fɔ jamana ye min ka bon kosɛbɛ Ameriki Saheliyanfan na. A ka laadala ciyɛn nafama —kan, diinɛ, dumuni, ani seko ni dɔnko—b’a [[tariku]] jira iko koloni, ka laadalafɛnw fara ɲɔgɔn kan minnu nana ni jamanadenw ka bɔnɔgɔla ye ka bɔ [[Eropa|Erɔpu]] ani Moyen-Orient, ni farafinna jamana kɔkanmɔgɔw nana ni minnu ye, ka fara jamanadenw ka siwili suguya caman kan minnu tun bɛ yen ka kɔn koloniyali ɲɛ. [[Espankan|Ɛsipaɲɔlikan]] ye jamana ka kan ye, hali ni Angilɛkan ni kan 64 wɛrɛw bɛ [[dɔn]] mara kɔnɔ.
Kolonbi ye jamanadenw ni ladamu caman sigiyɔrɔ ye kabini san 12 000 ni kɔ Krisita tile ɲɛ. Hispanikaw jigira fɔlɔ La Guajira san 1499, ani san kɛmɛda 16nan cɛmancɛ la u ye bi Kolonbi fanba mara, ani ka Granada Masaya Kura sigi, ni [[Bogotá|Santa Fé de Bogotá]] ye a faaba ye. Yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔla Ɛspaɲi Mansamara la san 1819, ni min bɛ wele bi Kolonbi ka bɔ kɛnɛ kan iko Granada kura marabolow . Politiki kura ye fédéralisme kɔlɔsi i n’a fɔ Granadine Confederation (1858) ani o kɔfɛ Kolonbi Etazuni (1863), sanni a ka kɛ republique ye — sisan Kolonbi Repibliki — san 1886. Ameriki ni Franse ka dɛmɛ fɛ, Panama y’a yɛrɛ Bɔ Kolonbi la san 1903, o min Kɛra Kolonbi ka dancɛw ye sisan. K’a daminɛ san 1960 waatiw la, jamana tɔɔrɔla marifatigiw ka kɛlɛ ni politiki fariyakow fɛ minnu fanga ka dɔgɔ, o fila bɛɛ cayara san 1990 waatiw la. Kabini san 2005, ɲɛtaa caman kɛra lakana, sabatili ani sariyasunba la, ka fara sɔrɔ yiriwali ni yiriwali kan, min ɲɔgɔn ma deli ka kɛ fɔlɔ. Kolonbi lakodɔnnen don a ka kɛnɛyako siratigɛ la, a ye kɛnɛyako ɲuman ye Ameriki ca ka kɛɲɛ ni The World Health Organization ka fɔta ye ani a kɛra 22nan ye dugukolo kan, San 2022, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso 26 tun bɛ [[Latino Amerika|Ameriki Latin jamanaw]] ka dɔgɔtɔrɔso ɲumanw 61 cɛ (42 % kasabi). San 2023 fana na, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso fila tun bɛ diɲɛ dɔgɔtɔrɔso 75 ɲumanw cɛma.
Kolonbi ye diɲɛ jamana tan ni wolonwula dɔ ye min ka ca ; a ye fɛnɲɛnama suguya caman sɔrɔ kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen kelen na diɲɛ kɔnɔ ani a ye hakɛ filanan ye a bɛɛ lajɛlen na. a ka mara bɛ Amazɔni sanji kungow, kuluw, binkɛnɛw ani kungodaw lamini . O ye jamana kelen ye Ameriki Saheli kɔnɔ min ka kɔgɔjida laminiw (ani gunw) bɛ Atlantik ni Pasifiki kɔgɔji fila bɛɛ la. Colombia is a key member of major global and regional organizations including the [[United Nations|UN]], the [[World Trade Organization|WTO]], the [[OECD]], the [[Organization of American States|OAS]], the [[Pacific Alliance]] and the [[Andean Community]]; it is also a [[NATO]] Global Partner.<ref>{{cite web|title=NATO - Topic: Relations with Colombia|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_143936.htm|website=Nato.int|access-date=30 August 2022}}</ref> Its [[Economy of Colombia|diversified economy]] is the third-largest in South America, with macroeconomic stability and favorable long-term growth prospects.<ref name="GDP">{{cite web|url=https://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/pib/bol_PIB_IVtrim17_oferta.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/pib/bol_PIB_IVtrim17_oferta.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|publisher=dane.gov.co|title=Cuentas Trimestrales – Producto Interno Bruto (PIB)|language=es|access-date=16 February 2018}}</ref><ref name="strongmacroeconomicmanagement">{{cite web|url=http://www.imf.org/en/news/articles/2018/04/30/pr18154-imf-executive-board-concludes-2018-article-iv-consultation-with-colombia|title=IMF Executive Board Concludes 2018 Article IV Consultation with Colombia|access-date=2 May 2018|publisher=imf.org}}</ref>
szc4a9exwkfvf19nq0es6cz11g820fa
Serifu Muhamadu Ali Ayidara
0
4926
42410
41906
2026-06-11T08:43:45Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42410
wikitext
text/x-wiki
[[File:Photo-cherif-wikipedia.jpg|thumb|right|240px|Serifu Muhamadu Ali Ayidara (Institut [[Mozdahir]] International)]]
'''Serifu Muhamԑdi Ali Ayidara''' bange la san 1959 Daru Hijiratu (dugu min sigila a yԑrԑ wolofa fԑ '''Serifi Hasani Ayidara'''). A ba min ye Mayimuna Diyawo o fa tun sigida ɲԑman ye tubabu tile la, a fa buruju bԑ bᴐ [[Moritani]] jamana kᴐnᴐ, kabila minnu bԑ weele ko Lakelali kԑrԑnkԑrԑnneyala ahalo serifu lakehali minnu bᴐna ye Serifu Mulaye Idirisa ye,o ye Idirisuw ka fanga sigi sen kan. Idirisu ka bᴐna bԑ ye Hasani ye min ye Ali ni Fatima min an kuntigi ciden Muhamadu ye hinԑ ni nԑman b’a ye.
O la [[Senegali]] ni [[Moritani]] fasodenya sԑbԑn bԑ Serifu bolo. A bԑ fulakan, arabukan, angalԑkan, [[Faransekan|faransikan]] ani wolofukan mԑn wa a bԑ se sԑbԑnni kԑ ni kan ninnu bԑԑ la.
==Baaraw==
[[File:Mozdahir-a-propos.jpg|thumb|left|240px|Serifu Muhamadu Ali Ayidara]]
Serifu ye dinԑ ɲԑmᴐgᴐ ye wa IMI sigibaga n’a kuntigi don. Aradiyo fila b’a bolo : «aradiyo Mozahir bԑ [[Dakar]] ni aradiyo zahara o bԑ kolda.
==Sԑbԑnnin==
Serifu ye sԑbԑnnin damadᴐ kԑ silamԑya dinԑ kan ciden Muhamadu kisi ni hinԑ bԑ a ye buruju ani alimamu 12 kan alubetu Ala ka hinԑ u la. A kitaabu caman bᴐra. U na cogo filԑ:
* Tiɲԑ ciden ka nᴐnabila na cogo la (Les Vérités de La Succession du Prophète)
* Alimami Huseni fagalen ani dinԑ kisi baga (L’Imam Hussein (AS) martyr et sauveur de l’islam)
* Sayida Zenabu Karabala masa (Sayyidda Zaynab (paix et salut sur elle) l'héroïne de Karbala)
* Ciden Muhamadu kisi ni nԑma b’a ye ka seli cogo a ka somᴐgᴐ fԑ (La prière du Prophète Mouhammad (PSLF) selon les membres de sa famille)
* Gadir Kum
* Asura seli don walima sangan don? (Achoura jour de deuil ou jour de fête ?)
* Silamԑyadiinԑ jakokun. (Principes de la finance islamique)
==Sababou==
<references/>
[[File:Mozdahir-cherif-mawloud.jpg|thumb|right|200px|Serifu Muhamadu Ali Ayidara]]
* [https://www.lequotidien.sn/appel-cherif-mohamed-ali-aidara-guide-des-chiites-partout-dans-le-monde-les-musulmans-sont-opprimes/ APPEL Chérif Mohamed Ali Aïdara, guide des chiites : «Partout dans le monde, les musulmans sont opprimés»]. Le Quotidien.
* [https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir]. Shia Africa.
* [https://www.dailymotion.com/video/xk2q9k cherif mohamed aly aidara, grand maître au service du peuple et quelques dignitaires Congolais]. Daily Motion.
* [https://www.koldanews.com/2016/04/27/cherif-mohamed-aly-aidara-guide-des-musulmans-chiites-du-senegal-unis-les-guides-religieux-peuvent-combattre-le-terrorisme-au-senegal-a533565.html Chérif Mohamed Aly Aïdara, guide des chiites du Sénégal « Unis, les guides religieux peuvent combattre le terrorisme au Sénégal»]. Kolda News.
* [https://web.archive.org/web/20200508065136/https://mozdahir.sn/ Institut Mozdahir International].
* [https://fr.shafaqna.com/senegal-127-jeunes-de-velingara-sinforment-sur-lislam-chiite/ Sénégal : 127 jeunes de Vélingara s’informent sur l’islam chiite]. Shafaqna.
* [https://web.archive.org/web/20230106171420/https://www.seneweb.com/news/Communique/cherif-mohamed-aly-aidara-president-de-m_n_222664.html Chérif Mohamed Aly Aidara, président de Mozdahir International : « L’islam ne peut pas être une religion de violence »]. Seneweb.
* [https://www.scribd.com/document/49609394/Qui-est-Cherif-Mohamed-Aly-Aidara-1 Qui est Cherif Mohamed Aly Aidara]. Scribd.
* [https://www.enqueteplus.com/content/cherif-m-aly-aidara-guide-de-la-communaute-chiite-du-senegal-%E2%80%98%E2%80%99les-pressions-faites-sur Les pressions faites sur notre communauté ne nous ébranlent point]. Enquete Plus.
* [https://fr.aleteia.org/2016/07/28/progression-du-chiisme-en-afrique-une-donnee-qui-peut-modifier-les-equilibres-geopolitiques/ Progression du chiisme en Afrique, une donnée qui peut modifier les équilibres géopolitiques]. Aleteia.
* [https://www.leral.net/Inaugurantion-d-une-mosquee-construite-par-l-Institut-Mozdahir-International-Le-khalife-de-Medina-Gounass-benit-les_a170500.html Inaugurantion d'une mosquée construite par l’Institut Mozdahir International : Le khalife de Médina Gounass bénit les actions de l’Ong chiite]. Leral.
* [https://www.lequotidien.sn/portrait-cherif-aidara-guide-des-chiites-globe-trotter/ PORTRAIT – Chérif Aïdara, guide des Chiites : Globe trotter]. Le Quotidien.
==Kɔfɛ sira==
*[https://web.archive.org/web/20191205181037/https://mozdahir.sn/biographie/ Serifu Muhamadu Ali Ayidara] {{fr}}
[[Catégorie:Silameya]]
nqsfvak5h7d8elk9tei3dpiysrojg6v
Achille Mbembe
0
4964
42406
41392
2026-06-11T08:41:05Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42406
wikitext
text/x-wiki
[[File:Achille Mbembe 2.JPG|thumb|200px|right|Achille Mbembe (2015)]]
Achille Mbembe tariku dɔnbaa Kameruni wolo AfirikidiSidi sigi.
==ɲɛnamaya==
Achille Mbembe bangera Otélé (Kameruni) san 1957. A ye a ka dɔgɔtɔrɔya sɔrɔ tariku la Sorbonne Iniwɛrisite la Pari san 1989. O kɔfɛ, a ye Diplome sɔrɔ kalanko ɲɛtaa la politiki dɔnniya la Pari politiki kalanso la. A ye jɔyɔrɔw ta Columbia Iniwɛrisite la New York, Brookings Institution la Washinton, Pennsylvanie Iniwɛrisite la, Californie Iniwɛrisite la, Berkeley la, Yale Iniwɛrisite la, Duke Iniwɛrisite la ani Council for the Development of Social Science Research la [[Afrika|Afiriki]] Dakar, [[Senegal|Senegali]]. Sisan, a ye tariku ni politiki ɲininikɛla karamɔgɔ ye Harvard Iniwɛrisite la, W.I.B. Dubois ka ɲininikɛla ka tɔn.
A ye sɛbɛnni kɛ Afiriki politiki ni tariku kan, i n’a fɔ La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun (Paris, Karthala, 1996). On the Postcolony bɔra Pari san 2000 [[Faransekan|faransikan]] na ani tubabukan bamanankan bamanankan bɔra University of California Press fɛ, Berkeley, san 2001. San 2015, Wits University Press ye Afiriki bɔko kura bɔ. Marisikalo tile 14 san 2024, Achille Mbembe ye san 2024 Holberg ka laadalata sɔrɔ seko ni dɔnko ni sɛbɛnni, hadamadenya, sariya ani diinɛko la. O bolodiɲɔgɔnma in bɛ kɛ zuwɛnkalo tile 6 san 2024, Bergen Iniwɛrisite la, Norvege jamana na.
6zo6snhpql502c7j1ktpolp77pdntj9
Suruku
0
5365
42428
41730
2026-06-11T09:16:40Z
Sumacedenw
12883
It is
42428
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Suruku'''<ref name="fr-bambara">Bailleul, Charles. 2008. ''Dictionnaire français-bambara''. Bamako: Éditions Donniya. ISBN 2-911741-04-8.</ref>
== Sababou ==
<references/>
== Kɔkan sirilanw ==
* [[Fichier:Commons-logo.svg|20x20px]] <span class="plainlinks"> </span> <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Hyaenidae ''Hyaenidae''] </span>
* [[Fichier:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Hyenas|20x20px]] <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Main_Page Wikiquote] ([[Angilɛkan|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Hyenas?uselang=en ''Hyenas'']</span>
[[Catégorie:Bagan]]
4sfkzs7a8pg0jz9k4niqa41pm2kkuuz
Bɔn
0
5444
42424
39335
2026-06-11T09:11:02Z
Sumacedenw
12883
42424
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bɔn''' ye kɔnɔba dɔ ye min bɛ fɛnɲɛnɛmafaga Kɛ.<ref name=fr-bambara>Bailleul, Charles. 2008. ''Dictionnaire français-bambara''. Bamako: Éditions Donniya. ISBN 2-911741-04-8.</ref>
== Sababou ==
<references/>
[[Catégorie:Kɔnɔ]]
2omfa64c77fg6zw3vmdymavzqn1240a
Kolonkɔrɔkɔnɔnin
0
5466
42425
39357
2026-06-11T09:11:47Z
Sumacedenw
12883
42425
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kolonkɔrɔkɔnɔnin''' ye kɔnɔnin fitinin ye min bɛ kisɛ dun.<ref name=fr-bambara>Bailleul, Charles. 2008. ''Dictionnaire français-bambara''. Bamako: Éditions Donniya. ISBN 2-911741-04-8.</ref>
== Sababou ==
<references/>
[[Catégorie:Kɔnɔ]]
b7gznb9l6u2bv4zexh19bmslcndlacx
Italiya
0
5841
42365
42120
2026-06-10T23:42:34Z
Sumacedenw
12883
The bambara wikipedi is written in Bambara, not Hausa
42365
wikitext
text/x-wiki
{{Jamana
|twá = Itali<br>''Italy''
|flag = Flag of Italy.svg
|coa =
|image = [[File:EU-Italy.svg|190px|right]]
|capital = [[Rome]]
|official_languages = [[Italikan]]
|area = 693 215
|population = 61 700 000 <small>(2017)</small>
|year =
}}
'''Itali''' ye jamana ye min bɛ [[Eropa|Erɔpa]].
Itali ye jamana 18 dɔ ye min ka ca ni jamana tɔw bɛɛ ye diɲɛ kɔnɔ. Jamana don min lakodɔnnen don diɲɛ fan bɛɛ la a ka tariku n’a ka laadalakow fɛ, min ye nɔ bila diɲɛ bɛɛ la.
[[Catégorie:Itali| ]]
sd6xp9200tgvi734im646t2zt82394h
42438
42365
2026-06-11T09:38:27Z
Sumacedenw
12883
42438
wikitext
text/x-wiki
{{Requestedmove|Itali}}
{{Jamana
|twá = Itali<br>''Italy''
|flag = Flag of Italy.svg
|coa =
|image = [[File:EU-Italy.svg|190px|right]]
|capital = [[Rome]]
|official_languages = [[Italikan]]
|area = 693 215
|population = 61 700 000 <small>(2017)</small>
|year =
}}
'''Itali''' ye jamana ye min bɛ [[Eropa|Erɔpa]].
Itali ye jamana 18 dɔ ye min ka ca ni jamana tɔw bɛɛ ye diɲɛ kɔnɔ. Jamana don min lakodɔnnen don diɲɛ fan bɛɛ la a ka tariku n’a ka laadalakow fɛ, min ye nɔ bila diɲɛ bɛɛ la.
[[Catégorie:Itali| ]]
rcexc0mwvdzzddnm7fu4ewybm32ycm2
Times Higher Education
0
5856
42411
42151
2026-06-11T08:44:11Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */
42411
wikitext
text/x-wiki
Ko te Times Higher Education (THE), i mua ko te Times Higher Education Supplement (THES), he moheni Ingarangi e whakaatu ana i nga korero me nga take e pa ana ki te maatauranga teitei.
== Mallaka ==
TPG Capital ya sami Ilimin TSL daga Charterhouse a cikin yarjejeniyar fam miliyan 400 a cikin Yuli 2013 kuma ya sake fasalin Ilimin TSL, wanda Times Higher Education wani bangare ne, azaman TES Global. Saye da TPG ya nuna canji na uku na mallakar ƙasa a cikin ƙasa da shekaru goma na Times Higher Education, wanda a baya mallakar News International ne kafin Exponent Private Equity ya samu a 2005.
A cikin Maris 2019, ƙungiyar masu zaman kansu Inflexion Pvt. Abokan Equity Partners LLP sun sami Times Higher Education daga TPG Capital, zama masu mallakar THE huɗu a cikin shekaru 15. Bayan sayan ƙungiyar masu zaman kansu, Times Higher Education an [[zana]] shi azaman wata ƙungiya mai zaman kanta daga TES Global. Inflexion ta sadaukar da kuɗaɗen siyan kasuwa na tsakiyar kasuwa ne suka sanya hannun jarin.
Mai ba da shawara na musamman don siyan ta Inflexion shine Houlihan Lokey, wani kamfani na saka hannun jari wanda a baya ya taimaka wa ƙungiyoyi masu zaman kansu da yawa don samun ƙungiyoyin ilimi na riba. Bayan-saye, Houlihan Lokey ya lura cewa ƙungiyar Times Higher Education ƙungiyar za ta yi aiki don biyan buƙatun bayanai da samfuran ƙira, da kuma duba siyar da giciye ga abokan cinikin da ake da su.
== Tarihi ==
Daga fitowarta ta farko, a cikin 1971, har zuwa 2008, an buga The Times Higher Education Supplement (THES) a cikin tsarin jarida kuma an haife shi daga, kuma yana da alaƙa da, jaridar Times. A ranar 10 ga Janairu, 2008, an sake buɗe ta a matsayin mujallu. TES Global ce ta buga shi, wanda har zuwa Oktoba 2005 yanki ne na Rupert Murdoch's News International. John Gill ne ya shirya mujallar. Phil Baty shine babban editan, kuma yana da alhakin ɗaukar hoto na duniya. Shi ne kuma editan mujallar World University Rankings.
Mujallar ta ƙunshi ginshiƙi na almara na satirical da Laurie Taylor, “Poppletonian” ta rubuta, wanda ke nuna rayuwa a Jami’ar Poppleton ta almara.
A cikin 2011, Times Higher Education an ba shi lakabin "Mujallar Kasuwanci ta mako-mako na Shekara" da "Samn Kasuwancin Media na Shekara" ta Ƙwararrun Masu Bugawa.
A cikin 2019, an yi ta yayatawa cewa Elsevier, wanda ya riga ya yi haɗin gwiwa tare da THE don tattara martabar jami'a, yana shirin ɗaukar Babban Ilimin Times gaba ɗaya.
A cikin watan Agusta 2020, Times Higher Education ya ba da sanarwar haɗin gwiwa tare da hukumar daukar ma'aikata SI-UK da mai ba da masauki Casita, yana nuna alamar shigowar sa cikin ɗaukar ɗalibai na ƙasashen waje da kasuwannin gidaje na ɗalibai.
A ranar 11 ga Satumba, 2020, Studyportals na Netherlands sun ba da sanarwar cewa sun kulla yarjejeniya tare da Times Higher Education, wanda zai ga maziyartan shafin yanar gizon Times Higher Education baƙi zuwa dandalin daukar ɗalibai na Studyportals a duk lokacin da ɗalibai suka kalli kwasa-kwasan da jami'o'i ke gudanarwa waɗanda ke cikin matsayi. Matsayinsa na Jami'ar Duniya.
== Matsayin Jami'a ==
Babban labarin: Times Higher Education Matsayin Jami'ar Duniya
Times Higher Education ya zama sananne don buga shekara-shekara Times Higher Education–QS World University Rankings, wanda ya fara bayyana a watan Nuwamba 2004. A kan 30 Oktoba 2009 Times Higher Education ya karya da Quacquarelli Symonds, sa'an nan abokin tarayya a harhada da Rankings, da kuma sanya hannu kan yarjejeniya tare da. Thomson Reuters don samar da bayanan maimakon. Mujallar ta kirkiro wata sabuwar hanya tare da tuntubar masu karatunta da hukumar edita kuma ana buga sakamakon a kowace shekara daga kaka 2010 zuwa 2013, lokacin da THE ya sanya hannu kan sabuwar yarjejeniya da Elsevier.
Kazalika matsayin sa na Jami'ar Duniya, Times Higher Education shima yana buga wasu manyan martaba:
== Abubuwan da suka faru ==
Times Higher Education yana gudanar da jerin tarurrukan tarurruka, tarukan tarurrukan tarukan tarukan tarukan tarukan yi wa juna hidima a duk shekara. ’Yan jaridun edita na THE ke jagoranta, waɗannan abubuwan sun haɗu da shugabannin duniya da masu tasiri daga ko'ina cikin ilimi, gwamnati da masana'antu don yin muhawara, tattaunawa da ciyar da makomar jagorancin ilimi mai zurfi, ƙirƙira da bincike.
== Kyauta ==
Mujallar tana gudanar da nau'ikan kyaututtuka guda biyu a shekara, "Kwararrun Ilimi na Zamani" (wanda aka ƙaddamar a cikin 2007) da "Times Higher Education Awards Asia" (wanda aka ƙaddamar a cikin 2019). The "Times Higher Education Leadership and Management Awards" (Thelmas) ya gudana daga 2011 zuwa 2018. [14] [14] Jami'ar Times Higher Education Jami'ar 2020 Nasara, ta zabi jami'o'in ilimi a Burtaniya don lambar yabo ta Jami'ar 2020.
== Magana ==
# Davies, Anjuli. "TPG to buy TSL Education for 400 million pounds". Reuters. Retrieved 8 July 2013.2
# Tezuka, Maera. "Inflexion purchases university data provider Times Higher Education". S&P Global Market Intelligence. Retrieved 1 March 2019.
# Farrell, Stephen. "Inflexion acquires higher education specialist". Insider Media. Retrieved 1 March 2019.
# "Houlihan Lokey Advises Inflexion Private Equity Partners". Retrieved 1 March 2019.
# "The inside story of Poppleton University". News – Press Releases. University of Leicester, UK. 31 October 2007. Retrieved 5 August 2011.
# "PPA Awards 2011". Archived from the original on 7 April 2013.
# Elsevier. "Discover the data behind the Times Higher Education World University Rankings". Elsevier Connect. Retrieved 30 August 2019.
# "RELX said to be planning £100mln takeover of Times Higher Education". Proactiveinvestors UK. 27 November 2018. Retrieved 30 August 2019.
# Stacey, Viggo. "THE moves into international student services". The PIE News. Retrieved 19 August 2020.
# "Studyportals announces tie-up with THE". The PIE News. Retrieved 11 September2020.
# Baty, Phil. "New data partner for World University Rankings". Times Higher Education. Retrieved 11 July 2012.
# "THE World University Rankings". Times Higher Education (THE). 19 September 2018. Retrieved 3 June 2021.
# "THE Events". Times Higher Education (THE). Retrieved 28 June 2021.
# "THE Leadership & Management Awards". Times Higher Education (THE). Retrieved 28 June 2021.
== Hanyoyin haɗi na waje ==
* [https://www.timeshighereducation.com/ the]
9qwapgvbrkpc6x45tp4ep5a383y7w95
Fan Bingbing
0
6174
42413
41592
2026-06-11T08:45:24Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42413
wikitext
text/x-wiki
'''Fan Bingbing''' (Sinakan: 范冰冰, a bangera Sɛtanburukalo tile 16 san 1981) ye Sinuwa dɔnkilidala ye. Kà Bɔ 2013 sàn na ka Nà Se 2017 sàn ma, a Dònna mɔgɔba min sara ka ca Forbes [[China]] tɔgɔla 100 lisi kan a kɛlen kɔ ka Kɛ 10 fɔlɔw la sàn o sàn kabini 2006. A tùn bɛ Time gafe ka lisi kan min ye mɔgɔ 100 ye minnu ye fanga Sɔrɔ kosɛbɛ 2017 sàn.
Fan ka baara fɔlɔ kɛra Azi kɔrɔnyanfan sinema ni telewisɔn na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la a bɔra dramuw la minnu tɔgɔ ye ko My Fair Princess (1998–1999). A ka 'sènbɔli Nàna ni filimu ye min tɔgɔ ye ko Cell Phone (2003) min Kɛra Siniwa jamana ka filimu ye min ye wari Sɔrɔ kosɛbɛ sàn in na. A taara ɲɛ ka kɛ Sinuwa filimu caman na, minnu ye Lost in Beijing (2007), Buddha Mountain (2011) ani Double Xposure (2012) ye. Ka da a kan a kɛra filimu ɲɛmɔgɔ ye min tɔgɔ ye ko I Am Not Madame Bovary (2016), Fan ye laadalata sɔrɔ ka bɔ Golden Horse Film Festival la, Tokyo International Film Festival la, San Sebastián International Film Festival la ani Golden Rooster Awards la. A ka jamana wɛrɛw ka filimu jɔyɔrɔw ye [[Fàransi|Faransi]] filimu ye min tɔgɔ ye ko Stretch (2011), Kore jamana ka filimu My Way (2011), Ameriki ka jagokɛla ŋanaw ka filimu X-Men: Days of Future Past (2014) ani Hong Kong-Chinese-American film Skiptrace (2015) .
[[Catégorie:Fɔlikan]]
npbs5gb2vnz7udftij3ry155mzvk5ad
Dumile Feni
0
6246
42400
41741
2026-06-11T08:38:39Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */
42400
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Articles with hCards]]
'''Zwelidumile Geelboi Mgxaji Mhlaba''' "'''Dumile'''" '''Feni''' (Mekalo tile 21, san 1942 – 1991) tun ye bi waanɛ min bɔra Farafinna Woroduguyanfan. A lakodɔnnen don Katlego Lhuzwayoboth kama. Jɛgɛncogo tun b'a ka jadila n'a ka ɲɛgɛnniw kɔnɔ. U tun bɛ to ka siyawoloma kɛlɛli [[Worodugu Afrika|Farafinna Woroduguyanfan]] kɔnɔ jira min tɔgɔ ye Apartheid ye. Feni m'a wari soro a ka baara la. Tiɲɛ yɛrɛ la, a tun bɛ jɔnya la ani faantanya jugumanba la.
== Ɲɛnamaya daminɛ na ==
Feni tun wolola foro sɛnɛyɔrɔ dɔ la Withuis Worcester, Cape Province, Farafinna Woroduguyanfan. A wolofa tun ye Geelbooi Magoqwana, jagokɛla ani kibaru duman fɔbaga. Wa a bamuso tun ye Bettie Nothemba Mgxaji min tun ye jagokɛla muso. A denmisɛnaman, Feni ka denbaya yɛlɛmana ka taa Welcome Estate la, Cape Town. A ka mɔgɔw tun ye San mɔgɔw ye.
== Baara ==
[[File:Composition_for_a_Memoriam_1969_Dumile_Feni.jpeg|droite|vignette| ''Composition for a Memoriam'' (1969) min kɛra National Gallery of Art ka ''Afro-Atlantiki tarikuw'' jirali la [[Washington, D.C.|Washington, DC]] san 2022]]
Feni ka baara caman tun bɛ siyawoloma tuma jira Farafinna Woroduguyanfan fɛ. Ka damine san 1968 fo k'a ban san 1991, a sigilen tun do bɛ Lɔnduru, Los Angeles ani New York cɛ.
A yɛlɛmana ka taa Ameriki san 1978. A tun ye dɔnkotigi ye min sigilen tun bɛ Farafinna hadamadenya kalanso la Los Angeles, Kalifɔrni Kalansoba la.
Mɔgɔ gansan min bɛ Farafinna Woroduguyanfan bi binna tɛ Dumile Feni ka baara [[dɔn]]. Wa Farafinna Woroduguyanfan bi seko ni dɔnko tɔnba b’a wele ko ‘Goya of Townships’. Dumile Feni tun ka ɲi n'a ye kosobɛ .
== Sɛbɛnni-sɛbɛn ==
Sɛbɛnnikɛlan dɔ bɔra 2010 min tɔgɔ ye ko ''Zwelidumile''. A dabɔra [[Afrika|Afiriki]] tilebinyanfan filimu dilabaga Ramadan Suleman fɛ.
== Mɔgɔ yɛrɛ ka ɲɛnamaya ==
Feni tɔgɔ fɔlɔ ye Zwelidumile. A kɔrɔ ye "mɔgɔ min lakodɔnnen don jamana fan bɛɛ la".
Denmuso dɔ tun bɛ Feni bolo min tɔgɔ ye ko Marriam Diale.
== Ɲɛjiraliw ==
=== Ɲɛjirali minnu bɛ Kɛ u kelen na ===
* 1965: Transvaal Academy, Johannesburg, South Africa
* 1966: Durban Art Gallery, Durban, South Africa
* 1966: Gallery 101, Johannesburg, South Africa
* 1966: Johannesburg Civic Theatre, Johannesburg, South Africa
* 1966: Pretoria Art Museum, Pretoria, South Africa
* 1966: Republic Festival Exhibition, Pretoria, South Africa
* 1966: SA Breweries Art Prize Exhibition, toured South Africa
* 1966: ''Trans-Natal'', Natal Society for Arts, Durban, South Africa
* 1967: Gallery 101, Johannesburg, South Africa
* 1967: Transvaal Academy, Johannesburg, South Africa
* 1968: Sketches from a Private Collection, Goodman Gallery
* 1969: Grosvenor Gallery, London, United Kingdom
* 1970: Exhibition from the Collection of Desmond Fisher, Goodman Gallery
* 1970: The 51 Club Winter Art Exhibition, Goodman Gallery
* 1975: ''South African Sculpture'', Goodman Gallery
* 1981: ''Black Art Today'', Jabulani Standard Bank, Soweto
* 1988: La Galleria, New York, NY
* 1989: Portrait of Nelson Mandela for the Pathfinder Mural, New York, NY
* 1990: ''Township Art from South Africa'', Applecrest, New York, NY
* 1991: Standard Bank National Arts Festival, Grahamstown, South Africa
* 2010: ''Art on Paper'', MOMO Art Gallery, South Africa
=== Jɛkulu ka ɲɛjiraliw ===
* 1966: ''Artists of Fame and Promise'', Adler Fielding Galleries, Johannesburg, South Africa
* 1967: São Paulo Art Biennial, Brazil
* 1967: ''Sculpture South Africa, 1900: 1967'', Adler Fielding Galleries, Johannesburg, South Africa
* 1969: ''Contemporary African Art'', Camden Arts Centre, London, United Kingdom
* 1971: Gallery 101, Johannesburg, South Africa
* 1972: Gallery 101, Johannesburg, South Africa
* 1975: ''African Art from South Africa'', Gallery 21, London, United Kingdom
* 1977: ''Contemporary African Art in South Africa'', Rand Afrikaans University, Pretoria Art Museum, University of Orange Free State, William Hamphrey Art Gallery (University of Fort Hare)
* 1977: SANG (Cape Town Festival), Gallery 21, South Africa
* 1982: ''Art towards Social Development: an Exhibition of South African Art'', National Museum and Art Gallery, Gaborone, Botswana
* 1983: United Nations Exhibition, Commemoration of Namibia Freedom Day, New York, NY
* 1987: ''Unlock Apartheid's Jails, conference on children under apartheid'', with Bill Cosby and the American Committee of Africa, Hyatt Hotel, New York, NY
* 1988: ''Uhuru: an Exhibition of African American Art against Apartheid'', City without Wall Gallery, Newark, NJ
* 1988: ''Voices from Exile (Seven South African Artists)'', Washington, DC; Los Angeles, CA; Houston, TX; Philadelphia, PA
* 2010: MOMO Art Gallery, South Africa
== Jara minnu bɛ di ==
* 2003 sàn: Ikhamanga ka yamaruya sanu na, ka da a ka seko ni dɔnko la
== Baara ni gafe sugandilenw ==
* Feni, Dumile, and Bruce Smith. ''[https://web.archive.org/web/20230613090118/http://www.johansborman.co.za/artist-biographies/feni-dumile/ Dumile: Artist in Exile]'', South Africa: Bruce Smith in association with ''Art on Paper,'' 2004.
== Sɛbɛn minnu bɛ tali kɛ o la ==
== Kɛnɛma jɛgɛnw ==
* Zwelidumile at IMDb
* https://www.art-archives-southafrica.ch/DUMILE.htm
* http://www.pelmama.org/DUMILE.htm
[[Catégorie:1992]]
[[Catégorie:1942]]
[[Catégorie:Apartheid]]
[[Catégorie:Farafinna Woroduguyanfan]]
frg9p2lmc5v67f7da4dogy3a2ozmm7m
Ɛsipaɲi
0
6272
42407
41564
2026-06-11T08:41:30Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42407
wikitext
text/x-wiki
{{Jamana|twá=''Ɛsipaɲi''|flag=Flag of Spain.svg|coa=Coat_of_Arms_of_Spain.svg|image=|capital=[[Madrid]]|official_languages=[[Ɛsipaɲɔlikan]]|area=506,030|population=48,797,875|year=2024}}'''Ɛsipaɲi''', min bɛ wele fana ko '''Ɛsipaɲi masaya''', {{Refn|La Constitución no hace referencia explícita a la oficialidad de ningún nombre, empleando en su articulado el término ''España'' —«España se constituye en un Estado social y democrático de Derecho […]» (artículo 1.1)— para hacer referencia al país.{{harvnp|Cortes Generales|1978|texto=Constitución española, 1978|loc=art. 1}} ''Reino de España'' es también una denominación legal, empleada oficialmente como nombre protocolario,<ref>{{Cita web|url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/es/Ministerio/Historia/Protocolo/Documents/1_4_4_NORMAS_PROTOCOLO.pdf|tipo=PDF|página=110|título=Normas básicas sobre protocolo y condecoraciones, del Ministerio de Exteriores de España|cita=La cita de un país deberá hacerse mediante su denominación usual (Alemania, Francia, Reino Unido, China, España) o mediante la denominación oficial, cuando proceda (República Federal de Alemania, República Francesa, Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte, República Popular de China, Reino de España)|fechaacceso=18 de mayo de 2015|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150924021753/http://www.exteriores.gob.es/Portal/es/Ministerio/Historia/Protocolo/Documents/1_4_4_NORMAS_PROTOCOLO.pdf|fechaarchivo=24 de septiembre de 2015|tipo=PDF}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/boe/dias/2005/07/29/pdfs/A26878-26890.pdf|título=Resolución de 28 de julio de 2005, de la Subsecretaría, por la que se da publicidad al Acuerdo del Consejo de Ministros, de 22 de julio de 2005, por el que se aprueban las Directrices de técnica normativa|fecha=28 de julio de 2005|obra=[[Boletín Oficial del Estado]] {{sin cursiva|núm. 180 de 29 de julio de 2005}}|editorial=[[Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado]]|autor=Ministerio de la Presidencia|tipo=PDF}}</ref><ref name="Reino de España">{{Cita publicación|publicación= [[Unión Europea]]|url=http://publications.europa.eu/code/es/es-370100.htm |título=Libro de estilo interinstitucional. Denominaciones y siglas preceptivas}}</ref> en todos los [[tratado internacional|tratados y convenios internacionales]],<ref>{{Cita web|url=http://www.boe.es/boe/dias/2014/11/28/pdfs/BOE-A-2014-12326.pdf|título=Ley 25/2014, de 27 de noviembre, de Tratados y otros Acuerdos Internacionales|obra=[[Boletín Oficial del Estado]] {{sin cursiva|núm. 288}}.|fecha=28 de noviembre de 2014|editorial=[[Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado]]|tipo=PDF|autor=[[Rey de España|Jefatura del Estado]]|cita=Artículo 8. Denominación del Estado español. La denominación oficial del Estado español en los tratados internacionales será «Reino de España». / Artículo 38. Requisitos. […] 4. En los acuerdos internacionales administrativos regulados por la presente Ley se incluirá, en todo caso, la referencia a «Reino de España» junto con la mención del órgano, organismo o ente que los celebre. / Artículo 47. Mención expresa del Estado. En los acuerdos internacionales no normativos se incluirá en todo caso la referencia a «Reino de España» junto con la mención del signatario.}}</ref><ref>{{Cita publicación|publicación=[[El País (España)|El País]]|url=http://politica.elpais.com/politica/2013/10/17/actualidad/1382034532_501960.html|título=Zapatero cambia una ley de Rajoy|fecha=17 de octubre de 2013|nombre=Fernando|apellidos=Garea|nombre2=Miguel|apellidos2=González|fechaacceso=18 de octubre de 2013}}</ref> ciertos [[documento público|documentos públicos]]<ref name="ORDEN PRE/1355/2005, de 16 de mayo">{{Cita web|título=Orden PRE/1355/2005, de 16 de mayo, por la que se modifica el anexo XIII del Reglamento General de Vehículos, aprobado por Real Decreto 2822/1998, de 23 de diciembre, para implantar el nuevo modelo del permiso de circulación|url=https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-2005-7984 |obra=[[Boletín Oficial del Estado]] {{sin cursiva|núm. 117, de 17 de mayo de 2005}}|fecha=16 de mayo de 2005|editorial=[[Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado]]|cita=2. El permiso de circulación tendrá los siguientes datos: La mención "REINO DE ESPAÑA" […]}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.dgt.es/Galerias/seguridad-vial/formacion-vial/cursos-para-profesores-y-directores-de-autoescuelas/doc/XIV_Curso_27_NormativaReguladoraPruebas.pdf|tipo=PDF|título=Normativa por la que se regulan los permisos de conducción, sus clases y las pruebas de aptitud a realizar para su obtención|fechaacceso=21 de agosto de 2015|autor=Área de Formación y Comportamiento de Conductores|fecha=2011|editorial=[[Dirección General de Tráfico]]|cita=El permiso constará de dos caras y el la {{sic}} cara o página 1 contendrá: […] 2.- La mención «Reino de España» […]|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150923214204/http://www.dgt.es/Galerias/seguridad-vial/formacion-vial/cursos-para-profesores-y-directores-de-autoescuelas/doc/XIV_Curso_27_NormativaReguladoraPruebas.pdf|tipo=PDF|fechaarchivo=23 de septiembre de 2015}}</ref> y diversas publicaciones gubernamentales.<ref>{{Cita web|url=http://www.msssi.gob.es/ssi/familiasInfancia/inclusionSocial/docs/PlanNacionalAccionInclusionSocial_2013_2016.pdf|título=Plan Nacional de Acción para la Inclusión Social del Reino de España 2013-2016|fecha=2013|fechaacceso=30 de diciembre de 2015|editorial=[[Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad]]|tipo=PDF}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.mineco.gob.es/stfls/mineco/prensa/ficheros/noticias/2013/131017_1_DBP_SPAIN_REV2_19_00VF.PDF|tipo=PDF|título=Plan Presupuestario 2014. Reino de España|fechaacceso=19 de enero de 2016|fecha=2013|editorial=[[Ministerio de Economía y Competitividad]]|tipo=PDF}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.mineco.gob.es/stfls/mineco/comun/pdf/programa_estabilidad_2013_2016.pdf|tipo=PDF|título=Actualización del programa de estabilidad. Reino de España. 2013-2016|año=2013|editorial=[[Ministerio de Economía y Competitividad]]}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.empleo.gob.es/es/mundo/|título=El Ministerio en el mundo|editorial=[[Ministerio de Empleo y Seguridad Social]]|cita=Las Consejerías de Empleo y Seguridad Social son órganos técnicos de las Misiones Diplomáticas Permanentes del Reino de España.}}</ref> En las demás lenguas cooficiales es:
* [[aranés]]: ''Espanha'', ''Regne d'Espanha'';
* [[idioma catalán|catalán]] o [[Idioma valenciano|valenciano]]: ''Espanya'', ''Regne d'Espanya'';
* [[euskera]]: ''Espainia'', ''Espainiako Erresuma'';
* [[idioma gallego|gallego]]: ''España'', ''Reino de España''.|name="aclaraciones"|group="nota"}} ye jamana ye min bɛ jamana wɛrɛw la, [[Eropa Jɛkulu|Erɔpu tɔnba]] kɔnɔmɔgɔ don, min sigira senkan iko jamana min bɛ sariya kɔnɔ sigida ni demokarasi la ani min ka gɔfɛrɛnaman cogoya ye pariti masakɛ ye A ka mara, n’a faaba bɛ [[Madrid]], {{harvnp|Cortes Generales|1978|texto=Constitución española, 1978|loc=art. 5|p=|pp=}} labɛnna ka kɛ yɛrɛmahɔrɔnya jɛkulu tan ni wolonwula ye, minnu bɛ sigi senkan u nɔ na ni mara bi duuru ye ; ani yɛrɛmahɔrɔnya dugu fila .
Espaɲi sigilen bɛ Erɔpu saheli-tlebi fɛ kosɛbɛ, ka fara a ka maraw kan [[Afrika|Afiriki]] Worodugu. Erɔpu, a bɛ Iberi gun fanba minɛ, min bɛ wele ko Peninsula Spain, ani Balearic gunw (Mediterane Kɔgɔji kɔnɔ); Afiriki kɔnɔ, Ceuta ani Melilla duguw bɛ yen, Kanari gunw (Atlantik Kɔgɔji kɔnɔ) ani Mediterane nafolo caman minnu bɛ wele ko " Plazas de Soberania ". Llivia dugutigibulon, Pirinees, ye exclave ye min lamininen don pewu ni Franse jamana ye. O marabolow kulu bɛ dafa ni gunw ni gun fitininw ye minnu bɛ peninsula kɔgɔjida yɛrɛ la. A janya ye 505 ye 370 ye km {{exp|2}}, <ref name="superficie"></ref> min b’a kɛ jamana naaninan ye farafinna kɔnɔ, {{Refn|Cuarto tras [[Rusia]], [[Ucrania]] y [[Francia]]. Kazajistán y Turquía tienen parte de su territorio en Europa y son mayores que España, al igual que Rusia. Pero aquí se ha tenido en cuenta solo la parte europea de los países con todo o al menos una parte significativa de su territorio en Europa.|group="nota"}} ani a janya ye {{esd|650 m}} kɔgɔji sanfɛ, a ye kuluba jamana dɔ ye Erɔpu. A jamanaden hakɛ bɛ Tɛmɛ mɔgɔ 48 kan miliyɔn caman bɛ yen, hali ni jamanadenw hakɛ ka dɔgɔ n’i y’a suma ni Erɔpu jamanaw cogoya ye. <ref name="INE población"></ref> Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, jamanaden hakɛ cayara san 2023 kalo fɔlɔ kɔnɔ ni mɔgɔ 136 ye duguden 916, o sera mɔgɔ {{esd|48 196 693}} ma . Peninsula mara bɛ dugukolo dancɛw tila ni [[Fàransi|Franse]] ani Andorra ye worodugu fɛ, ni Pɔrtigal ye tlebi fɛ ani ni Gibraltar ye saheli fɛ. A ka Farafinna maraw la, a ni [[Maroko]] bɛ dugukolo ni kɔgɔji dancɛw tila . a ni Faransi bɛ yɛrɛmahɔrɔnya tila Isla de los Faisanes kan Bidasoa ba da la ani Pirine facería duuru . <ref name="nota">Dichas facerías no son estrictamente un acuerdo de cosoberanía, ya que afectan a territorio español, sino un acuerdo de aprovechamiento compartido de los recursos.</ref>
Sariyabaju, ani a sariyasen 3.1, b’a jira ko « [[Espankan|Kastilikan]] ye jamana ka Ɛsipaɲɔlikan fɔlɔ ye. Ɛsipaɲɔlikaw bɛɛ ka kan k’a [[dɔn]] ani jo b’a la ka baara kɛ n’a ye. {{harvnp|Cortes Generales|1978|texto=Constitución española, 1978|loc=art. 3}} San 2012, a kɛra mɔgɔ 82 fasokan ye % ye Ɛsipaɲɔlikaw ye. Ka kɛɲɛ ni sariyasen 3.2 ye, "Esipaɲɔlikan tɔw fana bɛna kɛ ofisi ye yɛrɛmahɔrɔnya jɛkulu kelen-kelen bɛɛ kɔnɔ ka kɛɲɛ n'u ka sariyaw ye". {{harvnp|Cortes Generales|1978|texto=Constitución española, 1978|loc=art. 3}} [[Espankan|Ɛsipaɲɔlikan walima Kastilikan]], fasokan filanan min bɛ fɔ kosɛbɛ diɲɛ kɔnɔ ani Ɛsipaɲɔlikan fɔbaga miliyɔn 600 ɲɔgɔn, <ref>[https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2021.pdf Instituto Cervantes. "El español. Una lengua viva. Informe 2021": 493 millones de hablantes de español con dominio nativo, y 592 millones incluyendo hablantes con competencia limitada.]</ref> ye Ɛspaɲi ka laadalakow ni [[tariku]] ciyɛn nafama dɔ ye diɲɛ kɔnɔ. A ka laadalakow la, a ye Latin Erɔpu ta ye ani a ye Gɛrɛsi-Romɛkaw ka fanga caman ciyɛntabaga ye, Espaɲi fana ye UNESCO ka diɲɛ ciyɛnw lajɛlen naaninan ye diɲɛ kɔnɔ.
Jamana yiriwalen don —a bɛ ɲɛnamaya kɛcogo naaninan na diɲɛ kɔnɔ— ani sɔrɔ caman bɛ min na, min ka [[Bakrunba Sokɔnɔ Karajago|PIB]] bɛ Ɛsipaɲi sɔrɔko bila jɔyɔrɔ tan ni naaninan na diɲɛ kɔnɔ (2021). A ka jogo kɛrɛnkɛrɛnnenw kosɔn, Ɛsipaɲi ye turisimu fanga belebeleba ye, wa a jɔlen bɛ jamana filanan ye diɲɛ kɔnɔ min bɛ taa bɔ a ye kosɛbɛ —turisiw ka ca ni miliyɔn 83 ye san 2019 kɔnɔ — ani jamana filanan diɲɛ kɔnɔ sɔrɔko sɔrɔ la diɲɛ turisimu la. Hadamadenw ka yiriwali hakɛ b’a la kosɛbɛ (0,904), ka kɛɲɛ ni ONU ka yiriwali porogaramu ka san 2020 jaabi ye . <ref name="b24214f2"></ref> Espaɲi fana bɛ ni diɲɛ kɔnɔ jateminɛ kɛrɛnkɛrɛnnen ye a ka tɔnden ye diɲɛ tɔnba caman na i n’a fɔ Duniya Kelenyatɔnba, Erɔpu tɔnba, Diɲɛ Jago Jɛkulu, Ibero-Amerika jamanaw ka tɔnba, OCDE, OTAN ani [[Eropa Jɛkulu|Erɔpu Kelenyatɔnba]] —minnu bɛ a kɔnɔ ye Schengen sigida ni Eurozone tɔnden ye —, ka fara a kan ko a ye G20 tɔnden ye ''de facto'' .
''Homo'' suguya hominidw sɔrɔli fɔlɔ min sɛgɛsɛgɛra, o bɛ daminɛ san miliyɔn 1,2 ka kɔn a ɲɛ, i n’a fɔ a jiralen bɛ cogo min na ''Homo'' dɔ ka dawolo sɔrɔli fɛ min ma jate hali bi Atapuerca yɔrɔ la. <ref name="Bermúdez">Bermúdez de Castro, José María; Martinón Torres, María; Gómez Robles, Aída; Prado-Simón, Leyre; Martín Francés, Laura; Lapresa, María; Olejniczak, Anthony y Carbonell, Eudald (2011) «[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411000820 Early Pleistocene human mandible from Sima del Elefante (TE) cave site in Sierra de Atapuerca (Spain): A comparative morphological study]». ''Journal of Human Evolution'', 61 (1): 12-25</ref> san {{siglo|III|a|s}} kɔnɔ <span>C.</span>, Romɛkaw ka don o gun kan, o kɛra sababu ye ka se sɔrɔ kɔfɛ, min bɛna kɛ Hispania ye kɔfɛ. Moyen Âge waatiw la, o yɔrɔ minɛna Aliman jamana danfaralenw fɛ ani silamɛw fɛ, minnu nana kɛ yen ka tɛmɛ san kɛmɛ wolonwula kan. A bɛ {{siglo|XV||s}} kɔnɔ , ni Kastili ni Aragon ka masaya jɛkulu ye ani Segin-ka-bɔnye kuncɛlen, ka fara Navarra minɛni kɔfɛ, waati min na mɔgɔ bɛ se ka kuma "Espagne" jusigilan kan, i n'a fɔ a tun bɛ fɔ cogo min na jamana kɔkan. Kaban Bi waati la, Ɛsipaɲi masakɛw ye fanga sɔrɔ diɲɛ jamana kɔkan mansamara fɔlɔ kan, min tun bɛ marabolow la farafinna gun duuru kɔnɔ, {{Refn|El imperio español se extendía por [[Colonización española de América|América]], [[Imperio español#Europa|Europa]], [[Imperio español#África|África]], [[Imperio español en Asia y Oceanía|Asia y Oceanía]].|group="nota"}} ka laadalakow ni kanko ciyɛnba to diɲɛ fan bɛɛ. {{versalita|xix}} daminɛ na, kɛlɛw tugu-tugulen kɔfɛ Ɛsipaɲi Ameriki, a bɔnɛna a ka mara fanba la Ameriki, o ko in cayara ni san 1998 balawu ye Nin san kɛmɛ in kɔnɔ, kɛlɛ tun bɛna kɛ fana Faransi binkannikɛla kama, jamanadenw cɛ kɛlɛw tun bɛna kɛ ɲɔgɔn kɔ, jamana waati dɔɔnin min bɛna bila a nɔ na tugun ni sariyasunba masakɛ ye ani jamana ka bi ta taabolo. {{siglo|XX||s}} sabanan fɔlɔ la , sariyasunba dɔ laseli kɛra . Sɔrɔdasi fanga tiɲɛni min ma ɲɛ, o kɛra sababu ye ka jamanadenw cɛ kɛlɛ daminɛ, min laban ye sira di Fransisko Franco ka fanga ma, min labanna n’a ka saya ye san 1975, o waati la, jiginni daminɛna demokarasi la, min kuncɛyɔrɔ kɛra sɛbɛnni ye, ka dantigɛli kɛ jamanadenw ka lajɛba la ani ka san 1978 sariyasunba laseli . {{Refn|La Constitución española vigente propugna como valores superiores del ordenamiento jurídico la libertad, la justicia, la igualdad y el pluralismo político.{{harvnp|Cortes Generales|1978|texto=Constitución española, 1978|loc=art. 1}}|group="nota"}} Dɔ farala kosɛbɛ o waati la min bɛ wele ko « Ɛsipaɲi sɔrɔko kabako », jamana ka sɔrɔko ni sigida yiriwali tora senna sisan demokarasi waati bɛɛ kɔnɔ.
k0rdh5txggas5b1rc1h520e4cr72epz
Sahara woroduguyanfan Afiriki
0
6273
42415
41030
2026-06-11T08:46:14Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42415
wikitext
text/x-wiki
'''Sahara kɔrɔnfɛla Afrika''' ye [[Afrika|Afiriki farafinna]] yɔrɔ ye Sahara saheliyanfan fɛ, a ni Worodugu jamanaw cɛla laminiko siratigɛ la ni waati gɛlɛn ye min ye kungo funtenimanba ye diɲɛ kɔnɔ. a bɛ wele tuma dɔw la ko '''Afiriki nɛrɛma''' .
jamana binaani ni seegin bɛ a kɔnɔ, minnu dancɛw bɔra koloniyali la .
O ye a woloyɔrɔ ye bi cɛ », ''Homo sapiens, o ye fɛn ye min bɛ wele ko Homo sapiens'' .
A waati cogoyaw bɛ danfara ni sanjiko caman yeli ye san o san sanni ka kɛ funteni caman ɲɔgɔnna ye. a ye yɔrɔ ye min falen don kosɛbɛ fɛnɲɛnama suguya caman na, hali n' a bɛ se ka kɛ waati jiginni ye .
Sahara woroduguyanfan ye dugukolo yɔrɔ ye min ka ca ni jamanaden hakɛ ye, nka kɛnɛyako ni kalanko koɲɛw de ye diɲɛ haminankoba ye. Farafinna duguba ye yɔrɔ ye min ma yiriwa sɔrɔko siratigɛ la kosɛbɛ.
== Tariku ==
=== ''Homo'' {{'}} yecogo ===
Sahara woroduguyanfan Afiriki ye hadamadenw ka denso ye, ''Homo sapiens'' wolola yɔrɔ min na, sisan cɛ, min ye farafinna jamanaw bɛɛ mara {{,}} {{,}} .
Waati cogoya caman ɲɔgɔnna, minnu ye fɛn jɔnjɔnw ye Sahara kungo bonya la, o la Sahara woroduguyanfan Afiriki hakilina yɛrɛ sɔrɔli la, olu fana bɛ nɔ bila baganw, jiriw ani hadamadenw ka jiginni tariku la farafinna kɔnɔ. : {{Citation|les grandes étapes de l'évolution des hominidés africains et d'autres vertébrés coïncident avec des changements vers des conditions plus arides et ouvertes aux alentours de {{unité|2,8|Ma}}, {{unité|1,7|Ma}} et {{unité|1,0|Ma}}, suggérant que certains phénomènes de spéciation du Plio-Pleistocène pourraient avoir été influencés par le climat<ref>{{article |langue=en |titre=Plio-Pleistocene African Climate |auteur1=Peter B. deMenocal |périodique=Science |date=6 oct. 1995 |volume=270 |numéro=5233 |passage=53-59 |doi=10.1126/science.270.5233.53}}.</ref>.}} .{{Citation|les grandes étapes de l'évolution des hominidés africains et d'autres vertébrés coïncident avec des changements vers des conditions plus arides et ouvertes aux alentours de {{unité|2,8|Ma}}, {{unité|1,7|Ma}} et {{unité|1,0|Ma}}, suggérant que certains phénomènes de spéciation du Plio-Pleistocène pourraient avoir été influencés par le climat<ref>{{article |langue=en |titre=Plio-Pleistocene African Climate |auteur1=Peter B. deMenocal |périodique=Science |date=6 oct. 1995 |volume=270 |numéro=5233 |passage=53-59 |doi=10.1126/science.270.5233.53}}.</ref>.}}
''Homo'' suguya jirabaga fɔlɔw bɛ bɔ {{unité|2.5|millions d'années}} nin ye, walima hali {{unité|2.8|Ma}} , Afiriki kɔrɔnyanfan ni saheliyanfan fɛ, ni ''Homo habilis'' ani ''Homo rudolfensis'' ye . ''Homo habilis'' kɔfɛ, ''Homo erectus'', bɔra {{unité|2|Ma}} {{,}} {{efn|Ou, peut-être, ''Homo habilis''<ref>{{chapitre |langue=fr |url=https://books.google.fr/books?id=5aNsDgAAQBAJ&pg=PT1&dq=Les+Dictionnaires+d%27Universalis,+dictionnaire+de+la+pr%C3%A9histoire&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwj5rY2lubXcAhUDPFAKHYVdCF8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=afrique&f=false |titre chapitre=Hominidés. {{chap.|10}}. Les sorties d'Afrique |titre ouvrage=Dictionnaire de la préhistoire |collection=Les dictionnaires d'Universalis |année=2017}}.</ref>.|groupe=note}}, o ye “ ka bɔ Afiriki kɔnɔ » : {{citation|''Homo erectus'' ou un autre ''Homo'' primitif s'est aventuré le premier hors du continent africain voici près de deux millions d'années et a colonisé le sud de l'Eurasie. Ses descendants immédiats sont connus en Géorgie vers {{unité|1.8|million d'années}}, en Extrême-Orient dès {{unité|1.6|million d'années}}, en Europe occidentale il y a au moins {{unité|1.2|million d'années}}{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}}.}} .{{citation|''Homo erectus'' ou un autre ''Homo'' primitif s'est aventuré le premier hors du continent africain voici près de deux millions d'années et a colonisé le sud de l'Eurasie. Ses descendants immédiats sont connus en Géorgie vers {{unité|1.8|million d'années}}, en Extrême-Orient dès {{unité|1.6|million d'années}}, en Europe occidentale il y a au moins {{unité|1.2|million d'années}}{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}}.}}.
NE'" anatomie la bi cɛ ”, ''Homo sapiens'', bɔra a bɛ san {{unité|300000|ans}} bɔ ; a fana bɔra farafinna kɔnɔ a siɲɛ fɔlɔ la a bɛ {{unité|200000|ans}} bɔ {{,}} {{,}} , laala " Sahara jiri ye , o kɔfɛ, jikuru damadɔw kɔnɔ o kɔfɛ {{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}} ; ''Homo sapiens'' bɛna laban ka bila " hadamadenya dɔnniya tɔw bɛɛ dugukolo sanfɛla kan.
Hadamadenw ka denso, farafinna kɔnɔntɔn bɛ hadamaden n’a bɛnbaw ka taamasiyɛn kɔrɔw dogo, wa a ye nafolotigiba ye dugukolo kan tariku ɲɛfɛ yɔrɔw la, kuluw ani faraw dogoyɔrɔw, ni yɔrɔ {{formatnum:200000}} {{sfn|Deacon|2005|p={{nobr|15, 18}}}}
O yɔrɔ de la i bɛ baarakɛminɛn kɔrɔlenw sɔrɔ yen, minnu dɔw bɛ Bɔ hadamadenw ka kɔrɔ ni lomekwien ye, min y’a tɔgɔ Tà Nachukui jɔli yɔrɔ la Turkana baji tlebin fɛ worodugu fɛ.ka Bɔ Kenya, min Kɛra {{unité|3.3|[[Million d'années|Ma]]}} ka Kɔn bi ɲɛ {{,}} {{,}} ye . Hadamadenw ka kabakurun baara fɔlɔ, min bɛ fɔ ''Homo habilis'', min jatera kabini tuma jan sani {{Nobr|Lomekwi 3}} sɔrɔli ka kɛ san 2011-2012, o ye Oldowayen ye, kabakurun baarakɛyɔrɔ min labɛnna dugukolo kan, min y’a tɔgɔ ta Olduvai kɔji la Tanzani ; a bɛ waati min Dabɔ {{unité|2.6|Ma|à=1.4}} ka Kɔn bi ɲɛ {{,}} .
O cogo kelen na, {{citation|l'Afrique présente la plus grande variété ainsi que quelques-unes des plus anciennes formes d'art{{sfn|Deacon|2005|p=8}}}} o ye yɔrɔ ye taamasyɛn miirili jiracogo fɔlɔ dɔntaw bɛ sɔrɔ yɔrɔ min na seko ni dɔnko siratigɛ la, a {{unité|75000|ans}} Blombos kuluba la Afiriki tilebinyanfan fɛ , ani, Sahara woroduguyanfan Afiriki kɔkan, a bɛ san {{unité|82000|ans}} ta la Taforalt min bɛ bi Maroc jamana na {{,}} {{,}} {{,}} .
A laban na, a " laadalakow jiginni nafama tun bɛna kɛ Sahara woroduguyanfan fɛ. A bɛ san {{unité|70000}} fo {{unité|50000|ans}}, ''Homo sapiens'' tun bɛna {{incise|soit relativement rapidement à la suite de mutations, selon la thèse de [[Richard Klein]]<ref>{{lien web |langue=en |url=https://alumni.stanford.edu/get/page/magazine/article/?article_id=38306 |titre=Suddenly Smarter |auteur=Mitchell Leslie |date=juillet/août 2002}}.</ref>{{,}}<ref>{{article |langue=en |titre=Out of Africa and the evolution of human behavior |auteur1=Richard G. Klein |périodique=Evolutionary Anthropology |date=23 décembre 2008 |doi=10.1002/evan.20181}}.</ref>, soit à l'issue d'une évolution depuis son apparition il y a {{unité|300000|ans}}}} [[Richard Klein]] ka baarakɛnafolo ye hakili ni sigidako sekow kulu dɔ, min bɛ dantigɛli kɛ kɛwalew ka biɲɛdimi » . O jiginni in tun bɛna a ka yiriwali ɲɛtaa ɲɛfɔ farafinna kɔkan, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Eurasie jamana ka koloniyali jikuruba waati la a {{unité|50000|ans}} {{efn|Les vagues antérieures n'avaient pas atteint l'Eurasie<ref name="natgeo2008">{{article |langue=en |titre=The Genographic Project: Genetic Markers, Haplogroup D (M174) |année=2008 |périodique=National Geographic Magazine |url=https://web.archive.org/web/20080405232839/https://www3.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html}}.</ref>.}} : {{citation|si elle s'est vraiment produite, la révolution culturelle a commencé en Afrique […] Elle n'a pas succédé à l'expansion de l'homme hors d'Afrique. Elle l'a précédée, facilitée, et peut-être même causée{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=111}}.}} .{{citation|si elle s'est vraiment produite, la révolution culturelle a commencé en Afrique […] Elle n'a pas succédé à l'expansion de l'homme hors d'Afrique. Elle l'a précédée, facilitée, et peut-être même causée{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=111}}.}}
==== Neolitizasiyɔn (Neolithisation) ye ====
Sahara {{citation|offert à l'humanité plusieurs innovations majeures : une métallurgie du fer dès le {{-s-|XIV}}, à une époque où ce métal était inconnu en Europe occidentale ; la domestication des bovidés dans le courant du {{-mi-|IX}}{{efn|En Afrique du Nord{{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}.}}, soit plus de {{unité|1000|ans}} avant la Grèce ou le Proche-Orient et, découverte récente, l'une des céramiques les plus anciennes du monde{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}} Afiriki ye...{{citation|offert à l'humanité plusieurs innovations majeures : une métallurgie du fer dès le {{-s-|XIV}}, à une époque où ce métal était inconnu en Europe occidentale ; la domestication des bovidés dans le courant du {{-mi-|IX}}{{efn|En Afrique du Nord{{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}.}}, soit plus de {{unité|1000|ans}} avant la Grèce ou le Proche-Orient et, découverte récente, l'une des céramiques les plus anciennes du monde{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}}. Tiɲɛ na, Ounjougou, Mali la, an ye seramiki nafamaw sɔrɔ minnu bɛ daminɛ {{-mi-|XI}}, {{citation|plus de {{unité|2000|ans}} avant l'apparition de la céramique au Proche-Orient et plus de {{unité|500|ans}} avant les plus anciens témoins du Sahara et de la vallée du Nil{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}} .
O fɛnw bɛ Neolithization, taabolo min bɛ daminɛ san 10000 na ka se san 10000 ma, o ka laadalakow ni sigidako siratigɛ la{{date-|-5000}}<ref name="sh" /> Cette néolithisation africaine est très différente de celle de l'Europe et du Proche-Orient. Kɔrɔnfɛla misali (sosiyali sigilen ni baganmara, sɛnɛ ani bɔgɔdaga), min bɛ kɛ kunnafoni ye, o tɛ se ka wuli ka taa Afiriki gun kan k’a ɲɛsin a ma {{sfn|Huysecom|2012|p=88}} . Jamanadenw caya, baganw ani jiko ye [[dumuni]] sɔrɔli di Afiriki ma o waati la min y’a lakana ka bɔ cogoyaw la minnu ye kabakurun kura mɔgɔw bila Moyen-Orient jamanaw na ka a kɛ jamanadenw bɛ sɛnɛ dɛmɛ ". ". ". Wajibi tɛ ka " " . tame nature (daɲɛw ladonni). sɛnɛ fɛ, min ye, a kɔfɛ, Erɔpu sɔrɔko jusigilan ye, yɔrɔ min na Levant ka kabakurun kura modɛli jɛnsɛnna {{sfn|Hugot}} . O cogo la Afiriki seramiki kɔrɔw, minnu fanba bɛ kɔn sɛnɛ ɲɛ , olu bɛ se ka jate " proto-neolithisation (poroto-neolitizi) ye » precocious n’an ye baara tilacogo jateminɛ sigida la ani sigiyɔrɔmako ŋaniyaw {{incise|les nomades ne s'encombrent pas de poteries lourdes ou fragiles}} a b’a miiri min na, hali ni baganw ladonni seereyalen tɛ. O cogo kelen na, yɔrɔ dɔw la Sahara mara la, an bɛ se ka kuma kabakurun kura waati dɔ kan min bɛ dɔn ni sigiyɔrɔmako ni baganmara ye kabini tuma jan sanni an ka se ka kuma sɛnɛko kan {{sfn|Hugot}} kɔrɔ la
Sɛnɛ, a ta fan fɛ, a bɛ ye, yan tugun ka kɛɲɛ ni multipolar processus ye {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||12|30}}}}, ka taa{{date-|-6000}} Il s'agit d'abord d'une adoption via l'Égypte de plantes venant du sud-ouest asiatique. Moyen-Orient malo/orje/lenti/bakɔrɔn/saga sɛnɛyɔrɔ yiriwali bɛ tugu diffusionniste misali la {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||3|25}}}} O kɔ fɛ, Sahara saheli fɛ, san 2000 ɲɔgɔn na walima{{date-|-3000}}, il s’agit d'une agriculture autochtone avec la domestication du mil, du riz africain, de l'igname et du sorgho{{Sfn|Demoule|2017|loc=chap. Premiers paysans africains}}{{,}}<ref name="LeMonde2008Galus"></ref>. A bɛ, i n’a fɔ baganw ladonni {{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}, a bɛ sigiyɔrɔ caman na yɔrɔw la minnu tilalen don u ka jiriw ni dugukolo cogoyaw fɛ {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||1|55}} à {{heure||2|20}}, {{heure||16|20}}}} . Sɛnɛko jɛnsɛnni worodugu-saheli siratigɛ la, o ka gɛlɛn kosɛbɛ ka tɛmɛ jɛnsɛnni kan ka bɔ tilebin fɛ ka taa kɔrɔn fɛ, bawo a bɛ ɲini ka biyo-jeografi cɛsirilanw tigɛ {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||1|20}}}} ni waati cogoya tɛ kelen ye kosɛbɛ {{sfn|Diamond|2000|p=20, 405}} {{,}} {{efn|{{citation|Quand bien même les cultures du Croissant fertile adaptées aux pluies hivernales auraient pu franchir le Sahara, elles auraient eu du mal à pousser dans la zone sahélienne aux précipitations estivales{{Sfn|Diamond|2000|p=344, 405}}.}}}}
Neolithisation, sɛnɛ, baganmara, bɔgɔdaga ani sigili jogo minnu bɛ yen {{incise|le « kit néolithique »}} o de kama, farafinna kɔnɔ, u tilalen don kulu fitinin caman na sanni u ka kɛ waati kelen na jamanaden kelen kɔnɔ {{sfn|Huysecom|Sanogo|2008|p=62}} . Afiriki ka danfara ye cogo min na, ka ɲɛsin Afiriki saheli ma, San ni Khoikhoi ka ɲɛnamaya kɛcogo sabatili yɛrɛ ye dɔw bila k’a miiri ko kabakurun kura ma kɛ nin mara in kɔnɔ {{efn|{{citation|Les anglo-saxons ne parlent pas de période Néolithique en Afrique, mais d'un passage du Paléolithique à l'Âge du Fer{{sfn|Pradines|2000|p=394}}.}}}} {{,}} {{Sfn|Sadr|2005|p=143}} {{,}} {{efn|{{citation|Originellement, on pensait que, sur le plan de l’évolution culturelle, les populations autochtones d’Afrique australe, à savoir les Bushmen, n’étaient jamais sortis du stade de chasseurs-cueilleurs paléolithiques. Le grand débat anthropologique et historiographique sur les « Bushmen du Kalahari » (Kalahari Bushmen) a partiellement exorcisé cette idée dans le milieu archéologique, mais la littérature populaire et les dépliants touristiques continuent à dépeindre le Bushman comme un chasseur-cueilleur par excellence{{sfn|Sadr|2005|p=135}}.}}}} A laban na, {{Citation|le terme de Néolithique lui-même, qui renvoie à un concept rigide et élaboré principalement pour l'Europe et le Proche-Orient, semble alors bien peu adapté à la situation du continent africain<ref>{{ouvrage |langue=fr|présentation en ligne=https://books.google.fr/books?id=rJYbEC43R0cC&pg=PR210&lpg=PR210 |passage=210 |titre=Un néolithique ouest-africain : cadre chrono-culturel, économique et environnemental de l'Holocène récent en pays Dogon (Mali) |auteur1=Sylvain Ozainne |éditeur=Africa Magna Verlag |année=2013|collection=Peuplement humain & paléoenvironnement en Afrique de l'Ouest |numéro dans collection=3 |série=Journal of African Archaelogy Monographie Séries, vol. 8}}.</ref>.}}
==== Baganmara ni sɛnɛ ====
San 17000 ni{{date-|-11000}}, une longue période sèche et froide confine les populations au littoral méditerranéen et atlantique, à la vallée du Nil et aux zones où subsistent des vestiges forestiers, au sud-ouest de l'actuel Cameroun{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|5 min 07 s}}}}. Holocene daminɛ na, a lamini na{{date-|-10000}}, retour à une période humide en Afrique, on assiste à une recolonisation biologique et humaine du continent. Mediterane kɔgɔjida la, Nil kɔji la ani Sahara cɛmancɛ la, an bɛ a yecogo ye, san 10500 ɲɔgɔn na ka se{{date-|-9500}}, chez des populations de chasseurs-cueilleurs, la poterie{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|5 min 07 s}}}}. Ka fara o kan, Tadrart Acacus yɔrɔ la, Barbary sagaw ladonni taamasiyɛnw bɛ seereya san 9500- 9500 lamini na.{{date-|-8500}}, mais cela reste, semble-t-il, sans lendemains{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|8 min}}}}. 8000- 8000 ɲɔgɔnna.{{date-|-7500}}, sur le site de Nabta Playa, on trouve des traces de culture du sorgho sauvage{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|9 min 50 s à 11 min 50 s}}}}. Sahara Tlebi fɛ, a lamini na{{date-|-7000}}, commence la domestication des bovins locaux (''Bos primigenius mauritanicus''){{Sfn|Lesur-Gebremariam|2010|loc={{nobr|§ 6}}}}{{,}}{{,}}{{note|groupe=note|texte=[[Fred Wendorf]] postule que le culte d'[[Hathor]], déesse plus tard représentée sous la forme d'une vache ou d'une femme à cornes, aurait commencé à Nabta Playa dans ce contexte de domestication des bovins{{sfn|Wendorf|Schild|1998|p=115-116}}.}}. Sugu minnu bɛ Bɔ Azi Tlebi fɛ, i n’a fɔ zebu, ''Bos indicus'', olu bɛ Nà kɔ fɛ dɔɔnin, ka Bɔ Ɛndujamana na ; u bɛna ɲɔgɔn sɔrɔ ni sigida misiw ye {{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|14 min 29 s}}}} . Kasin{{date-|-6000}}, sans doute à l'occasion de migrations venues du Proche-Orient, l'Égypte (Fayoum et Mérimdé) accueille des plantes et des animaux domestiques venus d'Asie occidentale. O sɛnɛfɛn in min bɔra Azi Tlebi fɛ, o taara ɲɛ saheli fɛ ka tugu Nil kɔda la san 5000- 5000 ɲɔgɔn.{{date-|-4000}}<ref name="LeMonde2008Galus"></ref>
Sɛnɛko sinsinnen bɛ sigida la Etiyopi, yɔrɔ min na suguya minnu tɛ dɔn yɔrɔ wɛrɛw la, olu bɛ sɛnɛ i n’a fɔ sisan ( ensete, noog, teff, khât ...) {{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|16 min 36 s}}}}, ni danfara kɛrɛnkɛrɛnnen kelen ye : kafe, min tun bɛ diɲɛ yiriwali dɔn a dunni na i n' a fɔ a ka laadalakow . O sokɔnɔna in daminɛ ma dabɔ {{sfn|Diamond|2000|p=85}} tigitigi nka n’a sɔrɔla a bɛ daminɛ ka kɔn {{-mi|III|e}} ɲɛ{{-mi|III|e}}{{sfn|gr=hga|id=hga2|texte=Histoire générale de l'Afrique, {{vol.|2}}|p=585}}
3000 ɲɔgɔn {{sfn|Diamond|2000|p=85}} walima{{date-|-2000}}{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|18 min 07 s}}}}, le complexe agricole subsaharien voit se développer en Afrique centrale et de l'ouest la culture des panicoïdes (sorgho, mil), celle du riz (l'espèce africaine est distincte du riz asiatique) et celle des haricots ''Vigna unguiculata''{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|18 min 07 s}}}}.
=== Sahara jamana ka waati cogoya tariku ===
Sahara kungo bɔli tun bɛna daminɛ Tortonian, {{unité|11 et 7|[[Million d'années|Ma]]}} cɛ {{sfn|CNRS 2006}} {{,}} {{sfn|id=Schuster ''et alii'' 2006|texte=Schuster ''et alii'' 2006}} ani a tun bɛna tugu Thetys bɔli kɔ {{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}} {{,}} {{efn|L'apparition du désert du Sahara a longtemps été datée de {{unité|2| à= 3|[[Million d'années|Ma]] [[Avant le présent|BP]]}}, en même temps que l'englacement du Groenland{{sfn|id=CNRS 2014|texte=CNRS 2014}}.}} . O {{citation|[…] a modifié le climat moyen de la région, mais il a également renforcé la sensibilité de la mousson africaine au [[Théorie astronomique des paléoclimats|forçage orbital]], qui est devenu par la suite le principal moteur des fluctuations de l'étendue du Sahara{{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}}.}} in{{citation|[…] a modifié le climat moyen de la région, mais il a également renforcé la sensibilité de la mousson africaine au [[Théorie astronomique des paléoclimats|forçage orbital]], qui est devenu par la suite le principal moteur des fluctuations de l'étendue du Sahara{{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}}.}} Le désert ne s'établit donc pas de manière définitive ; il connaît des alternances d'aridité et de fertilité (« Sahara vert »){{sfn|Tierney|Pausata|deMenocal|2017}}, au gré des variations de la Zone de convergence intertropicale et donc de la pluviométrie{{sfn|Janicot|2000}}, influencée par les cycles de Milanković{{sfn|Renard|Lagabrielle|Martin|de Rafélis Saint Sauveur|2015|p=653}}. Sahara Gɛrɛn fasa dɔ fana bɛ se ka kɛ sababu ye ka ɲɛsin hominid ''Sahelanthropus tchadensis'' bɔli ma bi Tchad jamana na, {{unité|7|Ma}} {{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}} . Kɔlɔsili minnu kɛra kɔgɔji ni farafinna nɔgɔw kan, olu y’a jira ko Sahara wuluwulu {{nombre|230|épisodes}} ni kɔ kɛra {{unité|8|millions d'années}} kɔnɔ ; o yɔrɔ kelen-kelen bɛɛ bɛ san ba 2 fo 3 ɲɔgɔn ta walasa ka yiriwa, a bɛ se a dan na san ba 4 fo san ba 8, o kɔfɛ a bɛ san ba 2 fo 3 ɲɔgɔn ta ka ban. O sɛrɛkiliw tun bɛna tali kɛ hominidw ka jiginni ni u ka jiginni na .
O ɲɔgɔndanw ye minnu bɛ falen o kɔfɛ kungo kɔnɔ Sahara bɛ min bɛ wele Sahara pɔnpe nɔ ye ani ka jiriw ni baganw falenfalen ɲɛfɔ Eurasie ni Afiriki cɛ ka fara hadamadenw ni hadamadenw ka jiginni ɲɛ ka kɔn hadamadenw ɲɛ {{efn|{{citation|Ce qu’on appelle l’« effet de pompe du Sahara » a influé sur l’évolution des communautés écologiques dans une période marquée par l’entrée dans les âges glaciaires. Pendant les périodes clémentes, le Sahara se couvre de savanes arborées autour d’un immense lac paléo-Tchad. Pendant les périodes froides, le désert s’étend. Les communautés écologiques sont repoussées à sa périphérie<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Archéologie des migrations |passage=59/503 |format=epub |auteur1=Dominique Garcia |auteur2= Hervé Le Bras |éditeur=La Découverte - INRAP |année=2017 |isbn=9782707199423 |nature ouvrage=colloque international « Archéologie des migrations », INRAP & musée national de l’Histoire de l’immigration, 12 et 13 novembre 2015}}.</ref>.}}}} .
O cogo la, Sahara bɛ jisigi waati dɔ sɔrɔ, Abbassia pluvial {{sfn|Hervieu|1975|p=69}} ka 120 ni {{unité|90|{{nobr|ka BP}}}} cɛ {{sfn|gr=hga|id=hga1|texte=Histoire générale de l'Afrique, {{vol.|1}}|p=407}}, o kɔfɛ, waati wɛrɛ bɛ sɔrɔ o waati kelen na, ka 50 ni {{unité|30|{{nobr|ka BP}}}} , Mousterian pluvial A bɛ waati hyperarid sɔrɔ Pleistocene - Holocene jiginni waati la, {{unité|18 et 10|{{nobr|ka BP}}}} cɛ, o laban na, waati ɲuman bɛ kɛ {{unité|10 et 6|{{nobr|ka BP}}}} cɛ {{efn|{{citation|Le dernier optimum climatique en Afrique (environ {{unité|9000| à= 6000|ans}}) correspond à un épisode de fortes moussons qui a conduit au reverdissement du Sahara, à son occupation humaine et au développement de grands écosystèmes lacustres tel que le Mégalac Tchad{{sfn|id=CNRS 2014|texte=CNRS 2014}}.}}.}} ; nin waati in, n’o ye Sahara Vert ka ko laban ye, o tɔgɔ dara ko Neolithic subpluvial . A bɛ ban k'a sababu kɛ waati ko kɛlen ye san 5900 BP min bɛ na ni jalen cogoyaw ye ani " insulasi gap {{sfn|Gourou|1982|p=111}} bi ta ye {{sfn|Olsen|2017|p=90}} .
Nka, tuma min na a tun tɛ kungokolon ye, {{citation|le Sahara n'était pas une prairie verdoyante, mais plutôt un ensemble d'isolats privilégiés qui ont permis l'éclosion de cultures néolithiques entre le {{9e}} et le {{6e}} millénaire avant notre ère}} {{sfn|Pradines|2000|p=394}} .
== Population et société ==
[[Fichier:Africa_population_density.PNG|vignette|Jamanadenw ka caya Afiriki kɔnɔ, san 2006.]]
[[Fichier:Fertility_Rates_and_Life_Expectancy_in_Sub-Saharan_Africa.png|vignette|Bange hakɛ ni a si hakɛ Sahara woroduguyanfan fɛ, san 2016.]]
Sahara woroduguyanfan jamanaden tun bɛ {{unité|1,022|milliard}} ɲɔgɔn na san 2017 ka kɛɲɛ ni ONU ka fɔta ye, o jate bɛ se {{unité|1,5|milliard}} ma walima hali {{unité|2|milliards}} san 2050. A ka san bonya hakɛ ye 2,3 ye % <ref name="wpp"><span class="ouvrage" id="2018"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span lang="en">[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ « <cite style="font-style:normal;">World Population Prospects: The 2017 Revision, custom data acquired via website</cite> »]</span>, United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2017), <time>2018</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-28" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-28">28 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> . Farafinna duguba in ye jamana binaani ye jamana bi duuru la minnu ka den sɔrɔli hakɛ ka ca dugukolo kan. Jamana bɛɛ kɔnɔ, n’a ma fɔ [[Worodugu Afrika|Afiriki tilebinyanfan]] (2,5) ani [[Seshel|Sesɛli]] (2,8), den hakɛ min bɛ muso kelen na, o ka ca ni san 4 ye .
Sahara woroduguyanfan Afiriki jamanaden hakɛ cogoya b’a ka sɔrɔko cogoya sisan ani sini {{,}} {{,}} {{,}} ; nka siniko nɔw bɛ danfara ka kɛɲɛ ni mɔgɔ ye Malthusian ni Afro-pessimistic hakilina ta walima ni a ma ta {{,}} . Hakilila jɔnjɔn ye min ye jamanaden hakɛ tilali » : [[Dunia Wariso|diɲɛ banki]] ye kunnafoni dɔ jira san 2015 kɔnɔ min tɔgɔ ye ko “ . Farafinna jamanaden hakɛ jiginni : jatebɔ walima balawu ? min b’a ɲɛfɔ ko Azi jamana yɔrɔ dɔ ye ko dɔ sɔrɔ min ni Afiriki ta bɔlen don ka sɔrɔ k’a ka jamanaden hakɛ jiginni baara ani ka Azi sagaw ka sɔrɔko wulicogo ye {{,}}
Fɛn ɲumanw kama, an bɛ se k’a fɔ ko jamanadenw hakɛ cayalenba dugubaw kɔnɔ, o bɛ furakɛli suguyaw da sigida sɛnɛkɛlaw ye {{sfn|Hugon|1998|loc=§ 21}} {{sfn|Severino|Ray|2011|p=278}} k’a kɔlɔsi ko jamanadenw hakɛ caya bɛ telefɔni mobili sugu yiriwali lase : jamanaden caya fana ye jamana kɔnɔ fɛnw ta ye ani sɔrɔ yiriwali min bɛ taa n’a ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la k’a sababu kɛ “ . cɛmancɛlamɔgɔw » {{sfn|id=CNUCED 2015|texte=CNUCED 2015|p=20}} minnu bɛ bonya joona (3.1 %) ka tɛmɛ jamanaden bɛɛ kan (2,6 %) {{sfn|Brunel|2014|p=138, 131}} ye. O hukumu kɔnɔ, farafinna jamanaden hakɛ jiginni, min daminɛna jamana dɔw la (Kenya, [[Senegal|Senegali]], [[Botswana]] ...), n’a sɛgɛsɛgɛra, o ye sababu ye min bɛ se ka kɛ {{,}} k’a sababu kɛ danfara hakɛ dɔgɔyali ye. ko o bɛna kɛ sababu ye ka jamanaden baarakɛtaw caya ka tɛmɛ walekɛbaliw ta kan. Jamana damadɔ (Ghana, Cote d’Ivoire, Malawi, Mozanbiki ani Namibie) dɔnna kaban k’u bɛ nin sira in kan .
Maltusi jɔyɔrɔw, o kɔfɛ, b’an wele an ka jamanadenw ka caya jate doni ye, an kɛtɔ ka kuma " jamanadenw ka yɛrɛfaga ”, k’a jira ko jamanaden hakɛ jiginni yɔrɔ ka jan ka se ka kɛ fɛn bɛɛ lajɛlen na, wa ko dantigɛli hakɛw, waati in na, ka bon kosɛbɛ . O cogo kelen na, waridon minnu bɛna kɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la kalanko la, minnu bɛna fara jamanaden hakɛ jiginni kan walasa k’a sɛmɛntiya ka kɛ sababu lakika ye, olu ka ca, wa u bɛna na hali bi <ref name="leridon2" /> . A laban na, baara dabɔli min ka kan ka kɛ, wa a bɛna kɛ ka mɔgɔ kuraw minɛ baarakɛlaw ka sugu la, o bɛ, waati in na, jɔlen na .
=== Kɛnɛya ===
Sahara woroduguyanfan Afiriki tora diɲɛ mara ye min kɔnɔ denmisɛnninw ka saya hakɛ ka ca ( {{unité|75.5|‰}} ka kɛɲɛ ni {{unité|39.1|‰}} ye diɲɛ kɔnɔ) . Nka Unicef, OMS ani [[Dunia Wariso|Diɲɛ Banki]] ka jɛkafɔ dɔ y’a jira ko ɲɛtaa caman kɛra. O hakɛ in dɔgɔyara tiɲɛ na san 1990 ni 2010 cɛ jamana fanba la minnu ɲɛsinnen don o ma, n’a ma fɔ [[Somali]], [[Zimbabwe|Zimbabue]] ani [[Kamerun|Kameruni]] . Jamana naani {{incise|[[Madagascar]], le [[Liberia]], l'[[Érythrée]] et le [[Malawi]]}} [[Liberia|Liberiya]] [[Érythrée|Eritreya]] [[Malawi]] hali bɛ sira kan walasa ka san [[Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw|ba kelen yiriwali kuntilenna]] (MDGs) sɔrɔ. Nin laɲini in, min kɛra san 2000 Nasiyɔn Zini fɛ, o laɲini ye ka faantanya ban diɲɛ kɔnɔ san 2015 . O sɔrɔcogo dɔw ye denmisɛnninw ka saya dɔgɔyali ye ni tila sabanan fila ye ni laɲini ye ka kɛ {{unité|58|‰}} ye Sahara woroduguyanfan Afiriki kɔnɔ .
Kɛnɛya siratigɛ la, [[Tangalan dɛsɛ Bana|sidabana]] bɛ a minɛ, ka fara denbatigiw ni denw ka saya hakɛ caya kan ani kɛnɛyako sɔrɔli danma. Dumunikɛbaliya ko la, hali ni ko in bɛ jɔrɔnanko la hali <ref name="ja-myre" />, balodɛsɛbagatɔw hakɛ dɔgɔyara Sahara woroduguyanfan fɛ {{efn|{{citation|Bien que la prévalence de la malnutrition chronique ait connu une réduction au cours des deux dernières décennies dans le monde, la malnutrition chronique (rachitisme) des enfants (petite taille par rapport à l’âge) persiste à un niveau très élevé en Afrique principalement dans les pays du Sahel et de la corne de l’Afrique<ref>{{ouvrage |langue=fr |nature ouvrage=thèse de doctorat |passage=51 |titre=Les défis sociodémographiques et politiques de la malnutrition des enfants dans les pays du Sahel et de la corne de l'Afrique |éditeur=Université de Bourgogne Franche-Comté |auteur=Robert Ndamobissi |url=https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01793437/document |date=16 mai 2018}}</ref>.}}}}, ka {{efn|Une évaluation récente de l’insécurité alimentaire fondée sur les informations provenant de ceux qui « ont connu la faim » révèle qu’en Afrique subsaharienne, {{unité|153|millions}} d’individus, soit environ 26 pour cent de la population âgée de plus de 15 ans, vivaient dans l’insécurité alimentaire grave en 2014/2015. En d’autres termes, dans la région, une personne sur quatre de plus de 15 ans « avait eu faim mais n’a pas mangé ou est resté sans manger pendant toute une journée parce qu’il n’y avait pas assez d’argent ou d’autres ressources pour s’alimenter »<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition en Afrique 2016 |éditeur=FAO |url=http://www.fao.org/publications/rofsn-africa/fr/}}.</ref>.}} mɔgɔ saba o saba la kelen na san 1990 ka se mɔgɔ naani o naani ma san 2015 {{,}} {{efn|Une évaluation récente de l’insécurité alimentaire fondée sur les informations provenant de ceux qui « ont connu la faim » révèle qu’en Afrique subsaharienne, {{unité|153|millions}} d’individus, soit environ 26 pour cent de la population âgée de plus de 15 ans, vivaient dans l’insécurité alimentaire grave en 2014/2015. En d’autres termes, dans la région, une personne sur quatre de plus de 15 ans « avait eu faim mais n’a pas mangé ou est resté sans manger pendant toute une journée parce qu’il n’y avait pas assez d’argent ou d’autres ressources pour s’alimenter »<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition en Afrique 2016 |éditeur=FAO |url=http://www.fao.org/publications/rofsn-africa/fr/}}.</ref>.}} . Nka, balodɛsɛ seginni kɛra sanfɛ (diɲɛ kɔnɔ ani Afiriki kɔnɔ) kabini san 2014 {{note|{{citation|Pour la troisième année consécutive, la faim dans le monde a gagné du terrain. Le nombre absolu de personnes sous-alimentées, c’est-à-dire celles souffrant d’une carence alimentaire chronique, est passé à près de 821 millions en 2017, contre environ 804 millions en 2016. Soit des niveaux d’il y a presque dix ans. ''[…]'' La situation empire en Amérique du Sud et dans la plupart des régions en Afrique. L’Afrique demeure le continent ayant la prévalence de la sous-alimentation la plus élevée, elle affecte presque 21% de la population<ref>{{lien web |langue=fr |url=http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/fr/ |titre=L'état de la sécurité alimentaire et la nutrition dans le Monde |sous-titre=La faim gagne du terrain |année=2018 |éditeur=Organisation des Nations Unies pour l'alimentation et l'agriculture}}</ref>.}}}} . Kunba min bɛ nɔ bila balodɛsɛ la, o ye bɛnbaliya caya ye wa a tɛ dumuni sɔrɔli ye ''stricto sensu'' .
=== Ladamuni ===
Hali ni dɔ farala lakɔlidenw hakɛ kan san tan tɛmɛnenw kɔnɔ, kamalennin miliyɔn caman, kɛrɛnkɛrɛnnenya la npogotigininw, bɛ ka duguma kalan sɔrɔ {{,}} {{note|{{citation|9 millions de filles âgées d’environ 6 à 11 ans n’iront jamais à l’école contre 6 millions de garçons, selon les données de l’ISU [institut statistique de l'UNESCO]. Leur désavantage commence tôt : 23 % des filles ne sont pas scolarisées au primaire contre 19 % des garçons. À l’adolescence, le taux d’exclusion des filles s’élève à 36 % contre 32 % pour les garçons<ref>{{lien web |langue=fr |url=http://uis.unesco.org/fr/topic/education-en-afrique |titre=Éducation en Afrique |auteur institutionnel=UNESCO |consulté le=22 octobre 2018}}.</ref>.}}|groupe=note}} .
=== Ka balo ===
[[Fichier:Malnutrition-afrique-subsaharienne2005-2017-fr.png|droite|vignette|Balodɛsɛ jiginni Sahara woroduguyanfan fɛ, k’a ta san 2005 la ka se san 2017 ma.]]
San 2015, Sahara woroduguyanfan jamanaden tilancɛ kelen tun tɛ balodɛsɛ sɔrɔ. Balodɛsɛ sɔrɔli hakɛ ye mɔgɔ 41 ye % cɛmancɛ Afiriki kɔnɔ, 32 % Afiriki kɔrɔnyanfan fɛ, 10 % Afiriki tilebinyanfan fɛ ani 5 % Afiriki saheliyanfan fɛ .
== Sɔrɔ ==
Sahara woroduguyanfan ye jamana ye min ka sɔrɔko ka dɔgɔ kosɛbɛ farafinna kɔnɔ ; san 2016, a ka [[Bakrunba Sokɔnɔ Karajago|PIB]] tun bɛ mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ bolo min bɛ se dɔrɔmɛ {{unité|3460|[[dollar américain|dollars]] [[Parité de pouvoir d'achat|PPA]]/an}} ma {{,}} {{efn|{{unité|12140|$}} pour l'Afrique du Nord et le Moyen Orient (hors revenus élevés) et {{unité|15080|$}} de moyenne mondiale<ref name="bm-ppa"/>.}} ani, san 2018, HDI tun ye 0,541 ye {{efn|Moyenne mondiale 0,717<ref>{{lien web |langue=fr |url=https://www.populationdata.net/palmares/idh/ |site=populationdata.net |consulté le=19 septembre 2018 |titre=Palmarès – Indicateur de développement humain (IDH)}}.</ref>.}} . Jateminɛ minnu bɛ kɛ farafinna gun kan, olu dannaya bɛ se ka kɛ ni hakilijagabɔ ye wa jatew ka teli ka dɔgɔya .
Ka fara o kan, jɛɲɔgɔnya jɛlen tɛ sɔrɔ yiriwali hakɛ, kɛnɛya ani balodɛsɛ cɛ. O la, hali ni mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka sɔrɔ hakɛ dɔgɔyara siɲɛ duuru, [[Etiopia|Etiyopi]] ka kɛnɛyako jiralanw ka fisa ni [[Nijeria|Nizeriya]] ye . : denmisɛnninw ka saya hakɛ {{unité|47|‰}} ( {{unité|78|‰}} Nizeriya), denbatigiw ka saya hakɛ {{unité|350|‰}} ( {{unité|630|‰}} Nizeriya) {{sfn|Brunel|2014|p=88}} . O cogo kelen na, jalen bɛ tali kɛ balodɛsɛ {{sfn|Brunel|2014|p=140}} nka, politiki kunw kosɔn, a ka jugu kosɛbɛ [[Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana|Kongo jamana]] na, o bɛɛ n’a ta, a ye jamana ye min ka ɲi kosɛbɛ dugukolo kan Balodɛsɛ sababuba bɛ tali kɛ marifatigiw ka kɛlɛw la minnu bɛ jamana minnu kofɔlen don {{efn|[…] les conflits sont l’une des causes majeures de l’insécurité alimentaire, la faim et la pauvreté et les personnes vivant dans les pays touchés par les conflits courent plus de risques de sécurité alimentaire et de malnutrition<ref>{{ouvrage |langue=fr |éditeur=FAO |année=2017 |passage=52 |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition |sous-titre=Le lien entre les conflits et la sécurité alimentaire et la nutrition : renforcer la résilience pour la sécurité alimentaire, la nutrition et la paix |url=http://www.fao.org/3/a-i7967f.pdf}}.</ref>.}} .
=== Fanga sɔrɔli ===
==== Kuwati kura sɔrɔli ====
Hali ni nafa bɛ sɔrɔ tile yeelen danmadɔ la ( kungo {{unité|un|km|2}} bɛ sɔrɔ san kɔnɔ san kɔnɔ san kɔnɔ {{Citation|une énergie solaire équivalent à 1,5 million de barils de pétrole. La surface totale des déserts sur la planète entière fournirait plusieurs centaines de fois l'énergie utilisée actuellement dans le monde}}), et malgré quelques projets de coopération et développement sur ce thème, l'Afrique subsaharienne manque d'infrastructure de production solaire et éolienne, laissant en 2017 encore un demi-milliard de personnes sans accès à l'électricité selon un rapport de la Banque mondiale de février 2017. Afiriki jamanaw bɛ kɔfɛ u ka fanga sɔrɔcogo politiki la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la fanga kura sɔrɔcogo : {{citation|Jusqu'à 40 % d'entre eux sont dans la zone rouge, ce qui veut dire qu'ils ont à peine commencé à prendre des mesures pour accélérer l'accès à l'énergie}} .{{citation|Jusqu'à 40 % d'entre eux sont dans la zone rouge, ce qui veut dire qu'ils ont à peine commencé à prendre des mesures pour accélérer l'accès à l'énergie}}, ka kɛɲɛ ni [[Dunia Wariso|diɲɛ banki ka fɔta]] ye <ref name="EnergAFP2017" /> . Jamana dɔw (san 2017 : [[Kenya]], [[Tanzania|Tanzani]], [[Uganda]] ani jamana wɛrɛw) bɛ jɔyɔrɔ ɲuman na ani [[Worodugu Afrika|Afiriki tilebinyanfan]] bɛ fanga cogoya ɲuman na <ref name="EnergAFP2017" /> .
Desertec porozɛ, min laɲini tun ye ka 0,3 dafa % dugukolo {{unité|40|millions de km|2}} na minnu bɛ tile funteni-sɛnɛyɔrɔw la, o tun bɛna dugukolo in kuran mago ɲɛ san 2009 ( {{unité|18000|TWh/an}} ɲɔgɔn/san ) {{,}} <ref name="Actu1">[http://www.actu-environnement.com/ae/news/projet_desertec_8112.php4 Brève d'information Actu-Environnement], 24 août 2009</ref>, nka a tun bɛna kɛ jamanaw nafa kama, minnu nafa ka bon kosɛbɛ, a bɛ iko a tun bɛ nɛnɛ waati dɔɔnin dɔrɔn {{,}} .
bchpll8f3dbky56txfnsr4xncqe2x1r
42444
42415
2026-06-11T11:25:28Z
Sumacedenw
12883
Annulation de la modification [[Special:Diff/42415|42415]] de [[Special:Contributions/Sumacedenw|Sumacedenw]] ([[User talk:Sumacedenw|discussion]])
42444
wikitext
text/x-wiki
'''Sahara kɔrɔnfɛla Afrika''' ye [[Afrika|Afiriki farafinna]] yɔrɔ ye Sahara saheliyanfan fɛ, a ni Worodugu jamanaw cɛla laminiko siratigɛ la ni waati gɛlɛn ye min ye kungo funtenimanba ye diɲɛ kɔnɔ. a bɛ wele tuma dɔw la ko '''Afiriki nɛrɛma''' .
jamana binaani ni seegin bɛ a kɔnɔ, minnu dancɛw bɔra koloniyali la .
O ye a woloyɔrɔ ye bi cɛ », ''Homo sapiens, o ye fɛn ye min bɛ wele ko Homo sapiens'' .
A waati cogoyaw bɛ danfara ni sanjiko caman yeli ye san o san sanni ka kɛ funteni caman ɲɔgɔnna ye. a ye yɔrɔ ye min falen don kosɛbɛ fɛnɲɛnama suguya caman na, hali n' a bɛ se ka kɛ waati jiginni ye .
Sahara woroduguyanfan ye dugukolo yɔrɔ ye min ka ca ni jamanaden hakɛ ye, nka kɛnɛyako ni kalanko koɲɛw de ye diɲɛ haminankoba ye. Farafinna duguba ye yɔrɔ ye min ma yiriwa sɔrɔko siratigɛ la kosɛbɛ.
== Tariku ==
=== ''Homo'' {{'}} yecogo ===
Sahara woroduguyanfan Afiriki ye hadamadenw ka denso ye, ''Homo sapiens'' wolola yɔrɔ min na, sisan cɛ, min ye farafinna jamanaw bɛɛ mara {{,}} {{,}} .
Waati cogoya caman ɲɔgɔnna, minnu ye fɛn jɔnjɔnw ye Sahara kungo bonya la, o la Sahara woroduguyanfan Afiriki hakilina yɛrɛ sɔrɔli la, olu fana bɛ nɔ bila baganw, jiriw ani hadamadenw ka jiginni tariku la farafinna kɔnɔ. : {{Citation|les grandes étapes de l'évolution des hominidés africains et d'autres vertébrés coïncident avec des changements vers des conditions plus arides et ouvertes aux alentours de {{unité|2,8|Ma}}, {{unité|1,7|Ma}} et {{unité|1,0|Ma}}, suggérant que certains phénomènes de spéciation du Plio-Pleistocène pourraient avoir été influencés par le climat<ref>{{article |langue=en |titre=Plio-Pleistocene African Climate |auteur1=Peter B. deMenocal |périodique=Science |date=6 oct. 1995 |volume=270 |numéro=5233 |passage=53-59 |doi=10.1126/science.270.5233.53}}.</ref>.}} .{{Citation|les grandes étapes de l'évolution des hominidés africains et d'autres vertébrés coïncident avec des changements vers des conditions plus arides et ouvertes aux alentours de {{unité|2,8|Ma}}, {{unité|1,7|Ma}} et {{unité|1,0|Ma}}, suggérant que certains phénomènes de spéciation du Plio-Pleistocène pourraient avoir été influencés par le climat<ref>{{article |langue=en |titre=Plio-Pleistocene African Climate |auteur1=Peter B. deMenocal |périodique=Science |date=6 oct. 1995 |volume=270 |numéro=5233 |passage=53-59 |doi=10.1126/science.270.5233.53}}.</ref>.}}
''Homo'' suguya jirabaga fɔlɔw bɛ bɔ {{unité|2.5|millions d'années}} nin ye, walima hali {{unité|2.8|Ma}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">Ma</abbr> , Afiriki kɔrɔnyanfan ni saheliyanfan fɛ, ni ''Homo habilis'' ani ''Homo rudolfensis'' ye . ''Homo habilis'' kɔfɛ, ''Homo erectus'', bɔra {{unité|2|Ma}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">Ma</abbr> {{,}} {{efn|Ou, peut-être, ''Homo habilis''<ref>{{chapitre |langue=fr |url=https://books.google.fr/books?id=5aNsDgAAQBAJ&pg=PT1&dq=Les+Dictionnaires+d%27Universalis,+dictionnaire+de+la+pr%C3%A9histoire&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwj5rY2lubXcAhUDPFAKHYVdCF8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=afrique&f=false |titre chapitre=Hominidés. {{chap.|10}}. Les sorties d'Afrique |titre ouvrage=Dictionnaire de la préhistoire |collection=Les dictionnaires d'Universalis |année=2017}}.</ref>.|groupe=note}}, o ye “ ka bɔ Afiriki kɔnɔ » : {{citation|''Homo erectus'' ou un autre ''Homo'' primitif s'est aventuré le premier hors du continent africain voici près de deux millions d'années et a colonisé le sud de l'Eurasie. Ses descendants immédiats sont connus en Géorgie vers {{unité|1.8|million d'années}}, en Extrême-Orient dès {{unité|1.6|million d'années}}, en Europe occidentale il y a au moins {{unité|1.2|million d'années}}{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}}.}} .{{citation|''Homo erectus'' ou un autre ''Homo'' primitif s'est aventuré le premier hors du continent africain voici près de deux millions d'années et a colonisé le sud de l'Eurasie. Ses descendants immédiats sont connus en Géorgie vers {{unité|1.8|million d'années}}, en Extrême-Orient dès {{unité|1.6|million d'années}}, en Europe occidentale il y a au moins {{unité|1.2|million d'années}}{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}}.}}.
NE'" anatomie la bi cɛ ”, ''Homo sapiens'', bɔra a bɛ san {{unité|300000|ans}} bɔ ; a fana bɔra farafinna kɔnɔ a siɲɛ fɔlɔ la a bɛ {{unité|200000|ans}} bɔ {{,}} {{,}} , laala " Sahara jiri ye , o kɔfɛ, jikuru damadɔw kɔnɔ o kɔfɛ {{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=108}} ; ''Homo sapiens'' bɛna laban ka bila " hadamadenya dɔnniya tɔw bɛɛ dugukolo sanfɛla kan.
Hadamadenw ka denso, farafinna kɔnɔntɔn bɛ hadamaden n’a bɛnbaw ka taamasiyɛn kɔrɔw dogo, wa a ye nafolotigiba ye dugukolo kan tariku ɲɛfɛ yɔrɔw la, kuluw ani faraw dogoyɔrɔw, ni yɔrɔ {{formatnum:200000}} {{sfn|Deacon|2005|p={{nobr|15, 18}}}}
O yɔrɔ de la i bɛ baarakɛminɛn kɔrɔlenw sɔrɔ yen, minnu dɔw bɛ Bɔ hadamadenw ka kɔrɔ ni lomekwien ye, min y’a tɔgɔ Tà Nachukui jɔli yɔrɔ la Turkana baji tlebin fɛ worodugu fɛ.ka Bɔ Kenya, min Kɛra {{unité|3.3|[[Million d'années|Ma]]}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">Ma</abbr> ka Kɔn bi ɲɛ {{,}} {{,}} ye . Hadamadenw ka kabakurun baara fɔlɔ, min bɛ fɔ ''Homo habilis'', min jatera kabini tuma jan sani {{Nobr|Lomekwi 3}} sɔrɔli ka kɛ san 2011-2012, o ye Oldowayen ye, kabakurun baarakɛyɔrɔ min labɛnna dugukolo kan, min y’a tɔgɔ ta Olduvai kɔji la Tanzani ; a bɛ waati min Dabɔ {{unité|2.6|Ma|à=1.4}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">Ma</abbr> ka Kɔn bi ɲɛ {{,}} .
O cogo kelen na, {{citation|l'Afrique présente la plus grande variété ainsi que quelques-unes des plus anciennes formes d'art{{sfn|Deacon|2005|p=8}}}} o ye yɔrɔ ye taamasyɛn miirili jiracogo fɔlɔ dɔntaw bɛ sɔrɔ yɔrɔ min na seko ni dɔnko siratigɛ la, a {{unité|75000|ans}} Blombos kuluba la Afiriki tilebinyanfan fɛ , ani, Sahara woroduguyanfan Afiriki kɔkan, a bɛ san {{unité|82000|ans}} ta la Taforalt min bɛ bi Maroc jamana na {{,}} {{,}} {{,}} .
A laban na, a " laadalakow jiginni nafama tun bɛna kɛ Sahara woroduguyanfan fɛ. A bɛ san {{unité|70000}} fo {{unité|50000|ans}}, ''Homo sapiens'' tun bɛna {{incise|soit relativement rapidement à la suite de mutations, selon la thèse de [[Richard Klein]]<ref>{{lien web |langue=en |url=https://alumni.stanford.edu/get/page/magazine/article/?article_id=38306 |titre=Suddenly Smarter |auteur=Mitchell Leslie |date=juillet/août 2002}}.</ref>{{,}}<ref>{{article |langue=en |titre=Out of Africa and the evolution of human behavior |auteur1=Richard G. Klein |périodique=Evolutionary Anthropology |date=23 décembre 2008 |doi=10.1002/evan.20181}}.</ref>, soit à l'issue d'une évolution depuis son apparition il y a {{unité|300000|ans}}}} [[Richard Klein]] ka baarakɛnafolo ye <sup class="reference cite_virgule" data-ve-ignore="true">,</sup> <span data-ve-ignore="true">, walima ka tugu fɛn falen dɔ kɔ kabini a bɔra a san 300.000 ye nin ye</span> <span data-ve-ignore="true">—</span> hakili ni sigidako sekow kulu dɔ, min bɛ dantigɛli kɛ kɛwalew ka biɲɛdimi » . O jiginni in tun bɛna a ka yiriwali ɲɛtaa ɲɛfɔ farafinna kɔkan, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Eurasie jamana ka koloniyali jikuruba waati la a {{unité|50000|ans}} {{efn|Les vagues antérieures n'avaient pas atteint l'Eurasie<ref name="natgeo2008">{{article |langue=en |titre=The Genographic Project: Genetic Markers, Haplogroup D (M174) |année=2008 |périodique=National Geographic Magazine |url=https://web.archive.org/web/20080405232839/https://www3.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html}}.</ref>.}} : {{citation|si elle s'est vraiment produite, la révolution culturelle a commencé en Afrique […] Elle n'a pas succédé à l'expansion de l'homme hors d'Afrique. Elle l'a précédée, facilitée, et peut-être même causée{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=111}}.}} .{{citation|si elle s'est vraiment produite, la révolution culturelle a commencé en Afrique […] Elle n'a pas succédé à l'expansion de l'homme hors d'Afrique. Elle l'a précédée, facilitée, et peut-être même causée{{sfn|Hublin|Seytre|2011|p=111}}.}}
==== Neolitizasiyɔn (Neolithisation) ye ====
Sahara {{citation|offert à l'humanité plusieurs innovations majeures : une métallurgie du fer dès le {{-s-|XIV}}, à une époque où ce métal était inconnu en Europe occidentale ; la domestication des bovidés dans le courant du {{-mi-|IX}}{{efn|En Afrique du Nord{{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}.}}, soit plus de {{unité|1000|ans}} avant la Grèce ou le Proche-Orient et, découverte récente, l'une des céramiques les plus anciennes du monde{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}} Afiriki ye...{{citation|offert à l'humanité plusieurs innovations majeures : une métallurgie du fer dès le {{-s-|XIV}}, à une époque où ce métal était inconnu en Europe occidentale ; la domestication des bovidés dans le courant du {{-mi-|IX}}{{efn|En Afrique du Nord{{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}.}}, soit plus de {{unité|1000|ans}} avant la Grèce ou le Proche-Orient et, découverte récente, l'une des céramiques les plus anciennes du monde{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}}. Tiɲɛ na, Ounjougou, Mali la, an ye seramiki nafamaw sɔrɔ minnu bɛ daminɛ {{-mi-|XI}}, {{citation|plus de {{unité|2000|ans}} avant l'apparition de la céramique au Proche-Orient et plus de {{unité|500|ans}} avant les plus anciens témoins du Sahara et de la vallée du Nil{{sfn|Huysecom|2012|p=86}}}} .
O fɛnw bɛ Neolithization, taabolo min bɛ daminɛ san 10000 na ka se san 10000 ma, o ka laadalakow ni sigidako siratigɛ la{{date-|-5000}}<ref name="sh" /> Cette néolithisation africaine est très différente de celle de l'Europe et du Proche-Orient. Kɔrɔnfɛla misali (sosiyali sigilen ni baganmara, sɛnɛ ani bɔgɔdaga), min bɛ kɛ kunnafoni ye, o tɛ se ka wuli ka taa Afiriki gun kan k’a ɲɛsin a ma {{sfn|Huysecom|2012|p=88}} . Jamanadenw caya, baganw ani jiko ye dumuni sɔrɔli di Afiriki ma o waati la min y’a lakana ka bɔ cogoyaw la minnu ye kabakurun kura mɔgɔw bila Moyen-Orient jamanaw na ka a kɛ jamanadenw bɛ sɛnɛ dɛmɛ ". ". ". Wajibi tɛ ka " " . tame nature (daɲɛw ladonni). sɛnɛ fɛ, min ye, a kɔfɛ, Erɔpu sɔrɔko jusigilan ye, yɔrɔ min na Levant ka kabakurun kura modɛli jɛnsɛnna {{sfn|Hugot}} . O cogo la Afiriki seramiki kɔrɔw, minnu fanba bɛ kɔn sɛnɛ ɲɛ , olu bɛ se ka jate " proto-neolithisation (poroto-neolitizi) ye » precocious n’an ye baara tilacogo jateminɛ sigida la ani sigiyɔrɔmako ŋaniyaw {{incise|les nomades ne s'encombrent pas de poteries lourdes ou fragiles}} a b’a miiri min na, hali ni baganw ladonni seereyalen tɛ. O cogo kelen na, yɔrɔ dɔw la Sahara mara la, an bɛ se ka kuma kabakurun kura waati dɔ kan min bɛ dɔn ni sigiyɔrɔmako ni baganmara ye kabini tuma jan sanni an ka se ka kuma sɛnɛko kan {{sfn|Hugot}} kɔrɔ la
Sɛnɛ, a ta fan fɛ, a bɛ ye, yan tugun ka kɛɲɛ ni multipolar processus ye {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||12|30}}}}, ka taa{{date-|-6000}} Il s'agit d'abord d'une adoption via l'Égypte de plantes venant du sud-ouest asiatique. Moyen-Orient malo/orje/lenti/bakɔrɔn/saga sɛnɛyɔrɔ yiriwali bɛ tugu diffusionniste misali la {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||3|25}}}} O kɔ fɛ, Sahara saheli fɛ, san 2000 ɲɔgɔn na walima{{date-|-3000}}, il s’agit d'une agriculture autochtone avec la domestication du mil, du riz africain, de l'igname et du sorgho{{Sfn|Demoule|2017|loc=chap. Premiers paysans africains}}{{,}}<ref name="LeMonde2008Galus"></ref>. A bɛ, i n’a fɔ baganw ladonni {{sfn|Lesur-Gebremariam|2010}}, a bɛ sigiyɔrɔ caman na yɔrɔw la minnu tilalen don u ka jiriw ni dugukolo cogoyaw fɛ {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||1|55}} à {{heure||2|20}}, {{heure||16|20}}}} . Sɛnɛko jɛnsɛnni worodugu-saheli siratigɛ la, o ka gɛlɛn kosɛbɛ ka tɛmɛ jɛnsɛnni kan ka bɔ tilebin fɛ ka taa kɔrɔn fɛ, bawo a bɛ ɲini ka biyo-jeografi cɛsirilanw tigɛ {{Sfn|Holl|2008|loc={{heure||1|20}}}} ni waati cogoya tɛ kelen ye kosɛbɛ {{sfn|Diamond|2000|p=20, 405}} {{,}} {{efn|{{citation|Quand bien même les cultures du Croissant fertile adaptées aux pluies hivernales auraient pu franchir le Sahara, elles auraient eu du mal à pousser dans la zone sahélienne aux précipitations estivales{{Sfn|Diamond|2000|p=344, 405}}.}}}}
Neolithisation, sɛnɛ, baganmara, bɔgɔdaga ani sigili jogo minnu bɛ yen {{incise|le « kit néolithique »}} o de kama, farafinna kɔnɔ, u tilalen don kulu fitinin caman na sanni u ka kɛ waati kelen na jamanaden kelen kɔnɔ {{sfn|Huysecom|Sanogo|2008|p=62}} . Afiriki ka danfara ye cogo min na, ka ɲɛsin Afiriki saheli ma, San ni Khoikhoi ka ɲɛnamaya kɛcogo sabatili yɛrɛ ye dɔw bila k’a miiri ko kabakurun kura ma kɛ nin mara in kɔnɔ {{efn|{{citation|Les anglo-saxons ne parlent pas de période Néolithique en Afrique, mais d'un passage du Paléolithique à l'Âge du Fer{{sfn|Pradines|2000|p=394}}.}}}} {{,}} {{Sfn|Sadr|2005|p=143}} {{,}} {{efn|{{citation|Originellement, on pensait que, sur le plan de l’évolution culturelle, les populations autochtones d’Afrique australe, à savoir les Bushmen, n’étaient jamais sortis du stade de chasseurs-cueilleurs paléolithiques. Le grand débat anthropologique et historiographique sur les « Bushmen du Kalahari » (Kalahari Bushmen) a partiellement exorcisé cette idée dans le milieu archéologique, mais la littérature populaire et les dépliants touristiques continuent à dépeindre le Bushman comme un chasseur-cueilleur par excellence{{sfn|Sadr|2005|p=135}}.}}}} A laban na, {{Citation|le terme de Néolithique lui-même, qui renvoie à un concept rigide et élaboré principalement pour l'Europe et le Proche-Orient, semble alors bien peu adapté à la situation du continent africain<ref>{{ouvrage |langue=fr|présentation en ligne=https://books.google.fr/books?id=rJYbEC43R0cC&pg=PR210&lpg=PR210 |passage=210 |titre=Un néolithique ouest-africain : cadre chrono-culturel, économique et environnemental de l'Holocène récent en pays Dogon (Mali) |auteur1=Sylvain Ozainne |éditeur=Africa Magna Verlag |année=2013|collection=Peuplement humain & paléoenvironnement en Afrique de l'Ouest |numéro dans collection=3 |série=Journal of African Archaelogy Monographie Séries, vol. 8}}.</ref>.}}
==== Baganmara ni sɛnɛ ====
San 17000 ni{{date-|-11000}}, une longue période sèche et froide confine les populations au littoral méditerranéen et atlantique, à la vallée du Nil et aux zones où subsistent des vestiges forestiers, au sud-ouest de l'actuel Cameroun{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|5 min 07 s}}}}. Holocene daminɛ na, a lamini na{{date-|-10000}}, retour à une période humide en Afrique, on assiste à une recolonisation biologique et humaine du continent. Mediterane kɔgɔjida la, Nil kɔji la ani Sahara cɛmancɛ la, an bɛ a yecogo ye, san 10500 ɲɔgɔn na ka se{{date-|-9500}}, chez des populations de chasseurs-cueilleurs, la poterie{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|5 min 07 s}}}}. Ka fara o kan, Tadrart Acacus yɔrɔ la, Barbary sagaw ladonni taamasiyɛnw bɛ seereya san 9500- 9500 lamini na.{{date-|-8500}}, mais cela reste, semble-t-il, sans lendemains{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|8 min}}}}. 8000- 8000 ɲɔgɔnna.{{date-|-7500}}, sur le site de Nabta Playa, on trouve des traces de culture du sorgho sauvage{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|9 min 50 s à 11 min 50 s}}}}. Sahara Tlebi fɛ, a lamini na{{date-|-7000}}, commence la domestication des bovins locaux (''Bos primigenius mauritanicus''){{Sfn|Lesur-Gebremariam|2010|loc={{nobr|§ 6}}}}{{,}}{{,}}{{note|groupe=note|texte=[[Fred Wendorf]] postule que le culte d'[[Hathor]], déesse plus tard représentée sous la forme d'une vache ou d'une femme à cornes, aurait commencé à Nabta Playa dans ce contexte de domestication des bovins{{sfn|Wendorf|Schild|1998|p=115-116}}.}}. Sugu minnu bɛ Bɔ Azi Tlebi fɛ, i n’a fɔ zebu, ''Bos indicus'', olu bɛ Nà kɔ fɛ dɔɔnin, ka Bɔ Ɛndujamana na ; u bɛna ɲɔgɔn sɔrɔ ni sigida misiw ye {{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|14 min 29 s}}}} . Kasin{{date-|-6000}}, sans doute à l'occasion de migrations venues du Proche-Orient, l'Égypte (Fayoum et Mérimdé) accueille des plantes et des animaux domestiques venus d'Asie occidentale. O sɛnɛfɛn in min bɔra Azi Tlebi fɛ, o taara ɲɛ saheli fɛ ka tugu Nil kɔda la san 5000- 5000 ɲɔgɔn.{{date-|-4000}}<ref name="LeMonde2008Galus"></ref>
Sɛnɛko sinsinnen bɛ sigida la Etiyopi, yɔrɔ min na suguya minnu tɛ dɔn yɔrɔ wɛrɛw la, olu bɛ sɛnɛ i n’a fɔ sisan ( ensete, noog, teff, khât ...) {{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|16 min 36 s}}}}, ni danfara kɛrɛnkɛrɛnnen kelen ye : kafe, min tun bɛ diɲɛ yiriwali dɔn a dunni na i n' a fɔ a ka laadalakow . O sokɔnɔna in daminɛ ma dabɔ {{sfn|Diamond|2000|p=85}} tigitigi nka n’a sɔrɔla a bɛ daminɛ ka kɔn {{-mi|III|e}} ɲɛ{{-mi|III|e}}{{sfn|gr=hga|id=hga2|texte=Histoire générale de l'Afrique, {{vol.|2}}|p=585}}
3000 ɲɔgɔn {{sfn|Diamond|2000|p=85}} walima{{date-|-2000}}{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|18 min 07 s}}}}, le complexe agricole subsaharien voit se développer en Afrique centrale et de l'ouest la culture des panicoïdes (sorgho, mil), celle du riz (l'espèce africaine est distincte du riz asiatique) et celle des haricots ''Vigna unguiculata''{{sfn|Holl|2008|loc={{nobr|18 min 07 s}}}}.
=== Sahara jamana ka waati cogoya tariku ===
Sahara kungo bɔli tun bɛna daminɛ Tortonian, {{unité|11 et 7|[[Million d'années|Ma]]}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">Ma</abbr> cɛ {{sfn|CNRS 2006}} {{,}} {{sfn|id=Schuster ''et alii'' 2006|texte=Schuster ''et alii'' 2006}} ani a tun bɛna tugu Thetys bɔli kɔ {{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}} {{,}} {{efn|L'apparition du désert du Sahara a longtemps été datée de {{unité|2| à= 3|[[Million d'années|Ma]] [[Avant le présent|BP]]}}, en même temps que l'englacement du Groenland{{sfn|id=CNRS 2014|texte=CNRS 2014}}.}} . O {{citation|[…] a modifié le climat moyen de la région, mais il a également renforcé la sensibilité de la mousson africaine au [[Théorie astronomique des paléoclimats|forçage orbital]], qui est devenu par la suite le principal moteur des fluctuations de l'étendue du Sahara{{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}}.}} in{{citation|[…] a modifié le climat moyen de la région, mais il a également renforcé la sensibilité de la mousson africaine au [[Théorie astronomique des paléoclimats|forçage orbital]], qui est devenu par la suite le principal moteur des fluctuations de l'étendue du Sahara{{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}}.}} Le désert ne s'établit donc pas de manière définitive ; il connaît des alternances d'aridité et de fertilité (« Sahara vert »){{sfn|Tierney|Pausata|deMenocal|2017}}, au gré des variations de la Zone de convergence intertropicale et donc de la pluviométrie{{sfn|Janicot|2000}}, influencée par les cycles de Milanković{{sfn|Renard|Lagabrielle|Martin|de Rafélis Saint Sauveur|2015|p=653}}. Sahara Gɛrɛn fasa dɔ fana bɛ se ka kɛ sababu ye ka ɲɛsin hominid ''Sahelanthropus tchadensis'' bɔli ma bi Tchad jamana na, {{unité|7|Ma}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="million d'années">My ago</abbr> {{sfn|id=Zhang ''et alii'' 2014|texte=Zhang ''et alii'' 2014}} . Kɔlɔsili minnu kɛra kɔgɔji ni farafinna nɔgɔw kan, olu y’a jira ko Sahara wuluwulu {{nombre|230|épisodes}} ni kɔ kɛra {{unité|8|millions d'années}} kɔnɔ ; o yɔrɔ kelen-kelen bɛɛ bɛ san ba 2 fo 3 ɲɔgɔn ta walasa ka yiriwa, a bɛ se a dan na san ba 4 fo san ba 8, o kɔfɛ a bɛ san ba 2 fo 3 ɲɔgɔn ta ka ban. O sɛrɛkiliw tun bɛna tali kɛ hominidw ka jiginni ni u ka jiginni na .
O ɲɔgɔndanw ye minnu bɛ falen o kɔfɛ kungo kɔnɔ Sahara bɛ min bɛ wele Sahara pɔnpe nɔ ye ani ka jiriw ni baganw falenfalen ɲɛfɔ Eurasie ni Afiriki cɛ ka fara hadamadenw ni hadamadenw ka jiginni ɲɛ ka kɔn hadamadenw ɲɛ {{efn|{{citation|Ce qu’on appelle l’« effet de pompe du Sahara » a influé sur l’évolution des communautés écologiques dans une période marquée par l’entrée dans les âges glaciaires. Pendant les périodes clémentes, le Sahara se couvre de savanes arborées autour d’un immense lac paléo-Tchad. Pendant les périodes froides, le désert s’étend. Les communautés écologiques sont repoussées à sa périphérie<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Archéologie des migrations |passage=59/503 |format=epub |auteur1=Dominique Garcia |auteur2= Hervé Le Bras |éditeur=La Découverte - INRAP |année=2017 |isbn=9782707199423 |nature ouvrage=colloque international « Archéologie des migrations », INRAP & musée national de l’Histoire de l’immigration, 12 et 13 novembre 2015}}.</ref>.}}}} .
O cogo la, Sahara bɛ jisigi waati dɔ sɔrɔ, Abbassia pluvial {{sfn|Hervieu|1975|p=69}} ka 120 ni {{unité|90|{{nobr|ka BP}}}} cɛ <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="ka BP"><span class="nowrap">BP</span></abbr> {{sfn|gr=hga|id=hga1|texte=Histoire générale de l'Afrique, {{vol.|1}}|p=407}}, o kɔfɛ, waati wɛrɛ bɛ sɔrɔ o waati kelen na, ka 50 ni {{unité|30|{{nobr|ka BP}}}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="ka BP"><span class="nowrap">cɛ BP</span></abbr>, Mousterian pluvial A bɛ waati hyperarid sɔrɔ Pleistocene - Holocene jiginni waati la, {{unité|18 et 10|{{nobr|ka BP}}}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="ka BP"><span class="nowrap">ka BP</span></abbr> cɛ, o laban na, waati ɲuman bɛ kɛ {{unité|10 et 6|{{nobr|ka BP}}}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="ka BP"><span class="nowrap">ka BP</span></abbr> cɛ {{efn|{{citation|Le dernier optimum climatique en Afrique (environ {{unité|9000| à= 6000|ans}}) correspond à un épisode de fortes moussons qui a conduit au reverdissement du Sahara, à son occupation humaine et au développement de grands écosystèmes lacustres tel que le Mégalac Tchad{{sfn|id=CNRS 2014|texte=CNRS 2014}}.}}.}} ; nin waati in, n’o ye Sahara Vert ka ko laban ye, o tɔgɔ dara ko Neolithic subpluvial . A bɛ ban k'a sababu kɛ waati ko kɛlen ye san 5900 BP min bɛ na ni jalen cogoyaw ye ani " insulasi gap {{sfn|Gourou|1982|p=111}} bi ta ye {{sfn|Olsen|2017|p=90}} .
Nka, tuma min na a tun tɛ kungokolon ye, {{citation|le Sahara n'était pas une prairie verdoyante, mais plutôt un ensemble d'isolats privilégiés qui ont permis l'éclosion de cultures néolithiques entre le {{9e}} et le {{6e}} millénaire avant notre ère}} {{sfn|Pradines|2000|p=394}} .
== Population et société ==
[[Fichier:Africa_population_density.PNG|vignette|Jamanadenw ka caya Afiriki kɔnɔ, san 2006.]]
[[Fichier:Fertility_Rates_and_Life_Expectancy_in_Sub-Saharan_Africa.png|vignette|Bange hakɛ ni a si hakɛ Sahara woroduguyanfan fɛ, san 2016.]]
Sahara woroduguyanfan jamanaden tun bɛ {{unité|1,022|milliard}} ɲɔgɔn na san 2017 ka kɛɲɛ ni ONU ka fɔta ye, o jate bɛ se {{unité|1,5|milliard}} ma walima hali {{unité|2|milliards}} san 2050. A ka san bonya hakɛ ye 2,3 ye % <ref name="wpp"><span class="ouvrage" id="2018"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span lang="en">[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ « <cite style="font-style:normal;">World Population Prospects: The 2017 Revision, custom data acquired via website</cite> »]</span>, United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2017), <time>2018</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-28" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-28">28 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> . Farafinna duguba in ye jamana binaani ye jamana bi duuru la minnu ka den sɔrɔli hakɛ ka ca dugukolo kan. Jamana bɛɛ kɔnɔ, n’a ma fɔ [[Worodugu Afrika|Afiriki tilebinyanfan]] (2,5) ani [[Seshel|Sesɛli]] (2,8), den hakɛ min bɛ muso kelen na, o ka ca ni san 4 ye .
Sahara woroduguyanfan Afiriki jamanaden hakɛ cogoya b’a ka sɔrɔko cogoya sisan ani sini {{,}} {{,}} {{,}} ; nka siniko nɔw bɛ danfara ka kɛɲɛ ni mɔgɔ ye Malthusian ni Afro-pessimistic hakilina ta walima ni a ma ta {{,}} . Hakilila jɔnjɔn ye min ye jamanaden hakɛ tilali » : [[Dunia Wariso|diɲɛ banki]] ye kunnafoni dɔ jira san 2015 kɔnɔ min tɔgɔ ye ko “ . Farafinna jamanaden hakɛ jiginni : jatebɔ walima balawu ? min b’a ɲɛfɔ ko Azi jamana yɔrɔ dɔ ye ko dɔ sɔrɔ min ni Afiriki ta bɔlen don ka sɔrɔ k’a ka jamanaden hakɛ jiginni baara ani ka Azi sagaw ka sɔrɔko wulicogo ye {{,}}
Fɛn ɲumanw kama, an bɛ se k’a fɔ ko jamanadenw hakɛ cayalenba dugubaw kɔnɔ, o bɛ furakɛli suguyaw da sigida sɛnɛkɛlaw ye {{sfn|Hugon|1998|loc=§ 21}} {{sfn|Severino|Ray|2011|p=278}} k’a kɔlɔsi ko jamanadenw hakɛ caya bɛ telefɔni mobili sugu yiriwali lase : jamanaden caya fana ye jamana kɔnɔ fɛnw ta ye ani sɔrɔ yiriwali min bɛ taa n’a ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la k’a sababu kɛ “ . cɛmancɛlamɔgɔw » {{sfn|id=CNUCED 2015|texte=CNUCED 2015|p=20}} minnu bɛ bonya joona (3.1 %) ka tɛmɛ jamanaden bɛɛ kan (2,6 %) {{sfn|Brunel|2014|p=138, 131}} ye. O hukumu kɔnɔ, farafinna jamanaden hakɛ jiginni, min daminɛna jamana dɔw la (Kenya, Senegali, Botswana ...), n’a sɛgɛsɛgɛra, o ye sababu ye min bɛ se ka kɛ {{,}} k’a sababu kɛ danfara hakɛ dɔgɔyali ye. ko o bɛna kɛ sababu ye ka jamanaden baarakɛtaw caya ka tɛmɛ walekɛbaliw ta kan. Jamana damadɔ (Ghana, Cote d’Ivoire, Malawi, Mozanbiki ani Namibie) dɔnna kaban k’u bɛ nin sira in kan .
Maltusi jɔyɔrɔw, o kɔfɛ, b’an wele an ka jamanadenw ka caya jate doni ye, an kɛtɔ ka kuma " jamanadenw ka yɛrɛfaga ”, k’a jira ko jamanaden hakɛ jiginni yɔrɔ ka jan ka se ka kɛ fɛn bɛɛ lajɛlen na, wa ko dantigɛli hakɛw, waati in na, ka bon kosɛbɛ . O cogo kelen na, waridon minnu bɛna kɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la kalanko la, minnu bɛna fara jamanaden hakɛ jiginni kan walasa k’a sɛmɛntiya ka kɛ sababu lakika ye, olu ka ca, wa u bɛna na hali bi <ref name="leridon2" /> . A laban na, baara dabɔli min ka kan ka kɛ, wa a bɛna kɛ ka mɔgɔ kuraw minɛ baarakɛlaw ka sugu la, o bɛ, waati in na, jɔlen na .
=== Kɛnɛya ===
Sahara woroduguyanfan Afiriki tora diɲɛ mara ye min kɔnɔ denmisɛnninw ka saya hakɛ ka ca ( {{unité|75.5|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> ka kɛɲɛ ni {{unité|39.1|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> ye diɲɛ kɔnɔ) . Nka Unicef, OMS ani [[Dunia Wariso|Diɲɛ Banki]] ka jɛkafɔ dɔ y’a jira ko ɲɛtaa caman kɛra. O hakɛ in dɔgɔyara tiɲɛ na san 1990 ni 2010 cɛ jamana fanba la minnu ɲɛsinnen don o ma, n’a ma fɔ [[Somali]], [[Zimbabwe|Zimbabue]] ani [[Kamerun|Kameruni]] . Jamana naani {{incise|[[Madagascar]], le [[Liberia]], l'[[Érythrée]] et le [[Malawi]]}} <span data-ve-ignore="true">,</span> [[Liberia|Liberiya]] <span data-ve-ignore="true">,</span> [[Érythrée|Eritreya]] <span data-ve-ignore="true">ani</span> [[Malawi]] <span data-ve-ignore="true">—</span> hali bɛ sira kan walasa ka san [[Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw|ba kelen yiriwali kuntilenna]] (MDGs) sɔrɔ. Nin laɲini in, min kɛra san 2000 Nasiyɔn Zini fɛ, o laɲini ye ka faantanya ban diɲɛ kɔnɔ san 2015 . O sɔrɔcogo dɔw ye denmisɛnninw ka saya dɔgɔyali ye ni tila sabanan fila ye ni laɲini ye ka kɛ {{unité|58|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> ye Sahara woroduguyanfan Afiriki kɔnɔ .
Kɛnɛya siratigɛ la, [[Tangalan dɛsɛ Bana|sidabana]] bɛ a minɛ, ka fara denbatigiw ni denw ka saya hakɛ caya kan ani kɛnɛyako sɔrɔli danma. Dumunikɛbaliya ko la, hali ni ko in bɛ jɔrɔnanko la hali <ref name="ja-myre" />, balodɛsɛbagatɔw hakɛ dɔgɔyara Sahara woroduguyanfan fɛ {{efn|{{citation|Bien que la prévalence de la malnutrition chronique ait connu une réduction au cours des deux dernières décennies dans le monde, la malnutrition chronique (rachitisme) des enfants (petite taille par rapport à l’âge) persiste à un niveau très élevé en Afrique principalement dans les pays du Sahel et de la corne de l’Afrique<ref>{{ouvrage |langue=fr |nature ouvrage=thèse de doctorat |passage=51 |titre=Les défis sociodémographiques et politiques de la malnutrition des enfants dans les pays du Sahel et de la corne de l'Afrique |éditeur=Université de Bourgogne Franche-Comté |auteur=Robert Ndamobissi |url=https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01793437/document |date=16 mai 2018}}</ref>.}}}}, ka {{efn|Une évaluation récente de l’insécurité alimentaire fondée sur les informations provenant de ceux qui « ont connu la faim » révèle qu’en Afrique subsaharienne, {{unité|153|millions}} d’individus, soit environ 26 pour cent de la population âgée de plus de 15 ans, vivaient dans l’insécurité alimentaire grave en 2014/2015. En d’autres termes, dans la région, une personne sur quatre de plus de 15 ans « avait eu faim mais n’a pas mangé ou est resté sans manger pendant toute une journée parce qu’il n’y avait pas assez d’argent ou d’autres ressources pour s’alimenter »<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition en Afrique 2016 |éditeur=FAO |url=http://www.fao.org/publications/rofsn-africa/fr/}}.</ref>.}} mɔgɔ saba o saba la kelen na san 1990 ka se mɔgɔ naani o naani ma san 2015 {{,}} {{efn|Une évaluation récente de l’insécurité alimentaire fondée sur les informations provenant de ceux qui « ont connu la faim » révèle qu’en Afrique subsaharienne, {{unité|153|millions}} d’individus, soit environ 26 pour cent de la population âgée de plus de 15 ans, vivaient dans l’insécurité alimentaire grave en 2014/2015. En d’autres termes, dans la région, une personne sur quatre de plus de 15 ans « avait eu faim mais n’a pas mangé ou est resté sans manger pendant toute une journée parce qu’il n’y avait pas assez d’argent ou d’autres ressources pour s’alimenter »<ref>{{ouvrage |langue=fr |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition en Afrique 2016 |éditeur=FAO |url=http://www.fao.org/publications/rofsn-africa/fr/}}.</ref>.}} . Nka, balodɛsɛ seginni kɛra sanfɛ (diɲɛ kɔnɔ ani Afiriki kɔnɔ) kabini san 2014 {{note|{{citation|Pour la troisième année consécutive, la faim dans le monde a gagné du terrain. Le nombre absolu de personnes sous-alimentées, c’est-à-dire celles souffrant d’une carence alimentaire chronique, est passé à près de 821 millions en 2017, contre environ 804 millions en 2016. Soit des niveaux d’il y a presque dix ans. ''[…]'' La situation empire en Amérique du Sud et dans la plupart des régions en Afrique. L’Afrique demeure le continent ayant la prévalence de la sous-alimentation la plus élevée, elle affecte presque 21% de la population<ref>{{lien web |langue=fr |url=http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/fr/ |titre=L'état de la sécurité alimentaire et la nutrition dans le Monde |sous-titre=La faim gagne du terrain |année=2018 |éditeur=Organisation des Nations Unies pour l'alimentation et l'agriculture}}</ref>.}}}} . Kunba min bɛ nɔ bila balodɛsɛ la, o ye bɛnbaliya caya ye wa a tɛ dumuni sɔrɔli ye ''stricto sensu'' .
=== Ladamuni ===
Hali ni dɔ farala lakɔlidenw hakɛ kan san tan tɛmɛnenw kɔnɔ, kamalennin miliyɔn caman, kɛrɛnkɛrɛnnenya la npogotigininw, bɛ ka duguma kalan sɔrɔ {{,}} {{note|{{citation|9 millions de filles âgées d’environ 6 à 11 ans n’iront jamais à l’école contre 6 millions de garçons, selon les données de l’ISU [institut statistique de l'UNESCO]. Leur désavantage commence tôt : 23 % des filles ne sont pas scolarisées au primaire contre 19 % des garçons. À l’adolescence, le taux d’exclusion des filles s’élève à 36 % contre 32 % pour les garçons<ref>{{lien web |langue=fr |url=http://uis.unesco.org/fr/topic/education-en-afrique |titre=Éducation en Afrique |auteur institutionnel=UNESCO |consulté le=22 octobre 2018}}.</ref>.}}|groupe=note}} .
=== Ka balo ===
[[Fichier:Malnutrition-afrique-subsaharienne2005-2017-fr.png|droite|vignette|Balodɛsɛ jiginni Sahara woroduguyanfan fɛ, k’a ta san 2005 la ka se san 2017 ma.]]
San 2015, Sahara woroduguyanfan jamanaden tilancɛ kelen tun tɛ balodɛsɛ sɔrɔ. Balodɛsɛ sɔrɔli hakɛ ye mɔgɔ 41 ye % cɛmancɛ Afiriki kɔnɔ, 32 % Afiriki kɔrɔnyanfan fɛ, 10 % Afiriki tilebinyanfan fɛ ani 5 % Afiriki saheliyanfan fɛ .
== Sɔrɔ ==
Sahara woroduguyanfan ye jamana ye min ka sɔrɔko ka dɔgɔ kosɛbɛ farafinna kɔnɔ ; san 2016, a ka [[Bakrunba Sokɔnɔ Karajago|PIB]] tun bɛ mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ bolo min bɛ se dɔrɔmɛ {{unité|3460|[[dollar américain|dollars]] [[Parité de pouvoir d'achat|PPA]]/an}} ma <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="dollars PPA par an">PPP / san</abbr> {{,}} {{efn|{{unité|12140|$}} pour l'Afrique du Nord et le Moyen Orient (hors revenus élevés) et {{unité|15080|$}} de moyenne mondiale<ref name="bm-ppa"/>.}} ani, san 2018, HDI tun ye 0,541 ye {{efn|Moyenne mondiale 0,717<ref>{{lien web |langue=fr |url=https://www.populationdata.net/palmares/idh/ |site=populationdata.net |consulté le=19 septembre 2018 |titre=Palmarès – Indicateur de développement humain (IDH)}}.</ref>.}} . Jateminɛ minnu bɛ kɛ farafinna gun kan, olu dannaya bɛ se ka kɛ ni hakilijagabɔ ye wa jatew ka teli ka dɔgɔya .
Ka fara o kan, jɛɲɔgɔnya jɛlen tɛ sɔrɔ yiriwali hakɛ, kɛnɛya ani balodɛsɛ cɛ. O la, hali ni mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka sɔrɔ hakɛ dɔgɔyara siɲɛ duuru, [[Etiopia|Etiyopi]] ka kɛnɛyako jiralanw ka fisa ni [[Nijeria|Nizeriya]] ye . : denmisɛnninw ka saya hakɛ {{unité|47|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> ( {{unité|78|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> Nizeriya), denbatigiw ka saya hakɛ {{unité|350|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> ( {{unité|630|‰}} <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="pour mille">‰</abbr> Nizeriya) {{sfn|Brunel|2014|p=88}} . O cogo kelen na, jalen bɛ tali kɛ balodɛsɛ {{sfn|Brunel|2014|p=140}} nka, politiki kunw kosɔn, a ka jugu kosɛbɛ [[Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana|Kongo jamana]] na, o bɛɛ n’a ta, a ye jamana ye min ka ɲi kosɛbɛ dugukolo kan Balodɛsɛ sababuba bɛ tali kɛ marifatigiw ka kɛlɛw la minnu bɛ jamana minnu kofɔlen don {{efn|[…] les conflits sont l’une des causes majeures de l’insécurité alimentaire, la faim et la pauvreté et les personnes vivant dans les pays touchés par les conflits courent plus de risques de sécurité alimentaire et de malnutrition<ref>{{ouvrage |langue=fr |éditeur=FAO |année=2017 |passage=52 |titre=Vue d’ensemble régionale de la sécurité alimentaire et la nutrition |sous-titre=Le lien entre les conflits et la sécurité alimentaire et la nutrition : renforcer la résilience pour la sécurité alimentaire, la nutrition et la paix |url=http://www.fao.org/3/a-i7967f.pdf}}.</ref>.}} .
=== Fanga sɔrɔli ===
==== Kuwati kura sɔrɔli ====
Hali ni nafa bɛ sɔrɔ tile yeelen danmadɔ la ( kungo <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="kilomètre carré"><sup>kilomɛtɛrɛ</sup></abbr> {{unité|un|km|2}} bɛ sɔrɔ san kɔnɔ san kɔnɔ san kɔnɔ {{Citation|une énergie solaire équivalent à 1,5 million de barils de pétrole. La surface totale des déserts sur la planète entière fournirait plusieurs centaines de fois l'énergie utilisée actuellement dans le monde}}), et malgré quelques projets de coopération et développement sur ce thème, l'Afrique subsaharienne manque d'infrastructure de production solaire et éolienne, laissant en 2017 encore un demi-milliard de personnes sans accès à l'électricité selon un rapport de la Banque mondiale de février 2017. Afiriki jamanaw bɛ kɔfɛ u ka fanga sɔrɔcogo politiki la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la fanga kura sɔrɔcogo : {{citation|Jusqu'à 40 % d'entre eux sont dans la zone rouge, ce qui veut dire qu'ils ont à peine commencé à prendre des mesures pour accélérer l'accès à l'énergie}} .{{citation|Jusqu'à 40 % d'entre eux sont dans la zone rouge, ce qui veut dire qu'ils ont à peine commencé à prendre des mesures pour accélérer l'accès à l'énergie}}, ka kɛɲɛ ni [[Dunia Wariso|diɲɛ banki ka fɔta]] ye <ref name="EnergAFP2017" /> . Jamana dɔw (san 2017 : [[Kenya]], [[Tanzania|Tanzani]], [[Uganda]] ani jamana wɛrɛw) bɛ jɔyɔrɔ ɲuman na ani [[Worodugu Afrika|Afiriki tilebinyanfan]] bɛ fanga cogoya ɲuman na <ref name="EnergAFP2017" /> .
Desertec porozɛ, min laɲini tun ye ka 0,3 dafa % dugukolo <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="millions de km carré">kungow <sup>miliyɔn</sup></abbr> {{unité|40|millions de km|2}} na minnu bɛ tile funteni-sɛnɛyɔrɔw la, o tun bɛna dugukolo in kuran mago ɲɛ san 2009 ( <abbr class="abbr" data-ve-ignore="true" title="térawatt-heure par an">TWh</abbr> {{unité|18000|TWh/an}} ɲɔgɔn/san ) {{,}} <ref name="Actu1">[http://www.actu-environnement.com/ae/news/projet_desertec_8112.php4 Brève d'information Actu-Environnement], 24 août 2009</ref>, nka a tun bɛna kɛ jamanaw nafa kama, minnu nafa ka bon kosɛbɛ, a bɛ iko a tun bɛ nɛnɛ waati dɔɔnin dɔrɔn {{,}} .
1wcobvlszqrsqjh7164pkdjfk4vn9nj
Ameriki saheliyanfan fɛ
0
6274
42409
41031
2026-06-11T08:43:22Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */
42409
wikitext
text/x-wiki
'''Ameriki Saheli''', [[Espankan]] :''América del sur'' {{Refn|También es llamada '''América Meridional''', '''América del Mediodía''', '''América Austral''' o '''Continente Meridional'''.|group=notas}} ye farafinna ye Ameriki ani mɔgɔ caman b’a jate, k’a sababu kɛ laadalakow danfara ye, Ameriki farafinna belebeleba dɔ. A bɛ Tɛmɛ ni ' kɔnɔna ye a worodugu-yanfan fɛ, o la a bɛ a ka mara fanba To saheli- kɔnɔna na .
A bɛ [[Atlantik Kogoji|Atlantik Kɔgɔji]] ni Pasifiki Kɔgɔji cɛ, minnu bɛ kɔrɔn ni Tlebi dancɛ dancɛ, ka sɔrɔ [[Karayibu Ji|Karayibu Kɔgɔji]] bɛ Worodugu ni Antartiki Kɔgɔji a Saheli dancɛ dancɛ. a ni [[Saheli Amerika|Ameriki Worodugu cɛ]] sirilen don ni marabolo dancɛ fitinin ye min bɛ [[Cema Amerika|Cɛma Ameriki]] jira . Ameriki Saheli ye dugukolo yɔrɔ ye min ka surun Antartiki la, ka tɛmɛ Drake tɛmɛsira fɛ saheli fɛ. A bonya ye bam2 miliyɔn 18,2 ye, o kɔrɔ ye ko 42,9{{esd}} % Ameriki gun kan ani 13,0{{esd}} % [[Dugukolo|dugukolo wulilenw]] na, wa a sigilen bɛ 6,5{{esd}} % diɲɛ jamanaden hakɛ la .
Ameriki saheliyanfan ye jamana tan ni saba ye minnu bɛ u yɛrɛmahɔrɔnya : Arzantine, Bolivi, Berezil, Sili, Kolonbi, Ekuwatɔrɔ, Guyana <ref name="guayana-francesa">Los [[Departamento de ultramar|departamentos de ultramar]] (parte del [[Regiones de Francia|estado central]]) y las [[Colectividad de ultramar|colectividades de ultramar]] ([[Territorio dependiente|dependencias]]) no deben confundirse. La Guayana francesa no es una dependencia, es legalmente parte del estado central francés con el mismo estatus que las regiones de la [[Francia metropolitana]]. Es el único territorio en América del Sur continental que ha elegido la integración completa en un país europeo.</ref> [[Argentina|Paraguwe]] [[Bolivia|,]] [[Brazil|Peru]] [[Chile|,]] Suriname , Trinite [[Peru|ani]] Tobago , Uruguay, [[Venezuela]], ani [[Fàransi|Faransi]] ni Faransi Guyana <ref name="guayana-francesa">Los [[Departamento de ultramar|departamentos de ultramar]] (parte del [[Regiones de Francia|estado central]]) y las [[Colectividad de ultramar|colectividades de ultramar]] ([[Territorio dependiente|dependencias]]) no deben confundirse. La Guayana francesa no es una dependencia, es legalmente parte del estado central francés con el mismo estatus que las regiones de la [[Francia metropolitana]]. Es el único territorio en América del Sur continental que ha elegido la integración completa en un país europeo.</ref> ani dependenci duuru minnu bɛ bɔ jamana wɛrɛw la. Berezil bɛ jamanaden tilancɛ ɲɔgɔn sɔrɔ ani sɔrɔko sɔrɔta o mara la.
Jamana minnu bɛ dancɛ bɔ Karayibu Kɔgɔji la olu ye: Kolonbi, Venezuela, (hali ni Trinidad ni Tobago bɛ don a la tuma caman na bawo a bɛ farafinna gun kan ), Guyana, Suriname, fana Franse Guyana, min ye jamana kɔkan mara ye [[Fàransi|Faransi]], Aruba, Curaçao ani Bonaire gun min ye Hollande masaya ta ye ; u bɛɛ lajɛlen bɛ wele ko Ameriki Saheli Karayibu, k’a sɔrɔ Arzantine, Sili, Paraguwe ani Uruguay bɛ kɛ Saheli Kɔnɔ ye, farafinna kɔnɔ mara min bɛ dɔn ni ɲɛnamaya kɛcogo ɲuman ni yiriwali sariyaw ye minnu ka bon kosɛbɛ ni i y’a suma ni Latin Ameriki tɔ tɔw ye. Kolonbi ani Venezuela, ka fara u ka kɛli kan Karayibu mara la, olu fana bɛ ɲɔgɔn fɛ ni Bolivia, Arzantine, Chili, Ekuwatɔrɔ ani Peru ye Andes jamana na.
{{Siglo|XVI||s}} fo {{Siglo|XIX||s}} daminɛ na Ameriki Saheli fanba tilalen don koloni minnu maralen don kosɛbɛ Espaɲi ani Pɔrtigal, o kɔfɛ koloni dɔ kɛra Angletɛri, kelen ye Faransi ani dɔ wɛrɛ ye Hollande, min kɛra Repibilikiw ye, n’a ma fɔ Franse Guyana min jiginna ka kɛ Franse Kɔgɔjida Minisiri ye (Erɔpu jamana kɔkanna mara) ani Falkland gunw ani a kɛrɛfɛ gunw. Hali ni sisan dancɛ min bɛ Ameriki Saheli ni Cɛma Ameriki, o sigilen bɛ layini miirilen dɔ kan Darien kungo kɔnɔ, Panama kanal jɔli kɔfɛ de la nin jamana in y’a daminɛ ka jɛ ni Cɛma Ameriki ye Angilɛ-Saxon kunnafonidilaw fɛ. A laban na san 1955, [[Panama]] kɛra Cɛma Ameriki jamana dɔ ye dugukoloko siratigɛ la, nka a bɛ [[tariku]] ni laadala jɛɲɔgɔnyaw mara ni Ameriki Saheli ye. Nin farafinna mara in, min fanba bɛ saheliyanfan fɛ, a bɛ danbɔ worodugu fɛ ni Karayibu Kɔgɔji ye, kɔrɔn fɛ ani saheli fɛ ni Atlantik Kɔgɔji ye, ani tlebi fɛ ni Pasifiki Kɔgɔji ye. A bɛ daminɛ Panama ni Kolonbi dancɛ la ka taa Cape Horn (Chile).
52lsnmb6lyhzqfjwugtscideesf84ci
Emmanuel Macron
0
6278
42345
41035
2026-06-10T13:03:17Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42345
wikitext
text/x-wiki
'''Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron''' ( Amiens, Desanburukalo tile 21, san 1977 ) ye [[Fàransi|Franse]] politikikɛla ye, Franse jamanakuntigi mugan ni duurunan ani Andorra masakɛɲɔgɔn kabini san 2017.
Foroba baarakɛla kɔrɔ ani wariko banki kɛrɛnkɛrɛnnen, a tun ye Faransi banki Rothschild & Cie baarakɛla ye ani a jɛɲɔgɔn ye ani kɔfɛ a kɛra sɔrɔko ladilikɛla ye jamanakuntigi François Hollande fɛ (2012). San 2014 a kɛra sɔrɔko, sɛnɛfɛnw bɔli ani nizɛri koɲɛw minisiri ye . Awirilikalo san 2016, a ye cɛmancɛ politikitɔn dɔ daminɛ ¡En Marcha!. Awirilikalo o kɔfɛ a y’a ka baara bila sɔrɔko minisiri la walasa k’a yɛrɛ di ¡En Marcha!, k' a sɔrɔ a ma ban ka kɛ kandida ye san 2017 Faransi jamanakuntigi ka kalata la ni Hollande bɔra a ka baara la. A bɔra fanga la ka kɛ Gofɛrɛnaman ka minisiri ye min nafa ka bon kosɛbɛ ani Faransi ka numanfɛ politikikɛla min ka di a ye kosɛbɛ. Macron fana y’a jira Awirilikalo la ko a bɔra Franse Sosialismu parti la ka taa cɛmancɛ politiki porozɛ dɔ ɲɛminɛ, hali ni san 2015 a tun y’a ɲɛfɔ kaban ko ale tun ye o parti mɔgɔ dɔ ye nka a tun tɛ o parti dɔ ye tugun.
2016 sàn laban na, a y'a ka kandili Laseli jamanatigi-kalataw la 2017 sàn awirilikalo la, min ka 'taama fɔlɔ la a ye sebaaya Sɔrɔ ni wote 24 ɲɔgɔn ye %. Mɛkalo tle 14, 2017 sàn, a ye sebaaya Sɔrɔ a ka 'taama flanan na ni numanfɛ- kὲlɛden ye Marine Le Pen, n'o ye Fasokanw ɲɛmaa ye. Macron ye se sɔrɔ ni 66,1 ye % ka wote kɛra Le Pen kan, ale min sera 33,9 ma % ye wotew sɔrɔ. A si bɛ san bisaba ni kɔnɔntɔn na, a kɛra jamanakuntigi fitinin ye Faransi [[tariku]] kɔnɔ, o cogo la, a kɛra Faransi jamanakuntigi fitinin ye kabini Napoléon Bonaparte ani G-20 tɔnden fitinin ye bi. Macron seginna ka sugandi san 2022 jamanakuntigi ka kalata la, a kɛlen ka LePen kɛlɛ siɲɛ kelen kokura kalata filanan na.
Kabini a y’a ka fanga ta san 2017, a ka fanga kɛra sababu ye ka sigidamɔgɔw ka gɛlɛya waatiw kɛ i n’a fɔ baarakɛlaw ka [[:fr:Réforme_du_code_du_travail_français_en_2017|sariyasun]] sinsinni, sariya min bɛ Faransi nɛgɛso tɔnba ladilan, SNCF, Benalla ko, vest jɛmanw ka tɔnba, ka kɛ laban ye min nafa ka bon kosɛbɛ jamanakuntigi Makɔrɔn ka san duuru kɔnɔna na kabini, k’a daminɛ san 2018 nowanburukalo la, jamanakuntigi tun bɛ jamanadenw ka ɲɔgɔn sɔsɔli cɛmancɛ la min daminɛna jamanakuntigi y’a jira kɔfɛ ko dɔ bɛna fara takasi kan sɛnɛfɛnw sɔngɔ kan san 2019 zanwuyekalo tile fɔlɔ O jaabi la, Macron ye ban ka takasi wuli, ka laseli kɛ ko dɔ bɛna fara sara fitinin (SMIC) kan, n’o ye ɛrɔ 100 ye kalo o kalo san 2019.
O cogo kelen na, jamanakuntigi Makɔrɔn kɛra Erɔpu tɔnba sigili kokura laɲini kunbabaw ka sariyatigi ye . <ref>Consultado el 9 de mayo de 2020:
</ref> O cogo la, mɛkalo tile 18, san 2020, kunnafonidilaw ka lajɛba dɔ senfɛ ni Alimanjamana ka jamanakuntigi Angela Merkel ye, ɲɛmaa fila bɛɛ ye laɲini dɔ jira UE ka koɲɛw la, bana juguba in hukumu kɔnɔ. Fɛɛrɛ minnu laseli kɛra, olu ye jigiya daminɛ kokura tariku waati hakilinata kan, Erɔpu tɔn bɛna tɛmɛ min fɛ. Macron bɛ Erɔpu "tariku sigicogo kura" lafasa. A y’o Jira a ka jɔyɔrɔfalen jɛmukan na Faransi jamanatigiya la. o fana kɛra cikan ye min daminɛna a ka taama fɔlɔ senfɛ [[Berlin|Bɛrɛlin]] walasa ka ɲɔgɔn sɔrɔ ni Angela Merkel ye . Jamanakuntigi yɛrɛ ye bataki dɔ Bɔ min tɔgɔ ye ko « For a European Renaissance » min Bɔra 2019 sàn marisikalo la UE ka kunnafonisɛbɛn 28 kɔnɔ.
Faan wɛrɛ fɛ, Macron b’a jateminɛ ko Faransi ka kan ka sɔrɔdasi mara Sahel ani ko sɔrɔdasi baara ka kan ka mara, nka a bɛ dɛmɛ ɲini Alimanjamana ni Erɔpu jamana wɛrɛw fɛ. A ka jamana kɔkan taama filanan a kɛlen kɔ ka jamana ɲɛmaaya ta, Alimanjamana kɔfɛ, o kɛra ka taa bɔ Faransi sɔrɔdasiw ye [[Mali]] .
hrd7a22v50xw8dawockihph29ownxxl
Afrique-Occidentale française
0
6285
42398
41048
2026-06-11T08:37:06Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42398
wikitext
text/x-wiki
'''Faransi Tlebi Afiriki''' ( '''AOF''' ) tun ye gɔfɛrɛnamanba ye min tun bɛ fara ɲɔgɔn kan jɛkulu kelen kɔnɔ Faransi ka koloni 8 kɔnɔ [[Afrika|Afiriki]] tilebinyanfan fɛ san 1895 ni 1958 cɛ .
A sigira sen kan dakun caman na, a labanna ka Moritani, Senegali, Faransi [[Sudan]] (bi [[Mali]] ), Gine, Kɔdiwari, Nizɛri, Sanfɛ Volta (bi [[Burukina Faso|Burkina Faso]] ) ani Dahomey (bi [[Benɛn|Benin]] ) fara ɲɔgɔn kan. A bonya tun ye kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen {{Unité|4689000}} ye, o bɛ se ka kɛ [[Fàransi|Faransi]] ta ye siɲɛ wolonwula ɲɔgɔn . A faaba tun ye Saint-Louis (Senegal) ye fo san 1902, o kɔfɛ [[Dakar]] (Senegal).
Jɛkulu min bɛ se ka suma ni o ye, n’o ye Afrique-Équatoriale Française (AEF) ye, o sigira senkan Cɛma Afiriki san 1910 .
== Tariku ==
[[Fichier:Dakar_BAO_1900.jpg|gauche|vignette|298x298px|Afiriki tilebinyanfan banki min bɛ [[Dakar]] san 1904 lamini na .]]
Jamanakuntigi kura dɔ, Faransi Tlebi Afiriki, Dabɔra on{{date|16|juin|1895}} senegali, Faransi Sudan, Gine ani Côte d'Ivoire dɔrɔn ka jɛkulu fɛ. Faransi Tlebi Afiriki jamanakuntigiba, min fana ye, a daminɛ na, Senegali jamanakuntigi ye, a sigilen bɛ Saint-Louis . A tɔgɔ fɔlɔ ye Jean-Baptiste Chaudié ye . E{{date|29|juillet|1901}}, senegali banki bɛ kɛ Afiriki tilebinyanfan banki ye . A dabɔra foroba sosiyete dɔ cogo la, a ye nɛɛma sɔrɔ ka bɔ. Banki tun bɔra Saint-Louis kaban ka taa Dakar. San 1902, faaba yɛrɛ bilala Dakar fo ka se federasɔn in tiɲɛni ma. Kabini san 1895, Senegali jamanakuntigi de bɛ Faransi Tlebi Afiriki jamanakuntigiba ka baara fana ta. San wolonwula baara kɛlen kɔfɛ, a jɛlen don ko doni girinya kojugu, o kɔfɛ, o jɔyɔrɔ fila bɛ fara ɲɔgɔn kan. Ernest Roume ye mɔgɔ laban ye min ye o manda fila in fara ɲɔgɔn kan.
san 1903 sariya dɔ ye lakɔliso sigicogo dabɔ Faransi Tlebi Afiriki kɔnɔ ani san 1904 kalanko sɛgɛsɛgɛlikɛlaw ka kulu dɔ dabɔra ani ka dege min bɛna kɛ san 1916 École William Ponty ye San 1904, koloni wɔɔrɔ tun bɛ yen : Senegali, Senegali sanfɛla ani Nizɛri, Moritani, Gine, Côte d'Ivoire, Dahomey . Sɔrɔdasi nɛrɛmaw bilala baara la [[Alimankɛlɛ fɔlɔ|diɲɛ kɛlɛ fɔlɔ]] waati la ani san 1917 Blaise Diagne, min sugandira ka kɛ depite ye san 1914, bilala Senegali marifatigiw tali kun na . San 1919, koloni kura min dabɔra Upper Volta ani [[Togo]] jamana yamaruyalen nɔrɔla Franse Tlebi Afiriki la. Kolonɛli ka ɲɛtaa taamasyɛn, nɛgɛsira min bɔra Dakar ka taa Nizɛri, o sera [[Bamakɔ]] san 1923.
San 1921, jatebɔ dɔ y’a jira ko {{unité|12283000|habitants}} bɔra Faransi Tlebi Afiriki la, Togo tɛ yen ( {{unité|673000|habitants}} ) <ref name="FallexMairey">M. Fallex et A. Mairey, ''La France et ses colonies'' (classe de première), Delagrave, 1926.</ref>
San 1931 Dugukolo kan Kolonɛli jirali min kɛra Bois de Vincennes, o kɛra koba ye min tun laɲinin bɛ ka koloniyali mansamara fanga jira. Angkor batoso sigili sen kan kokura, Faransi Tlebi Afiriki darapo ka kɛlɛbolo ye o ko nafama dɔ ye.{{référence nécessaire|Même si la [[Grande mosquée de Djenné]] n'est pas explicitement désignée, bien des visiteurs pensent la reconnaître dans ce [[tata (fortification)|tata]] monumental aux couleurs du [[terre crue|banco]]|date=22 avril 2010}} <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[ ref. wajibiyalen don ] .</sup>
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
.
[[Fichier:AOFMap1936.jpg|gauche|vignette|250x250px|Faransi Tlebi Afiriki karti san 1936 .]]
Sɛtanburukalo san 1940, tuma min na Franse Equatorial Afiriki tun ye a bɛɛ lajɛlen lajɛ ka kɛ Faransi kɛlɛbolo ye, Faransi Tlebi Afrika Gofɛrɛnaman Jenerali Pierre Boisson tora kantigiya la Vichy fanga ma ani ka dɛsɛ kɛ jɛkuluw ka sɔrɔdasiw ka jigin cɛsiri la, o kɛra kɔgɔjida kɛlɛ ye min bɛ wele ko Dakar kɛlɛ walima " " . Baarakɛcogo ''Bagabagali'' ". ". ". O kɔfɛ san 1942 laban na, Boisson y’a jira k’a bɛ dɛmɛ don Amiral Darlan ma, min tun ye fanga ta [[Alger|Alzeri]] , jɛkuluw ka jigin kɔfɛ Faransi Worodugu Afiriki <ref>[[Pierre Montagnon]], ''La France coloniale'', tome 2, Pygmalion-Gérard Watelet, 1990, pages 60-63.</ref> . Darlan salen kɔfɛ, Boisson tora Jenerali Giraud ka sigiyɔrɔ la. Giraudist ni Gaullist fanga faralen kɔ Faransi jamana hɔrɔnya jɛkulu kɔnɔ, Faransi Tlebi Afiriki ye ɲɔgɔn lajɛ jenerali de Gaulle kɔfɛ .
Sariyasen dɔ min bɛ tali kɛ baara jagoya banbali la Faransi Tlebi Afiriki kɔnɔ, o dabɔra Fasokanw ka lajɛba fɛ san...{{date|11|avril|1946}} Houphouët-Boigny sariya tɔgɔ la. o san kelen in na , Lamine Gueye sariya bɛ jamanadenya di Faransi tɔnba jamanadenw bɛɛ ma min sigira sen kan sisan, ka Code de l' indigénat ban .
Fɛderasiyɔn in ma jɔ san 1958 Sɛtanburukalo la, jamanadenw ka lajɛba kɔfɛ Faransi jɛkulu nata kan, ani jamanadenw ka maraw ye wote kɛ walasa ka wuli ka kɛ yɛrɛmahɔrɔnya jamanaw ye, fo Gine, min ye wote kɛ yɛrɛmahɔrɔnya kama.
Gine ka yɛrɛmahɔrɔnya san 1958 ani jamana tɔw ta san 1960, o kɛra Franse Tlebi Afrika laban ye. A bonya tùn ye {{unité|4689000|km|2}} ye wa a tùn ka ca ni{{référence nécessaire|{{unité|25|millions}} à sa dissolution}}
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
.
O kɔfɛ, Kɔdiwari, Nizɛri, Vɔlta sanfɛla ani Dahomey ye Union Sahel-Benin ani Conseil de l’Entente sigi senkan min ma mɛn.
== Sɔrɔ ==
San 1930 waatiw la, mɔgɔ 2 dɔrɔn de % jamanadenw bɛ baara kɛ sara kama.
K’a sababu kɛ jatebɔw ye minnu tɛ se ka da u kan caman na, san hakɛ dɔ yɔrɔ fitinin dɔ ye sɔrɔdasi baara kɛ min man di mɔgɔw kosɛbɛ, o min, fɛn wɛrɛw cɛma, ye baarakɛjɛkuluw di foroba nafa porozɛw ma
=== Sɛnɛko siratigɛ la ===
Franse Tlebi Afiriki sɔrɔko bɛ tali kɛ kosɛbɛ sɛnɛko siratigɛ la, min kɔnɔ dugukolonɔn sɛnɛni jɔyɔrɔ tun bɛ ka bonya kabini san 1920, o kɔfɛ san 1930, ani a ye nafa sɔrɔ sɔngɔba la kosɛbɛ Diɲɛ Kɛlɛba Filanan waati la.
=== Minɛko baarakɛyɔrɔ ===
Kɛlɛw ni ɲɔgɔn cɛ waati la, dugukoloko sɛgɛsɛgɛli ani minɛnko yiriwali Franse Tlebi Afiriki la, o tun bɛ kɔfɛ kosɛbɛ Angilɛw ka maraw la o mara kelen kɔnɔ. Faransi ka tɔn si tun tɛ yen min tun bɛ se walima min tun b’a fɛ ka ɲinini ni minɛnko ɲɛnabɔ nin mara in kɔnɔ min ma dɔn kosɛbɛ ani min ka minɛnw man ɲi.
O bɛɛ n’a ta, dugukoloko dɔnnikɛla dɔw, i n’a fɔ Jean Malavoy walima Fernand Blondel, tun ye hakilinaw Changé dɔɔnin, u kɛlen ka dugubaw kɔnɔ jagokɛlaw diyabɔ Mansamara yɔrɔ in ka nafoloba min bɛ sɔrɔ fɛnɲɛnamafagalanw na. Ka fara o kan, kabini san 1930 cɛmancɛ la, kɛlɛ wɛrɛ jigiya kɛra sababu ye ka nafa dɔɔnin lakunu o koloni ninnu nafolo la. Nka san 1939 mobilizasiyɔn ye dan sigi min ka kan ka wele ko minɛnko ɲinini cɛsiri waati Faransi Tlebi Afiriki. Kalan cidenyabaarakɛlaw tiɲɛna, minɛnw bilala walima u seginna u ka jamana na.
San 1939, AOF ka sanu bɔli sera nɛgɛ {{unité|4650|kg}}, a fanba bɔra aluvium nafabɔli la ni sanu panni laadala fɛɛrɛw ye Kot divoire, Faransi Sudan ani kɛrɛnkɛrɛnnenya la Sanfɛ
Gine bɛ diamant dilan kabini san 1936. San fila ka kɔn o ɲɛ, ɲininikɛla dɔ tun ye kabakurun fɔlɔ sɔrɔ Makona baji da la. O fɛn dilanni fanba bɔra Macenta, Gine Sanfɛla la, yɔrɔ min na Gine ɲinini ni minɛnko tɔn (SOGUINEX), n’o ye Faransi-British baarakɛda ye, o ye baara kɛ ni sɛnɛfɛnw bilayɔrɔw bɛɛ ye. 10 fo 15 dɔrɔn % ka bɔ san kɔnɔ sɛnɛfɛnw na {{unité|60000|[[Carat (gemmologie)|carat]]s}}, minnu tun bɛ ci Angletɛri, olu tun ye biyew ye ; a tɔ tun bɛ kɛ izini baara kama.
Ilmenite, min ye titaniyɔmu minɛn nafama ye ani, ka dɔgɔya, nɛgɛ, o fɔra ka bɔ [[Senegal|Senegali]] kɔgɔjida la kabini san 1931. Titaniyɔmu bɔli cɛncɛn nɛrɛmaw la kɔgɔjida la, o tun ka nɔgɔn kosɛbɛ wa a bɔli sera {{unité|4200|tonnes}} ma san 1939.
nɛgɛ sɔrɔli fɔlɔ minnu kɛra Kaloum gun kan [[Gine]] jamana na, olu daminɛna {{S|XX}} . Sɛgɛsɛgɛli kɛra san 1930 waatiw la, o tun ye dancɛ kɛ kabakurunbɔyɔrɔ la, min tun bɛ {{unité|35|km}} ni kɔ bɔ [[Kɔnakri|Conakry]] dugu la ka se Kakoulima massif sen ma. Nafolo jatera ka kɛ tɔni {{unité|2|milliards}} ye, nɛgɛ hakɛ ye 52 ye %. O jidagayɔrɔ in jɔyɔrɔ min bɛ kɔgɔjida la, n’o ka surun kɔgɔjida la, o y’a to a kɛra sababu ye ka fɛnɲɛnamafagalan in bɔ nɔgɔya la, ni minɛnw tun bɛ Conakry kurunboli yɔrɔ la nɛgɛsira fɛ.
Loos gunw bɛ kɛ gunw ye minnu bɛ Kaloum gun kɛrɛfɛ. Ameriki ka tɔn dɔ ye ɲinini min kɛ san 1920 waatiw la, o kɛra sababu ye ka bokisiti sɔrɔyɔrɔw sɔrɔ, minnu maralenw tun bɛ se tɔni {{unité|10|millions}} ma, ni alumina hakɛ ye 53 ye %. Nafa sɔrɔli yamaruya tun dira Compagnie des Bauxites du Midi ma kabini san 1932, nka san 1940, o laban in tun ma se ka baara wajibiyalen kɛ.
Sani diɲɛ kɛlɛba filanan ka kɛ, Service des Mines ka kuluw ye [[Moritani|Moritani jamana]] ka nafolomafɛnw jira . Fort-Gouraud, o minɛn in tun bɛ hematite cogo la ni nɛgɛ hakɛ bɛ se 69 ma % ani nafolo maralenw jatera ka tɛmɛ tɔni {{unité|200|millions}} kan. Ka fara o kan, Akjoujt ye fɛnɲɛnamafagalan suguya caman dilan kabini san ba caman. San 1931 yɛrɛ la, Jean Malavoy tun ye nɛgɛ jirali kofɔ o mara kɔnɔ. Delineation drilling san 1941 y’a jira ko a bɛ sɔrɔ tɔni {{unité|23|millions}} sulfure min kɔnɔ, nɛgɛ tɔni {{unité|500000|tonnes}} ani sanu ni nɛgɛ hakɛ ma ɲɛfɔ. Nka kabini a daminɛ na, Moritani porozɛw nana ni gɛlɛya ye min ye ka sɛnɛfɛnw bila jamana kɔkan. Tiɲɛ na, minɛnko kurunbonkariyɔrɔ min tun ka surun Fort Gouraud la, o tun ye Villa-Cisneros ye min bɛ Ɛsipaɲi Sahara . A tun bɛna kɛ wajibi ye ka nɛgɛso {{unité|650|km}} jɔ walasa ka Rio de Oro tɛmɛ, o kɔfɛ, ka ji jugu kurunbonkariyɔrɔ dɔ da ''ex nihilo'' Nouakchott walima Port-Étienne walasa ka jago kɛ ka taa ni a ye. Ka fara o kan, gɛlɛyaw tun bɛ ji ni kuran na.
shisgx54pnedyqdzr90jnr23gjur4a2
Napoléon Ier
0
6288
42416
41224
2026-06-11T08:46:48Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */
42416
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:1801 Antoine-Jean Gros - Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|Napoléon Bonaparte.]]
'''Napoléon Bonaparte''', a bangera san 15 août 1769 Ajaccio dugu kɔnɔ ani a sara ka taa a fɛ 5 mai 1821 gun kan min tɔgɔ ye ko Saint Helena, tun ye [[Fàransi|Faransi]] sɔrɔdasi ni jamanatigi ye, Faransikaw ka masakɛ fɔlɔ ye san 18 mai 1804 Fɛ 6 avril 1814 ani 20 mars 1815 Fɛ 22 juin 1815, n' a tɔgɔ ye ko '''Napoléon Ier''' .
Charles Bonaparte ni Letizia Ramolino den filanan, Napoléon Bonaparte kɛra jenerali ye Faransi jamana fɔlɔ kɛlɛbolow la, a bangera Revolisiyɔn fɛ, san 1793, yɔrɔ min a kɛra kɛrɛnkɛrɛnnenya la [[Itali]] kɛlɛbolo ɲɛmɔgɔba ye ani o kɔfɛ kɔrɔnfɛla kɛlɛbolo . A nana fanga la san 1799 ni coup d'etat ye san 18 Brumaire, a kɛra Consul fɔlɔ ye consul à vie à partir du 2 août 1802 fo ka se 18 mai 1804, don min na Mansamara bɛ weleweleda ni senatus-consultum ye, o kɔfɛ, jamanadenw ka lajɛba bɛ kɛ . A ye masafugulan don masakɛ la, Notre-Dame de Paris ka katedrali kɔnɔ, kan 2 décembre 1804, Pape [[Pie VII]] fɛ, waati kelen na n' a muso Joséphine de Beauharnais ye .
I n’a fɔ jenerali kuntigi ani jamana kuntigi, Napoléon y’a ɲini ka jɛkuluw tiɲɛ minnu sigira senkan ani ka wari sɔrɔ Angletɛri masaya fɛ ani minnu, kabini san 1792, ye [[Eropa|Erɔpu]] masakɛw lajɛ ɲɔgɔn fɛ Faransi n’a ka fanga kama min bangera Revolisiyɔn fɛ. A ye Franse kɛlɛbolow ɲɛminɛ ka bɔ Itali ka taa Nil ani ka bɔ Ɔtirisi ka taa Prusse ani Pologne : Bonaparte ka sebaaya caman ni cɛɲiw ( Arcole, Rivoli, Pyramides, Marengo, Austerlitz, Jena, Friedland ), sɔrɔdasi kanpaɲi teliyalenw na, o bɛ jɛkulu naani fɔlɔw bɔ u nɔ na. Hɛrɛ minnu tugura ɲɔgɔn kɔ, minnu ye nin jɛkulu kelen-kelen bɛɛ ban, ye fanga di Faransi ma ani ka fanga hakɛ dɔ di Napoléon ma min tun man teli ka kɛ Erɔpu jamanaw na fɔlɔ, Tilsit hɛrɛ waati la (1807).
Napoléon ye Jamana ladilan tuma bɛɛ, k’a ka fanga n’a ka ɲɛmɔgɔya segin a cogo kɔrɔ la. Faransi bɛ ka bɛlɛkisɛ nafamaw sɔrɔ, minnu bɛ Napoléon kɛ bi Faransi sigidaw sigibagaw dɔ ye. O siratigɛ la, Napoléon ka kodɔn, san 1804 sariyasun fana sen bɛ o la, o b’a to a bɛ se ka mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka hɔrɔnya walima jamanadenw ka bɛnkan sabati sariya ɲɛkɔrɔ, ka baara kɛ ni sinsinnan ye ni bɛlɛkisɛ dɔw garanti ye ani ka laadala sariyakolow daminɛ kokura minnu bɔra Kɔrɔlen na Régime ( maracogo ) . Faransi ka mara labɛnna kokura, ni prefew dabɔli ye departemanw kɔnɔ . O cogo kelen na, wari kura dɔ bɔra kɛnɛ kan, n’o ye franc ye, k’a sɔrɔ Banque de France sigira sen kan. Conseil d’Etat fana dabɔra, i n’a fɔ lycées .
Napoléon fana y’a ɲini ka fanga di Franse koloniyali mansamara ma min tun ye Ancien Régime ye kɔgɔjida la. K’a sɔrɔ Haiti ka yɛrɛmahɔrɔnya bɛ wuli ka taa yɛrɛmahɔrɔnya la nin koloni in kɔnɔ, Napoléon ye jɔnya segin a cogo kɔrɔ la san 1802, seginkanni min a b’a fɛ ka kɛ waati dɔɔnin kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ka yɛrɛmahɔrɔnya bali min laseli kɛra gun in fɛ Jenerali Toussaint Louverture fɛ Halibi politiki kunw kosɔn, Napoléon ye Luiziana feere kokura [[Amerika ka Kelenyalen Jamanaw|Ameriki]] ma cogo min na san 1803. Nka, a bɔnɛna koloni fanba la minnu tun b’a fɛ tubabukan na, ani a bɔnɛna Santo Domingo la sɔrɔdasi-taama tɛmɛnen kɔ (1802-1803), min laɲini tun ye ka faranfasibagaw kɛlɛ.
Napoléon ye Franse jamana ta ka se a bonya ma Erɔpu, ni {{Nobr|134 départements}} ye san 1812, ka [[Rome|Romɛ]], Hamburg, [[Barcelona|Barselona]] walima [[Amsterdam]] caman tigɛli kɛ ka kɛ Faransi marabolow dugubaw ye. A tun ye Itali jamana jamanakuntigi ye fana kabini san 1802 fo san 1805, Itali masakɛ ye kabini san 1805 fo san 1814, Suwisi jamana ka cɛsiribaa kabini san 1803 fo san 1813 ani Rhin ka tɔnba lakanabaa kabini san 1806 fo san 1813. A ka sebaayaw y’a to a sera ka marabaw minɛ Faransi ani ka Erɔpu gun fanba mara a kɛtɔ k’a ka denbaya kɔnɔmɔgɔw bila masasigilan caman kan. : Joseph tun bɛ Naples o kɔfɛ Ɛsipaɲi, Louis tun bɛ Hollande, Jérôme tun bɛ Westphalie ani a balimakɛ Joachim Murat tun bɛ Naples. A ye Duchy of Warsaw fana da, k’a sɔrɔ a ma Pologne ka yɛrɛmahɔrɔnya segin a cogo kɔrɔ la, ani ka fanga dɛsɛlenw bila waati dɔ kɔnɔ i n’a fɔ Prusse Mansamara ani Ɔtirisi Mansamara a ka fanga kɔrɔ.
U kɛlen ka wari di jɛkuluw ma minnu tun bɛ ka caya ka taa a fɛ, jɛɲɔgɔn minnu tun bɛ Faransi kɛlɛ, olu labanna ka ɲɛtaa jɔnjɔnw sɔrɔ Ɛspaɲi ( Vitoria kɛlɛ ) ani Alimanjamana ( Leipzig kɛlɛ ) san 1813. Napoléon ka 'kɔnɔnafili o kɔtigɛwalew ɲɛkɔrɔ, o y'a To a ma Faransi jamana yɔrɔ bɛɛ ka dɛmɛ Bɔ, k'a sɔrɔ a jɛɲɔgɔn kɔrɔw walima a ka fanga kɔrɔw y'u Yɛlɛma a kama. A nana ka fanga bila san 1814 Pari minɛni kɔfɛ, Franse Mansamara faaba, ani ka lafiɲɛbɔ kɛ Elba gun kan, a y’a ɲini ka fanga sɔrɔ kokura Faransi, Tile kɛmɛ waati la san 1815 A sera ka Faransi minɛ kokura ani ka mansamara fanga segin yen k’a sɔrɔ a ma marifa ci, o bɛɛ n’a ta, a ye jamana bila sira salen na ni Waterloo ka dɛsɛba ye, min ye kɛlɛ ban.Napoléon Mansamara ani a ye Bourbon ka masaya seginni sabati . A ka saya jɔnya la, Saint Helena kan, Angletɛri ka mara kɔnɔ, o ye sɔsɔli caman ye.
Subject from his lifetime of a golden legend as well as a black legend, a ka juru bɛ a tɔgɔjuguba la kosɛbɛ a ka sɔrɔdasi seko la, min saralen don ni sebaaya caman ye, ani a ka politiki sira kabakoma na, nka a ka fanga fana ye min ye fangatigi ye ani min bɛ cɛmancɛ la kosɛbɛ fana dɔrɔn ka se a ka laɲini ma, min bɛ na ni mɔgɔfaga kɛlɛw ye ( Pɔritigali, Ɛsipaɲi ani Irisila ) ni mɔgɔ miliyɔn caman fagalenw ni joginlenw ye, sɔrɔdasiw ni siwiliw Erɔpu jamana bɛɛ kama.{{par qui|Il est considéré}} <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[Jɔn fɛ?]</sup> ko a ye komandanba dɔ ye [[tariku]] kɔnɔ, wa a ka kɛlɛw n’a ka kanpaɲiw bɛ kalan sɔrɔdasi kalansow la diɲɛ fan bɛɛ.
Kanuya laada dɔ bɛ Napoléon kɛ " cɛba welelen don ka diɲɛ wuli. Nin ye cogo ye Comte de Las Cases, ''Mémorial de Sainte-Hélène'' sɛbɛnbaga, y’a ɲini ka Napoléon jira Angletɛri Parlement la, a ka ɲinini sɛbɛn dɔ kɔnɔ min sɛbɛnna san 1818. Élie Faure, a ka baara kɔnɔ ''Napoléon'', min ye Abel Gance ka filimu bila senkan, o bɛ a suma a ka a “ . bi kira ". ". ". Sɛbɛnnikɛla wɛrɛw, i n'a fɔ Victor Hugo, olu bɛ Hɛlɛna senuma ka se sɔrɔlen kɛ " Prometheus bi in na ". ". ". Dugukolonɔn min bɛ... Napoléon le Grande a sirilen bɛ Balzac, Stendhal, Musset ka baara caman kan, nka Dostoyevsky, Tolstoy ani mɔgɔ caman wɛrɛw fana ka baara. Ka fara o kan, Faransi politiki kurunba dɔ bɔra kɛnɛ kan san {{s-|XIX}}, Bonapartisme, min b’a fɔ ko Napoléon ka wale n’a ka gɔfɛrɛnaman cogoya.
[[Catégorie:Fàransi]]
cs8unqggmq1pu8bgxu8uwgtfbu3uf5e
Buuru
0
6290
42401
41054
2026-06-11T08:39:07Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */
42401
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Assorted_bread.jpg|vignette|Buru suguya wɛrɛw.]]
'''Buru''' ye siya caman ka laadala [[dumuni]] ye. a bɛ dila ni [[mugu]] ni [[Ji|ji ye]] wa a ka c' a la kɔgɔ bɛ sɔrɔ a la . Fɛn wɛrɛw bɛ fara a kan ka kɛɲɛ ni buru suguya ye ani a labɛncogo laada la. Ni mugu walima funteni farala a kan, buruburu mugu bɛ funu ka a sababu kɛ a mɔli ye .
Buru bɛ sɔrɔ ni mugu tobi, laadala foro kɔnɔ, walima buruburu, walima fɛɛrɛ wɛrɛw fɛ (misali la kabakurun funtenimanw). Buru dilanni (panification) ye buru dilannikɛla ka jago ye . buru in bɛ feere tuma caman na burufefeerelaw fɛ .
Mugu bɛ bɔ burukisɛw de [https://fr.wiktionary.org/wiki/panifiable la] kosɛbɛ — malo nɔgɔlen (malo), spelt walima rye . A bɛ se ka kɛ ka mugu fara a kan, ni hakɛ danmadɔ ye, ka bɔ dumunifɛn wɛrɛw la minnu tɛ buru dilan i n’a fɔ shɔ, orje, malo durum, [[Kaba|ɲɔ]], shɔ, noye, a ɲɔgɔnnaw Buru sumanw bɛ dɔn ni farikolojɔli dumuniw ye minnu bɛ se ka a gluten ni elastic properties, min bɛ gazi ɲuman bugunw minɛ minnu bɛ bɔ fermentation fɛ, o bɛ sira di mugu wulicogo ma, min bɛ wele ko {{citation|pâte levée}} ka kurukurunin da .
O sɔgɔli in, n’o bɛ Weele ko dɔlɔmugu, o bɛ etanɔli Bɔ ka Fàra gazi ɲuman kan, o min bɛ Kɛ lafiɲɛbɔ ye tobilikɛtuma na.
fcuitb63qqe1mv3fkecoc5et37tne2s
ChatGPT ye
0
6295
42373
41069
2026-06-11T05:10:51Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42373
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
kɔlɔsilikɛla dɔw y' u hami jira ChatGPT bɛ se ka hadamadenw ka hakili bɔ a nɔ na walima k' a tiɲɛ, ani a bɛ se ka kɛ sababu ye ka kunnafonidilanw sonya walima ka kunnafoni tiɲɛnenw lawuli .
1yu8iji8hpskamwiacp4sxxa96sryeu
42385
42373
2026-06-11T07:08:16Z
Sumacedenw
12883
42385
wikitext
text/x-wiki
[[File:ChatGPT logo.svg|right|130px]]
'''ChatGPT''' ye hakililata-minɛn ye min Dabɔra [[OpenAI]] fɛ, a Bɔra fɔlɔ Nowanburukalo tle [[:fr:2022|2022]]. Baarakɛlaw bɛ se ka jɛɲɔgɔnya kɛ ni ChatGPT ye sɛbɛnni, lamɛntaw ani ja ɲininiw fɛ.
ChatGPT daminɛna joona, a sera baarakɛla miliyɔn 100 ma kalo o kalo a bɔlen kɔfɛ kalo fila a bɔlen kɔfɛ ani dɔgɔkun baarakɛla miliyɔn 900 ma san Feburuyekalo san [[:fr:2026|2026]] la. A tanuna a ka seko la ka baarakɛlaw ka baarakɛyɔrɔ caman sɛmɛntiya, wa a ye foroba sɔsɔli lawuli daɲɛw dilanni cogoya kan ani dɔnniya baara nata kan.
==Lagosili==
{{Grammar}}
Kɔlɔsilikɛla dɔw y'u hami jira ChatGPT bɛ se ka hadamadenw ka hakili bɔ a nɔ na walima k'a tiɲɛ, ani a bɛ se ka kɛ sababu ye ka kunnafonidilanw sonya walima ka kunnafoni tiɲɛnenw lawuli.
[[Category:ChatGPT]]
fqb1uq4nl23vmstkp2puomssj4fm9b6
42436
42385
2026-06-11T09:35:44Z
Sumacedenw
12883
42436
wikitext
text/x-wiki
{{Requestedmove|ChatGPT}}
[[File:ChatGPT logo.svg|right|130px]]
'''ChatGPT''' ye hakililata-minɛn ye min Dabɔra [[OpenAI]] fɛ, a Bɔra fɔlɔ Nowanburukalo tle [[:fr:2022|2022]]. Baarakɛlaw bɛ se ka jɛɲɔgɔnya kɛ ni ChatGPT ye sɛbɛnni, lamɛntaw ani ja ɲininiw fɛ.
ChatGPT daminɛna joona, a sera baarakɛla miliyɔn 100 ma kalo o kalo a bɔlen kɔfɛ kalo fila a bɔlen kɔfɛ ani dɔgɔkun baarakɛla miliyɔn 900 ma san Feburuyekalo san [[:fr:2026|2026]] la. A tanuna a ka seko la ka baarakɛlaw ka baarakɛyɔrɔ caman sɛmɛntiya, wa a ye foroba sɔsɔli lawuli daɲɛw dilanni cogoya kan ani dɔnniya baara nata kan.
==Lagosili==
{{Grammar}}
Kɔlɔsilikɛla dɔw y'u hami jira ChatGPT bɛ se ka hadamadenw ka hakili bɔ a nɔ na walima k'a tiɲɛ, ani a bɛ se ka kɛ sababu ye ka kunnafonidilanw sonya walima ka kunnafoni tiɲɛnenw lawuli.
[[Category:ChatGPT]]
rtiumcw95cjiqyh8j73hd4upail9qp7
Dado Coletti
0
6296
42380
41225
2026-06-11T05:28:30Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42380
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Dado Coletti''', ''Riccardo Broccoletti'' ka ɲɛnajɛ tɔgɔ, a bangera Awirilikalo tile 27 san 1974 [[Rome]], a ye Itali ɲɛnajɛla ye, telewisɔn ɲɛmɔgɔ ani arajo ɲɛmɔgɔ.
[[Fichier:Dado Coletti 2021.jpg|vignette]]
== Ɲɛnamaya kɛcogo ==
A tɔgɔ sɛbɛnna Enzo Garinei ka lakɔli la, a y’a ka jɔyɔrɔ fɔlɔ kɛ Teatro Sistina la, ka t’a fɛ k’a ka kalan kɛ ni kalanw kɛli ye mime ni dubbing la.
Denmisɛnw ka telewisɔn ɲɛmɔgɔba don, a ye baara kɛ san 1991 Disney Club la, a tora yen fo san 1994, o kɔfɛ a seginna san kelen o kɔfɛ fo san 1999 ni Francesca Barberini ye fila-fila. O san na, a ye telewisɔn ka ɲɛjirali dɔ fana kɛ min tɔgɔ ye ko Big!
San 1999 a ka ko fɔlɔ kɛ telewisɔn ɲɛnajɛla ye, ni Morte di una ragazza perbene (Npogotigi bonyalen dɔ ka saya) ye, min ɲɛmɔgɔya tun bɛ Luigi Perelli bolo. Sisan, a ye arajo ɲɛmɔgɔ ye Rai Isoradio la.
[[Catégorie:Itali]]
5exk3c3v5giihutxvdlpb0fazal38j0
Afiriki tilebinyanfan jamanaw ka sɔrɔko jɛkulu
0
6298
42396
41334
2026-06-11T08:36:17Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */
42396
wikitext
text/x-wiki
'''Afiriki tilebinyanfan jamanaw ka sɔrɔko jɛkulu''' ( '''CEDEAO''' / '''CEDEAO''' n' a tɔgɔ surun ye faransikan ni tubabukan na ) ye marabolo kulu ye min kɔnɔ jamana tan ni duuru bɛ Afiriki tilebinyanfan fɛ . A sigira sen kan san 1975 mɛkalo tile 28 ni bolonɔbila ye Lagos bɛnkansɛbɛn na, a ka baara ye ka sɔrɔko jɛɲɔgɔnya sabati mara in kɔnɔ.
A jatera Afiriki sɔrɔko jɛkulu jɔyɔrɔ dɔ ye, jɛkulu in sigira senkan ni laɲini ye ka "yɛrɛlabɛn jɛlen" sɔrɔ a ka jamanadenw ye, n’o ye ka jagokɛjɛkulu kelen, belebeleba dɔ sigi senkan sɔrɔko ni jagokɛlaw ka tɔnba sababu fɛ. A fana bɛ Kɛ hɛrɛ sabatili fanga ye o mara kɔnɔ. O mara in bɛ kan saba baara foroba la minnu nafa ye kelen ye: [[Faransekan|Faransikan]], [[Angilɛkan]] ani Pɔrtigɛkan .
CEDEAO ye baarada fila ye, CEDEAO SekErEtariat ani CEDEAO ka nafolodonni ni yiriwali banki, a tun bE wele ko JErEnkErEnkErEnnenya bolofara fo ka se a tOgO bEnbaliya ma san 2001. James Victor Gbeho, min ye [[Gana]] jamanakuntigi ka ladilikɛla ye jamana kɔkankow la, ale bɛ baara kɛ sisan Komisiɔn ɲɛmɔgɔ ye. jamanakuntigi min bɛ yen sisan, o ye [[Nijeria|Nizeriya]] jamanakuntigi Goodluck Jonathan ye .
Jɛkulu mɔgɔ dɔw donna a kɔnɔ ani ka bɔ a kɔnɔ sanw kɔnɔna na. San 1976, [[Kap Verdi|Kap Verde]] farala CEDEAO ni [[Moritani]] kan, minnu tun donna san kelen ka kɔn o ɲɛ (san 1975 hali ni a kɛra tɔn in dabɔlen kɔfɛ), o bɔra yen san 2000 Desanburukalo la, a y’a jira k’a b’a fɛ k’o kɛ san 1999 desanburukalo la)
Nizɛri, Mali ani [[Burukina Faso]] y’a jira k’u bɛ bɔ jɛkulu in kɔnɔ san 2024 zanwuyekalo tile 28, o ye ko ye min ɲɔgɔn ma deli ka kɛ kabini CEDEAO dabɔra, k’a jira kɛrɛnkɛrɛnnenya la, dɛmɛnbaliya jɛkulu in fɛ terrorisme ɲɛkɔrɔ, k’a jalaki ko a bɛ... jamana wɛrɛw ka fanga ka fanga.
e0r426o3jiupwdsjgpimpexdpervndm
42397
42396
2026-06-11T08:36:34Z
Sumacedenw
12883
42397
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Afiriki tilebinyanfan jamanaw ka sɔrɔko jɛkulu''' ( '''CEDEAO''' / '''CEDEAO''' n' a tɔgɔ surun ye faransikan ni tubabukan na ) ye marabolo kulu ye min kɔnɔ jamana tan ni duuru bɛ Afiriki tilebinyanfan fɛ . A sigira sen kan san 1975 mɛkalo tile 28 ni bolonɔbila ye Lagos bɛnkansɛbɛn na, a ka baara ye ka sɔrɔko jɛɲɔgɔnya sabati mara in kɔnɔ.
A jatera Afiriki sɔrɔko jɛkulu jɔyɔrɔ dɔ ye, jɛkulu in sigira senkan ni laɲini ye ka "yɛrɛlabɛn jɛlen" sɔrɔ a ka jamanadenw ye, n’o ye ka jagokɛjɛkulu kelen, belebeleba dɔ sigi senkan sɔrɔko ni jagokɛlaw ka tɔnba sababu fɛ. A fana bɛ Kɛ hɛrɛ sabatili fanga ye o mara kɔnɔ. O mara in bɛ kan saba baara foroba la minnu nafa ye kelen ye: [[Faransekan|Faransikan]], [[Angilɛkan]] ani Pɔrtigɛkan .
CEDEAO ye baarada fila ye, CEDEAO SekErEtariat ani CEDEAO ka nafolodonni ni yiriwali banki, a tun bE wele ko JErEnkErEnkErEnnenya bolofara fo ka se a tOgO bEnbaliya ma san 2001. James Victor Gbeho, min ye [[Gana]] jamanakuntigi ka ladilikɛla ye jamana kɔkankow la, ale bɛ baara kɛ sisan Komisiɔn ɲɛmɔgɔ ye. jamanakuntigi min bɛ yen sisan, o ye [[Nijeria|Nizeriya]] jamanakuntigi Goodluck Jonathan ye .
Jɛkulu mɔgɔ dɔw donna a kɔnɔ ani ka bɔ a kɔnɔ sanw kɔnɔna na. San 1976, [[Kap Verdi|Kap Verde]] farala CEDEAO ni [[Moritani]] kan, minnu tun donna san kelen ka kɔn o ɲɛ (san 1975 hali ni a kɛra tɔn in dabɔlen kɔfɛ), o bɔra yen san 2000 Desanburukalo la, a y’a jira k’a b’a fɛ k’o kɛ san 1999 desanburukalo la)
Nizɛri, Mali ani [[Burukina Faso]] y’a jira k’u bɛ bɔ jɛkulu in kɔnɔ san 2024 zanwuyekalo tile 28, o ye ko ye min ɲɔgɔn ma deli ka kɛ kabini CEDEAO dabɔra, k’a jira kɛrɛnkɛrɛnnenya la, dɛmɛnbaliya jɛkulu in fɛ terrorisme ɲɛkɔrɔ, k’a jalaki ko a bɛ... jamana wɛrɛw ka fanga ka fanga.
ct8czc1kf2ngg9ydfdkubk7b3khf7xr
Soninke mɔgɔw
0
6335
42417
41258
2026-06-11T08:47:09Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42417
wikitext
text/x-wiki
'''Soninkekaw''' ye tillebi Afrika [[Mandenkan|Mandekan]] fɔbagaw ye minnu bɛ sɔrɔ [[Mali]], saheli [[Moritani]], kɔrɔn [[Senegal|Senegali]], [[Gambia|Gambi]], ani [[Gine]] (kɛrɛnkɛrɛnnenya la Fouta Djallon ). U bɛ soninke kan fɔ, a bɛ fɔ fana ko Serakhulle walima Azer kan, o min ye [[Mandenkan|Mandekan]] dɔ ye . Soninke mɔgɔw de tun ye [[Gana Mansamara|Gana mansamara kɔrɔ sigibagaw ye walima Wagadu]] c. 200–1240 K.Ɲ., Soninke kulu fitininw ye Jakhanke, Maraka ani Wangara ye. Tuma min Gana mansamara tiɲɛna, diaspora min bɔra o la, o nana ni Soninkew ye Mali, Moritani, Senegali, Gambi, [[Burukina Faso]], [[Kɔnɔwari|Côte d'Ivoire]], Gine-Konakiri, bi [[Gana|Gana Repibliki]], Kano Nigeria, ani [[Gine Bisau|Gine-Bisawo]] yɔrɔ dɔw o jagokɛlaw diaspora in tun bɛ wele ko Wangara.
Silamɛw fanba, Soninkew tun ye siya fɔlɔ dɔ ye ka bɔ Tilebi [[Afrika]] ka silamɛya kɛ [[Silameya|silamɛya]] la san kɛmɛda 10nan ɲɔgɔn na. <ref name="asante121">Asante, Molefi Kete. </ref> Sonikekaw ka bi jamanaden hakɛ bɛ Tɛmɛ miliyɔn 2 kan. Soninkekaw ka laadalakow bɛ tali kɛ Mandekaw ta la, ani Moritani [[Imiragen mɔgɔw|Imiragenw]] ta. U dɔw ye silamɛya laadala furusiriw ye, bolokoli, ani u bɛ ni sigida tilali ye. .
kfe9o07pb2nvrlnlolbz3chsldykvdb
Bogolan
0
6342
42419
41299
2026-06-11T08:47:51Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42419
wikitext
text/x-wiki
'''Bɔgɔlan,''' walima '''bɔgɔlanfini''' bamanankan na, bògòlanfini [[faransekan]] na, ye Mali [[fini]] ye min kalalen don ni fɛɛrɛ ye min bɛ kɛ [[Mali]], [[Burukina Faso]], [[Gine]], [[Kɔnɔwari]] ani [[Senegal|Senegali]] . A bɛ tali kɛ fini ni kalali kɛcogo kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ fila bɛɛ la.
== Etymologie ==
Daɲɛ ''bògòlan'' bɔra [[bamanankan]] na (kan min jɛnsɛnnen don kosɛbɛ Mali kònò), ka bɔ daɲɛ ''bɔgɔ'' (dugukolo) ani ''lan'' (bamanakan kɔfɛdaɲɛ kɔrɔ “ . ka bɔ "), o kɔrɔ kɔrɔ ye ko " . min dilannen don ni bɔgɔ ye ". ". ".
== Étoffe ==
Fini min bè kè, o ye Kɔɔri ye min ka bon walima a ka dɔgɔ, a bɛ sɔgɔ ka siri yɔrɔ la ani a bonya bɛ bɔ santimɛtɛrɛ 5 la ka se santimɛtɛrɛ tan ni fila ma (ani ka tɛmɛ o kan sisan yɛrɛ) wa a bɛ feere kurukuruw kɔnɔ. O bɔrɔw bɛ siri u da la ka taa da la ni bolo ye walasa ka finimugu yɔrɔw dilan minnu bonya tè kelen ye. O kɔfɛ, finitigi dɔ bɛ se ka fini dɔ tigɛ ka bɔ o fɛn in na sanni bogolan dɔnnikɛla k’a ka baara daminɛ . Mali jamana
kqnxf89darlw8whmc8vahr14r12f20r
Berezil jamana na
0
6350
42426
41353
2026-06-11T09:13:04Z
Sumacedenw
12883
Page redirigée vers [[Brazil]]
42426
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Brazil]]
3l8limwcstvs7yhfxnhsaythh58xo7n
2CH
0
6376
42420
41482
2026-06-11T09:03:52Z
Sumacedenw
12883
42420
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:AWA 2CH transmitter ermington 1.jpg|vignette]]
'''2CH''' tun ye jagokɛyɔrɔ ye Sydney, [[Ostralia|Ɔsitarali]] jamana na, min datugulen don zuwɛnkalo tile 10 san 2022 a kɛlen kɔ ka san 90 ni kɔ kɛ fiɲɛ na A tun bɛ Pacific Star Network bolo. Sani o ka Kɛ telewisɔn in cogoya Yɛlɛmana zuwɛnkalo tle 10 san 2022.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20120321063941/http://www.2ch.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1833&Itemid=55]2CH</ref>
== Tariku ==
'''2CH''' ye laseli daminɛ san 1932 feburuyekalo tile 15 ni 1210 kHz ye.<ref name=":0" /> A jiginna ka se 1190 kHz ma sɛtanburukalo san 1935,<ref>http://nla.gov.au/nla.news-article17184965</ref> o kɔfɛ 1170 kHz san 1952.<ref name=":0" />
== Sɔrɔyɔrɔw ==
<references />
== Kɛnɛma jɛgɛnw ==
* [https://web.archive.org/web/20220609025043/https://www.2ch.com.au/ Web ofisiyali]
[[Catégorie:Ostralia]]
h3lmh79wysp9pu0l4hbly3vucr4mpm9
Patrice Lumumba
0
6504
42404
42230
2026-06-11T08:40:17Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
42404
wikitext
text/x-wiki
Patrice Émery Lumumba ([[Faransekan|faransikan]]: Patrice Émery Lumumba, 2 Zuwien 1925, Onalua kungo, Katakokombɛ, Belzijiki Kongo – 17 Zanwiyɛ 1961, Elizabɛtivil, Katanga Jamanatigiya) – Kongolaisɛ politikali ni jamana naara kɛla ye min tun bɛ fariɲɛsi nafa ɲini (left-nationaliste) kan, Démocratique République du Congo ([[Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana|Kongo Demokrasi Jamana]]) ɲɛmɔgɔya kɛmɛ min bɛ wele «premiyɛri minisiri» , o tun ye a kɛ a ɲɛ fɔlɔ ni Kongo ka jamanatigiya sɔrɔ Jun 1960 kalo kɔnɔ. A ye Démocratique République du Congo nasiɲɛmɔgɔ ye, a ye donkili dala kɛla ye, a ye [[Afrika]] jamana dɛmɛnw ka jamanatigiya ɲɛnabɔ taabolo jatemaso ye. A ye «Mouvement National Congolais» (MNC, Kongo Jamana Ɲɛmɔgɔya Kulu) bɛn (1958) a ye a kulu ɲɛmɔgɔ fana.
A bɔra a ka premiyɛri minisiri ɲɛmɔgɔya la Kongo kɔntilili waati (Septanburu 1960), a minɛra, nka a bɔra libɛri la nɔɔma, a minɛra kɔfɛ 1 Desanburu. A dira Katanga jamana ma, a faga 17 Zanwiyɛ 1961.<ref>{{Citation|last=Saïd Bouamama|title=Figures de la révolution africaine|date=2017-02-09|url=https://doi.org/10.3917/dec.bouam.2017.01|publisher=La Découverte|isbn=978-2-7071-9407-7|access-date=2026-04-08}}</ref><ref></ref>
<references />
5cb5694tep9ect3848gk0pmpd8llnne
Souleymane Cissé
0
6505
42344
42231
2026-06-10T13:01:15Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42344
wikitext
text/x-wiki
Souleymane Cissé ([[Faransekan|faransikan]]: Souleymane Cissé; 21 Avirili 1940, Bamako – 19 Feburuyɛ 2025, [[Bamakɔ|Bamako]]) — [[Mali|Maliden]] ye sinima dalakɛla ye (kinorežisɛrɛ), ansiklopedisɛrɛ, sinima taamasiyɛn kɛla, ni sinima nafaɲinikɛla ye.
'''O ka ɲɛnajɛ'''
A bɔra [[bamanan]] faamatasɛrɛw fɛ, nka somɔgɔw de ye. A bɛɛrɛ kɔnɔ, a tun bɛ sinima fɛ. A kalansera Dakar, nka a seginna a faaba la 1960 san kɔnɔ. A taara VGIK (Moskwa) kalan ni sɔrɔfɛn (boursi) la, a banna 1969 san kɔnɔ. A seginna Mali 1970 san kɔnɔ, a ye taamasiyɛn kɛla (opératɛri) baara kɛ sinima baarakɛyɔrɔ la Mariga Jatemaso (Ministère de l'Information) kɔnɔ.
1997 san kɔnɔ kɛma fɛ, fo a sa, a ye jɛkulu ɲɛmɔgɔya kɛ CEDAOWA (Association des travailleurs du cinéma et de l'audiovisuel de l'Afrique de l'Ouest) la.
Cissé sara 19 Feburuyɛ 2025 kalo kɔnɔ, Bamako (Mali) dɔkɔtɔrɔso kɔnɔ, a san tun ye 84 ye. A sa kɔrɔfɛ, a tun kan ka juri (juri) ɲɛmɔgɔya kɛ «filimi ye fɛnɲuman» (long métrage) na 29-nan FESPACO (sinima fɛsti) la min bɛ kɛ 22 Feburuyɛ Ouagadougou ([[Burukina Faso|Burkina Faso]]).
'''A ka filimiw'''
*:*
- L’aspirant (1968)
- Source d’inspiration (1968)
- Dégala à Dialloubé (1970)
- Fête du Sanké (1971)
- Cinq jours d’une vie (1972) – *Tili duuru kelen kɔnɔ*
- L’homme et ses idoles (1975) – *Cɛ ni a ka jòliw*
- Chanteurs traditionnels des Iles Seychelles (1978) – *Seychelles ka donkilidala kɔrɔw*
*Janya filimiw (Longs métrages):*
- Den muso (1975, bamanankan na) – *Jugu*
- Baara (1978, bamanankan na) – *Baara* – A ye pɔri sɔrɔ: FESPACO (Ouagadougou), Mongolifiyɛri nɔgɔman (Fɛsti des 3 Continents), ni ekumeniki juri pɔri Locarno
- Finye (1982, bamanankan na) – *Finye* – Pɔri: FESPACO (Ouagadougou), Tanit nɔgɔman (Carthage)
- Yeelen (1987, bamanankan na) – *Yeelen* – Kanɛ fɛ: Palmi nɔgɔman (Cannes), juri ka pɔri gosɛn (Cannes), ekumeniki juri pɔri (Cannes), British Film Institute pɔri, Fribourg pɔri, ni Spirit Award ka pɔri ɲinini (nɔminɛ)
- Waati (1995, bamanankan na) – *Waati* – Nɔminɛ palmi nɔgɔman la (Cannes)
- Min Yé (2009, bamanankan na) – *Min Yé* (Saya n’i ye jɔn ye)
'''A ka bonya'''
- Henri Langlois pɔri (Faransi, 2007)
- Kamandɔri (Commandeur) Mali Ka Jamana Jatigiya (Ordre national du Mali, 2006)
- Kamandɔri (Commandeur) Sɛnɛkɛli ni Gafekalibali Jatigiya (Ordre des Arts et des Lettres, Faransi)
A ye juri ɲɛmɔgɔba kɛ Cannes (1983) ni Venezia (1996) sinima fɛstiw la.
b7i96nmo66qirubhmi3n0f4igwm5bfh
Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin
0
6520
42403
42269
2026-06-11T08:39:58Z
Sumacedenw
12883
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
42403
wikitext
text/x-wiki
[[Fichier:Flag of the Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin.svg|vignette]]
'''Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin''' ('''JNIM''') (Arabukan: جماعة نصرة الإسلام والمسلمين; Fransikan: ''Groupe de soutien à l'islam et aux musulmans'', GSIM; u bɛ a fɔ ko « Seli Bɛɛ ni [[Silameya]] Bɛɛ Dɛmɛ Jɛkulu »)<ref>http://www.ibtimes.co.uk/mali-terror-threat-spreads-after-sahel-groups-join-forces-create-new-jihadist-alliance-1615105</ref> — ye Salafi Jihadi<ref>https://acleddata.com/2023/11/13/actor-profile-jamaat-nusrat-al-islam-wal-muslimin-jnim/</ref><ref>https://www.nationalsecurity.gov.au/what-australia-is-doing/terrorist-organisations/listed-terrorist-organisations/jamaat-nusrat-al-islam-wal-muslimin</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.airuniversity.af.edu/JIPA/Display/Article/2425320/ |access-date=2026-04-28 |archive-date=2024-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924163602/https://www.airuniversity.af.edu/JIPA/Display/Article/2425320/ |url-status=dead }}</ref> jɛkulu ye min bɛ Maghreb ni Tlebi [[Afrika]] jamana caman fɛ. O jɛkulu daminɛra ni jɛkulu kelen kelenw bɛɛ ɲɔgɔn la: Ansar Dine, al-Mourabitoun, ni al-Qaeda ka Saharan bolo min tun bɛ Islamiki Maghreb kɔnɔ<ref>http://www.newsweek.com/al-qaeda-groups-unite-sahel-563351</ref>. U ka emir (mansa) Iyad Ag Ghali ye kalifa di al-Qaeda ka ɲɛmɔgɔ Ayman al-Zawahiri ni Taliban ka ɲɛmɔgɔ Hibatullah Akhundzada ma 2017 san kɔnɔ.<ref>http://www.business-standard.com/article/international/three-islamic-extremist-groups-of-mali-merge-pledge-to-al-qaida-117030300059_1.html</ref>
San 2020 daminɛ la, JNIM tun ye jɛkulu min ka boncogo (nosegɔ) ɲɛfama dunuɲa kɔnɔ<ref>https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2022/03/05/the-worlds-centre-of-terrorism-has-shifted-to-the-sahel</ref>. San 2025 kɛma fɛ, u bɛ jate ko JNIM le ye kɛlɛbaara jɛkulu min ka latabari caman Sahel dugukolo kɔnɔ, ani a ye jɛkulu min ka nafa kɔrɔ dunuɲa la. Jɛkulu bɛ jamana kɛlɛbaara dilan bolo minnu bɛ u kabakɔ (kɔntirɔ) la, u bɛ Islamika sarati jatemaso mako ni nɔ miri, u bɛ jeli (taksisi) fana ɲini. U ka nafa (tɔn) bɛ tɛgɛn worodugu fɛ bi, Afiriki jamana minnu bɛ kɛgɔ (côtier) fɔ [[Benɛn|Benɛni]] ni [[Togo]].<ref>https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/08/jnim-militants-west-africa-sahel-terrorism/</ref> [[Alizeri]] bɛ mɔgɔw ka barika (akuzi) sɔrɔ u bɛ JNIM dɛmɛ, o mɔgɔw fɔlɔ bɛ farikolo kɛ [[Mali]] kɛlɛbaarakɛlaw fɛ<ref>https://sahel-intelligence.com/40805-algeria-how-and-why-the-algerian-military-regime-uses-jihadist-groups-against-its-neighbor-mali.html?utm_source=chatgpt.com</ref><ref>https://sahel-intelligence.com/38647-sahel-algerias-military-regime-accused-of-shadowy-collusion-as-mali-falters-under-attacks-linked-to-cheikh-imam-mahmoud-dicko.html?utm_source=chatgpt.com</ref>.
== Sourcer ==
[[Catégorie:Politiki]]
[[Catégorie:Mali]]
oirewrz6m1sp0vowmjfun3ajxpqz8wn
Abdu'l-Bahá
0
6527
42423
42301
2026-06-11T09:07:46Z
Sumacedenw
12883
42423
wikitext
text/x-wiki
'''ʻAbdu'l-Bahá''' (Mɛkalo tile 23 san 1844 – Nowanburukalo tile 28 san 1921), a bangera ʻAbbás (Pɛrɛsikan na: عباس, IPA: [ʔæbːɒːs]), tun ye Baháʼu’lláh denkɛ fɔlɔ ye, min ye Bahá’í Dannaya sigibaga ye, min y’a sugandi ka kɛ a nɔnabila ye ani Bahá’í Dannaya kuntigi ye kabini san 1892 fo san 1921. Kɔfɛ, ʻAbdu'l-Bahá fɔra ko a ye diinɛ "cɛmancɛ mɔgɔ" saba laban ye, ka fara Baháʼu'lláh ani Báb kan, wa a ka sɛbɛnw n'a ka jɛmukan lakikaw bɛ jate Baháʼí sɛbɛn senumaw sɔrɔyɔrɔw ye<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-baha/]</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
8yzusgw9yd7f86u9ad0kpp56dczvtn8
2026 sàn Zvërnec ka jὲkafɔw
0
6529
42357
42320
2026-06-10T13:41:36Z
Sumacedenw
12883
42357
wikitext
text/x-wiki
{{Currentevent}}
{{Databox}}
'''2026 sàn Zvërnec ka jὲkafɔw''', n’a bɛ Weele fana ko '''Flamingo Revolution''', ye jὲkafɔw ye minnu bɛ senna, minnu Daminɛna Mɛkalo 2026 sàn na Zvërnec ni Nartë duguw la Vlorë mara la, [[:fr:Albanie|Alibani]] jamana na, ka sɔrɔ ka bonya ka Taa [[:fr:Tirana|Tirana]] faaba la.
O ɲɔgɔnye ninnu labɛnna sigidamɔgɔw fɛ, sigida laminiko ɲɛnabɔbagaw fɛ, ani siwili tɔnw fɛ, k’a kɛlɛ, n’o ye turisimu yiriwali porozɛ ye min bɛna kɛ ni dɔrɔmɛ miliyari caman ye, min bɛna kɛ Pɔrtonovo sigida la ani [[Sazan Island Resort|Sazan]] gun kɛrɛfɛ.
[[Category:Alibani]]
ktadt7qgjm6m5p1kjlmgm999pn0sh5g
Sazan Island Resort
0
6530
42364
42319
2026-06-10T14:01:44Z
~2026-34227-81
12884
42364
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sazan Island Resort''' ye turisimu yiriwali porozɛ ye min labɛnna, min bɛ [[Sazan]] gun kan, [[:fr:Zvërnec|Zvërnec]] (Vlorë kɛrɛfɛ), [[:fr:Albane|Alibani]] kɔgɔjida lamini lakananen na.
[[Category:Alibani]]
6ojgueymvun2zn9dsgmybucgtkunqnr
2026 sàn Mindanao dugukolo yɛrɛyɛrɛ
0
6531
42356
42322
2026-06-10T13:40:57Z
Sumacedenw
12883
42356
wikitext
text/x-wiki
{{Currentevent}}
{{Databox}}
Zuwɛnkalo tle 8, 2026 sàn, 07:37:40 PST (UTC+8), dugukolo yɛrɛyɛrɛ dɔ Kɛra [[:en:Mindanao|Mindanao]] saheliyanfan kɔgɔjida la Filipine jamana na.
[[Category:Filipine]]
544bjyppuw8042esb982lrcf1y8mno1
Yā Banī al-Ṣaḥrāʼ
0
6544
42340
2026-06-10T12:39:45Z
Sumacedenw
12883
Fasokanw ka dɔnkili
42340
wikitext
text/x-wiki
'''Yā Banī al-Ṣaḥrāʼ''' ([[:en:Arabic language|Arabukan]]: يا بني الصحراء) ye [[Sahara Tlebi]] jamana ka fasokan ye. San 1979, o dɔnkili kɛra SADR ka jamana dɔnkili ye.<ref>http://fasteri.com/fact/2823/anthem-of-western-sahara</ref>
==Dɔnkili daɲɛw (Arabukan)==
يابني الصحراء انتم في الوغى حاملي المشعل في الدرب الطويل
<br />اصنعوالثورة في أمتنا واسلكوا من أجلها هذا السبيل
<br />اقطعوا رأس الدخيل اقطعوا رأس الدخيل
<br />أيها الثوار يمجد الوطن اقطعوا الاقطاع في هدا الربوع
<br />وانزعو بالحرب أسباب الفتن ورفضوها لا خضوع لا خنوع
<br />لا عميل لا دخيل لا عميل لا دخيل
<br />أيها السائل عنا إننا من تحدى في الجهاد المستحيل
<br />نحن من حطم ذاك الوثنا نحن من لقنه الدرس الجليل
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />نحن من أعلناها ضد الغزاة ثورة تحرق كل الغاصبين
<br />إنها الحرب التي تمحو الطغات وتقر الحق حق الكادحين
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />إنها الثورة من أجل الشعوب وستمضي في البلادالعربية
<br />تصنع الوحدة دوما في القلوب وتقيم العدل والديمقراطية
<br />كل قرن كل جيل كل قرن كل جيلومي
===Fɔcogo===
:yā banī ṣ-ṣaḥrāʾi antam fī l-waġā ḥāmilī l-mašʿali fī d-darbi ṭ-ṭawīl
:iṣnaʿū ṯ-ṯawrata fī ummatinā w-aslukū min aǧlihā haḏā s-sabīl
:iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl
:ayyuhā ṯ-ṯuwwāru yā maǧd al-waṭan iqṭaʿu l-iqṭāʿa fī haḏī r-rubūʿ
:wa-nzaʿū bi-l-ḥarbi asbāba l-fitan w-arfuḍūhā lā ḫuḍūʿu lā ḫunūʿ
:lā ʿamīlu lā daḫīl lā ʿamīlu lā daḫīl
:ayyuhā s-sāʾilu ʿannā innanā man taḥaddā fī l-ǧihādi l-mustaḥīl
:naḥnu man ḥaṭṭama ḏāka l-waṯanā naḥnu man laqqanahu d-darsa l-ǧalīl
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:naḥnu man aʿlannāhā ḍida l-ġuzāt ṯawratu taḥriqu kulla l-ġāṣibīn
:innahā l-ḥarbu l-latī tamḥū ṭ-ṭuġāt wa-tuqirru l-ḥaqqa ḥaqqa l-kādiḥīn
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:innahā ṯ-ṯawratu min aǧli š-šuʿūb wa-satamḍī fī l-bilādi l-ʿarabīya
:taṣnaʿu l-wiḥdata dawmā fī l-qulūb wa-tuqīmu l-ʿadla wa-d-dīmuqrāṭīya
:kulla qarni kulla ǧīl kulla qarni kulla ǧīl
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Sahara Tlebi]]
b5o1tmmimq3ax89ljdcnzm7ima4x6zp
42341
42340
2026-06-10T12:42:05Z
Sumacedenw
12883
42341
wikitext
text/x-wiki
[[File:Coat_of_arms_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|right|200px]]
'''Yā Banī al-Ṣaḥrāʼ''' ([[:en:Arabic language|Arabukan]]: يا بني الصحراء) ye [[Sahara Tlebi]] jamana ka fasokan ye. San 1979, o dɔnkili kɛra SADR ka jamana dɔnkili ye.<ref>http://fasteri.com/fact/2823/anthem-of-western-sahara</ref>
==Dɔnkili daɲɛw (Arabukan)==
يابني الصحراء انتم في الوغى حاملي المشعل في الدرب الطويل
<br />اصنعوالثورة في أمتنا واسلكوا من أجلها هذا السبيل
<br />اقطعوا رأس الدخيل اقطعوا رأس الدخيل
<br />أيها الثوار يمجد الوطن اقطعوا الاقطاع في هدا الربوع
<br />وانزعو بالحرب أسباب الفتن ورفضوها لا خضوع لا خنوع
<br />لا عميل لا دخيل لا عميل لا دخيل
<br />أيها السائل عنا إننا من تحدى في الجهاد المستحيل
<br />نحن من حطم ذاك الوثنا نحن من لقنه الدرس الجليل
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />نحن من أعلناها ضد الغزاة ثورة تحرق كل الغاصبين
<br />إنها الحرب التي تمحو الطغات وتقر الحق حق الكادحين
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />إنها الثورة من أجل الشعوب وستمضي في البلادالعربية
<br />تصنع الوحدة دوما في القلوب وتقيم العدل والديمقراطية
<br />كل قرن كل جيل كل قرن كل جيلومي
===Fɔcogo===
:yā banī ṣ-ṣaḥrāʾi antam fī l-waġā ḥāmilī l-mašʿali fī d-darbi ṭ-ṭawīl
:iṣnaʿū ṯ-ṯawrata fī ummatinā w-aslukū min aǧlihā haḏā s-sabīl
:iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl
:ayyuhā ṯ-ṯuwwāru yā maǧd al-waṭan iqṭaʿu l-iqṭāʿa fī haḏī r-rubūʿ
:wa-nzaʿū bi-l-ḥarbi asbāba l-fitan w-arfuḍūhā lā ḫuḍūʿu lā ḫunūʿ
:lā ʿamīlu lā daḫīl lā ʿamīlu lā daḫīl
:ayyuhā s-sāʾilu ʿannā innanā man taḥaddā fī l-ǧihādi l-mustaḥīl
:naḥnu man ḥaṭṭama ḏāka l-waṯanā naḥnu man laqqanahu d-darsa l-ǧalīl
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:naḥnu man aʿlannāhā ḍida l-ġuzāt ṯawratu taḥriqu kulla l-ġāṣibīn
:innahā l-ḥarbu l-latī tamḥū ṭ-ṭuġāt wa-tuqirru l-ḥaqqa ḥaqqa l-kādiḥīn
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:innahā ṯ-ṯawratu min aǧli š-šuʿūb wa-satamḍī fī l-bilādi l-ʿarabīya
:taṣnaʿu l-wiḥdata dawmā fī l-qulūb wa-tuqīmu l-ʿadla wa-d-dīmuqrāṭīya
:kulla qarni kulla ǧīl kulla qarni kulla ǧīl
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Sahara Tlebi]]
fqzrbziwlbmm7ka3epm1y4ozwxgfhwx
42342
42341
2026-06-10T12:42:32Z
Sumacedenw
12883
42342
wikitext
text/x-wiki
[[File:Coat_of_arms_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|right|200px]]
"'''Yā Banī al-Ṣaḥrāʼ'''" ([[:en:Arabic language|Arabukan]]: يا بني الصحراء) ye [[Sahara Tlebi]] jamana ka fasokan ye. San 1979, o dɔnkili kɛra SADR ka jamana dɔnkili ye.<ref>http://fasteri.com/fact/2823/anthem-of-western-sahara</ref>
==Dɔnkili daɲɛw (Arabukan)==
يابني الصحراء انتم في الوغى حاملي المشعل في الدرب الطويل
<br />اصنعوالثورة في أمتنا واسلكوا من أجلها هذا السبيل
<br />اقطعوا رأس الدخيل اقطعوا رأس الدخيل
<br />أيها الثوار يمجد الوطن اقطعوا الاقطاع في هدا الربوع
<br />وانزعو بالحرب أسباب الفتن ورفضوها لا خضوع لا خنوع
<br />لا عميل لا دخيل لا عميل لا دخيل
<br />أيها السائل عنا إننا من تحدى في الجهاد المستحيل
<br />نحن من حطم ذاك الوثنا نحن من لقنه الدرس الجليل
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />نحن من أعلناها ضد الغزاة ثورة تحرق كل الغاصبين
<br />إنها الحرب التي تمحو الطغات وتقر الحق حق الكادحين
<br />إننا شعب نبيل إننا شعب نبيل
<br />إنها الثورة من أجل الشعوب وستمضي في البلادالعربية
<br />تصنع الوحدة دوما في القلوب وتقيم العدل والديمقراطية
<br />كل قرن كل جيل كل قرن كل جيلومي
===Fɔcogo===
:yā banī ṣ-ṣaḥrāʾi antam fī l-waġā ḥāmilī l-mašʿali fī d-darbi ṭ-ṭawīl
:iṣnaʿū ṯ-ṯawrata fī ummatinā w-aslukū min aǧlihā haḏā s-sabīl
:iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl iqṭaʿū raʾsa d-daḫīl
:ayyuhā ṯ-ṯuwwāru yā maǧd al-waṭan iqṭaʿu l-iqṭāʿa fī haḏī r-rubūʿ
:wa-nzaʿū bi-l-ḥarbi asbāba l-fitan w-arfuḍūhā lā ḫuḍūʿu lā ḫunūʿ
:lā ʿamīlu lā daḫīl lā ʿamīlu lā daḫīl
:ayyuhā s-sāʾilu ʿannā innanā man taḥaddā fī l-ǧihādi l-mustaḥīl
:naḥnu man ḥaṭṭama ḏāka l-waṯanā naḥnu man laqqanahu d-darsa l-ǧalīl
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:naḥnu man aʿlannāhā ḍida l-ġuzāt ṯawratu taḥriqu kulla l-ġāṣibīn
:innahā l-ḥarbu l-latī tamḥū ṭ-ṭuġāt wa-tuqirru l-ḥaqqa ḥaqqa l-kādiḥīn
:innanā šaʿbu nabīl innanā šaʿbu nabīl
:innahā ṯ-ṯawratu min aǧli š-šuʿūb wa-satamḍī fī l-bilādi l-ʿarabīya
:taṣnaʿu l-wiḥdata dawmā fī l-qulūb wa-tuqīmu l-ʿadla wa-d-dīmuqrāṭīya
:kulla qarni kulla ǧīl kulla qarni kulla ǧīl
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Sahara Tlebi]]
8ygi543qjaw38gvuxedf2o0nvgn2o41
W3m
0
6545
42343
2026-06-10T12:50:16Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « {{DISPLAYTITLE:w3m}} [[File:W3m-wikipedia.png|thumb|w3m ka Wikipedi daminɛyɔrɔ jira ni jaw ye]] '''w3m''' ye [[web navigatɛri min sinsinnen bɛ sɛbɛnniw|web-navigatɛri min sinsinnen bɛ sɛbɛnniw]] kan fu ani da yelennen ye, min ka lase bɛ MIT ka lase kɔnɔ. A ni sɛbɛnni-sira-navigatɛri fɔlɔ tɔw tɛ kelen ye, bawo a bɛ fɛnw dɛmɛ i n’a fɔ tabali, karamɔgɔya, ani, tilali dɔw la, ja.<ref name=":0">{{Cite web |last=Rutland |first=David |date... »
42343
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:w3m}}
[[File:W3m-wikipedia.png|thumb|w3m ka Wikipedi daminɛyɔrɔ jira ni jaw ye]]
'''w3m''' ye [[web navigatɛri min sinsinnen bɛ sɛbɛnniw|web-navigatɛri min sinsinnen bɛ sɛbɛnniw]] kan fu ani da yelennen ye, min ka lase bɛ MIT ka lase kɔnɔ. A ni sɛbɛnni-sira-navigatɛri fɔlɔ tɔw tɛ kelen ye, bawo a bɛ fɛnw dɛmɛ i n’a fɔ tabali, karamɔgɔya, ani, tilali dɔw la, ja.<ref name=":0">{{Cite web |last=Rutland |first=David |date=2022-11-02 |title=The 3 Best Terminal-Based Web Browsers for Linux |url=https://www.makeuseof.com/best-terminal-web-browsers-linux/ |access-date=2024-05-03 |website=MUO |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Negus |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=YDXlYUuIQv8C&pg=PA567 |title=Linux Bible |date=2005-01-28 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-7645-8974-4 |language=en}}</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Navigatɛri]]
2dtsro8bc8zzdsdscurfdnj8z7q76t6
Sazan
0
6546
42348
2026-06-10T13:11:59Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « '''Sazan''' ([[:en:Albanian language|Alibanikan]]: ''Ishulli i Sazanit'') ye gun dɔ ye min bɛ [[:en:Albania|Alibani]] kɔrɔfɛ, Vlorë ka jamanakɛrɛ la. A ye Alibani ka gun kɔrɔba ye, ani a ka bonya hakɛ ye kilomɛtiri kare 5.7 ye.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref> Gun in bɛ Vlorë baji dafa la, Otranto fɔlɔnin kɔrɔfɛ, ani a ye yɔrɔ nafamaya dɔ ye sababu a sigiyɔr... »
42348
wikitext
text/x-wiki
'''Sazan''' ([[:en:Albanian language|Alibanikan]]: ''Ishulli i Sazanit'') ye gun dɔ ye min bɛ [[:en:Albania|Alibani]] kɔrɔfɛ, Vlorë ka jamanakɛrɛ la. A ye Alibani ka gun kɔrɔba ye, ani a ka bonya hakɛ ye kilomɛtiri kare 5.7 ye.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref> Gun in bɛ Vlorë baji dafa la, Otranto fɔlɔnin kɔrɔfɛ, ani a ye yɔrɔ nafamaya dɔ ye sababu a sigiyɔrɔ la.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref>
A marala [[Italiya|Itali]] fɛ san 1920, ani a minɛna Alibani fɛ san 1947.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref><ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref> Kɛlɛ Suman waati la, gun in ye sɔrɔdasi yɔrɔba dɔ ye, ani bunkerw ni kɛlɛ minɛnw caman bɛ yen hali bi.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.nomads-travel-guide.com/places/sazan-island/</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Alibani]]
57j8hsv8neilc1vsun8zd13atmo6kbi
42349
42348
2026-06-10T13:14:23Z
Sumacedenw
12883
42349
wikitext
text/x-wiki
'''Sazan''' ([[:en:Albanian language|Alibanikan]]: ''Ishulli i Sazanit'') ye gun dɔ ye min bɛ [[:en:Albania|Alibani]] tilebin fɛ, Vlorë ka jamanakɛrɛ la. A ye Alibani ka gun kɔrɔba ye, ani a ka bonya hakɛ ye kilomɛtiri kare 5.7 ye.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref> Gun in bɛ Vlorë baji dafa la, Otranto fɔlɔnin kɔrɔfɛ, ani a ye yɔrɔ nafamaya dɔ ye sababu a sigiyɔrɔ la.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref>
A marala [[Italiya|Itali]] fɛ san 1920, ani a minɛna Alibani fɛ san 1947.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref><ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref> Kɛlɛ Suman waati la, gun in ye sɔrɔdasi yɔrɔba dɔ ye, ani bunkerw ni kɛlɛ minɛnw caman bɛ yen hali bi.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.nomads-travel-guide.com/places/sazan-island/</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Alibani]]
k1fi7xaygczecduk0qzrk11ru9qgb7l
42350
42349
2026-06-10T13:14:57Z
Sumacedenw
12883
42350
wikitext
text/x-wiki
'''Sazan''' ([[:en:Albanian language|Alibanikan]]: ''Ishulli i Sazanit'') ye gun dɔ ye min bɛ [[:en:Albania|Alibani]] tilebin fɛ, Vlorë ka jamanakɛrɛ la. A ye Alibani ka gun kɔrɔba ye, ani a ka bonya hakɛ ye kilomɛtiri kare 5.7 ye.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref> Gun in bɛ Vlorë baji dafa la.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref>
A marala [[Italiya|Itali]] fɛ san 1920, ani a minɛna Alibani fɛ san 1947.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref><ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref> Kɛlɛ Suman waati la, gun in ye sɔrɔdasi yɔrɔba dɔ ye, ani bunkerw ni kɛlɛ minɛnw caman bɛ yen hali bi.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.nomads-travel-guide.com/places/sazan-island/</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Alibani]]
g65hygeintky6z03j1o9fj1xy8i494y
42353
42350
2026-06-10T13:33:40Z
Sumacedenw
12883
42353
wikitext
text/x-wiki
{{Grammar}}
'''Sazan''' ([[:en:Albanian language|Alibanikan]]: ''Ishulli i Sazanit'') ye gun dɔ ye min bɛ [[:en:Albania|Alibani]] tilebin fɛ, Vlorë ka jamanakɛrɛ la. A ye Alibani ka gun kɔrɔba ye, ani a ka bonya hakɛ ye kilomɛtiri kare 5.7 ye.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref> Gun in bɛ Vlorë baji dafa la.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref>
A marala [[Italiya|Itali]] fɛ san 1920, ani a minɛna Alibani fɛ san 1947.<ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/sazan</ref><ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref> Kɛlɛ Suman waati la, gun in ye sɔrɔdasi yɔrɔba dɔ ye, ani bunkerw ni kɛlɛ minɛnw caman bɛ yen hali bi.<ref>https://boattoursvlore.com/destinations/sazan-island/</ref><ref>https://www.nomads-travel-guide.com/places/sazan-island/</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Alibani]]
p9fdd9hs5mjqbrzzdh980lt9jk5sfb3
Modèle:Messagebox
10
6547
42351
2026-06-10T13:22:06Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « {| align="center" id="{{{id|banner}}}" class="metadata" style="background: {{{backgroundcolor|var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)}}}; color: inherit; border: 1px solid {{{border|var(--border-color-base, #a2a9b1)}}}; padding: .2em; width: 80%; {{{style}}}" {{#if: {{{image|}}} | {{!}} style="padding: 5px; width:60px;" {{!}}[[Image:{{{image|Information icon4.svg}}}{{!}}50px{{!}} ]] | }} | '''{{{heading}}}'''<br /> <span style="font-size: 90%;">{{{messa... »
42351
wikitext
text/x-wiki
{| align="center" id="{{{id|banner}}}" class="metadata" style="background: {{{backgroundcolor|var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)}}}; color: inherit; border: 1px solid {{{border|var(--border-color-base, #a2a9b1)}}}; padding: .2em; width: 80%; {{{style}}}"
{{#if: {{{image|}}} |
{{!}} style="padding: 5px; width:60px;" {{!}}[[Image:{{{image|Information icon4.svg}}}{{!}}50px{{!}} ]] | }}
| '''{{{heading}}}'''<br />
<span style="font-size: 90%;">{{{message}}}</span>
|}
78rk9b6fi94vee8leu011xo0d10mk0h
42358
42351
2026-06-10T13:44:20Z
Sumacedenw
12883
42358
wikitext
text/x-wiki
{| align="center" id="{{{id|banner}}}" class="metadata" style="background: {{{backgroundcolor|var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)}}}; color: inherit; border: 1px solid {{{border|var(--border-color-base, #a2a9b1)}}}; padding: .2em; width: 80%; {{{style}}}"
{{#if: {{{image|}}} |
{{!}} style="padding: 5px; width:60px;" {{!}}[[Image:{{{image|Information icon4.svg}}}{{!}}50px{{!}} ]] | }}
| '''{{{heading}}}'''<br />
<span style="font-size: 80%;">{{{message}}}</span>
|}
gvl3p30bkwx5rowzcn0moayrthw3932
42359
42358
2026-06-10T13:45:32Z
Sumacedenw
12883
42359
wikitext
text/x-wiki
{| align="center" id="{{{id|banner}}}" class="metadata" style="background: {{{backgroundcolor|var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)}}}; color: inherit; border: 1px solid {{{border|var(--border-color-base, #a2a9b1)}}}; padding: .2em; width: 80%; {{{style}}}"
{{#if: {{{image|}}} |
{{!}} style="padding: 5px; width:60px;" {{!}}[[Image:{{{image|Information icon4.svg}}}{{!}}50px{{!}} ]] | }}
| '''{{{heading}}}'''<br />
<span style="font-size: 90%;">{{{message}}}</span>
|}
78rk9b6fi94vee8leu011xo0d10mk0h
42360
42359
2026-06-10T13:46:48Z
Sumacedenw
12883
42360
wikitext
text/x-wiki
{| align="center" id="{{{id|banner}}}" class="metadata" style="background: {{{backgroundcolor|var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)}}}; color: inherit; border: 1px solid {{{border|var(--border-color-base, #a2a9b1)}}}; padding: .2em; width: 80%; {{{style}}}"
{{#if: {{{image|}}} |
{{!}} style="padding: 5px; width:60px;" {{!}}[[Image:{{{image|Information icon4.svg}}}{{!}}50px{{!}} ]] | }}
|<span style="font-size: 90%;">{{{message}}}</span>
|}
68gacsi7dqeiaxjv3phgfcn1okn1mis
Modèle:Grammar
10
6548
42352
2026-06-10T13:30:46Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « {{Messagebox| id = Grammar | backgroundcolor =| image = Edit-find-replace.svg | heading = Daɲɛgafe min bɛ Kɛ nin barokun in kɔnɔ, o ka kan ka Labɛn. | message = O ɲɛ suguw tɛ sariyaw dafa minnu bɛ Wikipedi in kan (kumasenw sigicogo, u cogoya, u daɲɛgafe) wa u yɛrɛ bɛ se ka kɛ ko u yɔrɔ dɔ tɛ faamuya. Aw ye Wikipedi bamanankan dɛmɛ ni [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} yɛlɛma].}} »
42352
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Edit-find-replace.svg |
heading = Daɲɛgafe min bɛ Kɛ nin barokun in kɔnɔ, o ka kan ka Labɛn. |
message = O ɲɛ suguw tɛ sariyaw dafa minnu bɛ Wikipedi in kan (kumasenw sigicogo, u cogoya, u daɲɛgafe) wa u yɛrɛ bɛ se ka kɛ ko u yɔrɔ dɔ tɛ faamuya. Aw ye Wikipedi bamanankan dɛmɛ ni [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} yɛlɛma].}}
ao4lovws6pnota8c42wrviqlukmb4df
42354
42352
2026-06-10T13:35:14Z
Sumacedenw
12883
42354
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Edit-find-replace.svg |
heading = Daɲɛgafe min bɛ Kɛ nin barokun in kɔnɔ, o ka kan ka Labɛn. |
message = O ɲɛ suguw tɛ sariyaw dafa minnu bɛ Wikipedi in kan (kumasenw sigicogo, u cogoya, u daɲɛgafe) wa u yɛrɛ bɛ se ka kɛ ko u yɔrɔ dɔ tɛ faamuya. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}}
6z15lsu1pez99711b24lqf6nmejftf2
42361
42354
2026-06-10T13:47:26Z
Sumacedenw
12883
42361
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Edit-find-replace.svg |
|
message = '''Daɲɛgafe min bɛ Kɛ nin barokun in kɔnɔ, o ka kan ka Labɛn.''' O ɲɛ suguw tɛ sariyaw dafa minnu bɛ Wikipedi in kan (kumasenw sigicogo, u cogoya, u daɲɛgafe) wa u yɛrɛ bɛ se ka kɛ ko u yɔrɔ dɔ tɛ faamuya. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}}
dbxsnofes0xkgl1qh6pg2twk79vcqan
42363
42361
2026-06-10T13:59:17Z
Sumacedenw
12883
42363
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Ambox_important.svg |
|
message = '''Daɲɛgafe min bɛ Kɛ nin barokun in kɔnɔ, o ka kan ka Labɛn.''' O ɲɛ suguw tɛ sariyaw dafa minnu bɛ Wikipedi in kan (kumasenw sigicogo, u cogoya, u daɲɛgafe) wa u yɛrɛ bɛ se ka kɛ ko u yɔrɔ dɔ tɛ faamuya. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}}
hrdvsw02w84inkkd9lal7t0gobmc1sj
Modèle:Currentevent
10
6549
42355
2026-06-10T13:40:00Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « {{Messagebox| id = Grammar | backgroundcolor =| image = Ambox_current_red.svg | heading = Nin barokun bɛ ko dɔ sɛbɛn min bɛ kɛ sisan. | message = Kunnafoni bɛ se ka yɛlɛma joona. Aw ye kunnafoni kɔrɔlenw walima kunnafoni dafabaliw kuraya ni sɔngɔn di ye ka taa sɔrɔyɔrɔw la minnu bɛ se ka da u kan. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}} »
42355
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Ambox_current_red.svg |
heading = Nin barokun bɛ ko dɔ sɛbɛn min bɛ kɛ sisan. |
message = Kunnafoni bɛ se ka yɛlɛma joona. Aw ye kunnafoni kɔrɔlenw walima kunnafoni dafabaliw kuraya ni sɔngɔn di ye ka taa sɔrɔyɔrɔw la minnu bɛ se ka da u kan. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}}
m5dbl7xs5nchyqw3upz4tz3h66fov39
42362
42355
2026-06-10T13:48:02Z
Sumacedenw
12883
42362
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Grammar |
backgroundcolor =|
image = Ambox_current_red.svg |
|
message = '''Nin barokun bɛ ko dɔ sɛbɛn min bɛ kɛ sisan.''' Kunnafoni bɛ se ka yɛlɛma joona. Aw ye kunnafoni kɔrɔlenw walima kunnafoni dafabaliw kuraya ni sɔngɔn di ye ka taa sɔrɔyɔrɔw la minnu bɛ se ka da u kan. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Yɛlɛma]!}}
7x1lmn621ejx5akqzhwsp2jmniuambw
Ɔsitarali jamana ka dugukoloko
0
6550
42366
2026-06-11T03:00:01Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
Page créée avec « [[Ostralia|Ɔsitarali]] ye jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ye min bɛ Ɔsitarali gunba, gun jamana [[Tasmanie]] ani gun misɛnnin ba caman. A bonya bɛɛ lajɛlen ye bam2 7.688.287 ye (2.968.464 sq mi), o b'a Kɛ jamana wɔɔrɔnan ye diɲɛ kɔnɔ. A sigilen [[Saheli Dugukolo]] la India ni Pasifiki kɔgɔjiw cɛ, Ɔsitarali ka fanga bɛ jɛnsɛn kilomɛtɛrɛ ba caman na ka tɛmɛ dugukoloba kan. Jamana ka dugukoloko bɛ sigida caman na, k’a ta kɔnɔna mara jale... »
42366
wikitext
text/x-wiki
[[Ostralia|Ɔsitarali]] ye jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ye min bɛ Ɔsitarali gunba, gun jamana [[Tasmanie]] ani gun misɛnnin ba caman. A bonya bɛɛ lajɛlen ye bam2 7.688.287 ye (2.968.464 sq mi), o b'a Kɛ jamana wɔɔrɔnan ye diɲɛ kɔnɔ. A sigilen [[Saheli Dugukolo]] la India ni Pasifiki kɔgɔjiw cɛ, Ɔsitarali ka fanga bɛ jɛnsɛn kilomɛtɛrɛ ba caman na ka tɛmɛ dugukoloba kan.
Jamana ka dugukoloko bɛ sigida caman na, k’a ta kɔnɔna mara jalenw ni yɔrɔ jalenw na ka taa a bila sanji kungow la minnu ka timi, kungo minnu ka timi, ani kuluyɔrɔw. Jamanaden fanba sigilen bɛ kɔrɔn, saheli-kɔrɔn ani saheli-tlebi kɔgɔjida yɔrɔw la minnu ka timi, k’a sɔrɔ dusukun yɔrɔ — min bɛ wele ko Outback — jamanadenw man ca ani a bɛ dɔn ni yɔrɔ jalenw ni kungo kɔnɔ yɔrɔw ye. Ɔsitarali ka dugukolo danfara ani sigida suguya caman kɛra sababu ye k’a ka dugukolo cogoya danfaralenw sɔrɔ ani ka fɛnɲɛnama suguya camanba sɔrɔ yɔrɔ wɛrɛw la. Ka fara o kan, a jɔyɔrɔ danma min bɛ Ɔsitarali plati cɛmancɛ la, o b’a to Ɔsitarali jamana bɛ kɛ dugukoloko baara dɔgɔman ye diɲɛ kɔnɔ, tasuma ni dugukoloyɛrɛyɛrɛ baara man ca.
==Balawu minnu bɛ sɔrɔ sigida la==
[[File:Severe flooding in Australia (Copernicus 2024-04-11).jpg|thumb|right|Sateliti foto min bɛ Richmond lamini yɔrɔw la minnu falen don ji la san 2024 Awirilikalo la]]
Ɔsitarali jamana bɛ farati caman sɔrɔ waati ni dugukoloko siratigɛ la. Farati dɔw bɛ sɔrɔ waati cogoya, dugukoloko walima dugukoloko yɔrɔ dɔw dɔrɔn de la, k’a sɔrɔ dɔw bɛ se ka kɛ yɔrɔ o yɔrɔ Ɔsitarali gun kan.
[[Category:Ɔsitarali]]
19tw4pb33j0i8nbpsp55gh1w3myawtw
42367
42366
2026-06-11T03:00:38Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42367
wikitext
text/x-wiki
[[Ostralia|Ɔsitarali]] ye jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ye min bɛ Ɔsitarali gunba, gun jamana [[Tasmanie]] ani gun misɛnnin ba caman. A bonya bɛɛ lajɛlen ye bam2 7.688.287 ye (2.968.464 sq mi), o b'a Kɛ jamana wɔɔrɔnan ye diɲɛ kɔnɔ. A sigilen [[Saheli Dugukolo]] la India ni Pasifiki kɔgɔjiw cɛ, Ɔsitarali ka fanga bɛ jɛnsɛn kilomɛtɛrɛ ba caman na ka tɛmɛ dugukoloba kan.
Jamana ka dugukoloko bɛ sigida caman na, k’a ta kɔnɔna mara jalenw ni yɔrɔ jalenw na ka taa a bila sanji kungow la minnu ka timi, kungo minnu ka timi, ani kuluyɔrɔw. Jamanaden fanba sigilen bɛ kɔrɔn, saheli-kɔrɔn ani saheli-tlebi kɔgɔjida yɔrɔw la minnu ka timi, k’a sɔrɔ dusukun yɔrɔ — min bɛ wele ko Outback — jamanadenw man ca ani a bɛ dɔn ni yɔrɔ jalenw ni kungo kɔnɔ yɔrɔw ye. Ɔsitarali ka dugukolo danfara ani sigida suguya caman kɛra sababu ye k’a ka dugukolo cogoya danfaralenw sɔrɔ ani ka fɛnɲɛnama suguya camanba sɔrɔ yɔrɔ wɛrɛw la. Ka fara o kan, a jɔyɔrɔ danma min bɛ Ɔsitarali plati cɛmancɛ la, o b’a to Ɔsitarali jamana bɛ kɛ dugukoloko baara dɔgɔman ye diɲɛ kɔnɔ, tasuma ni dugukoloyɛrɛyɛrɛ baara man ca.
==Balawu minnu bɛ sɔrɔ sigida la==
[[File:Severe flooding in Australia (Copernicus 2024-04-11).jpg|thumb|right|Sateliti foto min bɛ Richmond lamini yɔrɔw la minnu falen don ji la san 2024 Awirilikalo la]]
Ɔsitarali jamana bɛ farati caman sɔrɔ waati ni dugukoloko siratigɛ la. Farati dɔw bɛ sɔrɔ waati cogoya, dugukoloko walima dugukoloko yɔrɔ dɔw dɔrɔn de la, k’a sɔrɔ dɔw bɛ se ka kɛ yɔrɔ o yɔrɔ Ɔsitarali gun kan.
[[Category:Ostralia]]
au6a3e9ezazh3ja7pxbf7z3ulnwurjh
Gine kungo–savana mozayika
0
6551
42368
2026-06-11T03:04:17Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
Page créée avec « {{Databox}} '''Gine kungo-savanna''' ye sigida danfaralen ye min bɛ sɔrɔ Afiriki Tlebi fɛ. Nin mara in bɛ dɔn ni kungo yɔrɔw ni saganw ɲagaminen ye cogo kɛrɛnkɛrɛnnen na, ka dugukolo suguya caman dilan ani ka fanga sɔrɔ.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.12688</ref> ==Sɔrɔyɔrɔw== {{reflist}} [[Category:Afiriki Tlebi]] »
42368
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gine kungo-savanna''' ye sigida danfaralen ye min bɛ sɔrɔ Afiriki Tlebi fɛ. Nin mara in bɛ dɔn ni kungo yɔrɔw ni saganw ɲagaminen ye cogo kɛrɛnkɛrɛnnen na, ka dugukolo suguya caman dilan ani ka fanga sɔrɔ.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.12688</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:Afiriki Tlebi]]
fxar41q7zewcskt1bo40qaufkbdlrn6
Qala-e Mafushad
0
6552
42369
2026-06-11T03:08:00Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
Page créée avec « {{Databox}} '''Qala-e Mafushad''' ye [[Afganistan]] ka dugu ye. == Sababou == <references/> == Kɔfɛ sira == {{Commons}} [[Catégorie:Afganistan]] »
42369
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Qala-e Mafushad''' ye [[Afganistan]] ka dugu ye.
== Sababou ==
<references/>
== Kɔfɛ sira ==
{{Commons}}
[[Catégorie:Afganistan]]
03ajnusa6du2nfzkhz63xi83tgjhiii
Utilisateur:ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
2
6553
42377
2026-06-11T05:24:30Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
Page créée avec « NKo and bambara wiki, inprove grammar »
42377
wikitext
text/x-wiki
NKo and bambara wiki, inprove grammar
01g3jmmf1yv29ylrfhesjph65717aav
42378
42377
2026-06-11T05:24:58Z
ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫
12888
42378
wikitext
text/x-wiki
NKo and bambara wiki, inprove grammar
[[nqo:User:ߊߙߌߦߣߊ߫ ߓߌߣ ߟߑߤߊߛߌ߲߫]]
f4a235m5p0z0h3r99ajpa7bl0jyg8bq
Discussion utilisateur:Sumacedenw
3
6554
42384
2026-06-11T07:00:33Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « Aw ka kuma ne fɛ yan! »
42384
wikitext
text/x-wiki
Aw ka kuma ne fɛ yan!
iazqrvotbux317e6qmgsvk45p2r2jwk
OpenAI
0
6555
42393
2026-06-11T08:30:02Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « [[File:OpenAI_logo_2025_(wordmark).svg|right|175px]] '''OpenAI''' ye hakililata (AI) ɲininikɛla jɛkulu ye min sigiyɔrɔba bɛ [[San Francisco|San Fransisko]]. A ka [[ChatGPT ye|ChatGPT]] bɔli san 2022 nowanburukalo la, o kɛra sababu ye ka AI ka bonya daminɛ, ani ka nafa caman sɔrɔ AI sɛnɛcogo la.<ref>https://www.wsj.com/tech/ai/artificial-the-openai-story-21587cbd</ref> ==Sɔrɔyɔrɔw== {{reflist}} [[Category:ChatGPT]] »
42393
wikitext
text/x-wiki
[[File:OpenAI_logo_2025_(wordmark).svg|right|175px]]
'''OpenAI''' ye hakililata (AI) ɲininikɛla jɛkulu ye min sigiyɔrɔba bɛ [[San Francisco|San Fransisko]]. A ka [[ChatGPT ye|ChatGPT]] bɔli san 2022 nowanburukalo la, o kɛra sababu ye ka AI ka bonya daminɛ, ani ka nafa caman sɔrɔ AI sɛnɛcogo la.<ref>https://www.wsj.com/tech/ai/artificial-the-openai-story-21587cbd</ref>
==Sɔrɔyɔrɔw==
{{reflist}}
[[Category:ChatGPT]]
h89kkod5y6w23f8xocakfmknx9ut6i0
Modèle:Requestedmove
10
6556
42435
2026-06-11T09:34:21Z
Sumacedenw
12883
Page créée avec « {{Messagebox| id = Requestedmove | backgroundcolor =| image = Merge-split-transwiki_default.svg | | message = '''A ɲinina ko nin barokun tɔgɔ ka ka yɛlɛma ka kɛ [[{{{1}}}]].''' N'i sɔnna nin wale in ma, i ka wote [{{SERVER}}{{localurl:Discussion {{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}#{{{section|}}}}} baro ɲɛ] la.}} »
42435
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Requestedmove |
backgroundcolor =|
image = Merge-split-transwiki_default.svg |
|
message = '''A ɲinina ko nin barokun tɔgɔ ka ka yɛlɛma ka kɛ [[{{{1}}}]].''' N'i sɔnna nin wale in ma, i ka wote [{{SERVER}}{{localurl:Discussion {{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}#{{{section|}}}}} baro ɲɛ] la.}}
rio4aqmd7wxkw8mwl8hxla6viulglzy
42437
42435
2026-06-11T09:36:49Z
Sumacedenw
12883
42437
wikitext
text/x-wiki
{{Messagebox|
id = Requestedmove |
backgroundcolor =|
image = Merge-split-transwiki_default.svg |
|
message = '''A ɲinina ko nin barokun tɔgɔ ka yɛlɛma ka kɛ [[{{{1}}}]].''' N'i sɔnna nin wale in ma, i ka wote [{{SERVER}}{{localurl:Discussion {{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}#{{{section|}}}}} baro ɲɛ] la.}}
suhhqb7cykvwdnv1jqbvrbnedgfjr19